Құранды етістіктердің ерекшеліктері

І Кіріспе бөлім:
А) Құранды етістік деген не?
ІІ Негізгі бөлім:
А) Құранды етістіктің жасалуы
Ә) Құранды етістіктің түрленуі
Б) Құранды етістіктің түрлері:
1) есім сөз бен етістіктің түіркесі
2) идиоиаланған құранды етісіктер
ІІІ Қорытынды бөлім
Қазақ тіліндегі етістіктер екі үлкен топқа бөлінеді. Олар дербес етістіктер және көмекші етістіктер.
Дербес етістіктер лексикалық мағынасы бар және сөйлем мүшесі қызметін атқара алатын етістіктер тобы. Бұл етістіктер заттың, не құбылыстың қимыл-әрекетін білдіріп, етістіктің қосымшалары арқылы түрленіп, белгілі бір сұрақтарға жауап беріп, сөйлем ішінде басқа сөздермен қарым-қатынасқа түсіп, сөз тіркесін құрайды.
Ал көмекші етісіктер деп лексикалық мағынасынан айтылып, грамматикалық мағынаны білдіретін етістіктер тобын айтамыз.
Профессор А. Ысқаков морфологиялық құрамы жағынан етістіктерді жалаң етістіктер және күрделі етістіктер деп үлкен екі топқа бөледі.
Жалаң етістік өз ішінен түбір етістік және туынды етістік болып екі топқа жіктеледі. (Жақ, күл, аш, бер, ая, обл, жар сөздері түбір етістік болса, ойлан, ашулан, жақсыла, жаманда сөздері туынды етістік болады).
Күрделі етістіктер есімді тіркестерден және етістікті тіркестерден құралады. Күрделі етістіктер өз ішінде бірнеше түрлерге бөлінеді. Олар:
1. Құранды етістіктер.
2. Құрама күрделі етістік немесе жай құрама етістік
3. Тұрақты тіркестер, яіни идиомаланған етістіктер.
Құранды етістіктің лексикалық мағынасына бірінші компонент (есім) негіз болса, екінші компонент (көмекші етістік) сол есім сөзді етістікке айналдыратын дәнекер есебінде қызмет етеді (жәрдем ет-жәрдемдес, ән сал-әндет, бірақ көмекті етістік қызмет жағынан жұрнаққа ұқсас болғанымен, формасы мен мағынаны жағынан ешуақытта да онымен яғни жұрнақпен тең түсе алмайды. Сөйтіп күрделі етістіктің бұл формасы, яғни үлгісі сыртқы тұрпаты, құралы жағынан да, ішкі мазмұны, яғни семантикасы жағынан да, құранды болып келеді.
1. А. Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі» Алматы «Ана тілі» 1991ж.
2. Н.Оралбай «Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы» Алматы, 2007ж.
3. Н.Оралбай «Қазақ тілінің сөзжасамы» Алматы-2002ж.
4. Ә. Нұршайықов «Махаббат, қызық мол жылдар» Алматы-1992ж.
        
        Қазақстан  Республикасының Білім  және  ғылым министрлігі
Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті
Қазақ ... ... тілі ... және ... кафедрасы
ҒЫЛЫМИ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Құранды етістіктердің ерекшеліктері
Орындаған: 050117-қазақ тілі мен ... ... ... оқу ... ... ... студенті
Белхожаева Динара
Ғылыми жетекші: филология ғылымдарының ... ... ... ... ... 2007
Жоспар:
І Кіріспе бөлім:
А) Құранды етістік деген не?
ІІ ... ... ... ... жасалуы
Ә) Құранды етістіктің түрленуі
Б) ... ... ... есім сөз бен ... ... ... құранды етісіктер
ІІІ Қорытынды бөлім
Құранды етістіктер.
Қазақ тіліндегі етістіктер екі ... ... ... ... ... және ... етістіктер.
Дербес етістіктер лексикалық мағынасы бар және ... ... ... алатын етістіктер ... Бұл ... не ... ... ... ... ... түрленіп, белгілі бір ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа түсіп, сөз
тіркесін құрайды.
Ал ... ... деп ... ... айтылып,
грамматикалық мағынаны білдіретін етістіктер тобын айтамыз.
Профессор А. Ысқаков ... ... ... ... ... және күрделі етістіктер деп ... ... ... ... өз ішінен түбір ... және ... ... екі ... ... (Жақ, күл, аш, бер, ая, обл, ... ... ... болса, ойлан, ашулан, жақсыла, ... ... ... ... етістіктер есімді тіркестерден және ... ... ... ... өз ... ... ... Олар:
1. Құранды етістіктер.
2. Құрама күрделі ... ... жай ... ... ... ... яіни ... етістіктер.
Құранды етістіктің лексикалық ... ... ... ... ... екінші компонент (көмекші етістік) сол есім ... ... ... ... ... ... ... ет-
жәрдемдес, ән сал-әндет, бірақ көмекті етістік ... ... ... ... ... мен мағынаны жағынан
ешуақытта да ... яғни ... тең түсе ... Сөйтіп
күрделі етістіктің бұл формасы, яғни ... ... ... ... да, ішкі ... яғни семантикасы жағынан да, құранды
болып келеді. Осы ... бұл үлгі ... ... ... құранды етістік деп ... ... ... ет, ... ... ал, ... бол, айғай сал, дем ал, ба и, ... бет қой, ... сал, ... тан, бас қатыр, зар ... көр, ... ... ... А. ... ... қазақ тілі» атты еңбегінд
аталып өткен бас и, бет қой, дем ал ... ... ... Ә. ... ... ... мол жылдар» атты
романындав кездседі. Мысалы, Жомартбек ... сарт ... ... ... тағы да ... ... бас ... аузымдағымды әрең жұтып, жанағы Шалғынбаевта оң қолымен
кеудемді ... жұқа ... ... ... бас ... ... ... есім сөзі ешбір ... ... ... Енді оның ... ... ... ... келтірейік.
Меңтай дәптерінің бетін жауып, көкірегіне ... ... ... арқылы жасалып тұр.
Кешке ... ... ... Алматыға қарай бет ... ... ... ... жоқ болғандықтан мен бірден щапшаң
адымдап, ... ... бет ... Жеті ... бола ... ... шөп шапқан жерде жатып, ойға да, ... ... ... соң ... ... ... қарай қайтадан бет
қойдым. Сөйтіп, ... ... ... Алматыға қарай бет қойды.
Алматының қою түні ... ... ... вагон доңғалқтарының
рельс қоспасына ... ... ... ... белгісізге
бет қойып, Тапа кетті алысқа.
Соның қорылы ойымды бөлгеннен кейін ... жер ... ... ... ашық ... бет қойылған. ... ... ... ... сыңары құранды етістігінің
екінші сыңарлары, яғни көмекші ... ... ... тақ ... І ... ... Ал одан ... сөйлемде жедел
өткен шақ формасы ... ІІІ ... ... яғни ... ... ... тұр. ... сөйлемдегі бет ... ... ... ... ... шақ формасында келіп
тұр. Соңғы сөйлемдегі ... ... ... ... ... арқылы І жақта жіктеліп тұр.
Меңтай терең бір дем ... ... ... кірісті. Мен
бір жігітпен ... едім соны ... ... екі ... алып ... ... ... кеттік қой дем алайықшы».
Профессор Н.Оралбаева ... ... ... жөніндегі
төмендегідей жіктейді:
1. негізгі ... ... ... ... ... біріккен түбір етістіктер
4. тіркесті күрделі етістіктер мен құранды етістіктер
5. тұрақты тіркесті (идиомаланған) ... ... есім ... ет, қыл, бол, қақ, ал, ... ... тіркуесіп, есім сөзге ... ... ... ... ... ... ет (іңіз), адам бол (са), мәз қыл
(ды), қорған ... ... ... алаң ... алаң бол(ма), сақ
бол, телефон соқ, айғай сал, зар қақ, ... сал, ... ... көмекші етістіктердің есім ... ... ... сөз ... жұрнағы арқылы жасалған ... ... ... ... ... ... ... жәрдем ет-
жәрдемдес, көмек ет-көмектес, алаң ... сақ ... ... ... ... сал-айғайла, қабыл ал-
қабылда, серуен сал-серуенде, зар қақ-зарла. Осы ... ... ... ... қандай тұлғаға түрленсе ... ... ... өйткені олардың лексикалық мағынасы
сол құралды ғана ... ... ... ... ... ... ... қыл, ет көмекші етістіктері ... ... ... Бұл ... ... әрі жетекшілік те қызмет атқарады.
Үшеуінің ... да, ... ... де, ... ... ... мен ... ерекшеліктері де бар. Бол етістігі бір
басқа да ет, қыл бір ... ... да ... есімдермен
тіркесіп, құралды ... ... аса ... ... ... сөйлемде етістік түрленеді. Мысалы,
Өрістеген ... мен ... ... ... бар ... ... де ... деп білгендіктен соны да, ешкімнен
де ... деп ... соны ... ... үлес ... ... (Ә. Нұршайықов «Махаббат, қызық мол ... ... 1992, 154 ... ... ... ... ... орынсыз (жерге)
қинағаныма ғапу ет. (201бет). Білсеңіз, менің ... ... ... сол ... қарамағына қызмет етті. (200 бет).
Неге ... ... бұл ... ... ... ... ... өтіне айтқан сөзі маған ... әсер ... ... Төрт жыл ... ... ... жақсыны
көп көргендіктен бе, кім білсін, енді қыздардың ... ... ... ... сияқтымын. Ішімнен бұл күйіне ... ... бе, кім ... енді ... ... қарауға жарап қалған сияқтымын. Зақаз ... ... ... ... ... бара жатыр еді, ... ... ... ... ... Көпшілік қыздар ауызбен ... ... ... ... баян ... (199бет). Екеуміздің бір-бірімізге
заманнан алған ... ... баян ... (155бет).
«Б» деген немене, витамин бе?-деді Тана да мырс ... ет ... ... етемін, етті, ете, етеді, етістік
деп ... ... ... ... ... Олай болса, ет көмекші етістігі есім ... ... ... қос сөзбен де тіркесіп келеді. ... ... ... ... деп ... гимнастеркамды жырта керіп,
көктемде ... ... ... ... ... тасыған шолақ
сайдай күркіреп, шолтаңдап менің өзім ... ... ... ... екі жақ ... ... ... үйме-жүйме
болып, сыртқа көз салып тұр. (86 бет).
Шалдардың көздерінен ... жас ... ... сақаолдарын
жуды. (118бет). Ақ көбікті ... ашып ... ... дыбысы бөлініп, ... аса ... келе ... ... қазір мені ... ... ... ... төмен, қарай
құлатып қоя беретін сияқтанды. (123 бет). ... қыз мені ... ме, ... ... ма деп және ... болып қалыппын
(203бет). Қоңырау күңгірі алыстап, ... ... ... кетті
де, дүние тым-тырыс бола қалды. (202 бет).
Ағаруға ... ... мен ... жасы көл ... ... ... қандай уақыт кез болды деп,
Кеудені жеп ... ғой ... ... ... ... мас ... Алматы, «Жазушы», 1992 бет,
139 бет).
Бағбанның өз ... ... ... ... ... сияқты, өзім солат болып қоса қорғасқан ... ... ... ... ... көз ... ... жандарды өлімге
бермеу үшін күрескеніме, риза болып, іштей ... еді. ... Мен бұл ... ... сарының әкіреңдегініне ыза болып
айттым. ... Оған ... ... ... ... көз ... ... сенгенде ғана ол құл ... ... ... ... ... не ... аттап басқанымыз әзіл, қит ... күкі ... (хат) ... ... ... трамвай жолына
жеттік. (160 бет).
Қыздар бұған да мәз боп ... (139 ... ... ... шыққан балықтай, бостан-бас ... ... ... асыл ... ... деп жорамалдадым ішімнен.
(198 бет). Оған апай мәз боп ... (179 бет). ... ... ... ... не істерін білмей, түсі бұзылып нәумек ... (144 ... ... ақ дос, ... ... боп ... (118 бет).
Ол, әсіресе Меңтаймен, Майғамен түйіркелесе, ... ... ... ... (140 бет).
Мен өз басымнан ... ... ... шындыққа Зайкүлді
сендіре, алмағаныма ыз болдым. (137 ... ... бе, ... ... ... Мен ... сонша разы болдым. (24 бет). ... келе ... ... ... езу ... күлкі болды. (160 бет). ... ... ... ... (137 бет). Мен ... ... Менің оны білмегеніме
Шалғынбаев одан ... разы ... ... (174 бет). ... ... ... қалды (136 бет).
Бол, қыл, ет етістіктерімен өзге ... ... ... ... бола ... ... әлден уақытта шолдардың
бірі бас ... (118 бет). Осы ... ... ... соң ... жақсы жар ... ... ... ед. (201 бет).
Одан озыңқы өзге саусақтар ... ... және ... (35 бет). Маған көз қияғын да ... ... ... ... ... ән шырқап, ән ... сәл ... тұр. (162 бет). ... ұқты ма ... Деп мен, басымды
көтергеннен кейін басқаларға ... ... ... ... ... (146 бет). ... ... қысқа болғанымен, махабатты ұзақ
өмір сүреді. (145 бет). Мен бұл ... ... ... қаны ... ... мемлекетімімнің моральдың негіздері одан сайын
берік бола ... ... ... (154 бет). Бір, күні ... ... ... ... (151 бет). Қыз бұрылының осы әлсіз
тербелісі аудиторияға оқытушы ... ... бұл ... ... жаңа ету дент ... де оған ... ... ... керектігін есіме салды. (16 бет).
Құс салып, айдын көлде дабыл ... ... ... ... ... татым. (161 бет). Мақал-шындық
сәулесі деп таңдайың тақылдағанда ... жан ... (136 ... жыл ... болған майдандас жолдастарым есіме ... (201 ... ... ... ... ... ... отыз үшінші аудиторияда
сауық өткзген кештің түсінде ... ... бірі ... ... ... (203 бет). ... бөлмесінің алдына барғанымда
кенеттен сол сөздер ойыма түсті. (167 бет). Трамвай ... ... ... ... ... бет ... (165 бет). ... назар жақын тартпаса да, бар бейілім соған ауды. (188 ... ... құш, ... ... ... ... сүр, ... жет, сал, түс, түзе, аудар ... есім ... ... тұр. Есім сөздердің кейбіреулері ... ал ... ... ... ... жай ... етістіктермен қоса ... яғни ... ... ... де бар. Бұлардың
құрамы тұрақты, біртұтас лексикалық ... ... ... ... ... бері студенттердің аяғы
топтап келе ... ... көз ... (165 бет). Ал Меңтай
бір-ақ ауыз алынған хат ... ... өз ... түсіп, көзіме
жас алдым» деді. (90 бет). ... ... ол ... кеспеге
бас қойды. (184 бет). Соның ... ... ... ... ... ... екі ... арасындағы ашық алаңға бет ... бет). ... қою түні ... ... ішінде, вагон
доңғалақтарының рельс қоспасына ... ... ... ... бет ... Тана ... алықа (197 бет). Разъезд
басында, танитын ... жоқ ... мен ... ... ... ... бет ... (106 бет). Бір кезде өз-өзімнен
күбірлеп, күңгірлеп үн ... (106 бет). ... соң ... ... ... ... бет қойдым. Кешке жолаушы ... ... ... бет ... (132 бет). Соны ... ... ... қарызымды өтегеннен кейін ғана басқа күйеге
шығамын деп жар ... (58 бет). ... ... ... ... ... көз ... (204 бет). Ол күн ойнап, менің
тілегімді қабылдауға бел ... ... мені ... ... ... (205 бет). ... қолтықтаған бірнеше студент шығып ... ... ... ... және көз ... (13 бет). ... айтып жаздырғаннан кейін ақын ата үш ... ... ... (118 бет). ... ... ... шыдай алмай, ... сол ... ... ... класс ішінде өзі де ... (78 бет). ... ... күні ... шам сөнгеннен ... ... ... жатқан төсегінің ... ... ... қызықсаң тает алар қызылың болйын деп бел буын ... бет). Бір қаза ... мен ... тіл қаттым ... ... Оған ... ... ... ақтыққа көз жетіп, адалдыққа ... ғана ол құл ... ... ... (151 бет). Мен ... ... мен студенттік жұлыны тіршілік мекеніне көз жүгірттім.
(55 бет). Трамвай жолынан ... ... ... қақпасына қарай
бет түзедім. (165 бет). Қызл вагондардың екі жақ ... ... кең ашып ... ... ... асыла тіресіп,
майданға ... бара ... ... ... ... ... елжірей
көз тішеді. (11 бет). Сабағын бастай бере ол ... ... ... ... ... көз ... (35 бет) тек, ... дыбыс шығармай, езу тартты. (33 бет). Ал әйел оған ... ... ... ... алып үй ішін ... ... ... жарқылдап жүре күлкіге толтырып, жайраңдап,
жарқылдап жүре ... (153 бет). ... әйел ... ... ерекше
еңбекші жұрт. Ол дүниеге өмір ... ... ... ... ... (153 бет). ... ... көзімізді тас жұмдық. (39
бет). Мен ... ... ... ... ек-кәйін қол салып,
солардың ... ... ... ... (161 ... одан ... қыңсылап, мүлде есі ... ... ... ... ... көзімізді тас жұмдық (39 бет). Жауынгер Айтқали
Құсайынов 1943 ... ... ... ... Луки ... жау танкісі мен зеңбіректің жекпе-жек атысында, ер ... ... (84 бет) ... бір ай ... саоғысқа әкес кетті. Әкем
майданда қаза ... (107 бет). Жан ... ... да, жау ... ... ол кетті. (114 бет).
Мұндағы көз алмаймын, жас алдым, бас ... жар ... ... бел ... ... ... тіл ... бел буып едім, үн
қаттым, күл ... ... ... көз жүгірттім, бет түзедім, ... көз ... езу ... ... ... ... тас ... құлақ тігемін деген тіркестер ... Бұл ... ... сөйлемнің бір ... ... ... ... ... мол қздар» романында кездесетін
құранды етістіктер мыналар: бол ... ... 54 рет ... ... ал-11, ... қат-9, сал-9, түс-12, тарт-6, ... и-4, ... ... ... ... ат-3, бер-3, ... ... ... ... ... аудар-2, бас-2, түзе-
2, жұм-2, соз-2, ... ... ... кет-2, кел-2, көр-2, өт-2,
жібер-1, жат-1, ... ... ... ... ... күйдір-1,
көтер-1, байла-1, жет-1, ойла-1, ... ... ... ... ... ... ау-1, ... бу-1, қозғал-1, тұт-1, тарат-1,
шыт-1, өш-1, шерт-1, сүр-1 рет ... 250-ге жуық ... ... ... Құранды
етістіктердің көбі зат ... сын ... ал ... ... ... келген. Мысалы: оқсыз, отсыз зеңбірек жау
танкінен жасқанғандай ... бүк жиіп ... ... аып, ... (132 ... ... бір жолғы осалдығымды, -деп қыз «аһ» ұра ... ... ... (132 бет). ... той ... ... тараған
тақыр төбеге ұқсап, құлағын бос ... (164 бет). ... ... сын есіммен тіркесіп тұр.
Ал мен, ... ... ... ... деген қағидасын
берік ұстадым да, еш нәрсеге қол ... (30 бет). Тірі ... ... серік, сүйеу бол-өмірлік жар ет(200 бет). Неге ... бұл ... ... ... ... ... ... айтқан сөзімаған бұйрықтан бетер жер етті. (29
бет). ... ... ... жаңғырығы жер жарын қатты
жүйткенді. (81 ... екі ... де ете ... (150 бет). Оның ... ... ... дер ете, түсіп, өз-өзімнен ... ... да ... (197 бет). ... ... ... емес,
неге екенін білмейтін бе ... мырс етіп (190 ... ... ... ... алған жас баладй боп, баж ... (145 бет). Оның ... ... тиіп ... ... болса да, баж ете ... (190 бет) Мен баж ете ... бет). ... ет ... ... сөздермен тіркесіп тұр.
Сонымен құранды етістіктер есім ... ет, қыл, бол, қақ, ... ... етістіктері тіркесіп, есім ... ... ... ... ... ... ... сөйлемде қандай
тұлғада түрленсе де ... ... ... ... олардың
лексикалық мағынасы сол құрамда ғана ... ... ... ... ... ... алмайды.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. А. Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі» Алматы «Ана тілі» 1991ж.
2. Н.Оралбай «Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... тілінің сөзжасамы» Алматы-2002ж.
4. Ә. Нұршайықов «Махаббат, қызық мол ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көмекші етістіктердің грамматикалық әлеуеті69 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет
Екі етістіктен біріккен күрделі етістіктер73 бет
Есімше, көсемше, тұйық етістік5 бет
Етістік50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь