Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893-1920)

Өмірбаяны
Шығармашылығы
Қазаққа ілгерілеу керек болса, мұны аз қалыпта қалдырмай көбірек, көбіре тұрсын, бәріне таныс жетілген жұртардың қатарына қосу керек; Олар мен бірге адам баласының жеңіл күн көруіне, тегіс бақытты болуына жол табу керек, іздесіп ат салысу керек ... Бізге керегі қайткенде солардың білімін тез үйреніп қайткенде сол қатарға тез қосылу қамын келу керек.
(Сұлтанмахмұт)
Өмірі: Абайдан кейінгі қазақтың жазба әдебиетінде әр жанырда еңбек етіп, ерекше көзге түскен көрнекті ақындарының бірі Сұлтанмахмұт Торайғыров болады. Ол 1893 жылдың 28 қазанында Омбы уезінің Шарғай баласына қарасты Қарауыл шабар ауылында (Қазіргі Ақмола облысы Қызыту ауданы) туған. Оның әкесі Шоқпыт (шын аты Әбубәкір) атаған, кедей момын шаруа адамы болған. Шоқпыт кедейліктік тақсіретін көп тартып, Қарауыл еліндегібай жездесін паналап, малын баққан. Сонда үйленген. Байқоңыр, Сұлтанмахмұт деген балалары болған. Сұлтанмахмұттың екі жасында шешесі өліп, жетімідік көріп өседі. Әкесі Шоқпыт әйелі өлген соң балаларын алып, өзінің тұған жері Павлодар облысының Баянауыл ауданына көшеді. Сұлтанмахмұттың балалық шағы баянауылда өтеді. Алғашқыда әкесінен арабша хат таныған Сұлтанмахмұт әлі, Торғай, Мұқан деген ауыл молдарларынан оқиды. Мұқан молда Сұлтанмахмұтың ақындық талантын бақап, құаттайды.
        
        Сұлтанмахмұт Торайғыров
(1893-1920)
Қазаққа ілгерілеу керек болса, мұны аз қалыпта қалдырмай көбірек,
көбіре тұрсын, бәріне таныс жетілген ... ... қосу ... ... ... адам баласының жеңіл күн көруіне, тегіс бақытты болуына жол табу
керек, іздесіп ат салысу керек ... Бізге керегі ... ... ... ... ... сол ... тез ... қамын келу керек.
(Сұлтанмахмұт)
Өмірі: Абайдан кейінгі қазақтың жазба әдебиетінде әр жанырда ... ... ... ... ... ... бірі ... Торайғыров
болады. Ол 1893 жылдың 28 қазанында Омбы уезінің Шарғай ... ... ... ауылында (Қазіргі Ақмола облысы Қызыту ауданы) ... ... ... (шын аты ... ... ... момын шаруа адамы болған.
Шоқпыт ... ... көп ... ... еліндегібай жездесін
паналап, малын баққан. Сонда үйленген. Байқоңыр, ... ... ... ... екі ... ... ... жетімідік көріп
өседі. Әкесі Шоқпыт әйелі өлген соң ... ... ... тұған жері
Павлодар облысының Баянауыл ауданына көшеді. Сұлтанмахмұттың балалық ... ... ... ... ... хат ... ... әлі,
Торғай, Мұқан деген ауыл молдарларынан оқиды. Мұқан ... ... ... бақап, құаттайды. Оның жылы ... риза ... ... иесі ... ... ұстазы мұқанға арнап:
Мұқаннан екі жылдай сабақ алам
Ұйықтасам да қөңілім оқуға ... қып өзі ... ақын бол ... ықыласпен берді маған –
деп өлең шығарды.
1908 жылы Сұтанмахмұт Баяауылдағы Әбдірахман деген молданың
медересесіне түсіп одан 2-3 жыл ... ... ... ұрып соғуына шыдай
алмай, Сұлтанмахмұт оқуды тастап кетеді. ... ... ... етіп өлең ... Ол 1911 жылы бір қыс бойы ... Бекбай деген
мұғалімнен оқиды. Нұрғали жаңаша ... ... көзі ... ... ... ... көмегімен Сұлтатмахмұт қазақ татар ... ... ... ... ... ... дағдыналады. Өзінің
білімінің саяздығын сезген Сұлтанмахмұт 1912 жылы Трастик қаласына барып,
Ахун Рахманқұш деген ... ... ... ... ... ... ауырлығынан мұнда ұзақ оқи алмайды. Қаржының ... ... ... ... ... Жаз шыға ... бір ... бала
оқытуға кетеді. Ондағы ойы бала оқыта жүріп, денсаулығын түзеп ... ... ... келу ... Ол бала ... бос уақытында, өз бетімен оқумен
шұғылданады, өлеңдер жазады.
1913 жылы ... ... ... ... ... ... журналы
редакциячында қызмет етеді. Осы кезден бастап шығармашылық жолында аға
ағартушылық көз ... анық ... Оның ... ... ... ... мақсат не», «Анау-мынау» деген өлеңдері, негізінен
осы тақырыпқа арналған. Сол кездегі жастардың оқуға деген ... ... ... зор ... ... жоқ ... алда ... жоғын тапқанда,
Біздер қайтып қаламыз
Тәуелкеге бел бусақ
Көрдегені аламыз
Жеткізбей кетер жүйрік жоқ
Қусаң бәрін шаламыз -
деп жырлайды. Өлеңде оқуға ынталы жастардың «іздесек, ... ... ... ... ... ... ... оқудың мақсаты халыққа адал қызмет ету ... ... ... өлеңінде
Мимәттің кел де бірлік, ал жастары
Қызмет қыл, ... ... ... қуат қосып, бірге тартсақ
Аңық қой надандықтың қалмастары –
деп оқу – ағарту ісіне, халықты өнер – білімге ... ... ... ұран ... ... ... мақсат не?» деген өлеңінде тереңдете түсіп,
оқудың мақсаты – ... ... әкім ... шен тоғу ... өнер ... ... іс істеу деп түсіндіреді.
Оқу жолындағы үзіліс, «Айқаптан» қызметтен кету, онан ... ... ... ... үшін ... ... жинау мақсатында «Шоң серіктігін»
ұйымдастыру талабының іске аспауы ақынды өмір үшін ... ... ... тірі ... адам ... ... өлеңінде:
Шығамын тірі болсам адам болып
Жүрмеймін бұл жиһанда жаман болып
Жатқаным көрде тыныш жақсы емес ... өмір ... ... ... ... ант береді, алдына үлкен азаматтық бағдарлама қояды. Осыдан
бастап ақын өлендерінің кейіпкерінде шарқ ұрып ... ... ... ... ... шарқ ұрып ... іздену байқалады. Ақынның
лирикалық кейіпкері тағдырға мойын ұсынбай, от болып алға ұмтылып, ... ... ... ақын өз ... ... ... оның ... – адамның
өзін-өзі билеуі өз еркін өзінің бағындыруы, «еркіме жүрер менің қай дүние,
көнбесе өз ... өз ... ... ой. ... ол:
Жақсылық көрсем өзімнен
Жамандық көрсем өзімнен.
«Тағдыр қылды» деулерді,
Шығарамын сөзімнен.
«Өзім қылдым» деулерді,
Таса қылам көзімнен,-
деген қорытындыға келеді.
Осы кезден ... ... ... ... ... бір өткір түрге көшеді. Ол өзінің ... ... ... ... ескі ... ... мінездерді кектене мінеп,
шенейді. Ақын қазақ Халқының даму күйін басқа халықтар өмірімен ... ... ... ... басқалардың жастарына
Өнер-ғылым толып тұр бастарында
Өзіне от, жел, суды жалшы қылып
Алланың сайран етер аспанында,-
деп қазақ жастарына мәдениетті, білімді ... ... үлгі етіп ... неге үйренбейсіңдер» деп өкпе – наз айтып, қайрат жігер береді.
Алға басудың жолы талапта ден ... ... ... - өр ... жастардікі, өмір үшін күресе біл деп оларға ой тастайды.
«Бір балуанға қарап» деген өлеңінде бұл ойын:
Тұрмысы бұл дүниенің күреспен тең
Тәуекел, ... түс, ... ... барлығынды кім біледі
Үйінде ынжықтанып отырсаң сен!-
деп тұжырымдайды.
«Бұл кім?» деген өлеңінде қазақты бұрынғы ер ... ... ... ... деп қарайды да, қарнынан басқаны ... ... ... «өзі ... ... жұмсайтын» жалқау, біріне-бірі жау ... ... пәле ... ... азаматын қуғындап отқа жаққан керітартпа
қазақты өлтіре сынайды.
Сұлтанмахмұт Маххабат ... ... ... ... ... ... т.б. ... жатады. Онда ақын жас адамның ыңтықтық сезімін қыз
көркі, қыз намысы жайлы байсалды ойға жеңдіреді.
Сұлтанмахмұттың заман туралы үлкен ... ... ...
«Қамар сұлу» романы. Автор роман ... ... ... ... ... құрғанмен, сол оқиғаға байланысты бүкіл қазақ қоғамның тіршілік –
тынысын, ұғым – нанымын терең бейнелеп береді. Осыған жалғыс «Кім ... да ... ... ... белді адамдардың бейнесі, олардың
өмір жайлы, теріс ... ... ... ... Жасынан
тәрбиесіз өскен бай баласы Әжібайдың жеке өмірі де зорлық-замбылыққа, қара
күшке негізделгені әйгілі бұған «Кім кінәлі» деген ... ... да, ... ескі ... заң, ... теріс тәрбиесі кінәлі деп жауап
береді.
Сұлтанмахмұт 1917 жылдың ... ... ... ... қарсы алып, желтоқсанда өткен Алашорда партиясы ... ... ... Оның ... ... ... атты ... мақаласы жарияланады. Онда халықтың Алашорда көсемін қалай қарсы
алғанын көрсету ... олар ... ... мемлекет болу идеясын
қазақ қауымының жаппай қолдағаннын көрсетеді. ... өзі ... атты ... ... ... ... ... елдің дербес автономия
алуына тілектестік білдіріп, үн ... тауы ...... ... туып ... ... аурудай жайлаған
Құтпаққа бізді ойлаған,
Қолымызды байлаған
Ерімізді айдаған,
Елімізді лайлаған
Жерімізді шимайлаған,
Өшті залым қарасы, -
деп Алаш ісіне ... ... оны ... ... елді ... ... үшін күреске шығады.
Сұлтанмахмұт 1918 жылдың қысында Абай елінде болып, «Таныстыру»
атты ... ... Онда ... Бөкейханов, Міржақып Дулатом сынды Алаш
партиясы қайраткелерінің қазақ халқының тәуелсіздігі жолындағы жалынды
еңбегін зо ... ... бар ма ... қандай қазақ оны өн көзі
Семей тұрсын, жеті облыс бар қазақтан
Толассыз жеке дара тұр ғой өзі, ... ... ... ... ел жұрты үшін түрмеде азап шегіп, халық
бостандығы үшін басын бәйгеге тіккен көсем екенін айтады.
Сұлтанмахмұт ... ұлы ... ... да мінездеме беріп, оны
қазақ әдебиетінің өкілдерінің бәрінен ерекше, дара тұлға деп бағалайды.
Абайды ... биік ... ... ішімі жетуіне жәрдем етті.
Сүйікті, тағзым мінді суретті
Алса егер Тожтойдың ... да ... ед ... ... ... Өз ... ойшыл ақындары ішінен Сұлтанмахмұт
Шәкерімге болекше баға береді. Оның ойшылдығы жайында.
Ол кісінің ... ... ... оны ... ... ... жүр, біле ... жай шамалап
деген кесек пікірді айтады.
Сұлтанмахмұт ана тілін қастерлеуге басқа көңіл бөледі.
Сүйемін туған тілді – ана ... ... ... ... етіп жерге түскен минутымнан
Құлағыма сіңірген тыныс үнін
Сол тілмен шешем мені әлдилеген
Еркелеткен «Құлыным», «Жанмы» деген
Сол тілімнен бірінші білгізілген
«Ана» деген ... сөз ... өлең ... дәл бүгін де өзектілігі кемігемен ой десе болғандай.
Сұлтанмахмұт өз өмірінің ішінде (небәрі 27 жас жасаған) ... ... ... ... екі ... 5-6 ... ... кеткен, қазақ
поэзиясы мен прозасын жаңа сатыға көтерген, ... ... ірі ... ақын ... ... сұлу» романы, «Қамар сұлу» өзінің тақырыбы мен ... ... ... аса ... шығарма. Жазушы өз кезендегі
қазақ өкілдерінің теңсіздігін тақырып етіп алған. Сұлтанмахмұт ... ... сөз ете ... оны мен ... ... ... ... қыздардың
әрекетін баяндайды. Жазушы – Адам құқығын қорғаушы, әділетсіздікті, зорлық
– зомбылықты айыптаушы ретінде әдебиет сахнасына шығады.
Раманның негізгі ... ... әр қилы ... ... ... ... алады. Ол тартыс Қамыр, Ахмет, Омар, Жорға ... ... ... би және дін өкілдерінтобы арасында жүреді.
Қамар: Қамар жазушының суреттеуіінде аса сұлу, ақылды, ұстамды
сөзге шешен, ақын қыз ... ... ... ... мен ... ...... бүкіл қазақ қыздарына үлгі боларлықтай әсемдіктің,
ақылдылығының ... ... ... «Бір ... ... ... ... «Уай, шіркін, мынау Қамардай екен!» ... еді» ... ... әрі сөзге ұста, әрі ақылды. Қамыр – ауыл ... ... ... Олардың көбі Қамарды көргеніне мәз болып, тіл ... ... ... Ал тіл ... оны ... ... жыр ғып ... Сұлтанмахмұт осы арқылы Қамардың биік бейнесін танып отыр.
Қамар өзіне тең, жар боларлық адамды ... ... ... ... ... мол, ... арлы ... армандайды. Ондай жігіт Ахмет.
Ахметтің бар айыбы – кедейлігі. ... – екі ... ... Оның ... қыз ... ... ... заң тағы бар. Ал Ахметтің қолын ... ... ... жоқ. Осы ... ... да, ... да ойлаңдырады.
Алды – артын салмақтап ойлайтын ... қыз ... ... ... ... алмайтынын сезіп, мынадай қортындыға келеді: «Қой, бүйтіп ... ... ... ... ... қиюл жоқ, ... ... дүниеге
оңға баспай солға басқаг қазақтың қара ғұрпына болсын! » деп ... ... ... бет ... ... ... ... бұрын да көңіл болып, ... ... деп ... ... ... болыс Жорға Нұрымның әйелі ... ... ... Қамар сүймейдімейлімше жек көреді. Оның кәрілігін ұсқынсыздығын.
Ататай болдым ғашыө мұрынына
Көк бурыл ... ... ... ... күн ... ма тұлыбыма,-
деп сықықтап өлең шығарады.
Қамардың қарсылығына қарамастан, оны Жорға ... ... ... ... би ... ауылдың беделді ақсақалдары әкесі Омардың үшін
өшіріп, зорлап көндіреді. Қол – ... ... ... ... Нұрымға Қамар
қанша ай уандық жасаса да ... ... өлім ... ... ... ... ... жерге қаным қиып
Ол жерден ала алмассың, бара алмас
Болыспын деп айғалап, кісің жиып,-
деп өлеңге ... ... ... ... азапқа шыдай алмай, өліп
тынады. Жазушы Қамар обрызы арқылы қазақ ... ауыр ... ... ең ... ... – ақ ... Она да ит – қорлықпен өлтіріп
тынады», - деп заманды, ... ... ... бұл ойын Қамардың өлер
алдындағы сөзі арқылы береді.
Қамар: Тоқтау бер, мұнан былай қазағына
Шалдардың қызды ... ... соң ... аздырған иманнын ал
Соңынан судай аққан жөні жоқ ... ... ... ... деп ... ... сал?...-
деп лағынет айтады. Бұл жауыздықтың бас айыпкері – феодалдық заң, ... оны ... ... ... иман ... ... ... – кедей шаруа ортасынан шыққан оқыған ... Оның ... ... шешендік, сыпайлық, достарына қадірлік қасиеттер бар. Оны
жазушы былай суретейді: ... ... ... ... бітімі жақсы, көзге түсерлік көркі де бар, сөзге шешен, ойдан
шығарғым ақын, ... ... ... еді. Той секілді жұрт жиналған жерде өлң
болсын, ... ... ... оқып... насихат айту ... бас ... еді. ... ... ... ... үлкен – кішілердің
аузының суын ағып, көңілдеріндегі уын ... ... еді. ... үшін ... атқамінер ақсақалдары: «Оқыды деп Жәукенің баласын айт. Әне, ондай
болсайшы», - деп, ... ақыл ... ... ... үлгі ... еді». Ахмет – жаңа дәуірдің өкілі, оның ... қала ... Оның ... ... өкілі екендігі Қамарға жазған хатынан
анық байқалады. Бірақ Ахмет – ... Оны ... ... ... ... талапты болса да қоғамдық әділетсіздікке қарсы тұра алмайды деп
ақтағысы келеді. ... ... ... ... Ахмет білмей дал
болады. Бұл ... ... ... ... жеке ... сай ... ... шыдамай жорға Нұрымға пышақ салады. Бұл – ... ... ... ... Қазақ ауыз әдибеті үлгілерінде қалың малға душар болып,
еріксіз ... бара ... ... ... аналары болатын осы тәртіпке қарама-
қайшы Сұлтанмахмұт қызға әкенің де қабырғасы қайысады деген идеяны қуаттап,
мейірімді әке – ... ... өзі де – ... ... көзі ашық ... ... ... пайдасын түсіндіріп, Қамарды оқытады. Оқыған жігіт ... де ... ... ... ... мен Қалтайлардың әрекетіне күйінген әке:
«Сыпыра бұзылған иттер, дендерің сау ма, ... ... қара ... ... ... дөңкейген жауызға үйғардың деп, не беттеріңмен
айтып отырсаңдар» деп шанып кетеді.
Бірақ заман әділетсіздігі, ескі ... ... ... би ... қажылар Омарға қырық бермейді. Нұрым негізгі жауас ... ... ... ... ... әкетеді. Әкенің әлсіз қарсылығына қатал заң бой бермей
дегенін істпе танады.
Жорға Нұрым, Оспан би, Қалтай қажы. Романдағы жағымсыз ...... ... иесі – ... Нұрым. Ол – төре тұқымынан шыққан болыс.
Жанжақты байланысы бар алпауат бай, ... ... ... ... суреттеуінен – ақ оның ебедейсіз, дөрекізұлым адам ... «Бұл өзі жеті ... бері уызы ... басынан бағы
тоймаған, қолынан ұры кетпеген, ешкімге бір ... ... басы ... ... ... ... бірді-бірге атыстырып елді қан
жылатумен күн кешкен, шын-жыр балық, шұбар төс, қанды ауыз ... ... еді» деп ... «Құр ... ... мен ... болмаса, әліпті таяқ деп
білмейтін надан, пішіні де жаман, ішпей мас, әрі нас елу ... ... жай ... өзі сұр – ... бүйі ... түксиген, күрсейген, бұқа
мойын. өгіз құрсақ, алақан көз, жайын ауыз, добра сақал тоқпақ мұрын, бір
түрлі нысаналы ... еді» деп оның ... өзін адам ... ... ... ... қоғамның тізгінің берік қолға ұстаған, парақат,
зорлықшыл, қара жүрек, қатал Жорға Нұрымға ... ... ... ... ауыз өлеңмен былайша баяндайды.
Халықты қан жылаттың, Жорға Нұрым
Болдың ғой заманымда сорға, Нұрым!
Оспан деген ... тағы ... ... ... ... өлең ... ... түскен ауыртпалықты да айтқандай түскендей.
Жорға Нұрымның ұнамсыз бейнесі Қамармен байланысты ... ... Ол – ... қоса ... Надандығы оның дуаға сеніп, Қамардың
басын дуаламақ болуын ... ... ... ... жол ... ... ... тынады.
Қалтай қажы мен Оспан би – Нұрымның желтіктес достары. ... ... ...... ... ... ... – құлық тән.
Сұлтанмахмұт: «Белгілі, ... ... ... адамдардың (Нұрымды айтады)
өзіне қауыптілеу орынды күзеттіріп, сорпа-сумен ... ... ... ... ... – біздің Оспан би еді» дейді.
Оспан мен Қалтайдың ... мен ... ... ... хатттттын үстаған кезде айқын сезіледі. Олар Қамардың абройын
сақтауды ойламай сөзді ... ... ... ... ... ... болады.
Қалтай Қаржы Омардың Нұрымға қызымды ... ... ... ... «Бұларға өзі секілді қара жүрек... болмаса, не Ахмет секілді
сып бормай, шала қазақ болмаса басқа мұсылман кісі жаға ма?» «Сен ... екен деп, мен ... ... асқанда қажы басымен өтірік айта
алмаймын. О баланың билігі ... - деп ... ... Оған туыстыған
сатып бұлданады. «Басқа былшылды қой. Келер ... құда ... ... ... ... алыпты. Әке берсе, қыз бала қайда бармаушы еді. Сені
көріп отырған бала қалай оңсын! Қаң ... ... ... бе?» ... болады. Оспан би мен Қалтай қажыға обал, сауап керек емес ... мал, ... құда болу ... өткізу, үстемдік керек. Олардың
Оспадарлығы, дөрекі қылықтары өз ортасы мен тәрбиесіне лайық, олар – ... ... гөрі қара ... ... ... ... құмзынның
құлдары.
Раманның маңызы мен ... ... ... ... -
әлеументікөмір шындығын суреттеуде маңызы аса зор шығарма. Онда әлеументтік
қайшылық, әйел теңдігі мәселелері сөз ... ... ... ... «Қамар сұлу» қазақ жазба әдебиетіндегі алғашқы
рамандардың бірі болуын құнды.
Раманда кейіпкерлерді мінездеу, портрет жасу, ... күй ... ... ащы ... ... ... араласып шебер қолданылады.
(Мысалы, «Ататай, болдым ғашық ... ». Бұл – ... ащы ...... ... әдет – ғұрыптар ( құда түсу, неке оқу,
жар-жар айту және т.б.) кеңінен сипаталады. Сол арқылы жазушы қазақ ... ... ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сұлтанмахмұт Торайғыров4 бет
Ақын туралы бірер сөз (С.Торайғыров)28 бет
С. Торайғыров шығармалары24 бет
С.торайғыров пен а.байтұрсынов, м.дулатовтың шығармашылығына арналған бейне фильм сценариі4 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми баяндама). Міржақып пен Көкбайдың айтысы жайлы13 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы. Міржақып пен Көкбайдың айтысы»9 бет
Сұлтанмахмұт Торайғыров романдары мен өлеңдері28 бет
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың педагогикалық көзқарастары5 бет
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы27 бет
Торайғыров сұлтанмахмұт4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь