Әлемді жаулап алушы – Шыңғыс хан

1. Әлемді жаулап алушы . Шыңғыс ханның өмірбаяны.
2. Шыңғыс Хан құрған мемлекеттің қоғамдық құрылысы.
3. Шынғыс хан шебер қолбасшы.
4. Шыңғыс хан және оның мұрасы.
Шыңғысхан билеген тұста, Қазахстан жерінде көптеген өзгерістер болып отырды. Қарапайым халықты қырып жойып, елінен жерінен айырып баспанасыз қалдырып, халықты бытыратып жіберді. Бұндай іс қимылдар тек қана қазақ жерінде болып қана қойған жоқ, бүкіл Еуропа мен Азияны қамтыды. Шыңғысханның осындай әрекетке бару себебі, бүткіл дүние жүзін өзіне бағындыру арқылы өзін жеңілмес қолбасшы ретінде танытып, беделін ғана ойлады. Шыңғысханның бұл әрекеті іске асып, өзін дүние жүзіне, әлемді жаулап алушы хан екендігін танытты.
Шыңғысхан өзінің билігіне араласқан адамдардың жеп көрді, өзінің іс- әрекетіне арласқан бауырларында өлтіруден тайымбайтын. Ол өзіне қарсы шыққан ұлын өлтіргенін біреу білсе, біреу білмейді, осы әрекетіне қарап қан ішер деп айтсақ, үлкен қате болады, себебі Шыңғысханнан асқан ақылды, парасатты, батыл қолбасшы жоқ болды деп айтсақ артық болмайды. Баласының өлу себебі өзінің әкесін (Шыңғысханды) өлтіріп билікті өз қолына алу болды, оны сезген Шыңғысхан оны өлтіруге бел буды. Осылайша өз билігін одан әрі жалғастырды.
1. К.М. Байпақов, Б.А. Көмеков, К.А. Пищулина «Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы», Алматы «Рауан» 1997ж.
        
        Шыңғыс хан
ЖОСПАР
1. Әлемді жаулап алушы – Шыңғыс ханның өмірбаяны.
2. Шыңғыс Хан құрған мемлекеттің қоғамдық құрылысы.
3. ... хан ... ... Шыңғыс хан және оның мұрасы.
КІРІСПЕ
Шыңғысхан билеген тұста, Қазахстан жерінде көптеген өзгерістер болып
отырды. Қарапайым халықты қырып ... ... ... ... баспанасыз
қалдырып, халықты бытыратып жіберді. Бұндай іс қимылдар тек қана ... ... қана ... жоқ, ... Еуропа мен ... ... ... ... бару себебі, бүткіл дүние жүзін өзіне
бағындыру ... өзін ... ... ... ... ... ғана
ойлады. Шыңғысханның бұл әрекеті іске ... өзін ... ... әлемді
жаулап алушы хан екендігін танытты.
Шыңғысхан өзінің билігіне араласқан адамдардың жеп көрді, өзінің іс-
әрекетіне ... ... ... ... Ол ... қарсы
шыққан ұлын өлтіргенін біреу білсе, біреу ... осы ... ... ... деп ... ... қате болады, себебі Шыңғысханнан асқан ақылды,
парасатты, батыл қолбасшы жоқ болды деп айтсақ ... ... ... ... ... әкесін (Шыңғысханды) өлтіріп билікті өз қолына алу болды,
оны сезген ... оны ... бел ... Осылайша өз билігін одан әрі
жалғастырды.
ШЫҢҒЫС ХАН ШЕБЕР ҚОЛБАСШЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ...... ... ... енді ол туатын уақыт жеткен кезде,
Шыңғысхан өзінің оң қолының алақанында
Бір түйір ұйыған қанды қыса дүниеге келді»
Асыл аңыыз.
Болашақ Шыңғыс хан бір ... ... ... ал ... ... ... 1155-ші жылы туылған. Ол қиятбөржіген тайпасының көсемі,
бай ноян Есугей ... ұлы еді. ... ... татар басшысы –
Темүжін-үгені тұтқынға алғандықтан, ұлына Темүжін деген ат ... ... ұлы және ... ... ... ... болған жоқ, ол баходыр (батыр) атағын иеленді. Есугей Хұтұл-ханның
цзиньцзалармен соғысына белсенді ... ... ... ... ... ... өмірі соғыстар мен жорықтарда өтті және оның ... ... ... ... мен ... көпшілігі өз өмірін сақтап
қалу үшін бағынды,сондықтан оның жағдайымен ісі түгелдей өз жөнімен жүріп,
тамаша жағдайда болды.
Темүжін ... ... ... ... оған ... ... ... алқоңыт руының қызына түспекші болды.Баланы өзімен
бірге ... ... ол ... ... ... оларға қоңырат руынан шыққан Дай-
сешен ... ... ... ... жол ... Мен өзімнің мынау ұлыма қыз айттыруға бара жатырмын,- деді Есугей.
Дай-сешен Темүжінге қарады.
- Сенің ұлыңның көзі ... ал жүзі ... ... Құда ... ... ... ... қолыма күн мен айды тырнағына ілген қыран ... ... ... деп ... мен. ... ... ... сен келе жатырсың.
Қоңырат тайпасының ежелден даңқы шыққан, ... ... ... ... ... мен сұлулығына тең түсентіндер жоқ. Құда ... ... соға кет. ... ... қызғалдақ, Есугей құда көріп кетуің
керек.
Есугей Дай-сешеннің қызы он жасар Бөртеге көз салды, жүзі ... ... ... тұр ... ... ... ал ... құдалық басталды.
Атақты күйеу баланы айналдырған Дай-сешен, Есугеймен құда болғысы ... ... да, ... ... Әке-шешесінің есігінде отырып қартаю, қыз-
баланың талайына жазылмаған. Қызымды беруге ... ... ... ... ... кет. Солай келісті. Есугей Дай-сешенге өз сәйгүлігін ... ... ... ... ... ... ұлым иттен қатты қорқады. Сен құда, ұлымды иттерден қорға.
Есугей тоғыз жасар ұлын ... он ... ... ... ежелгі салты бойынша күйеу-жігіт етіп қоңырат руынан ... ... ... ... ... ... ... жүрген татарлар кездеседі. Шөл қысып
келе жаттқан Есугей, бұл татарлардың ... оны ... ... ... ... тойында қалып, тынығуды ұйғарады. Олардың біреуі Есугейді
танып қалып, оны ашықтан-ашық өлтіруге жүрексынып, ... ... ... берді. Жол үстінде Есугей бір сұмдық сезіп, үш ... соң ... ... ... қалды.
Өлер алдында ол өзінің жақыны Мұңлықты шақырып.
-Балам, ... ... ... Темүжінімді жеткіз.Мен татарлар алдап
соқты. Халім мүшкіл.Менің жақындарымды, балаларымды, ... ... ... ... өз қамқорлығыңа ал. Балам, Мұңлық тезірек
менің Темүжінімді жеткіз. Осы сөздерді айтып, ол 1165-ші жылы дүние салды.
Мұңлық ... ... ... ... және оның ... орындады.
Темүжіннің жағдайын ойлап, ол Есугейдің өлімін бірден хабарламады. Ал Дай-
сешенге.
- Есугей қатты аурып, Темүжінді ... жүр, мен ... ... ... үшін ... ... Темүжін барып көрісіп келсін,
тезірек қайтсын.
Осылайша Мұңлық Темүжінді ... қол ... ... ... ... бара ... қиын ... әкесінің қаңырап қалған
шаңырағына қайта алып келді. Әркім оз жолымен ... ... жылы ... ... ес ... ... қолбасшыларының
алғашқыларының бірі болды. Темүжін барлық моңғол тайпаларын қол астына
біріктіре алды. 1205 ж. хуралда ... ... ... ... ... билеуші етіп сайлап, Шыңғыс хан деген атақ берді.
Моңғол көшпенділеріне жаңа ... ал ... ... ... және ... ... ... толықтыратын жаңа халықтарды
жаулап алу қажеттігі ... Осы ... ... бай әрі отырықшы,
мәдениетті елдерді басып алып, астық, мата, қару-жарақ, металл, қолөнер
бұйымдарымен ... ... ету ... ... ... ақсүйектер
талабын қанғатандыратын, ішкі талас-тартыстарды болдырмау үшін Шыңғыс хан
жаулаушылық ... ... XIII ... моңғолдар Азияның, Шығыс және
Орталық Еуропаның аса зор аумағын жаулап ... ... ... әр ... «моңғолдар», «моңғол-
татарлар», «татарлар», «татар-моңғолдар» деп атайды. «Татарлар» ... ... бір ... ғана қатысы бар. Қытай
деректерінде бүкіл Монғолияның ... ... деп ... ... бұл сөз ... ... орыс және ... еуропалық деректерге
ауысқан. Шыңғыс хан мен оның ... ... ... деп ал ... ... деп ... «Татар-моңғолдар» және «монғол-татарлар»
сөзі кейін пайда болған.
Қоғамдық құрылысы. Моңғолдар мемлекеті ... ... ... ... аумағы мен халқы үш әскери әкімшілік ... оң ... ... сол ... ... және орталық (кул). әр
аймақ бірнеше түменнен, түмен 10 «мыңдықтан», әр мыңдық – 10 ... Ең ... ... саны ... - ... ... тобы 10 ... міндетті болды. Аймақтар мен түмендерді, сондай-ақ мыңдықтарды
басқарушылар Шыңғыс ханның туыстары мен оны ... ... ... әрі осы ... ... ... да ... болды. Армия темірдей
тәртібі және жоғары әскери дайындығымен ерекшеленеді.
Шыңғыс хан құрған ... ... ... ... қойған мақсатына
жетуге бейімделген еді.
Шынғыс хан шебер қолбасшы.
1211-1215 жылдары Қытайға жасаған жорығынан кейін монғол армиясында
қытайдың әскери ...... ... тас ... және от ... ... болды. Шынғыс хан жаулап алуға әскерін аттандырмас бұрын ол
елдің жағдайы туралы ... ... ... ... ол ... ... ... алып отырды. Көпестер өздерінің сауда жолындағы
қауіпсіздігін қамтамасыз ететін күшті әміршінің болуын қалады. Монғолдардың
әскери басымдыққа жетуіне ... ... ... ... ... ... шығу тегіне қармастан, батыл да іскер адамдарды қоюы көп әсерін
тигізді.
1218-1219 жылдары монғолдар көптеген көрші халықтарды ... ... мен ... жері ... ... ... ... монғолдар билігін ерікті түрде қабылдады. Цзин империясының
армиясын талқандағаннан кейін монғолдар Солтүстік Қытайды ... ... ... ... ойы батыс елдерін – Орта Азия мен Иранды, Таяу
Шығыс пен Кавказ сырты, Шығыс Еуропаны ... алу ... Әлі ... ... Арал ... мен Әмударияның батысындағы ... ... Жошы мен оның ... ұлысы етіп беріп қойды.
Монғолдардың Қазақстан жеріне енуі. Жетісуды Шынғыс хан ... ... ... оңай ... Сегіз жыл билік құрған найман ханы
Күшіліктің Хорезім шахы ... және ... ... ... жергілікті халық әбден күизелген болатын. ... ... ... ... ... ... да ... қысым
жасамайтын монғолдарды олар құтқарушы деп қабалдады.
1210-1211 жылдары қарлұқ билеушісі Арсылан хан Шынғыс ханға ... жылы ... ... ... Бұзар, келесі жылы Баласағұн қаласы
монғолдарға соғыссыз берілді.
Жетісу халқын өз жағына ... ... ... хан бұл ... кісі ... жол бермеді.
Шығыс Түркістан мен Жетісуды алған соң моғолдарға ... ... ... ... жол ... Мәуереннахрдың жағдайын барлап білу үшін Шынғыс хан
Хорезм шахы Мұхаммедке елші жіберіп, өзінің Солтүстік Қытайда ... ... ... ... ... ... ... шақырды. Бұл
болашақ әскери жорықтың дипломатиялық дайындығы еді. Хорезм шахы ...... ... 1218 жылы ... ... хан ... ... Отырарда тегіс өлтірілуі сылтау болды. Хорезм шахының Отырардағы
билеушісі Қайыр хан көпестердің ... ... ... ... ... бұйырған еді.
1219 жылы қыркүйекте Шынғыс хан әскері жорыққа ... ... ... ... оның ішінде 111 мыңы монғолдар, қалғаны қол ... ... мен ... ... ... ... Мәуереннахрға беттеген
монғол әскері Ертіс өзенінен бастап, Қазақстанның халық жие ... ... ... ... ... ... орта және
төменгі ағыстарындағы қалалардың үстімен өтуге тиіс еді. ... ... ... Оңтүстік Қазақстанның жергілікті халқы үлкен қарсылық
көрсетті. Моғолдар бұл жерде жаппай қырып-жою, тонаушылық ... ... ... ... бос қалып, қалалар қиратылды. Араб және парсы
тіліндегі тарихи шығармаларда ... ... ... ... күлталқан
қираттқан отыз шақты қалалар аталды. Олардың ішінде оңтүстікқазақстандық
Отырар, Сығанақ, ... ... ... ... ... ... ... хан Отырарды алу үшін өзінің
ұлдары Шағатай мен Үгедейді бас қылып, бірнеше түмен әскерін ... ... ... ... орналасқан қалаларды алуға, қарсылық
көрсетілген жағдайға қиратуға жіберді.
Отырардың билеушісі Қайыр хан 80 мың ... ... бес ... ... ... ... пен қала қабырғалары жақсы бекініске
айналдырылды,» - деп жазды тарихшы ... Ата ... ... ... бірі – Қараша – хажиб «Сұпы хан» ... ... ... соң ғана «татарлар осы қақпа арқылы түнде қалаға
кіруге мүмкіндік алды. Қайыр хан қала ішіндегі ... ... оны ... ... ... ... ... ханды тұтқындап, жазалады, ал
халқын қой ... ... ... ... ... талан-таражыға
салады.Үйлері мен қабырғалары тып-типыл құлатылған соң ғана ... ... ... адамдардың арасынан қолөнершілерді таңдап алып,
өздерімен ... ... ... ... ... халқы өз қаласын жеті күн
бойы қорғады. Жеңілген қала тұрғындарын тегіс қырып тастады. Шынғыс ... ұлы Жошы ... ... ... ... халқын жойып жіберді. Жент,
Баршынкент,Үзгент ... ... ... Бұл ... ... қырғынға
ұшыратпаған. Жувейнидің айтуынша, Жен тұрғындарын қала сыртына иіріп қойып,
жеңімпаздар қаланы тоғыз күн бойы тонаған. 1245-1247 жылдары Оңтүстік ... ... ... ... ... ... Сырдарияның бойынан
«қиратылған қалалар, құлаған бекіністер мен қаңырап қалған елді мекендерді
көргенін» баяндайды. Қалалар мен бірге ... ... ... ... тұяғымен тапталды, егіншілік алқаптар күлге айналдырылды. Сырдария
жазиралары халқының бір ... ... ... бір ... ... енді ... бас ... жаққа бытырап кетті. Тұтас аймақтар мен
жайылымдар қаңырап қалды.
1221 жылдың көктемінде монғолдар орта Азияны жаулап алуды ... олар ... ... ... Үндістанға көз тігіп, соғыс
қимылдары сол жаққа ауысты. Жебе мен ... ... ... ... ... ... ... орыс жерінің оңтүстік бөлігін бағындырып,
1224 ж. Қазақстан арқылы Ертістегі Шыңғыс ханға оралды.
Сөтіп, ... ... ... ... ... Шынғыс хан империясының құрамына кірді. «Жошы мен Шағатай,» деп
жазады Жүзжани, -Хорезмді қиратып, ... пен ... бет ... ... ... ... көшпелі тайпалар монғолдарға қарсы шықты, бірақ
жергілікті ақсүйектер монғолдарға бас ... ... ... ал ... ... ... ... «мыңдық», «түмендерінің» қатарын
толықтыруға мәжбүр етті. Қыпшақтар мен басқада түрік тайпалары 1237 ... ... ... ... Батый қолының айтарлықтай бөлігін
құрады.
Шыңғыс хан және оның мұрасы
«Балалар,
қараңдаршы, -дегісі келді
Ол
баршаға, - тарих шынында да
Қайталанады ... бұл ... ... Ле ... ... ... ... жаулап алулары тоқтап қалған жоқ,
қайта серпіле түсті. Монғол шапқыншылығының сұмдығы сол, замандастар былай
деп есептеген: «бұл ... ... ... ең ірі де, ұлы ... ... және мәсіх авторларының пікірінше, ... ... ... ... (Д.Жувейни), «Шынғыс пен оның әскеріне
жеңілмес қуат берген құдай», және: «періште оған ... ... ... ... ... ... көп болуын көбеюін бұйырды» - деп
жазылған бір армян ... ... ... ... ... пен Батыста»билік жүргізу ойы Шыңғысқа тән болды және моңғол
әскерлері оның өмірінің соңы ... –ақ орын алды ... ... ... дейін,айналыьыз бәрі дұшпан»(«Асыл аңыз»). Шыңғысханның өліьінен
кейін моңғалдардың әлемді жаулап ... оның ... ... ... ... болса барлық халықтарды өздеріңе
бағындырындар деген Шыңғысханның бұйрығы болды»,- деп жазды Плано ... ... ... иесі деп ... және де ... тең ... жоқ» деп
айтпауы керек», -деп келісті П.Карпинидің пікірімен Г.Рубрук. Шыңғысхынның
өмірі мен ... ... ... ... өз ... жаулап алушының тарихы» деп атады.
Шыңғысхан өзінің ұлдары мен немерелеріне жақсы ұйымдастырылған мықты
әскер, орасан зор тактикалық ... ие ... және ... ... ... жүргізудің қатігез әдістерін ... ... ... Шынғысхан мен оның қолбасшылар және ... ... ... ... ... ... қорқыту мақсатындағы
саясат болды. Танымал шығыстанушы профессор И.П.Петрушевский ... ... ... аударманың алғы сөзінде былай деп жазды: « Енді бұл
зілзалалық қатігездік емес, қарсы тұруға ... ... ... ... мақсатындағы террор жүйесі, бейбіт тұрғындарды қорқыту және
жаулап алынған елдердің ішінде үрей тудыру болатын».
Мұсылман деректерінде қалаларды жаулап алу ... ... ... ... оқиға тіркелген. Әдетте қаламен қоса айналадағы
аймақтардың тұрғындарын да ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Мервадағы соғыстан кейінгі бұл
санақ 13 күнге созылды.
Шыңғыс соғысқа осындай әдістер қолданды және ол өз ... ... ... ... ... бар. ... тарихшысы Джузджани
осы оқиғалардың куәгері Вахиадин Бушенджидің Шыңғыс жақындарының ... оның ... көп ... оның беделі мәнгі деп
мақтанғаны туралы әңгімесін ерекшелеген. Сол кезде арасында болған ... ... ... Егер сен өз дәуірлеріңмен бүкіл халықты қырып ... ... ... керек?
Шыңғыс оны ақымақ деп атап, былай депті:
- Әлемді билеуші көп. Мұхамед Оғыз ... Шах ... ат ... ... ... мен ойрандадым, қырғын-жойғын, жойқантөбе келтірдім.
Ал басқа мемлекет елдеріндегі ... ... ... ... туралы
дастан жаза алады!
Жүржендер мен таңғұттар мемлектіндегі оның ... ... ... ... жөн ... Шыңғыс оның қолбасшыларының
бұйрығымен іске асқан өте көп өлім мөлшері моңғолдардың өздерінде де ... ... айта ... жөн. ... былай деп жазды:
«Даналық сөздердегі» Шыңғысхан қолына қатқан қан ... қыса ... ... ... ... ... ... төгілген қанның мөлшері
оның өз моңғолдарын да таң қалдырғаны айқын бейнеленген. ... ... ... ... ұлы – Жошы да ... Хорезмнің билеушісі болған
ол, сол жерді кедейліктен арылтуға талпынып, жақындарына былай деген екен:
«Мұншама жер мен ... ... ... есінен танған» (Джузджани). Жошы
аң аулау кезінде Шыңғысханды өлтірмекші болды ... де ... ... Оның ойын ... ... ... Жошыны уландырып өлтіруге бұйрық
бердідеседі. Шыңғысхан Бөрте ... ... ... ... туылған Жошыны онша жақсы көрмеді.
Қатігездік пен кекшілдік Шыңғысханға тән қасиеттер болса
керек. Ол ... ... ... үшін ... ... ... ... ұлын
уландырып өлтірді, жалған «қара ой» ойлап, туған бауыры Хасарды өлтіре
жаздады, ... мен ... ... ... қырды. Академик
Б.Я.Владимирцов былай деп жазды: «Адам өлімі кәдімгі құбылыс ... ал адам ... ... деп санамады, кейінірек Шыңғысхан
көрші халықтармен ... ... ... ... жау, ... ... ... террордың мақсаты қарсыласты қорқыту болатын және бұл
тактиканы «қара» салдарлар әкелді. ... ... ... ... қорқу оқиғаларын былай сипатталды: «Менің естуімше
олардың ... ... ... көп ... ... ... кіріп,
тоқтаусыз бірінен соң бірін қырып тастаса да, оған ... ... сөз ... алмапты. Тағы бір естігенімдей бір татар адамды ұстап алып, қолында
түк болмағандықтан былай деген екен: мен басқа да 17 ... жол ... ... ... біздің жанымызға татардың салт аттысы келіп, ... ... ... ... ... оның ... істей бастады. Сол
кезде мен: ол жалғыз ғой, оны өлтіріп қашып кетейік, -дедім. Олар ... ... - деп ... ... ал мен: ол ... ... деп тұрғой,
одан да біз өлтірейік оны, ... ... Алла ... ... ... ... бір де біреуінің батылы жетпеді. Сол сәтте мен ... ... ... де, біз ... ... ... мысалдар көп»
«Соғыс кезінде олар тұтқындалғандардың бәрін өлтіретін, тек
бірен саран өздеріне құл болуға лайықтыларды ғана ... ... ... ... ... жоқ. Оның ... дәл осы ... жерлерде қырғын-жойқын орнатып, жойқан төбе келтіруі» ... ... ... ... атақ ... ... бойынша Шыңғыстың жеке басы батылдығымен
ерекшеленгені ... ... ... ол иттерден қорқатын. Бауырлары Хасар
мен Бектерден әлдеқайда әлсіз ол, ... ... ... ... ... Бектердің түбіне жетті. Бозбала Темүжін бір емес
бірнеше рет қашумен құтылатын және оны ұят деп ... ... ... ... ... ... жалғыз қуды емес пе; алайда
кейініректегі деректер бойынша, Темүжін ол ... ... емес ... ... Онон ... той үстінде Белгітайды жаралаған жүржендермен
шайқасқа ... ... ... ... қу, ... ... адам танитын және
оларды өз мүдделерінде пайдалана алатын адам болғаны сөзсіз. Тайшуыттар
тұтқынынан қашқан кезде оның қолданған ... ... ... ... ... ... ... бір жарым жыл бірге тұрып, өз ақылы мен
ойшылдығының арқасында ол ауыл басшысы емес өз ... ханы ... ... ... Ол ... ... ... қолбасшыларды
тауып, ерекшелей алды. Оның сайлаған Мұқалы, Бауыршы, Сүбетай, Жебе, Жошы
тағы да басқа әскер басшылары оған әскери жеңістер ... және ... ... ... ... ... үлесінде.
Моңғол әскерінің сол кездегі күші олардың өзінде және ... ... ... ... Күші ... ... болуы Шыңғыстың жүржендерден
қайталаған темір әскери ... пен ... ... ... ... әскерлердің ру-тайпалық бірлестігін қамтығанәскерей
ұйымдастырушылық ... ... Оның күші ... әскерінің шымырлығы
мен төзімділігінде оның туа біткен әскери қабілеттілігінде, моңғол
қолбасшыларының ... үшін жат, олар үшін ... ... атты ... ... күшінқолдануда, жаңаша әскери техника
жетістіктерінқабылдап ала ... ал ең ... ... күші ... таспен ататын артелериясында болатын. Моңғол жеңістеріндегі соңғол
атты ... ... ... ... ... ... бұрын өздері атты
жауынгер болған ... атап ... ... императоры Айцзун былай деп
жазды: «Солтүстік әскерлердің Цзинді әрдайым жеңу себебі, олар солтүстік
атты әскер ... ... ... басындағы сипаты жағынан әскери-әкімшілік моңғолдар
мемлекеті сипаты жағынан агрессиялық, ... ... ... ... ... ... ... Бұл мемлекеттің дәл Шыңғысханның көзі
тірісінде, әсіресе бастапқы кездегі мақсаты – ... мен ... ... ... әкету болған. Қалған тұтқындар әлі керек емес
болғандықтан өлтіріп тастады. Шыңғысхан осы ... ... ... ... бұл туралы былайдеп ... ... Б. ... ... ... «Шыңғысхан өзіне көмекшілерді айрықша
өнерлілік пен адам танушылықпен ... ... ... ... оның ...... да осында еді».
Моңғол әскерінен тыс оның күші мәдениетті қарсыластары ыдырап,
бұрынғы болған ... ... ... XIII ... ... ... ... қарсы тұра алатын одақ құра ... ... ... жос ... жауынгерлердің жабайы
тағылығы тайпа аралық бөлінгіш және ішкі әлеуметтік ... ... ... ... үшін өте ... ... Дамыған шонжарлық,
саяси-экономиканың күйреуі кезеңі және кейбір аудандардың орталықтандыруға
деген үрдісі үшін шеткеріленуі белгілі бір ... ... ... ... ... ... былай деп жазды:
«Шыңғысханның (және оның жақтастарының ) әскери ... оның ... ... ... жаңа ... ... ... өзінің алғашқы
қадамдарын жасаған ортаның ... мен ... ... ... ... жолықпаған бұл мемлекеттің
қолбасшылары – ... ... ... басымдылығын пайдаланып, олжа,
өріс, байлықтың соңынан қуып, күннен ... алға ... ... ... ... құрып, өз билігін Еуропа мен Азияда ұзақ сақтап қалу ... ... ... келу ... де емес ... жамыраған, өзара жауласқан татар-моңғол тайпаларын
біріктіріп, ... ... ... ... ОЛ бұл біртұтастыққа қандай
жолмен қол жеткізгенін ұмытпаған жөн – татарлардың тағдыры осыған мысал.
Шайқастарда ... ... алу ... ... кейініректе
орасан зор алқаптарға дейінкеңейген Шыңғыс мемлекетінің ... ... ... ... XIII ғасырда жатқызған моңғол шығармасы «Арғасын –
Қуыршы ... ... ... қиыр ... жерлерінде шайқасып жүрген
Шынғысханға келген қуғыншы, «мен» бала – шағам, әйелім, халқым аман – есен
бе?» деген ... ... ... ... мен бала – ... аман есен!
Бірақ сен халқыңның күн көрісін білмейсің!
Әйелің мен бала – шағаң аман ... сен өз ... ... ... ... ... ... қабық жеп жатыр,
Сен халқыңның жай – күйін білмейсің
Өз моңғолдарыңның жайы мен дәстүрін білмейсің!
Соғыстар қарапайым моңғолдарға сансыз көп зілзала әкелді. ... ... ... ... ... ... қалды, моңғолдар
құлдыққа сатылды. «Халықтарды жаулап алу мен ... ... ... ... ... ... ақиқат» араттардың кедейленуіне дәлел
(Н.С.Мөңкеев). Ең ... ... ... ... ... ... және ... өліп немесе жаулап алынған жерлерде қалды. Шыңғыстың ... ... ... ... мен тұтқындалған шеберлерге көмді,
бірақ моңғолдардың негізгі кәсібі – көшпелі мал шаруашылығына айтарлықтай
өзгерістер әкелген жоқ. ... ... ... тыс ... ауысқаннан
кейін, ол сыйлы да сүйікті бірақ, кедей шалғай ... ... ... ... жүз ... жуық уақыт өткеннен кейін, ... ... ...... ... ... ... аратының тұрмысы дәл XII
ғасырдың аяғы – XIII ... ... ... күйі ... Шыңғыстан
мұра ретінде тек оның жорықтары туралы естелік пен оның қанды атағы ғана
қалды. Әрине, біртұтас ... ... 200 жыл ... бекер болған жоқ.
Моңғолияның өз жазуы, әдеби тілі болды, әдебиет пен өнер ... ... өзі өле - ... ... болды және моңғол тілінен басқа
ешқандай тілді игермеді. Бірақ ол жазу ... ... ... көршілерінің мәдени жетістіктерін, әсітесе, моңғол халқының
айтқан даналық сөздерін, ой-пікірлерін ... ... ... ... ... ... осы ... жету үшін жүз жыл бойы
үзіліссіз жаулап алу соғыстарының ... бар ма еді? Егер ... ... мен ... ... ... жаулап алу соғыстарына емес, ішкі
әлеуметтік – ... және ... ... ... ... ... ... көбірек табыстарға жетер еді.
Қорытынды
Осылайша, Шыңғыс пен оның мұрасына баға беру оңай шаруа емес, барлық
сұрақтарға бірегей шешім қабылдау, жауап табу ... ... ...... біртұтас моңғол халқы етіп ұйымдастырған Шыңғысханның көптеген
даналық сөздер, аңыз әңгіме, ... ... ... айта ... ... жеке ... ақылын, еркін, ептілігі мен басқа да жетістіктерін
айтпасақ болмайды. Тарих процесінің жалпы жылжуына Шыңғысхан бейнесі ... ... ... ... жалпы назар аударатын болсақ, ол
адамзаттың дамуына өте көп зиян ... ... ... ... моңғол – татарлармен үзіліссіз күрес жүргізіп, олардың ... ... ... ... ... өлім мен ... ... деген қырғи қабақты туындатты. Г.Рубрук былай жазды: «Егер маған
мүмкіндік берсе, мен әлімнің жеткенінше бүкіл әлемде соларға қарсы ... ... - ...... әлі өз ... ... жетпеген сол
жылдардағы замандастары осылайша ойлайтын.
Өзінің ұлы хандығын Шыңғыс жүз ... ... ... ... ... алып ... Оның ... шөберелері, танымал төрт жихангер-
ұлдары: Жошы, Шағатай, Үгедей мен ... ... ұлы ... ... ... яғни ... оның (Шыңғыстың) беделін
арттыра түсті.
Бүкіл әлемді жаулап ... ... ... үш ... ...... де ... бір қолдар моңғолдардың жүздеген
тайпаларын біріктіре алды, ал ол әскерлерін жіберген ... ... ... келе ... Екіншісі – дүние жүзінде моңғолдардан асқан
мықты да батыл әскерлер жоқ және бірде бір халық оған қарсы тұра ... ... ... – жер ... оның ... ... ... билеуші жоқ,
басқа билеушілер оның аяғындағы шаңына да ... Ұлы ... ... ... ... өмір ... керек деп үйретті, өйткені олардың
салт – дәстүрінен асқан ... жоқ деп ... ... ... ... мен ... халықтар оның уысында
мәгі қалатынына сенді. Өлімнің жақын екенін білген ол ... ... ... ... бара ... ... ал шын мәнінде, ол бар болғаны
дала қарақшысының қулығын тастап бара жатқан еді. ... ... ... ... ... ... - ... халықтар жер жыртып, егін-егіп,
жібек иіріп, темір мен ... ... қала ... Ал оның ұрпақтарына қисық
қылыштар көмегімен «жемісін» жинау бұйырды. Бағынған халыққа ыза болған
моңғол өзінің не істеп, не ... ... ... ... ... нан
тапқан адамның ұлы құпиясын Шыңғысхан мен оның ... кім ... ... ... ... ... ... кезде, тек нан туралы ғана
емес, өздерінің ертеңгі күні туралы ойлайтынын олар қайдан білсін? ... ... ... ... адам ... ... ... жасайды, өз
балаларының болашағын ойлайды, ал бұл болса, өз халқының қамын да ... сөз. ... аты ... тосқауыл – байсалдылықтың алдында
тоқтап қалған кезде, артына бұрылған, тұлпардың қожайыны мыңдаған жылдар
бұрын болған сияқты ... күн мен ... ... ... ... ... ата-бабаларымыз бірігіп құдықша толтыра алмаған жұпыны киіз
үйлердің тігіліп тұрғанын көреді. Ол киіз ... ... ...
олардың мұнда алып келгендерінің бәрі бөтен болатын және қан саситын.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. К.М. Байпақов, Б.А. Көмеков, К.А. Пищулина «Орта ... ... ... ... 1997ж.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
Монғол испериясының құрылуы5 бет
Монғол мемлекетінің құрылуы23 бет
Монғол шапқыншылығынан кейінгі мемлекеттердің саяси-құқықтық жағдайы туралы5 бет
Моңғол дәуірі тұсындағы Қазақстан10 бет
Моңғол мемлекеті11 бет
Моңғол шапқыншылығы және Шыңғыс хан9 бет
Моңғол-татардың Қазақстан жеріне басып кіруі12 бет
Моңғолдардың қазақ жерін жаулап алуы4 бет
Моңғолстанның құрылуы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь