Андронов және Дәндібай-Беғазы мәдениеті

І.Андронов мәдениеті
ІІ. Дәндібай.Беғазы мәдениеті
Қорытынды
Андронов мәдениеті. Қола дәуірінде Сібірдің, Жайық өңірінін, Қазақстанның және Орта Азияның ұлан-ғайыр далаларын тегі жағынан және тарихи тағдырларынын. ортактығы жағынан туыс тайпалар мекендёдп бұл тайпалар езінше бір үлгідегі жарқын мәдениет калдырды. Бірінші ескерткіштің табылған жері Ачинск маңындағы Андронов селосының атына қарай бұл мәдениет ғылымда шарты түрде «Андронов мәдениеті» деп аталды.
Андронов мәдени-тарихи қауымнын негізгі орталықтарының бірі Қазақстан аумағында болды. Батыс аудандардың андроновтық тұрғындары қима мәдениетінін туысқан тайпаларының ықпалына үнемі түсіп және өз тарапынан оларға тікелей ықпал жасап отырды.
Археологиялық деректер андроновтық тұрғындардың басым көпшілігі отырыкшылық өмір сүргенін көрсетеді. Қоныс-мекендер кең жайылма шалғыны бар өзендердің жағаларына орналасты. Патриархаттык отбасылардың үйлері үлкен жертөлелер болды; олардың жанынан әр түрлі шаруашылық жайлар мен мал қамайтын кашалар салынды. Бұл коныс-мекендерге мал бағу кәсібі едәуір басым малшылық-егіншілік шаруашылығының кешенді сипаты тән болды.
Андроновтық уакытқа байланысты металдан жасалған еңбек құралдары қарулар және сәндік заттар: ұңғысы бар, дүмі шығыңқы балталар, сағасында ойығы бар пышақтар, балға-шоттар, найзалар мен жебелердің өзгеше ұштары, білезіктер, айналар, моншақтар және әр түрлі ілмешектер көп тарады.
Андроновтық тұрғындарды басқа тайпалардан айыратын мәдениеттің ең басты этнографиялық белгілері жерлеу ғұрпы, геометриялық өрнегі бар балшық ыдыстардың өзінше бір жиынтығы, металл бұйымдардың түрлері болып табылады.
Андронов тайпалары тұрқы әр түрлі тас коршаулар түрінде зираттар тұрғызды, олар тік бұрышталып, дөңгелектей, сопақталып қоршалатын болды. Кейде, әсіресе, Орал өңірінде бұлардың орнына обалар үйілді.
        
        Мазмұны
І.Андронов мәдениеті
ІІ. Дәндібай-Беғазы мәденнеті
Қорытынды
Андронов мәдениеті. Қола дәуірінде Сібірдің, Жайық ... ... Орта ... ... ... тегі жағынан және тарихи
тағдырларынын. ортактығы жағынан туыс ... ... бұл ... бір үлгідегі жарқын мәдениет калдырды. Бірінші ескерткіштің табылған
жері Ачинск маңындағы Андронов селосының атына қарай бұл мәдениет ... ... ... мәдениеті» деп аталды.
Андронов мәдени-тарихи қауымнын негізгі орталықтарының бірі ... ... ... аудандардың андроновтық тұрғындары қима мәдениетінін
туысқан тайпаларының ықпалына үнемі ... және өз ... ... ... жасап отырды.
Археологиялық деректер андроновтық тұрғындардың басым ... өмір ... ... ... кең жайылма шалғыны бар
өзендердің жағаларына орналасты. ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі шаруашылық жайлар мен ... ... ... Бұл ... мал бағу кәсібі едәуір басым
малшылық-егіншілік шаруашылығының ... ... тән ... ... ... металдан жасалған еңбек құралдары
қарулар және сәндік заттар: ұңғысы бар, дүмі шығыңқы балталар, ... бар ... ... ... мен ... ... ұштары,
білезіктер, айналар, моншақтар және әр түрлі ілмешектер көп тарады.
Андроновтық тұрғындарды басқа тайпалардан айыратын мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... бар балшық
ыдыстардың өзінше бір жиынтығы, металл бұйымдардың түрлері болып табылады.
Андронов ... ... әр ... тас ... ... ... олар тік бұрышталып, дөңгелектей, сопақталып қоршалатын болды.
Кейде, әсіресе, Орал өңірінде бұлардың орнына обалар ... ... ... не ... не ерекше әдіспен бүйірінен жаткызылып, қол-аяғы
бүктеліп, тас тақталардан ... ... ... қазылған төрт бұрышты
шұңқырға салынып жерленді.
Ыдыстар қолдан жапсырылып жасалды. Мұның алдындағы уакытта ыдыстардың
түбі ... ... ... болса, ол енді тайпақ болды. Олардың сырты
тарақ тәрізді немесе тегіс ... ... ... ... сәнделді.
Сәндік заттардың андроновтық тайпалар мәдениетінің тараған шегінен
аспаған ерекше ... ... ... бір ... ... ... ... бас киімге және басқа да ... ... ... және ... із тәрізді» сәнді салпыншақтар, кақтама өрнекті
тоғалар, шеттері иректеліп түйілген білезіктер болды.
Өндіріс техникасының ... және қола ... мен ... ыдыстар
түрлерінің әдемілігі мәдениет деңгейінің жоғары болғанын көрсетеді.
Андронов мәдениетінің калай шыққаны - пікірсайыс туғызысы келе ... ... ... бірнеше болжам бар. Зерттеушілердің көпшілігі
андронов ... ... пен ... ... ... даласының
солтүстік аймағының және Орал сырты мен Батыс Сібірдің іргелес аудандарының
мәдениет жағынан, әрі, сірә, шыққан тегі жағынан туыс ... ... ... ... деп есептеседі. Сол кездің өзінде-ақ мал ... ... және кен ... ... ... ... ... мал бағу мен жайылмада кетпенмен егін ... одан ... ... ұлғаюына, үй кәсіпшіліктерінің шығуына, металлургияның
дамуына жеткізді. Ұлан-ғайыр далалық аймақта осы материалдық ... ... ... ... ... бір ... ... мәдениетінің өзіне тән ерекшеліктерінің калыптасуына, қоғамның
әлеуметтік ... ... ... жеткізді. Андронов қауымының
тарихындағы күрделі әрі пікірсайыс туғызатын мәселелердің бірі ... ... ... ... табылады
Үнді-иранның ежелгі жазбаша ескерткіштерін - Авестаны, Ригведаны,
Атхарваведаны, Яджурведаны, Шатапатханы және ... мен ... да ... археологиялык материалдарды талдау негізіндс тарих
және филология ғылымында андронов тайпаларының үнді-иран нс-месе арий ... ... ... ... ... тілшілер, түркодогтар, этнографтар, ... ... ... ... тілдес болғаны туралы болжам
ұсынылатын біркатар ... ... ... мәдениетінің алғашқы ескерткіштерін 1914ж. А.Я.Тугаринов
ашты. Содан бері өткен уақыттың ... ... көп ... ... ... ... ... бөліп, топтастыруды бастаған
С. А. Теплоухов болды. Әсіресе М.П.Грязновтың сіңірген еңбегі зор. Ол 30-
жылдарда-ақ андронов ... ... ... ... суреттегісін
жасап берді және далалық қола дәуірінің хронологиялык үш кезеңін: алдыңғы,
ортаңғы және соңғы кезендерін саралап берді.
Кейін К.В.Сальников Орал ... ... ... хронологиялық
топтама жасады; оны бірінің орнын бірі баскан үш кезеңге беліп, ... ... ... ... ... федоров кезені - б. з. б. XVIII-XVI
ғасырлар, ... ... - ... XV-XII ғасырлар, замараев кезеңі -б.з.б.
XII-VIII ғасырлар ... ... К.В. ... ... ... ғылымында дұрыс деп танылды және ... қола ... ... осы мәдениеттің тараған аудандарының бәрінде
қолданылды.
Қазақстанның андронов ... ... бөлу ... ... ... ... ... кезде К. В. Сальниковтың кезендерге бөлуі кайта қаралып, Э.А.
Федорова-Давыдованың, В.С.Стоколостың, Г.Б.Зданович пен ... ... ... ... ... мәдениетін кезеңдерге бөлуге байланысты бұл болжамдарды
жақтаушылардың ... ... ... бұл мәдениеттің федоров кезеңі мен
алакөл кезеңінің хронологиялық шеңберлерін ... ... ... отыр.
Ең көп тараған көзқарас мынадай: бұл кезеңдер бірінен соң бірі келіп
отырды, соның езінде неғұрлым ертеректегі кезең ретіндегі федоров ... ... ... ... ал ... кезеңі андроновтық тайпалардың
экономикасы мен ... ен, ... шағы ... табылады. Екінші
көзкарас бойынша, федоров пен алакөл уақытындағы ескерткіштер бір ... ... өлке ... әр ... топтарынан қалған.
Алакөлдік тайпалар ... ... ... және ... ... және Еділ ... қима мәдениетті тайпаларымен, Орта Азияның
далалыктұрғындарымен тығыз байланыс жасаған, ал федоровтық тайпалар ... ... ... ... ... және ... ... жағынан Батыс Сібірдің орманды-далалык аймағы халкының ... ... ... ... ... дала ... ... түсініктерге қала
үлгісіндегі Синташт және Арқайым бекіністі ... ... ... ... ... ... мәдениеті бұл терминнің кең тарихи-мәдени мағынасында
алғаида, қола дәуірінің алдыңғы кезеңіне (б.з.б. ... ... ... ... ... XV-XII ... ... келеді. Б. з. б. II
мыңжылдықтың аяғында - I ... ... ... ... ... ... ... мен мәдеңиетінде езгерістер болды: бұл
өзгерістер қоғамның жана шаруашылық негізіне ... ... ... көше ... мал ... байланысты туды.
Соңғы қола дәуірі деп аталған бұл кезенде (б.з.б. XII ... - ... ... ... ... ... ... пен
мадениеттегі андроновтық дәстүрлердің орнына ерте ... ... ... мен ... мәдениетінін неғұрлым прогресшіл
түрлері ... ... және ... қатынастар
Мал шаруашылығы мен егіншіліктің дамуы. Жабайы жануарларды қолга
үйретуге көшу адам ... ... ... ... ... Қолға үйретілген
және қолда өсірілген жануарлар аңшылық сәтсіз болған күнде, әсіресе, ... ... қоры ... ... етті. Жабайы жануарларды қолға үйрету
сонау неолит дәуірінде басталды. Солтүстік Арал өніріндегі, Қазакстанның
батыс, орталық және ... ... ... тұрақтарда жабайы
жануарлардың сүйектері-мен қатар қолға үйретілген сиырдың, жылқының, қойдың
және сірә, ешкінің де ... ... ... ... кейінгі қола
дәуірінде қолға үйретілген жануарлардың саны көбейді, малдың түр құрамы ... Қола ... ... ... ... мал ... ... уақыты болды.
Қола дәуірінің алдыңғы кезеңіндегі қоныстарда жиналған ... ... ... ... ... ... негізгі кәсібі үй маңында мал
өсіру болды деуге ... ... ... көбі ірі қара ... оны ... ... ... пайдаланылды. Қой мен жылқы аз болды. Кәрі малдар
мен әр жылғы төл қысқа ет ... ... ал ... бір ... табында
қалдырылды.
Үй маңында мал бағу бірте-бірте жайлауда мал ... ... ... ... бақташылар малмен бірге бір жайылымнан екінші жайылымға
жылжи көшіп ... ... ... ұсақ ... (кой-ешкінің) және жылқының
үлесі көбейді. Мәселен, Атасу қонысынан табылған сүйектердің дені ... ... ... ... ... ... ... жылқыны колға
үйрету мен оны салт мініп жүруге пайдалану ... ... орын ... қола ... жылқы неғұрлым кең көлемде: күш көлігі ретінде
және салт ... жүру үшін ... Мұны ... ... ... табылған, сүйектен жасалған жұмсақ ауыздықтардың
айшықтары дәлелдейді. Жылқыны көлік ретінде пайдалану ... және ... ... ... ... ... Қазақстаннын далаларында жабайы түйе колға үйретілді. ... -2 ... ... ... ботаның сүйегі шықты. Алексеевка
қонысында да түйенің кейбір сүйектері табылды.
Қазақстан ... мал ... ... ... ... бастап
егіншілік дами бастады. Қола дәуіріндегі тайпалардың ... ... мен ... ... ... ... байланыста болды.
Мәселен, Усть-нарым қонысында (Шығыс Қазақстан) табылған қыстырма орақтар
егіншіліктің болғанын көрсетеді.
Алдыңғы қола ... ... ... және бұғы ... ... ... ... құралдардың пайда болуына байланысты егіс те біраз
өсті. Негізінде бидай, қара бидай, тары егілді. Егіншілік ... ... ... ... қала ... және мал ... салыстырғанда көмекші
рөл атқарды бірақ ол тамақ өнімдерін алудыңмаңызды көзі болды.
Кен ісі, ... Қола ... адам ... ... ... мал ... және егіншілікпен қатар әр түрлі
рудаларды өндіру, тас пен сүйекті ... аса ... рөл ... ... ... ... және алтынның бай кендері бар
екендігі ежелгі уақыттан белгілі болатын. ... көне кен ...... ... Қаршыға, Жалтыр, Ащылы, Ұратөбе, Күшікбай), қалайы
(Атасу тауы, Қалба және ... ... ... ... Қазаншұңқыр,
Балажал, Ақжал, Дайбай, Майқапшағай, Ақабек) кен ... бұл ... ... ... бірі ... көрсетеді.
Үйдегі кәсіптер. Мал шаруашылығы тамақ өнімдерін ғана емес, сонымен
қатар киім мен аяккиім тігілетін шикізаттар да берді.
Қола дәуірінде ... ... ... ... тоқыма станогінің
ұршықбастарының, сүйектен, тастан, балшықтан жасалған шүйке орағыштардың,
сондай-ақ қарапайым ... ... ... ... сүйек жуалдыздардың
табылуы дәлелдейді. Жүн киімдер қойдың биязы жүні мен ... ... ... ... ... кара курайдан, жабайы зығырдан
және қалақайдан иірілген ... ... де ... ... ... ... есілді, балық аулайтын ау токылды, киім тігілді.
Қабірлерден табылған аяқкиім калдықтарына ... олар ... ... ... ... жіппен тігіліп, жіліншік тұсынан бау-
мен тартылып байланған. ... ... үшін ірі ... жақ ... ... ... және коныстардан жиі кездесетін тегістегіштер
қолданылды.
Еркектер мен әйелдер басына жүннен тоқылған немесе теріден ... ... ... ... де жүн матадантігілді. Олар, сірә, қос өңірлі
немесе мойнында ойығы болып, сол жағынан бір түймемен каусырылған ... ... ... ... тері ... ... Әдетте жүн
матадан тігілген көйлектің етегі тізеден төменірек түсіп тұрған. Жеңі ұзын
болған. Жеңнің қайырмасына ... ... ... ... ... ... ... бірнеше қатар ак моншақтар тізбегімен сәнделді.
Мата кызыл ... әр ... ... - ... ... бояумен боялды.
Қабірлерден табылған кептеген сәндік заттарға қарап, ... ... ... ... сырғалар мен бүрама самай ... ... ... ... ... алқа ... қолдарына білезік,
жүзік салған деуге болады. ... ... ... ... ... ... қапсырма таккан. Табан із, дөнгелек, ромб тәрізді,
кейде өрнектелген ... мен ... ... ... ... де, ... де ... зат және бойтұмар есебінде кабыршақтарды,
жыртқыш андар мен үй жануарларының азуларын ... ... ... ... ... ... мекендеушілерде керамика ьщыстарын жасау ісі едәуір орын
алды. Оның бәрі шаруашылык пен ... ... ... ... кұмырашылар көбінесе әйелдер болды.
Ыдыс-аяққа қарап, олардың жасалу техникасы ... сөз ... ... өте ... ... ... кейде ол бірнеше шақырым жерден әкелінген,
содан соң ұқсатылатын, атап айтқанда: мұздатылатын ... ... бойы ... одан ... ... ... ... қолмен жапсырылып жасалды. Ыдыстардың көпшілігі (кабырғалары
тік немесе бүйірі сәл шығыңқы кұты ... ... ... ... калыпқа салып калыптастыру әдісі болды; мұндай қалыптар ретінде
жүн матадан тігіліп, ішіне ылғал қүм толтырылған дорба пайдаланылды. ... ... ... оны ... балшық жапсырылып, түбі ... ... ... тас ... бүйірі шығарылатын болды. Сөйтіп,
ыдыстардың бүйірі де, түбі де ... ... ... тік ... кебі су ... болу үшін ... ... кызған сүйек
тегістеуішпен немесе ... ... ... ... ... кейін тегіс, тығыз болды, ал күйдірілген соң сұйық затты
жақсы сақтайтын қасиет алды. Ыдыстар, әдетте, өрнектелді.
Діни нанымдар мен ... ... ... ... мен ... ... ... болды, сондықтан адам табиғат күшін құдірет деп білді. Бұл ... күн, от, ... мен ... ... ... Бұл ең ... от, ... мен өсімдіктер дүниесі болды. Күн тәңірісінің
белгілерін сәндік заттардан – бір ... ... ... ... ... бар ... қыш ... меандрлардан көруге
болады.
Қола дәуіріндегі тайпалар отқа табынған; мұны сол дәуірде кең тараған
өлікті өртеу ғұрпы ... Қола ... ... ... ... ... ... кездесті. Ежелгі адамдардың
ұғымынша, от ... ... ... және ... ... зұлым
рухтардан қорғады.
ДӘНДІБАЙ-БЕҒАЗЫ МӘДЕНИЕТІ
Дәндібай-Беғазы заманындағы (б.з.б. X-VIII ғасырлар) тайпалар
мәдениетінің ... ... ... бірі ... үш ... ... ... соңғы кезеңдерге бөлінеді.
Атасу заманынан Дәндібай-Беғазы заманына дейінгі өтпелі кезең Атасу
өземінен Ертіске дейінгі байтақ далада ... ... ... ... катарына Аксу-Аюлы-2, Ортау-2, Байбала-2, Бесоба,
Бұғылы-3 кешендері жатады. Бұл ескерткіштерге, бір ... ... ... ... мәдениет жаңа элементтерінін: тұрпаты
ерекше бейіт тамдардың, ... ... ... ... ... тән. ... да ... мәдениетіне тән емес. Әдеттегі бүктетілген қаңқалармен
катар аяқтарын созып, шалқасынан жаткызылған ... да ... ... ... ... ерте ... дәуірінде Қазақстан аумағында тұрған малшы
тайпаларда кенінен тараған.
Соңғы қол дәуірінін өтпелі кезеңін, яғни алдыңғы Беғазы дәуірін Ақсу-
Аюлы-2 ... ... ... таман) жерлеу кешені бәрінен де
гөрі ... ... Бұл ... ... ... ... обалардап
құралған; обалардың етегі қырынан казылып орнатылған ірі граниттакталармен
айнала белдеуленген. ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым көрнекті мүшелерінің
кабірлері. Ішкі құрылыстары ауқымды мүндай бейіттер тұрпатынын ... ... ... дәуірінде (б.з.б. XIII—XI ғасырлар) мүлік теңсіздігінің
шығуы нәтижесінде Орталық ... ... ... ... ... ең үлкен обаның биіктігі 2 метр, диаметрі ... ... ... ... жалғасқан төрт тас құрылыс : үш қоршау
және үлкен-үлкен төрт тақта тастан жасалған ... тас ... ... ... ... қырынан қазылып орнатылған ірі гранит тақталардан
кұралыпты. Екінші қоршау әдейі іріктелген тік ... ... ... техникасы арқылы салынған. Қалау сол ... ... ... ... ... жағы тіп-тік, ал жоғарғы жағы аздап ішке
карай иілген. Бұл - соңғы қола дәуіріндегі кұрылыс ... тән ... ... ... ... жалған күмбез жасау шешімінің бастамасы
көрінеді. Үшінші кіші ... ... ... Ол тік ... ... бұрыштары иілген. Екінші қоршау сияқты, бұл қоршау да
эллипс бітімдес. Оның ... және ... ... ... ... бір-
бір үлкен тақта орнатылған. Құрылыс төбесінің ... ... ... ... ішкі ... ... бір екі дуалмен және айналма галереямен
қоршалған үй сияқты. Бейіт тамның ... ... 4 ... ... 1,5 ... ... ... шомбал тас жәшік шықты; оның үстіне
екі үлкен такта тас жабылыпты. Бір ... ... ... және ... ... ... болған нақ осындай ірі такталар ... ... ... ... ... ... және ... жарты метрдей
балшык, кұм, киыршық, түйір тас араласкан қабатпен жабылған. Бұл қабат дуал
тіректеріне ... ... ... өзі ... мен ... тіректердің
орнықтылығын қамтамасыз етіп, бүкіл ... ... ... ... ... тас, саз балшық кабірдің астына да құйылған. Өтпелі
кезендегі біркатар ... ... ... ... да ... немесе
осыған жакын.
Дәндібай-Беғазы мәдениетінің өтпелі және дамыған кезендеріндегі
кұрылыстардын ... ішкі ... ағаш ... ... бұл төбе пирамидалы-сатылы жақтау түрінде ... ... ... ... мен ... ... 30 ... бола-
тын қалың қабаты ... ... ... ... ... жасалғанын
көрсетеді. Ағаш кұрылыстарды өртеп бата кылудын мұндай ғұрпы Қазақстан
аумағында соңғы қола ... ... ... ... Мәселен, Оңтүстік
Қазакстандағы Түгіскен кесенесін калдырған тайпаларда осындай немесе осыған
ұқсас ғұрып болған.
Ақсу-Аюлы-2 кешеніндегі үлкен ... тас ... ... ... ... ... шыкты. Дәндібай-Беғазы ... ... ... жатқан қаңқалармен қатар әдеттегідей бүктетіліп
жаткан қаңқалар да кездесті.
Бұл обадан табылған кыш көзе ... ... ... ... бола ... Түрі мен ... жағынан ол андронов ыдыстарына
жақын. Оның ернеуі үзік сызықты үш ... және ... ... ... ... ... ... әсем меандр мен бұршақ
көлеміндей дөңгелек ойықтармен белдеу жүргізілген. ... ... ... ... ... бар ірі ... ... калып: мүндай калып
Орталык Қазакстандағы соңғы қола дәуіріне тән. Жалпы алғанда, керамикалык
ыдыстын ... ... ... ... ... көп ... ... сайын бейімделе түседі.
Соңғы қола дәуірі тайпаларының шаруашылыкта ілгері басуы және бәрінен
бұрын, жайлаулы, кейін ... мал ... ... ... ... ... көбеюі жерлеу ғұрпынан да анғарылады; бұл ... ... қоса ол ... деп ет ... ... ... үй жануарларының
сүйектері көп. Құрбанға шалынған малдар үшін ... ... тас ... ... ... ... ... — Бегазы,
Айбас-Дарасы, Аққойтас, Дәндібай, Ортау-3, Саңғыру-1, -3 зираттары, Ұлытау,
Шортанды бұлак, Қарқаралы-1-3 қоныстары және баскалары. Бұл ... ... ... ... мен ... ... ... жағынан
жетілгендігімен, шар тәрізді керамиканың жаиа түрлерінің әр ... ... ... ... ... ... ... тақта
тас коршаулары айта қаларлық.
Беғазыдағы ескерткіштер тобында біртектес алты ... бар, ... ... ... ... ... Бегазы кұрылыстарының негізі -кіретін
дәлізі, айналма галереясы мен тіреуіш тас бағандары бар аралас тұрпатты
құрылым. ... ... ... 0,8-1,2 ... ... ... ... монументтері бір немесе екі ... төрт ... ... ал төрт ... төрт жағы ... төрт ... карай
бағдарланған, тігінен қойылған жалпақ гранит тақталармен қапталған немесе
қырлы тастардан көлденен каланған. ... ... ... тас ... өте ... ... бекітілген. Құрылыстың кемілген бөлігінің
жиегінен жоғары, жер бетінде, биіктігі бір ... дуал бар. Ол ... ... ... казып орнатылған, бір-біріне тығыз
киюластырылған үлкен-үлкен гранит ... ... ... і. ... салу үшін сұр түсті граниттің өте үлкен кесектсрі іріктеліп
алыныпты; мұндай ... ... ... ... ... ... тік бұрышты тақталарының салмағы үш тоннаға дейін жетеді. Дуалдар
берік, әрі ... ... үшін бұл ... биіктігінің үштен бірі жерге
көмілген, соның өзінде олардың жазық жерден биіктігі 2-2,5 метрдей.
Жақсылап кырланған, төрт бұрышты ұзын тас ... тік ... ... ... етіп ... бай кесенелердің көңіл қоярлық ерекшеліктерінің бірі -діни-
ғұрыптық заттарды кою үшін және кұрбан шалу үшін арнайы істелген ... ... ... бұл - ... астына әр қазғанда калдырылған жер
үстел немесе сөре. Ішкі үйдің ... ... ... ... ... үш тас баған орнатылған. Олардың айналасындағы үстел бетіне
май мен органикалық калдықтар сіңген. Мұнда ... ... кой ... ... шалудың және ас берудің іздері сакталыпты. Құрбан ... ... қыш ... ... Әр ... ... да, ... мен кару-жарақ та осында тұрған.
Шаруашылықтың кепшелі қалыпқа бейімделуімен сипатталатын кейінгі даму
кезеңінде бір ... ... ... ... ... ... жаңа
сатыға көшеді. Өткен замандағы күрделі бейіттік ... ... ірі тас ... ... ... ... ... болады.
Бұлар - Қарқаралы маңының Кент тауларындағы, Айдарлы, Бұғылы-2, Құрылыс
алқаптарындағы ... Қыш ... ... ... ... әлі
сақталады. Бірақ қазан тәрізді, бүйірі өте шығыңқы, мойны қысқа, ернеуі
сыртына ... ... ... деп аталатын, ернеуі сыртына қарай
кеңейтілген, акырында, мойнына білеулеп балшық жапсырылған ыдыстар көбейе
түседі.
Керамикалык 130 ... ... ... олардың көпшілігі «меру-срт»
өрнегі бар, казан тәрізді үлкен көзелер мен кертпе және ... ... ... ... тәрізді ыдыстар; осы сынықтардың ішінен шүмекшесі
бар сақ құмырасы сияқты ыдыстың ... ... оның ... ... ... және домалақ бүйірімен білінбей жалға-сып кетеді, ... ... жағы ... белдеумен көркемделген.
Орталық Қазақстанның таулы аймағының тұрғындары бұл кезде де үйді
жертөле және жартылай ... ... ... ... ... Қарқар-алы,
Суықбұлак қоныстарындағы түрғын үйлердің түрі дәстүрлі қалпында калды,
бірак басқа кұрылыс материалы - ... мен ... ... ... де көп ағаш ... ... тұрғын үй орларының қабырғаларына
ортасынан жарылған ағаштар ұсталды, ал жаппатөбесі ... ... ағаш ... ... Жер ... ... ... түрінде
жасалып, олардың астына жалпақ, тастар төселді.
Дәндібай-Бегазы заманының төлтума мәдениеті бар тұрғындары ... ... ... ... ... жаңа этникалық-мәдени
құрамдардың бір компоненті болды.
Орталық ... ... қола ... ... ... ... ... мәдениеті), Алтай мен Енисейдегі (карасук ... ... ... ... ... ... ... арасында ұлан-
байтақ жазық дала жатқан бұл аймақтардың ... ... ... ... қола ... тұрмыстық және сәндік заттар ... ... өзі ... ... ... ... ... және экономикалық
байланыс болғанын дәлелдейді. Бұл мәдени ... ... ... ... ... ... ... палеомсталы (мыс, калайы,
алтын) елеулі рөл атқарды. Сонымен қатар Орталық Қазақстанның қола ... ... тән ... ... ... жергілікті жерде
қалыптасқанын көрсетеді.
СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАЙПАЛАРЫ
Қола ... ... және ... ... тайпалардың тарихи
тағдырлары бір-бірімен тығыз байланысты дамыды. Б.з.б. II мыңжылдықта бұл
аумақта андроновтық, (алакөлдік) тайпалар мекендеді. ... ... мал ... мен ... өндейтін егіншілік болды. Сол дәуірдегі
шаруашылықтың талаптарына сай ... ... жер ... ... болуы
кұнарлы шүйгін жерлердегі тұрғын аландардың бос тұрмау себептерінін бірі
еді. Бір тайпалардың орнына ... ... ... олар дәстүрлі жерлерге
қоныстанды, көбінесе өздерінің тұрғын үйлерін салу ушін бір ... ... ескі ... ... ... Солтүстік және
Батыс Қазакстанның, андроновтық қоныс-мекендері көп ... ... ... ... ... бәрі ... тұратын кыратты
жерге салынды. Олардыңкөбі өзен жағасын бойлай ... ... ... ... ... күрылыстардан тұрды. Батыс Сібірмен іргелес Солтүстік
Казақстаннын орманды-далалы аудандарында топырақтан үйілген обалар.
Солтүстік және Батыс ... қола ... ... аса ... 200-ге жуық ... ашылды. Тұракты зерттеулер жүргізу арқылы жалпы саны
300-ге жуык кабір ашылды.
Алдыңғы қола мәдениеті. Бұл ... ... қола ... онша көп ... жоқ: көбі әбден кираған жеті коныс және
өлікті өртеу ... ... ... екі ... ... ... ... көбірек
зерттелгені Вишневка-1 шағын конысы (Петропавл каласының маңында) ... ... ... ... қола ... тұрғын үй туралы
түсінік береді. Бұл - жер бетіне салынған үй, едені кұмайт жердің топырағы.
Ол тік ... ... ... орналасқан, аумағы 126 шаршы метр. Үйдің төбесі
(сірә, екі сайлы болса керек) ... ... ... қиылған
кабырғаларға және үйдің үзына бойындағы бағандарға (баған-дар орнатылған
бірнеше шұңқыр байқалды) тірелген.
Бұл аймақтың адыңғы қола ... ... ... ... туралы
мәліметтер Қарға аралы конысындағы зерттеулермен ... оны ... ... екі ыдыс ... онын ... өртенген өліктің калдықтары
шықты. Сірә, Бескөл селосының жанында ... ... да осы ... ... ... ... кабір үстіндегі құрылыстар кездескен жоқ.
Алдыңғы қола ... ... ... ... ... ... отырықшы болғанын көрсетеді. Балық аулау мен
аң аулау бірте-бірте екінші қатарға ығысқан. Бұл кез - ... ... ... ... және ... игерілген кез. Қоладан
жасалған бұйымдар әзірше ... жоқ, ... ... ... ... ... күрт ... және бір кезде күрделі ... ... ... құлдырап төмендеуі жанама дәлел болып табылады. Олардың
ішінде жүзі ... тас ... ... және ... жапырағы тәріздес
жебе ұштары (Вишневка-1, Қарлыға-1), долбарлы ретушпен жасалған сыдырғыштар
мен қырғыштар бар. Сүйек бұйымдар бұрынғысынша кеңінен пайдаланылады.
Ортаңғы қола ... ... II ... ... ... ... ... біржола орнықты, ал қола ... ... ... ... жетеді. Ортаңғы қола дәуірінде бірінен
кейін бірі келетін үш кезең ... Оның бірі - ... ... ... қалыптасуы тарихына жатады; бұл ... ... ... ... ... баска бір мәдениеттің - Арал маңы ... ... ... ... ... элементтсрі
белсенді түрде енеді. Бұл заманның ең ... ... ... ... ... ол ... - Петровка-2 және
Новоникольское-144 қоныстарының төменгі белдеулері, Петровка ... ... мен ... орны. Тобыл өзенінің анғарында бір қабатты
Жетікөл қонысы зерттелді; Батыс ... ... ... ... ... кейбір заттар табылды.
Тастыбұтақ-1 корымының бетіндегі құрылыстар дөңгелек, сопақ қисық
қаланған тас коршаулар болып ... Бұл ... ... ... тастардан, кейде ешқандай байланыстыратын материалдарсыз жай
каланған тастардан жасалған. Молалардың ... әр ... - ... ... не тас ... жалғыз және қосарлап қойылған мүрделер табылды. Сүйектері
сақталған кос каңқалардың ішінде еркек пен әйел, бала лар ... ... ... ... жерленуі де кездеседі. Негізінен алғанда өліктер
өртелмей жаткызылып ... ... ... ... де бар. Өліктер
молаға сол жак ... оң жақ, ... ... ... ... колдары
бетінін алдына қойылып жатқызылған.
Соңғы қола мәдениеті. Солтүстік және Батыс ... ... ... тайпаларының мәдениетінде екі кезең болды. Бірінші кезендс,
б.з.б. I ... ... ... ... Еділ ... ... - Жайық өңірінің сонғы қима мәдениетінің ықпалына
түсті. Тальк колданылған және ... ... ... ... бар, ... ... тән ыдыс Есіл бойындағы Явленко-1, Карьерное,
Бескөл-5 коныстарында және ... ... ... пайда болады. Бұл
ықпал тұрғын ... ... бір ... және ... ... ... көрінеді. Алайда Есіл бойының мәдениетіне едәуір ыкпал жасай
отырып, Жайық ... ... ... ... ... сіңіп кетті.
Соңғы қола тайпаларының дамуындағы екінші кезең мәдениеттердің күрт
ауысуымен байланысты. Бір кезде өркендеген андроновтық-кима қауымныц ... - Еділ ... ... өңірінің, Қазакстаннын және Батыс Сібірдің
оңтүстік ... ... ... ... керамика» мәдениетінің
тайпалары коныстанады. Олар езендердің жайылма алаңқайларындағы қола дәуірі
үшін дәстүрлі жерлерді мекендейді, ... ... ... ... ... мекен болады. Тобылдағы жәпе Есілдің ... ... ... ... солардап калған. Шағалалы өзенінің бойыыда
осындай ескерткіштердің үлкен тобы ... ... ... конысы да сол
уақытқа катысты болса керек. Степняк ... ... ... ... ... ... ... да соңғы қоламен
байланысты.
Батыс және Солтүстік ... әр ... ... сол уақытқа
жататын барлығы 60-тан аса тұрғын үй зерттелді. Олар ... ... жер ... ... болып бөлінеді. Жартылай ... ... ... ... ... ... ... ішінде түрі
жағынан тікбүрышты, сопақша, сегіздік тәрізді жертөлелерді бөліп көрсетуге
болады.
Соңғы қоладәуіріндегі тұрғын үйлер кұрылымының ... ... ... кәсіптің күрделілене түсуімен түсіндіруге болады. Жартылай
кешпелі мал шаруашылығыма ... ... ... ... ... сопақша үйлер жердің үстіне салынатын болды. ... ... 300-400 ... ... асты ... ... ... жертөлелер де тарала бастады; бұларда қыстыгүні мал ұсталды. ... ... ... ... ... көбі ет ... деп айтуға
мүмкіндік береді.
Қоныстардың тұрғындары қола шот, лөкет пышак, ойығы бар ауыр шапашот,
шеге тәрізді біз, ... бар ... ... ... ... ... ... дөңгелек тиекті сабы бар ... ... ... ... бар үш ... жебс ... да, сір ... рет осы дәуірде
шықса керек.
Бұл аймақтағы соңғы қола дәуіріне катысты табылған заттардың ішінде
егіншілікке байланысты ... ... ... ... ... да, мал
шаруашылыгы кәсібінде - тері мен жүнді ұқсатуда қолданылатын сүйек, қола
бұйымдар, сондай-ақ ... ... мен ... қола ... ... ... одан әрі өркендейді. Жылқы өсірудің маңызы күрт
артады.
Б. з. б. I ... ... ... ... ... ... мәдени кауымныц бүкіл байтақ жер аумағына орналасып қана
қоймай, ... ... ... ... ... де ... Б. з. б. VII
ғасыр карсанында көшпелі мал ... көшу ... ... бұған климаттың біраз ылғал-дану кезені себеп болды. Негізгі су
арналарының - Есіл мен ... ... ... ... ... жер
құнарлылығынан және мал өсіру-егіншілік шаруашылығы үлгісіндегі бұрынғы
маңызынан айырылады. Шөбі ... ... дала мал ... ... ... жеделдете түседі. Қола дәуірінің аяқ кезеңіндегі Солтүстік және Батыс
Қазақстан тайпалары ертедегі темір ... ... ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дәндібай-Беғазы мәдениеті7 бет
Андроновтықтар. Беғазы-Дәндібай14 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
Қазақстандағы қола дәуірі жайлы35 бет
Қазақстандағы қола дәуірінің археологиялық ерекшеліктері34 бет
Қазақстандағы қола дәуірінің ауқымында жазылған ғылыми еңбектер мен мақалалардағы авторлардың ойларын, тұжырымдарын, қорытындыларын тарихнамалық тұрғыдан талдай отырып қола дәуірінің зерттелу деңгейін анықтау87 бет
Қола дәуіріндегі Қазақстаны мекендеген Андронов мәденеті4 бет
Қазақстан аумағындағы алғашқы қауымдық құрылыс,ежелгі Тас дәуірі, Мезолит, Неолит және Қола дәуірі7 бет
Қазақстан қола дәуірінде7 бет
Қазақстанның ежелгі тарихы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь