Қазақстандық археография

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 Археография ғылыми пән ретінде
1.1 Археография ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.2 Археография ғылымының пайда болу, даму және
қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

2 Қазақстандық археография
2.1 Еліміздегі археографияның қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.2 Археография және Мәдени мұра бағдарламасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53
Диплом жұмысының өзектілігі. "Құжатсыз тарих жоқ, тарихсыз мемлекет, ұлт жоқ" деген кағида қашанда өзінің ой тұжырымдық ерекшелігін жоғалтқан емес. Өйткені архив кұжаттары және көпшілікке арналған жинақ құжаттары өткен тарихымызды зерттеп, объективті түрде жазуда әр ғалымға, зерттеушіге нақтылы мағлұмат беретіні анық.
Қазақстанның тәуелсіздік алуы тарихқа жаңа көзқарасты қалыптастырып, тарихи құжаттық жинақтар, зерттеулер ұлттық мүдде тұрғысында ғылыми- жазыла бастауы қуантарлық жай. Тарихи зерттеулердің басым көпшілігі мұрағат құжаттарына және деректік құжаттарға сүйене отырып
жазылғандықтан бүгінгі таңда бұл мәселенің де өзектілігі артуда.
Археография ғылымы Қазақстанның мұрағаттану ісінің негізгі бір саласы ретінде құжаттық ескерткіштерді жинау, талдау, зерттеу арқылы оның құндылығын анықтай отырып, жинақты шығару ережелеріне сәйкес, жүйелі Бүгінде тарихи құжаттарды жария ету ісіне Қазақстанда айтарлықтай көңіл бөлініп, оның мән-мағынасына ден қою мақсатында бірқатар шаралар қолға алынған. Ұлттық археография және деректану орталығының ұйымдастырылуы өзі бұл салаға қаншалықты мемлекеттік деңгейде мән берілгені куә. Бірақ болашақта атқарылатын шаралар да, жүзеге асатын ауқымды істер өте көп. Сапалы құжаттық басылымдарды шығару үшін мұрағаттану, археография салаларында жұмыс жасайтын мұрағатшы-археографтар мамандарын даярлау, мұрағаттану, археография, деректану ғылымдарын одан әрі дамыту болып табылады.
Бұған қоса қазіргі таңда археографияның алдында үлкен міндеттер тұр. Мысалға мұрағатта жатқан көптеген бай мұрамызды оқырманға жеткізу, оқу құралдар, жинақтар басып шығару. Демек археографияның дамуы тікелей отандық мұраттардың жағдайымен байланысты. Қазақстанның мұрағат қорларында қазіргі таңда 15 миллионнан астам істі құрайтын құжаттар сақталуда. Бұл құжаттардан: отаршылардың қазақ даласындағы басқыншылық саясатын, отарлауға қарсы хандар мен батырлардың күресін, тіл жеткісіз қиянатқа ұшыраған елдің көз жасын, еш уақытта ақтауға болмайтын қанқұйлы саяси қуғын-сүргінді, қолдан жасалған ашаршылық нәубетті, сатқындықты, тарихтың ашылмаған құпиясын, атажұрттан еріксіз босқандардың мұңзарын, ата-тек шежіресін, рухани байлық-ән мен күйге, тіл мен дінге, шекараға, бір сөзбен, айтқанда халықтың тыныс-тірлігіне қатысты деректердің бәрін де табуға болады. Бұл рухани байлық мұрағатшылардың жанқиярлық еңбегімен жиналды.
1. Валк С.Н. Советская археография. Москва,1948. 243с.
2. Добрушкин Е.М. Основы археографии, Москва, 1992. І раздел. С. 7-26.
3. Козлов В.П. Теоритические основы археографии с позиций современности //Отечественные архивы. №1. 2001. С.10-23.
4. Козлов В.П. Русская археография конца ХVІІІ-первой четверти ХІХ века // Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических наук. С. 3- 48.
5. Шмидт С.О. Некоторые итоги и перспективы развития отечественной археографии. // Северный археографический сборник. № 4. Сыктыквар,1977. С. 5-22.
6. Эпштейн Д.М. История археографии в дореволюционной России. Москва,1977.
7. ВНИИДАД. Археографическая деятельность архивных учреждений союзных республик (1918-1975гг). // Том Х.
8. Степанский А.Д. Археография: термин,обьект,предмет // Отечественные архивы. №3. 1996. С.16-24.
9. Черных В.А. Еще раз об обьекте и предмете археографии // Отечественные архивы. №3. 2001. С. 24-28.
10. Каштанов С.М. О предмете и обьекте археографии (некоторые замечания по поводу статьи Козлова) // Отечественные архивы. №3. 2002. С. 43-47.
11. Королев Г.И. Археография. Москва., 1996. 256с.
12. Алпысбаева Н.К. Қазақстандағы археографияның қалыптасуы және қазіргі кездегі дамуы // Тарихи дерек: археография және деректанудың қазіргі мәселелері. Алматы,2007. Б. 23-28
13. Хасанаев М.Ж. Архивоведение. Алматы. 2003. 187с.
14. Медеуов Т.Ж. Құжаттық ескерткіштерді шығарудағы археографияның атқаратын қызметі // ҚазМУ хабаршысы тарих сериясы. №7. Алматы, 1997. Б.123-131.
15. Сариева Р.Х. Мұрағат және тарих. Арыс-2004. 435 б.
16. Жанаев Б.Т. Археографическая деятельность государственных архивов РК: перспективы и итоги // Архивы Казахстана. №2. 2001.С. 48-68.
17.М.Әбусейітова Шығыстану институты және “Мәдени мұра” бағдарламасы // Қазақ тарихы журналы. №2. Алматы, 2007. Б. 3-10.
18. “Ұлттық мұрағат қоры және мұрағаттар туралы” // Сборник нормативно-правовых актов. Алматы,2007.
19. Қазақстан Республикасы мұрағат ісін дамытудың 2001-2005 жылдарға арналған тұжырымдамасы // Сборник нормативно-правовых актов.Алматы,2007.
20. ҚР Президентінің 13.01.04 Жарлығымен бекітілген «Мәдени мұра» бағдарламасы.
21.Методическое пособие по археографии. Москва, 1991.
22.Сборник нормативно-правовых актов, научно методических документов в области архивного дела 1998-2001. Алматы, 2007.
23.Политические репрессии в Казахстане 1937-1938 гг.Сборник документов // Архив Президента РК. Алматы, 1998.
24.Насильственная коллективизация и голод в Казахстане 1931-1933гг. Сборник документов // Институт и этнологии им. Ш. Валиханова, ЦГА, Архив Президента РК. Алматы, 1998.
25.История Букеевской орды. Исследования // Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті. Орал,2001.
26.Депортация народов в Казахстане // Архив Президента РК. Алматы, 1998.
27.Шмидт С.О. Археография, архивоведение, памятниковедение. Москва, 1997.
28.Шмидт С.О. Некоторые вопросы развития советской археографии // Археографический ежегодник за 1978 г. Москва, 1979.
29.Селкебаева А.Т. Қазақ АКСР Халық ағарту комиссариаты жанындағы Қазақстанды зерртеу қоғамы: құрылуы мен қызметінің тарихы (1920-1936 жж.) // Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған диссертациясы. Алматы, 2007.
30. ҚР мұрағат мекемелерінің баспа басылымдары (1998-2005). Астана, 2006.
31.Медушевская О.М. Архивный документ, исторический источник в реальности настоящего // Отечественные архивы. №2. 1995.
32.Селезнев М.С. Документальная публикация как историко-археографическое понятие // Отечественные архивы. № 3. 1992.
33.Козлитин И.П. Государственные архивы республик Средней Азии и Казахстана. Москва, 1961.
34.Кондратьева В.А. Хевролина В.М. Некоторые вопросы терминологии советской археографии // Труды МГИАИ, 1972. Т.29.
35.Добрушкин Е.М. История отечественной археографии. Москва,1989.
36.Селезнев М.С. Теория и методика советской археографии. Москва, 1974.
37.Сариева Р., Абдулина А. Очерки по истории организации архивного дела в Казахстане (1918-1945). Арыс, 2006.
38.Правила издания исторических документов в СССР. Москва,1990.
39.Валк С.Н. Избранные труды по археографии. Москва, 1991.
40.Несторович Ю.В. К вопросу о предмете археографии и типологии документальных публикаций // Отечественные архивы. №3. 2002.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...............................................3
1 Археография ғылыми пән ретінде
1.1 Археография
ұғымы.......................................................................
...................8
1.2 Археография ғылымының пайда болу, даму ... ... ... археография
2.1 Еліміздегі археографияның қалыптасу
тарихы............................................30
2.2 Археография және Мәдени мұра
бағдарламасы..........................................37
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
....................................51
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ...........................................................53
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының ... ... ... жоқ, ... ... жоқ" деген кағида қашанда өзінің ой тұжырымдық ... ... ... архив кұжаттары және көпшілікке арналған жинақ құжаттары
өткен тарихымызды зерттеп, объективті түрде ... әр ... ... ... беретіні анық.
Қазақстанның тәуелсіздік алуы тарихқа жаңа көзқарасты қалыптастырып,
тарихи құжаттық жинақтар, зерттеулер ұлттық ... ... ... бастауы қуантарлық жай. Тарихи зерттеулердің басым көпшілігі
мұрағат құжаттарына және ... ... ... ... ... ... бұл ... де өзектілігі артуда.
Археография ғылымы Қазақстанның мұрағаттану ісінің ... бір ... ... ескерткіштерді жинау, талдау, зерттеу ... ... ... ... ... ... ережелеріне сәйкес, жүйелі түрде
жарыққа шығару ... ... ... ... жария ету ісіне Қазақстанда айтарлықтай көңіл бөлініп, оның ... ден қою ... ... шаралар қолға алынған. Ұлттық
археография және деректану ... ... өзі бұл ... ... ... мән берілгені куә. ... ... ... да, ... ... ... істер өте көп. Сапалы
құжаттық басылымдарды ... үшін ... ... ... ... ... мамандарын даярлау, мұрағаттану,
археография, деректану ғылымдарын одан әрі дамыту болып табылады.
Бұған қоса ... ... ... ... ... ... ... мұрағатта жатқан көптеген бай мұрамызды оқырманға жеткізу, оқу
құралдар, жинақтар басып ... ... ... дамуы тікелей отандық
мұраттардың жағдайымен байланысты. Қазақстанның мұрағат қорларында қазіргі
таңда 15 ... ... істі ... ... ... Бұл
құжаттардан: отаршылардың қазақ даласындағы басқыншылық саясатын, ... ... мен ... ... тіл жеткісіз қиянатқа ұшыраған елдің
көз жасын, еш уақытта ақтауға болмайтын қанқұйлы ... ... ... ... ... сатқындықты, тарихтың ашылмаған
құпиясын, атажұрттан еріксіз босқандардың мұңзарын, ... ... ... мен ... тіл мен ... ... бір ... айтқанда
халықтың тыныс-тірлігіне қатысты деректердің бәрін де табуға ... ... ... ... ... ... ... отырған тақырыпты қорытындылай келе археография ғылымының
зерттелуі, насихатталуы - тарих ғылымында жаңа ... ... ... ... ... арқылы республикамыздың саяси, экономикалық және
әлеуметтік мәселелерін құжаттық түрде ерекшеліктерін, ... ... ... ... төл ... ... жолдарын бүгінгі жас
ұрпаққа жеткізу болмақ.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Зерттеу алдында осы ... ... ... ... ... жасалды. Тұтастай тарихнамалық шолу
жасау осы ... ... ... ... үшін де ... ... ... кеңестік және ресейлік тариханаманы
қамтитын болып отыр.
Сонымен қойылған мәселе жөнінде тарихнамалық шолу ... ... ... ... алып ... Кез ... ... алғаш теориялық
тұстары көрініп тұратыны анық. Осы ретте археографияның кез ... ... ... тиек ... ... ... ... [1] және
Е.М.Добрушкиннің «Основы археографии» еңбектері [2]. ... ... ... теориялық ілімдердің жасалуына, ... ... және ... пайда болуына, дамуына және қазіргі таңда археография
қол жеткізіп ... ... осы ... ... ... ... ... болады.
Археографияның теориялық мәселелерімен қазіргі таңда айналысып жүрген
әрі оның дамуына айтарлықтай зор үлес ... ... ... ... ... және ... проблемаларын зерттеудегі
орны ерекше . Оның 2001 жылы «Отечественные архивы» журналында ... ... ... с ... ... [3] атты
мақаласы өзінің әріптестері арасында ... ... ... ... ... «Русская археография конца XVIII-первой четверти
XIXв.» [4], С.О. Шмидттің «Некоторые итоги и ... ... ... ... Д.М. ... «История археографии
в дореволюциооной России»[6], ВНИИДАДтың «Археографическая ... ... ... ... атты еңбектерінде археография
ғылымының пайда болу, әсіресе даму тарихына байланысты көптеген зерттеулер
жүргізілген.
Археография ... ... ... және ... ... ... жарыққа шыққан А.Д Степанскиийдің ... ... В.А. ... «Еще раз об ... и ... Каштановтың «О предмете и обьекте археографии»[10]
мақалаларын ... ... ... ... жаңа ... ... оның ... тұстарын соңғы технологиялардың, жаңа ғылыми ... ... және оны жаңа ... ... ету үшін ... ... [11] ... атап өтеді.
Қазақстан аясында бұл мәселеге отандық тарих ғылымында енді қолға ала
бастаған сыңай бар. Бұл ... ... әрі ... ... ... да ... археография және деректану орталығы деп санаймыз.
Басылымның көп жақты ... ... пән ... ... ... ... де көтеріліп, сол арқылы археографияның қажеттілігі
мен мақсаты кеңінен ... ... ... да ... ... Н.К. ... ... археографияның қалыптасуы
мен қазіргі кездегі дамуы»[12] атты мақаласындағы археография мәселесінің
барлық жақтарын қарастыруға тырысқанын айта кету жөн. М.Ж. ... ... Т.Ж. ... «Құжаттық ескерткіштерді
шығарудағы археографияның атқаратын тарихи қызметі»[14] мақаласы және Р.
Х.Сариеваның ... және ... атты ... ... оның проблемалары жайлы жазылған.
2001 жылы Қарағанды қаласында «ҚР ... ... атты ... ісі ... ... рет ... ... аса құнды. Солардың ішінде Б.Т. Жанаевтің «Археографическая
деятельность государственных архивов РК: ... и ... ... ... ... ... қорытындылар
жасауға тырысқан.
М.Әбусеітованың «Қазақ тарихы» басылымында жарияланған және Мәдени мұра
бағдарламасы аясында жүргізген жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... Диплом жұмысының негізгі дерек
көздерін заң актілері, әдістемелік нұсқаулар, ҚР ... ... ... саласындағы есептері құрайды.
Осы ретте Қазақстан Республикасының президенті Н. ... ... жылы 22 ... ... ... ... қазақ тарихында
мұрағат жөнінде тұнғыш Заң қабылданды. Заң 8 ... ... оның ... ... ... ... заң ... мұрағатының жаңа дәуіріне, оның өркендеуі мен дамуына
айқын жол ашты. Осы Заң ... 1999 ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Мәдениет, ақпарат
және қоғамдық ... ... ... мен ... ... ... құрылды. Комитет көп ... ... ... ... мен Алматы қаласынан басқа облыстардың бәрінде ... ... ... мен құжаттаманы басқару жөніндегі басқармалар
мен бөлімдерді қайтадан қалпына келтірді. Комитет ... ... ... алатын бірнеше жарғы, ереже нұсқауларды өмірге
әкелді.Қазақстан Республикасы мұрағатшыларының ... ... ... тобы ... ... мұрағат ісін
дамытудың 2001-2005 жылдарға арналған тұжырымдамасы[19] және қазақ ... ... ... ... «Мәдени мұра» бағадарламасы
Заңы[20]. Аталған заңдарда қазақ халқының тарихына қатысты деректерді
іздеу, ... ... өз ... ... ... ... таба аламыз.
Республикамыздағы оң өзгерістер мұрағат ісін жетілдіруді, оның бағдарлары
мен басылымдақтарын анықтауды біздің алдымызда кезек ... ... ... Бұл ... ... ... ... 2001 жылғы 26
қаңтардағы №146 қаулысымен бекітілді. Осы қаулы негізінде «Қазақстанда
мұрағат ісін дамытудың ... ... ... бағдарламасын бекіту
туралы» Қазақстан Республикасының Үкіметі 2001 жылы 11 маусымдағы №797
қаулыны жарыққа ... ... мен ... ... ... ... мен ... күтілетін түпкі нәтижелер,
оларды қаржыландыру ... ... ... ... ... ... ... отырысында
қарастырылған мәдени мұраны жаңғырту ісі. Мәдени ... ... ... асыл ... ... ... тірілтіп, өшкенімізді
жандыру және мүмкіндігінше мәдени мұраларды рухани айналымға шығару.
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев ... ... ... ... қазіргі таңдағы өте маңызды мәселелер қамтылған, ... ... ... мән берген.
2004-2006 жылдар аралығында атқарылған істердің қатарында Қазақстандағы
тарихи-мәдени ескерткіштердің жинағын ... ісін ... ... ... ... мен ... жазу (ҚР ОМ КФДЖ) мұрағаты, қазақ
радиосы мен телевизиясы қорында сақталған әйгілі ... мен ... ... ... осы ... ... таспалар мен дискілерге
жазып қалдыру ескерілген.
Бағдарламаның тағы бір ... тұсы – «ТМД ... мен шет ... Қазақстан тарихына қатысты құжаттарды сирек кездесетін
кітаптарды алдыру, көшірмесін ... ... ... ... ... ... «Мәдени мұра» орта мерзімдік бағдарламасы
қанаттас екі процесстен тұрды.
Біріншіден: жинау, сақтау, ... ... ... және ... ... ... ... өмірімізге қайта әкелу, әлеуметтік,
мәдени, көркемдік тұрғыда ... ... «Бұл ... ... ... түлеуіне де оң ықпал етпек».
Бағдарламаның мақсаты- қолда бар ... мұра мен ... ... жаңғыртуға, тиімді пайдалануға байланысты жоспарлы іс-шаралар
жасау. Сондай-ақ ұлттың ағартушылық және интеллектуалдық деңгейін ... ... ... ... тарихы мен жалпыадамзаттық құңдылықтар,
идеалдар рухында ... ... ... ... ... ... нұсқаулар құрады. 1975 жылы
Мәскеуде шыққан «Методическое пособие по археографии»[21], 2002 ... ... ... “Сборник нормативно – правовых ... ... ... ... в области архивного дела ... ... ... ... ... әдіс – тәсілдер, сондай
– ақ археографиялық ... ... ... ... ... ... ҚР мұрағат мекемелерінің баспа басылымдары да ... ... бірі ... ... Бұл ... 1998-2005 жылдары мұрағат
мекемелерінің бастамасымен жарық көрген басылымдар тізімі берілген, яғни
қазақ халқының ақтаңдақ беттеріне ... ... ... ... ... репрессии в Казахстане (1937-1938 гг.)”[23], “Голод в
казахской степи”[24], “История Букеевского ханства”[25], ... в ... және ... ... мақсаты мен міндеттері. Қазақстан
археографиясының қызметіне, пайда болуы, қалыптасуы және ... ... ... ... ... ... талдау жасау.
Көрсетілген мақсатта жүзеге асыру үшін автор келесі міндеттерді қояды:
- Археографияның ғылыми пән ретінде қалыптасуының ... ... ... ұғымына талдау жасау.
- Археографияның даму тарихын жан – жақты талдап көрсету.
- ... ... ... мен қызметін ашып көрсету.
- Мәдени мұра бағдарламасы аясында еліміздің археографиялық жандануына
тоқталып өту.
Диплом жұмысының ... ... екі ... ... ... ... ... тұрады.
1 Археография ғылыми пән ретінде
1.1 «Археография» ұғымы
Археография және ... ... ... жаңа және ... кезеңдегі
түрлі тілдердегі көркем әдебиеттерде кездеседі. Археография өзінің әр-қилы
көпғасырлық өмірінде практикалық қолданысқа икемді болуы ... ... ... ... ... ... ... кезеңде де өзіне
деген қызығушылығын ... жоқ. ... ... ... ... бұл ... ... термин болып қалыптасқанын, бұл терминнің алыс
болашақ пен көптеген ғасырлардан кейін ғана «көне» деп ... ие ... ... бақылау қызықсыз емес.
Ірі кеңес археографы С. Н. Валк өзінің «Судьбы ... ... ... және ... ... ... тілдерде
жазылған ежелгі, орта ғасыр, жаңа және қазіргі заман ... ... сөзі ... өте ... ... ... рет ... белгіленген пәнін өзгерткен» [8,16б], - деп бастаған
болатын. Ары қарай ол ... ... ( ... және ... ... ... алғашында ежелгі қолжазбаларды көшіретін адам ұғымын
білдірген ... ХҮІІ – ... ғғ. ... ... ... ... ... «ежелгіні бейнелеу» мағынасында ... ХІХ ... ... бұл сөз ... жоғалады да, өз өмірін кешікпей Ресейде
жалғастырады. Ресейде бұл ... ең ... рет Н. А. ... өзінің «Истории
русского народа» еңбегінде қолданды ( 1830 ж).
Бұл терминнің орыс ... ... ... рөлді 1830 жылдары атақты
«археографиялық экспедициясын» жасаған П. М. ... ... ... ... қолжазбаларды табу және бейнелеу деп түсінді.
Дегенмен, ... ... ... ... ... (1837 ... ... тарихтың деректерін жарыққа шығару» ... ... сөзі ... рет ... ... жариялаумен байланыстырылды.
Іс жүзінде Археографиялық комиссия тек ... өзін ғана ... ... ... ... ... ... да жариялады. Нәтижесінде
«археография» дегенді тарихи жазба деректерді жинау, сипаттау және жариялау
деп түсіне бастады.
Бұндай жағдай тарих ғылымында ... ... ... ... де
(сақтаумен де), сипаттаумен де, жариялаумен де, ... де бір ... ... ... ... жағдай күрт өзгерді. Мұрағаттық және ғылыми-зерттеу
мекемелерінің жаңа жүйесін құру мен ... ... ... күшті ХІХ
– ХХ ғғ. деректерге ... ... ... ... байланысты
мамандардың сипатының өзгеруіне алып келді. Деректерді жариялау ... ... ... (комплекттеу) және сипаттаудан ... ... ... ... ... ... тенденциясын туғызды, оны да сол бір
терминмен атай бастады.
1920 жылдары «археография» тек ... ... ... ... ... пікірлер айтыла бастады [8,17б]. Бірақ мәселеге
бұндай ... ... ... да ... ... институтта
оқытылатын курс негізі қаланған уақыттан бастап (1931ж.) «Тарихи құжаттарды
жариялау әдісі» деп аталатын. Тарихи-археографиялық институттың ... ... ... ... кірген Археографиялық комиссияның мұрагері)
қысқаруынан кейін ғана «археография» ... ... ... ... ... Институтында пайда болып жатқан археографиялық
бөлімше тек ... ... ... Бір ... ММАЗИ-де аталған
пән 1930 ж. екінші жартысында «археография» болып өзгертілді. ... ... (1930 ж. ... 1950 ж. ... ... ... ... деректерді жариялау әдістері мен оларды баспаға ... ... ... пән» деп ... билік құрды.
Жағдай 1956 жылы өзгерді. Бұл кезде ғылым ... ... ... қайта жанданып, «Археографиялық жылдықты» шығаруға
даярлана бастаған еді. Комиссия қызметінің аясына тек ... ... ... ... мұрағаттану, деректану, қосалқы тарихи пәндер және т.б.
мәселелердің шеңбері де ... ... ... ... ... ... деп кең ... түсіне бастады [34].
Терминді кең мағынада қолдануға оралу Тарихи-мұрағаттық институтқа
тиімсіз ... ... ... ... ... мағынасы қолданыста
қала берді.
Нәтижесінде қазіргі тарих ғылымында ... екі ... ... және ... 1970 жылы екі жақ ... ... өткізгенімен,
ол нәтиже бермеді. Компромисстік шешім деп С. О. Шмидттің кең ... ... ... және эдициондық (латынның «басып шығару»
сөзі)[27] деп бөлу туралы айтқан пікірін айтуға болады.
Бұнда «археография» термині ... ... ... ... ... сілтемелер көбіне мұрағат қорына емес,
жарияланған деректерге ... ... Осы ... айта ... жайт, ғылым
үшін тек белгілі талаптарға сай келетін жарияланымдар ғана пайдалы болмақ.
Деректерді жариялаумен айналысу – ... ... ол ... ... ... ... ... келуі де, келмеуі де мүмкін.
Археография негіздерін білу тек оны ... ғана ... ... да
қажет.
Археография” термині грек тілінен аударғанда “көнені жазу”, яғни ... ... жазу ... ... ... ... қатар – археограф С.О.
Шмидт археографияны мағынасына қарай ... ... ... ... – құжаттық ескерткіштерді күнделікті ... ... ... енгізу, яғни жазба ескерткіштерді, фольклорды, ауыз
екі сөздерді, ... әдет – ... ... ... сипаттамалық археография, яғни тасқа, ағашқа, металлға, керамикаға
жазылған жазуларды оқу, зерттеу;
в) ... ...... ... ... ... ... жүйеге келтіру [28].
«Археография» тарихи пәніне «текстология» деген ... пән ... ... арасындағы шекара негізінен жариялайтын материалдарының
сипатымен анықталады. ... ... ... шығармаларға (көркем,
публицистикалық, ғылыми) негізделген болса, археографтар заңдық, іскер ... ... ... шұғылданады.
Археографияның объектісі («тарихи деректерді жариялау» ұғымы).
Егер археографияны тарихи деректерді жариялау мәселесімен ... ... ... ... ... ... ... не деген сұрақ туады.
Бірақ, археографиялық және деректанулық әдебиеттерде осы бір ... ... ... ... дерек» деген ұғымның түсінігі де
кездеспейді). Егер біз ... ... ... ... ... ... ... құжат есепке алынатынын көреміз.
Құжаттарды жариялау процесін оларды бір информациялық ... ... ... екінші бір жүйеге (кітаптық-библиотекалық) өзгерту ... ... ... құжат құжат болып қалумен бірге енді баспаның
өнімі де болмақ. Бір ... айта кету ... ... терминін әдетте
құжатты баспаға дайындау ... осы ... ... – баспаның
жарияланған құжаттардан тұратын өнімді айту үшін қолданады.
Сонымен қатар, ... ... ... мен ... ... ... ... ұғымдардың ара жігін ашып алу керек [1]. Тарихшы
өз жұмысында жарияланған ... екі ... тап ... ... ол ... шұғыл түрде хабардар ету мақсатында пайда болған
уақытысына синхронды жарияланған құжаттар. Тарихшылар оларды міндетті түрде
пайдаланады, ... олар ... ... ... қол ... ... бірнеше жүз жылдан бері құжаттарды ... ... бар, яғни ... ... ... жарияланым.
Құжаттарды жариялаудың аталған екі категориясының айырмашылығы анық,
дегенмен мынандай сұрақ туындайды: синхронды ... ... ... ... кіру ... па? ... кең мағына тұрғысынан
келу керек па ... ... ... деп пікір айтқан М. С. Селезнев
мынандай аргументтер келтіреді: «тарихи деректерді жариялағанда практикалық
мақсатты ... ... ... кеңінен пайдаланылады»;
«құжаттарды жариялаудың әдістемесінің пайда болу тарихы мен дамуын зерттей
отырып, ... ... ... ... ... ... ... және ретроспективті басылымдар арасындағы көптеген ұқсастықтар
оларда «құжаттық эдиторикалық» біртұтас негіздердің бар екенін ... де ... ... ... ... де соншалық,
оларды бір пән аясына енгізуге мүмкіндік бермейді.
Шұғыл басылымдарды ... ... басу ... ... ... ... және ескі баспалық деректер бірге басылады. ... ... мен ... ... ... айырмашылықтар
төмендегідей. Алғашқысы әу бастан қайта жариялауға арналған, екіншісі көп
жағдайда белгілі бір деңгейде құпиялықты ... ... ... ... құжаттардың формасында, құрылымында және олармен жұмыс
тәсілінде айырмашылықтар болады. Іс ... ... көп ... ... ... өңдемей жариялауға болмайды [8,19б].
Сонымен, біздіңше археографияның ... ... тек ... жариялау табылады. Оның ... ... ... ... тану ... жүргізіледі (басқару емес); жарияланатын
дерек шұғыл басылымдарды (ағымдағы іс жүргізуді емес) сақтайтын мұрағаттан
немесе ... ... ... ... адам ... ... емес)
айналысады. Сәйкесінше археографиялық қызметтің тағдыры мына үш ... ... ... ... ... ... ісі, баспа ісі.
Бұл «үштік» типке, түрге және формаға ... ... өзін ... ... ... ... тип тарих ғылымы
тұрғысынан, түр ... ісі ... ... баспа ісі тұрғысынан
қаралады. Тарихшының көзқарасы бойынша ретроспективті басылымдар ең алдымен
ғылыми және ғылыми емес ... ... ... ... ... минималды
критериі болып құжатты адал жасау және сілтеменің түпнұсқаның тұрған жеріне
көрсетілуінің бар ... ... ... ... ... ... ғылыми
болып табылмайды және қолданылмауы тиіс. Жарияланған құжаттың сапасы оның
түпнұсқасымен салыстырғанда ғана ... ... да ... ... сілтеме жасалуы керек.
Ретроспективті ғылыми басылым өз кезегінде үш типке бөлінеді: ... ... ... оны екі ... ...... және үгіт
– насихаттық)[9].
Бұндай типтердің болуы археография ... ... ... ... пе, әлде тек ... ... шұғылдану керек пе деген
сұрақты туғызады. Бұл мәселе де талас тудырады. ... ... ... ... басылымдарды кіргізу керек.
Мұрағат құжаттарын «археографиялық» жариялаудың басты міндеті – қол
жетерлікті қамтамасыз ету. ... ... ... ... ... мүлде мүмкін болмай қалатын мұрағатқа тікелей баруын
алмастыра алады.
Яғни, зерттеуші–оқушы ... ... ... ... ... ала алуы ... түрі мен формасы ұғымы тип ұғымына қарағанда онша талас
тудыра қоймайды, ... ... анық ... ... ... ... ... сипатымен анықталады. Объект ретінде бір ғана құжат
алынуы мүмкін ... ... ... ... ... ... құжаттарды
жариялаудың Ережесінде» [38,33б] «құжаттарды қор ... және ... ... ... делінген». Мұнда мұрағат ісі мен тарих ғылымы бір
қайшылыққа тап болады. ... ... ... ... тегі ... сақтаса, тарихшылар өткенді «тақырып бойынша»
(пертиненцпринцип) зерттейді. Мұрағаттық ақпараттық-іздеу ... дәл ... ... ... ... ... түрінде баспаға ұсынылған кешен ... ... ... ... ... ... басым. Қалай
болғанда да, археография ғылыми және оқу пәні ... ең ... ... ... ... ... ... формасы ұғымы жоғарыда атап кеткендей эдициондық табиғатқа
ие. ... екі ... ... ... ... ... жеке дара баспа
өнімі – кітап немесе олардың сериясы; жарияланым ... ... жеке ... ... ... ... жинағы, т.б. Сондықтан, шартты түрде жариялаудың
«кітаптық» және «журналдық» ... ... ... ... «баспа
мүмкіндіктері» яғни саяси, экономикалық және ... ... ... ... ... шеңберде әрекет етуге мәжбүр болады.
Соңғысының жариялаудың құрамы мен құрылымына ... ... ... жеке ... ... қарастыруға мәжбүр [39,5б].
Барлық археографиялық жарияланымдар ... ... де, ... ... де ... ... болса, археография үшін өз объектісіне екі
түрлі тұрғыдан қаралуы мүмкін: деректану (мұрағаттану) ... ... ... ... Бұл ... біз екі ... ... «тарих ғылымының археографиялық базасы» (жарияланған деректердің
бірлігі ретінде) және ... қор» ... ... ... ... ... ретінде).
Археография пәні (археография ғылыми және оқу пәні ретінде)
Археографияның жеке пән ретінде ... ... С. В. ... – архивист» мақаласымен байланысты. Бұл ... ... ... ... деп ... ... ... журналының бірінші шығарылымы ашылған болатын. «Жариялау
әдістері» деп алғашында ММАЗИ-де оқылатын курс та аталған. Аталған ... ... ... – А. А. ... «Методика и техника
публикации документов» атты ... мен А. А. ... ... ... ... ХІХ и начала ХХ вв.» атты оқу ... (М., ... ... таза методикалық болды. Пәннің атауы өзгертілгеннен кейін
оның құрамы кеңейді. 1943 ж. ... ... ... ... Г. ... жасаған) екі бөліктен тұрды: Ресейде ... ... ... ... ... ... ... археографияның
негізгі принциптері.
Археографиялық мәселелердің кеңірек ауқымы С. Н. Валктың «Советская
археография» (М.; Л., 1948) атты ... ... ... ... және ... ... қазіргі жағдайы, тарихи
деректерді ... ... ... ... бойынша археографиялық
жарияланған деректердің құрамы мен мазмұны енгізілді.
Бірақ Валктың көзқарасы ММАЗИ-дегі жағдайға онша әсер ете ... ж. ... ... «Археография» курсының бағдарламасы (И. Л.
Маяковскийдің редакциясымен) мынандай бөлімдерден тұрды: ... ... мен ... революцияға дейінгі Ресейде археографияның дамуының
негізгі кезеңдері, кеңестік археографияның ... ... ... ... мен ... ... бұндай құрылымы бағдарламаның
кейінгі редакцияларында да сақталды (1986 ж. шыққан ... ... ... мен ... ... ... ... ұғымдар
– «теория және әдістер» пайда болды. 1968 ж. ... ... ... ... ... ... ... жариялаудың
теориясын, әдісін және тарихын зерттейтін пән» деп анықтама берген.
С. Н. Валктың кітабында басталған ... ... ... ... ... ... ... өз жалғасын тапқан жоқ. Оның ... өзі бір ... ... ... ... айнып, кейінгі
«Судьбы археографии» деген мақаласында пәнді теориялық-методикалық түсінуге
ауысқанын ... ... да ... 1970 ж. ... пәні мен ... ... атақты пікірталаста кейбір қатысушылар шиловтық нұсқаға
оралуды ұсынды, бірақ ешкім 1948 ж. ... ... еске ... Оған ... ... тек 1990 ж. ... қойылып, өз шешімін «Археография»
курсының жаңа бағдарламасында тауып, 1992 ж. ... ... ... және оқу пәні ... археографияның құрамында
бүгінгі таңда үш түрлі проблеманы ... 1) ... және ... ... ... ... мен мазмұны; 3) тарих.
Бірінші проблемада ең алдымен ... мен ... ара ... мәселе тұрады. «Археография теориясы» ұғымы енгенмен, оған анықтама
берілмеді.
Г. И. Королевтің «Теория публикации исторических ... ... ... Центральной и Юго-Восточной Европы» («Орталық және
Оңтүстік Шығыс Еуропаның социалистік ... ... ... ... атты ... диссертациясында (ММАЗИ, 1989 ж.)
археографиялық теорияны жеке қарастыруға алғаш рет талпыныс ... ... ... ... ... ... және жеке (эвристика,
жариялау тәсілдері, жариялаудың ақпараттық жүйесі) ... ... М. ... ... ... археографии» еңбегінде теорияның жалпы
(археография туралы ... ... және т.б.) және ... ... ... ... анықтап берді. Дегенмен екі еңбекте де
теория мен әдістеме арасындағы шекара мәселесі арнайы қарастырылмайды.
Біздіңше, ... ... ... тек ... ... және пәні ... кіруі керек. Бұл ... ... ... ... ... ... ... процесі туралы айтқанда археографиялық процедура
мен жалпы ғылыми процедураны айыра білу ... [4,6б] ... ... табу ... ... ... эвристиканың жалпы
ережесімен жүзеге асады. Тақырыптары мен ... ... ... нормаларына өте жақын. Текстология мәселелері деректануға кіреді.
Археографиялық сюжеттерге біз әдетте: ... ... ... ... ... ... алғысөз жасауды
жатқызамыз.
Тарихи деректерді әртүрлі дәуірлер мен түрлерде жариялаудың ... айта ... жөн. Бұл ... ... ... ... по ... деген еңбекте көрініс тапқан [21].
Археография тарихының құрылымы кезінде М. С. Селезневтің ... ... ... ... оқу ... жазған алғы сөзінде
толық ... ... ... ... ... ... ... жұмысты ұйымдастыру, баспаның тақырыбы және ғылыми айналымға
мұрағат ... жаңа ... ... кіріспе, деректерді
жариялаудың теориясы мен әдістерінің ... ой ... ... ... мен ... ... Е.
М. Добрушкин толық қарастырған. Оның мына ойын айта кету керек: ... ... ... бір ... ... ... ... жағынан оған негізгі археографиялық идеялар енеді»[35]. Сондықтан,
археографиялық ой тарихын тек ... ... және ... ... ... ... өзіне де жүгіну қажет.
Отандық археография тарихын кезеңдеу мәселесі де өз ... ... Бұл ... ... архивы» журналының беттерінде қарастырған
болатын, бірақ ондағы баяндауды 1980 ж. ортасына ғана алып келген. ... ... ... он ... ... сипаттарын айтуға тырысып көрерлік.
Қазіргі археографиялық жағдайды Б. Д. Гальперин тамаша суреттеген
болатын: ... ... ... ... ... деген қажеттілік тарихи
деректерді көптеп жариялаумен ... ... ... ... ... елде
бірнеше рет байқалған. Ресейлік саяси сөздікте «жариялық» сөзі алғаш пайда
болған ІІ Александрдың патшалық ... ... 1905 ж. ... ... ... жойылуы кезінде, кеңестік биліктің алғашқы
жылдарында және хрущевтік «жылымық» кезінде.
20-шы ... ... ... ... ... археографиямен (негізінен
ежелгі деректермен айналысатын) қатар, жаңа ... тез ... ... ... ... ... тарихнамаға қарағанда тар
болатын. Мысалы, 70 – 80 жылдары ... ... ... ... ... ... сәйкес деректер жарияланбады.
Сонымен қатар «археографиялық баспа еркіндігінің» кеңеюімен бірге
археографтар ұйымдастырушылық және ... ... ... ... «Не ... деген сұрақ «Қандай қаражатқа жариялаймыз?»
деген сұрақпен алмасты. Сондықтан да баспаның журналдық түрі басым. ... ... ... ... ... орын бөледі. Көп жылдық
үзілістен кейін «Тарихи мұрағат» және «Дерек» деген ... ... шыға ... ... ... ... археографтарда кең, әр алуан,
құнды тәжірибелер жинақталды. Осы тәжірибелерді ұғыну археографияның ғылыми
пән ретіндегі басты ... ... ... және оның ... таным процесіндегі орны
Құжаттарды жариялау тәжірибесіне бір ғана жүз жылдың көлемі болған ... ... ... ... ... басқа да ғылыми пәндер
секілді құжаттарды жариялауды қарастыратын ... ... ... ... ... ... ... ретінде шамамен ХІХ ғ. екінші жартысында қалыптасты
деп есептеу қалыптасқан. Ғылыми негіздерін, ... ... ... жасау –
ұзақ та күрделі процесс болды. Маңызды элемент ретінде оған рефлексия ... ... ... ... ... археографияның теориялық білімінде
археография дегеніміз не, мазмұны мен кіріспесінің шекарасы қандай, мақсаты
мен міндеті не, әдіс-тәсілдері ... ... ... ... орын ... ... ... қазір қалыптасу үстінде. Л. Н. Пушкарев
археографиялық теория ... ... оның жеке пән ... ... ... ... ... де жалғасуы «мамандардың
әлсіздігінен емес, бұл – ... ... ... қалыптасу
процесімен түсіндірілетін заңды тарихи құбылыс» деп дұрыс атап өтті.
Археографиялық жалпы ... ... ең ... ... ...... мен археографияның түсініктемелік аппарат,
өйткені ғылыми мәселелерді талқылау мен оларды мазмұндау белгілі бір ... ... ... ... ... ғылымда оның түсініктемелік
аппаратының болуының, терминологиясының анықтығының деңгейі оның ... даму ... ... ... оның ... тілі ... ... түйін екендігі жасырын ... ... ... мен ... ... түрлі таластардың артында барлық жас
ғылымдарға тән ... ... ... ... ... тұр ... уақытқа дейін «археография» термині туралы ... ... Бұл ... ... ... ... С. Н. ... сонау басында-ақ ғылыми терминологияға «кездейсоқ және ... ... ... ... мағынасы – «ежелгіні суреттеу».
Бірақ, терминнің бұл екі бөлігі де ... ... ... сол ... ... жұмыстардың мәніне жауап бере алмаған. «Археография» ұғымына
сол кезде-ақ ... ... да, ... табу да, ... да және басып
шығару да (жариялау) енген болатын. Бірақ осы жұмыстардың объектісіне тек
көне құжаттар ғана ... ... ... де ... «Археография»
терминін ары қарай талқылау объектінің өзін түсіну сызығы бойынша және
оларға жасалатын іс-әрекеттерді ... ... ... ... ... терминнің екінші бөлігіне қатысты мәселені анықтап алуымыз
керек. Біздің бүгінгі ғылымда да археографияны тар және кең ... ... ... ... Кең ... ... ... атап айтқанда: құжаттық ескерткіштерді олардың өмір ... ... табу және ... ... далалық археография;
камералды археография, яғни құжаттық ескерткіштерді камералды жағдайда
сипаттау және ... ... ... ... ... ... («эдиция» - жариялау).
Археографияны тар мағынасында түсіну тек құжаттарды жариялау ... [5]. ... ... археография туралы барлық түсініктер
жариялау саласымен байланыстылығы. Сондықтан біз басқа ... ... ең ... ... ... әдіс-тәсілдерін
қарастыратын ғылыми пән (немесе ғылым) ретінде қарастырамыз.
Бір қызығы, «басып шығару» немесе «жариялау» ұғымдары ешқашан ... ... Егер ... ... көп рет ... тираждау деп
ұғынсақ, «құжаттарды жариялау» сөз тіркесін мақсатты іс-әрекет ... ... ... ... ... ... ... жариялау», «мәтінді жариялау», «деректерді жариялау»,
«тарихи құжаттық мәтіндерді жариялау» секілді түрлі ... ... ... ... ... тек ... ... сфераны анықтап алу қажеттігі туындайды.
Мәселені арнайы талдау бізді археографиялық жариялауды – құжатты
тарихи ... ... ... ... ... ... алып келеді. Сонда
археографияны да құжаттарды тарихи деректер ретінде жариялаудың теориясы
мен әдісін жасайтын ғылыми пән деп ... ... ... ... ... ... ... болып табылатынын
көреміз. Бұнда біз ... ... ... ... ... ... берілген анықтамадағыдай кең мағынасында қолданып
отырмыз. Сөздікте оған ... деп ... ... «объективті бар нәрсе
туралы хабардың және адам ой қызметінің ... ... ... ... ... ... тасымал құралдарына түсірілу». Сәйкесінше «археографиялық
жарияланым» ұғымымен пайда болу уақытысы мен тәсіліне, ... ... ... ... ... ... ... ретінде ғылыми
жариялауды байланыстырамыз. Археографиялық баспаның мақсаты тек ... ғана ... ... ... тарихи циклдағы пәндерді және басқа
ғылымдардың тарихи бөлімін дамытуға әсер ету болып табылады.
Құжат бірнеше пәндердің ... ... ... ... ... ... ... т.б. Бірақ тек археография ғана
құжаттарды тарихи дерек ретінде ... ... мен ... қарастырады.
Археография өз тарихының көп бөлігінде құжаттарды ... ... ... ... ... кешті. Осы уақытта жариялаушылардың
практикалық жұмыстарында құжаттарды жариялаудың белгілі тәсілдері ... ... С. Н. Валк бұл ... ... ... ... және қай
жерде болмасын тарихи құжаттарды жариялауға қатысты ... ... ... ... ... алғышарттарға негізделді» [28]. Бірақ
жариялаушылар бұл алғышарттарды белгілі бір ... ... ... ... ... ... мен ... жалпылауға,
қалыптастыруға қажеттілік туындамады.
Практикалық жұмыста дағдылар мен әдістердің жинақталуы маңызды ... ... ... ... және ... ... ... деңгейде әсер етті.
Жариялау әдістерін өңдеу археография ... ... ... ... ... ... зерттеулер танымның жоғарғы
формасы ... енді ... ... ... ... оның ... орнын, құжаттарды жариялаудың теориялық негіздерін қарастырумен
байланысты. Бұл үшін құжаттарды ... ... ғана ... ... ... соң бірі ... болған археографиядағы танымның
үш деңгейі енді бір-бірімен тығыз байланыста бір ... ... ... Кең ... ... ... процесінде жариялаудың
мақұлданған әдістерін қолдану аясы кеңейіп, жаңа әдістерді іздеу жалғасуда.
Және де ол ... да, ... да ... ... Теориялық білім
жариялаудың әдісіне сүйене ... ... пән ... ... ... осы ғылымның іргелі ұғымдары мен принциптерін ... ол бұл ... ... ... ... және ... ... білімнің бірлігі туралы бұндай ұсыныс тұрғысынан ... ...... ... ... ... ... аясына ғылыми білім аймағы да (ғылыми пән), археографиялық
тәжірибе де ... ... ... ... мен ... ... теориясына
сәйкес келетіндей. Осылайша археографияны ғылым және оқу пәні ... және ... ... ... ... ... тәжірибесін
қарастыратын білімнің ерекше саласы ретінде қарастыруға болады.
Археографияның теориялық бөлімінің міндетіне құжаттарды жариялаудың
әдістері мен ... ... ... ... ... беру кіреді. Дегенмен
археографиядағы теориялық білімнің маңызды ... ... ең ... ... жатқан құжаттарды жариялау жұмысының тарих ... ... ... ғылымының әдіснамалық жағдайларын
пайдалану табылады.
Құжаттарды жариялау жұмыстарының мәнін ұғыну және ... ... мен ... ... ... келу ... тарих білімі
жүйесіндегі археографияның орнын ... ғана ... ... ... және құжаттарды тарихи дерек ретінде жариялауды тек өткенді
ғылыми зертеуді процесс ретінде қарастырғанда ғана сипаттауға болады. С. ... дәл ... ... Ол ... ғылыми функциясын
«мұрағаттық», ... және ... ... үзілмейтін шынжырда зерттеді. Тарихи ... ... ... ...... ... мен оның осы ... ұғынудың басты нүктесі.
Өткен туралы білім алу процесінде саты немесе кезеңнің бар екенін түсіну
тарихшыларға ертеден ... Осы ... ... ... ... ... екендігі туралы ұғым тарих ғылымының, ... ... ... ... ... ... ... дерек
ретінде қарастыру сатысы да процесстің белгілі бір түрі ретінде қарастырыла
бастады. Бұл идея ... ... И. Ф. ... анық ... ... дерекке айналу процесі жолының ... ... ... «сыни тексеруден өткен тарихи дерекке» дейінгі жолды деректі
зерттеудің ... ... деп ... оны ... ... ... қажеттігіне алу процесіне» қарсы қойды.
Куәгерлер мен қатысушылардың ... ... ... ... ... ... жазба ескерткіштер алған және ала бермек. Сондықтан да
археография тек жазба ... ... ... ... ... Дегенмен, «құжат» ұғымын кең мағынасын алу – тек жазбаша ғана ... ... ... ... болады дегенге негіз болмақ.
Осылайша, тарихи теорияны құрайтын белгілі бір дәйек, ... ... ... ... ... ... қорытындыға келеміз. Біріншіден,
құжат зертеушіге қол жетімді болуы ... ... ... назарын
аударған құжат алдын ала онда салынған қажет ... ... ... өту ... яғни ... шығу ... авторына,
түпнұсқалығына және т.б. байланысты деректанулық арнайы сұрақтарды шешіп
алу керек. Бұл – ... ... ... ... ... кезеңі.
Құжатты сенімді дерек ретінде қолдануға мүмкіндік беретін әрбір кезеңнің
маңыздылығын түсіну тарих ғылымының ... ... ... ... ғылыми тану процесіндегі тарихшылардың еңбек бөлінісіне
алып келді. ... ... ... ... ... ... тарихи
пәндер қалыптасты.
Құжаттың жариялылық идеясының екі жағы бар. Құжат тарихи білімнің дерегі
ретінде одан өз зерттеуіне белгілі бір мәлімет ... ... ... қол ... ... ... сол зерттеуді осы дерекке сүйеніп
шынайылығын білгісі келетіндерге де қол ... ... ... ... ... ... ... зерттеушінің жасаған қорытындысын негіздеуге
кепілдік береді (жариялаудың дәл осы ... ... ... ... басты болып есептелді).
Құжаттың зерттеушіге қол жетімді болу қажеттігі тарих ... ... жеке дара ... ... ... алып ... ... процесіндегі алғашқы кезеңінің ...... ... ұйымдастырумен және сипаттаумен ... ... ... міндеттерін анықтап берді. Зерттеушілердің қолы құжатқа
жетімді болу ... ... ... тағы бір ...... ... алып келді. Тарих ғылымының, әсіресе деректанудың
дамуы құжаттарды жариялау жұмысына біршама кең сипат алып ... ... ... ... келер болсақ тарихнаманың
ара-қатынасын айта кету жөн. Археография ... үшін ... ... ... сөз ... ... жариялау жөнінде болып отыр, археография
өзінің теориялық принциптерін құрастырғанда осы ... ... ... ... құжатты тарихи дерек ретіндегі білу
деңгейін ғана емес, сонымен қатар тарихшының деректі зерттеу және ... ... да ... Археография өзінің пайда болуы ... тек ... ... ғана ... өзінің дамуы мен жеке дара
ғылыми пән болып қалыптасуына әсер еткен ... да ... ... ... ... оның әрі ... ... қажетті жарияланған
құжаттармен қамтамассыз етеді. Сонымен бұл екі ғылым салаларын ортақ тарихи
даму да ... ... мен ... ... ... ... қазірде бұл
екі дербес ғылым салалары бір-бірімен ортақ теория, методика және жазбаша
деректерді жариялау техникасымен байланысады.
Археографияның жұмысы бұл ең ... ... ... және
филологтың еңбектерімен байланысты жүреді. Археография - архив ісі ... ... ... және ... ... ... ... және хронология пәндерімен тығыз ... ... да ... ... ... ісі - ... ... ұйымдастырылуы мен мұрағат
мекемелерінің жұмысын қамтамасыз ... ... ... ғылым. Мұрағат
мекемесінің мақсаты оның ... ... ... талдау,
сұрыптау, іріктеу, жіктеу, жүйелеу арқылы қор ... ... ... ... ... Мұрағаттану - мұрағат ісі тарихының
ұйымдастырылуы, оның теориясы мен практикасы, әдісі мен ... ... ... пән. ... ... ... ... және
мұрағат ісімен байланысы жайлы айту қажет. Көпке дейін ... ... ғана ... және ... ... деген жалған пікір
болды. Археография және мұрағаттану өздерінің ортақ ... ... ... ... ... ... мен ... ісінің
фактілік мәліметтерін пайдаланып қана қоймай, олардың принциптері мен
әдістерін де қарастырады. ... ... ... ... ғылыми
қолданысқа енгізу ретінде құжаттарды жариялау мұрағат жұмысының бөлінбес
функциясы болып ... ... ... ... археографиялық
әдістерді қолданылады. Басқа ғылымдарға сияқты археография ... ... ... және олардың тарихына қатысты мәліметтерді дайындайды
Палеография - жазба деректердің ішкі ... ... ... ... әдістерін, әсіресе графикалык жазу, бейнелеу жөніндегі
зерттейтін пән .
Ал ... ... - ... ... оқытуды зерттейді.
Мұражай ісі - мұражай ісін жан-жақты қорғау, оқыту, пайдалану және оның
мәдениет саласындағы ерекшелігін ... ... - ... және ... ... әлеуметтік және мәдени салаларын, музей ісінің
теориясы мен ... ... ... ... ... басқа ғылымдармен байланысы сауалына қорытындылар жасап
бұлардың кең шеңберін айту жөн. Бұл ғылымдарға сүйеніп археография ... ... ... ... жариялау методикасын мен әдіс-
тәсілдеріне қатысты сауалдарын шешіп отырады. Және ... ... ... өз ... ... ... ... пайда болу, даму және қалыптасу тарихы
Археография ... ... ... ... ... және жариялау әдістерімен шұғылданатын көмекші пән, ... ... ... Еуропада XVII ғасырда, Шығыс елдерінде XIX ... ... ... II жартысынан бастап дамиды ... ... пән ... археографиялық тәжірибенің ортақтастыру
негізінде қадымдап құрыла бастайды, және ... даму ... ... ұшыраған. Ал жекелеген археографиялық дағдылардың ... ... ... және саяси дамуына байланысты
жазбаша деректердің пайда болуы мен ... ... ... көне
жылнамашылар өз заманының тарихын жазу үшін ... да ерте ... және ... ... ... ... Жылнамалардың дамуы
мен көбеюіне байланысты деректерге көшірме ... ... де ... ... ... XVI ... басы мен XVII ғасырда дамиды. Ресейде
археографиялық дағдылардың дамуына ... ... ісі әсер ... ... ... кезеңінде діни кітаптар шығарыла бастады. Басылымды
дайындау ... ... ... көшіру және де деректерді жариялау
әдістері пайда болып, дамиды [4,15б].
Археография ғылымының қалыптасу тарихына шолу ... ... ол ... ... ... көреміз. Айталық XIX ғасырда граф Н.П.Румянцев
құжаттарды тек қана ... ... жоқ, ... ... Ресейдегі және
шетелдегі тарихи материалдарды жинауға атсалысты.
Европада ұлттық ... ірі ... ... ... ... ... өкіметтік ұйымдар (мысалы, Франция, сәл кейінірек
Англияда) арнайы тарихи құжаттарды шығаратын ұйымдар ашылды. Ресейде ... ... және ... ... 1834 жылы ... комиссия
құрылды.[1] Ал XIX ғасырдың 50-60 жылдары ... ... ... XVIII ... мәлім болмаған оқиғалардың барлығын енді
өкімет өзінің қолына ... орыс ... жаңа ... тән ... ... 1866 жьшы орыс тарихи қоғамы құрылып, 148 ... ... ... ... ... зерттеушілері археография ғылымының қалыптасу тарихын төрт
кезеңге бөледі:
І. ... ... ...... ғ. – ... ... яғни, бұл
кезеңде құжаттар жинақтала басталды..
ІІ. ХҮІІІ ғ. – археография қосалқы тарихи пәндер ретінде қалыптасты.
ІІІ. ХІХ ... ... ...... ... пайда болуы
және ғылыми пән ретінде қалыптасуы.
ІҮ. ХІХ ғ. екінші жартысы – ХХ ғ. басы – ... ... ... ... ... ... ... Археография. XVIII ғасырда құжаттарды жариялау кең етек
алды. Басында олар саяси және практикалық мақсатта жарияланды. Уақыт келе
құжаттар ... ... ... да ... бастады.
Орыс тарихнамасы мен археографияның дамуында ... рөлі ... ... ... с ... древнейших времен» еңбегінде ол
қолданылған деректерге әсіресе ... ... ... ... және ... ... ... жолын айқындады.
1760 жылы Ғылым академиясы жылнамалар басылымы: Иван Барков дайындаған-
Кенинсбергтік; А.Л. ... мен ... ... ... ... 1
бөлімінде екі бағыт айқындалды: критикалық және деректі дәлме-дәл жариялау
жолы. Бұл әдістердің өзіндік жақсы және кері жақтары ... ... ... ... ... правда» және 1550жылғы
«Современник» басылымдарында қолданылды.
Басылымға шығатын деректің мәтінін жазуда критикалық әдістің қолданылуы
, ескертпелер, ... кей ... ... ... ... кең қолданысқа түсуін қамтамассыз етті. ... ... ... ... ... ... ... дәлме-
дәл жариялау әдісі де үлкен ... ... ... ол мәтінді
деректе жазылған сөзбе-сөз түрінде жарыққа шығарды [6,40б].
XVIII ғасырда деректерді жүйелі түрде іздеу және ... ... ... есімдермен байланысты: Петр I, В.Н. Татищев, Г.Ф. Миллер, ... Н.И. ... И.И. ... және тағы басқалары. Бұл істе ... Г.Ф. ... ... ол оң жыл ... ... екінші Камчатка
экспедициясында көптеген құнды деректер жинады. Оның ... ... ... ... ... және де ... деректерді, Н.Н. Бантыш-
Каменскиймен бірігіп шығарған дипломатиялық деректерін жатқызуға болады.
М.В. ... ... ... ... ... ... ... ғылымына
қосқан үлесі зор. Өзінің «Древняя Российская история» еңбегінде ол ... ... жаңа ... асып ... Оның отан және шетел
деректеріне деген критикалық көзқарасы да маңызды.
Орыс археографиясының даму жолында ... ... Н.И. ... ... ... Ол ... екі басылымында да ... ... ... ... ... және ... ... соның
ішінде акт материалдары да кең қолданысқа енгізілді. Аса ... ... ... оның ... ... ... аудартқан. Бұл
археографияның тарихи қосалқы пән болып дамуының айқын көрінісі.
Орыс археографиясының дамуына И.И. Галиков те үлес ... ... ... ... ... ... ... құжаттар базасын
кеңейтті. Бұл дүниелермен тек қана оның замандастары қолданып қоймай, А.С.
Пушкин, В.Г. Белинский зерттеп, ... ... ... да ... ... құжаттарды басылымға даярлау ережелерін қолданған М.И Голиков
ереженің жекелеген баптарын дамытты.
Алдыңғы тәжірибені қолдана білген XVIII ... ... ... акт ... жариялау әдістерін тануы XIX ... ... ... ... болды.
XIX ғасырдың I жартысындағы Археография (1800-1860)
XIX ғасырдың I жартысында Ресейде феодал- крепостной қатынастарының
шиеленісі мен ... ... ... ... ... ... 1861 жылы ... құқығының жойылуы мен капиталистік
қатынастарының орнығуына әкеп соқты [6,42б].
XIX ғасырдың I ... ... ... әлеуметтік өзгерістермен қатар
жаратылыстану және қоғамдық ғылымдардың дамуымен қатар жүрді, елде ... ... ... ... ... ... деген қызығушылық артты.
Буржуаздық және ... ... ... ... ... ... ... проблемаларды өздігінше сипаттауға тырысты. Бұл XVIII ... ... ... ... мен ... дайындауда кең өрісті талап
етті.
Осыған байланысты археография дами түсті.
Егерде XVIII ... ... ... ... ... ... тағы ... деректерді жинаушы, жариялаушы және зерттеуші ретінде
болса, енді XIX ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... бір топ археографтар пайда болды. Олар: Р.Ф. Тимковский,
К.Ф. Калайдович, П.М. Строев, Я.И. ... XIX ... I ... ... ... ... ... құжаттарды жинау мен
жариялаумен ... ... ... ... ... ... ... көптеп жариялау науқаны ұжымдық жұмыс пен мемлекеттік қаржы
және қолдауды талап етті. Бұларсыз ... ұйым ... ... ... ... ... мүмкін емес болды. Үкіметтің
арнайы ... ... ... ... мақсаттары болды: идеология
күресінің күшеюіне байланысты үкімет жариялау жұмысын өкілетті ... сай ... ... ... ... ... ... 1837
жылы өзінің ағасына ... ... ... ... ... ... ... тарихқа қатысты актлерді жариялау үшін барлық әдістерді
қолдануда» [5,6б].
Басқалардан бұрын 1804 жылы ... ... ... ... ... көне ... қоғамы құрылады.
Бұдан кейін түрлі тарихи қоғамдар басқа университтерде құрыла бастайды:
1805 жылы Қазанда - Отан тарихы қоғамы құрылады. Бұл ... ... ... ... ... және ... көне
ескерткіштеріне арналды. 1817 жылы Харьков ... ... ... ... ... ... жариялады. 1834 жылы Ригада Лифляндия,
Курляндия және Эстляндияға қатысты деректерді ... және ... ... және көне ескерткіштер қоғамы құрылады. Қоғам өзінің міндеті етіп
жылнамалар, ... және ... да ... ескерткіштерді жариялау
жұмысымен айналысты.
Ғылыми қоғамдармен қоса тарихи деректерді жариялау үшін ресми ұйымдар
құрыла бастайды. Мәскеу шетел ... бас ... ... ... жылы ... ... мен ... жинастыру және жариялау
комиссиясы бекітіледі. 1829-1834 жылдары Ғылым академиясының археографиялық
экспедициясы өтеді, нәтижесінде 1834 жылы ... ... ... ... ... комиссия құрылады. ... ... ... ... ... бұл ... алғысөздерінде
және кейбір жекелеген арнайы еңбектерде көрініс табады.
Тарихи құжаттарды жариялау масштабын кеңейту үшін басылымға ... ... ... ... XIX ... I ... негізгі
сауалдар бойынша көзқарастар айтылды: дерек мәтінін жариялау әдістері,
жылнамаларды классификациялау, негізгі ... ... ... сауалдар,
ойлар мен көзқарастар мақалалар, қолжазбалар, ережелер мен ... ... ... жылы «Сын ... ... ... ... кітапханасының
директоры А.Н. Оленин және сол кітапхананың қызметкері А.И. Ермолаевпен
«Краткое ... о ... ... ... русских летописей » атты
мақаласы жарияланды. ... ... ... ... ... сөзбе-сөз
басылымға жариялау керектігін айтады. Яғни мұқаба күйінде жариялау.
Оленин және Ермолаевтар ойынша жылнамаларды жариялағанда тек жазу стилі
мен ... ... қана ... сонымен қатар қолданыстан шығып кеткен
әріптер және азбука цифрьмен қоса шығару керек деп ... ... ... негізінен дерек критикасынан бас тартты.
Бұған қарсы ... ... ... ... әдістері жайлы
өзгеше ойлар Р.Ф.Тимковскиймен Мәскеу университеті ... ... ... ... ескерткіштері қоғамының мүшесі К.Ф. ... ... ... талқылау барысында айтылды. Олардың
пікірінше жылнама мәтіні ғылыми даярлаудан өту ... яғни ... ... ... ... ... түсініктемесін жасау қажет деді.
Тимковский мен Калайдович Оленин мен ... ... ... ... ... осылайша жарияланған жылнамалар білімді мен білімсіздерді дұрыс жолдан
тайдырады деп есептеді және екінші ... ... ... ... ... ... ... мәтінін басылымға дайындау әдістері ... ... ... ... ... ... «Софийский временник»- ті
жариялағанда мүмкіндігінше дәлдікті сақтағанын айтып, Строев Шлецер мен
басқалары талаптанған мәтіннің сөзбе-сөз ... ... ... ... ... ... үшін ... мәтіндегі қолданыстан шыққан әріптерді
ауыстыру, үтірлердің ... ... және ... ... ... ... керек деп есептеді. Қателерді түзегенде
Строев ... ... жазу ... ... яғни ... ... да түзетулерді де көру мүмкіндігіне ие ... ... ... ... өз ... дұрыс деп есептеді, алайда
бұл екі әдіс те: критикалық және дипломатиялық ... түрі ... ... ... де ... қолдануда. Бірақ сонау кезде
мынадай сауал болған емес.
XIX ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ... басылымға даярлау жайлы Н.М. Карамзин «Истории
государство российского» еңбегінің I томына жазған «Об ... та ... ... ... жайлы айтты. Карамзин мынаны ... ... ... жылнамаларға ғылыми баян жасалмағанын көрді [6,94б].
Карамзин жылнамалар ... шығу ... ... шығу ... ... ... айтқан және жыланамалар топтарынан ең көне
және толық тізімді жариялау ойы да дұрыс еді.
1835 жылы Я.И. ... ... ... ... ... ережелерін» жасады және осыған толықтыру ретінде басылым
алғысөздерінде бөлшектеп келтірілген «жазу ... ... Дәл ... ... ... ... үлгісін жасап, оны құрастырудың
шарттарын белгілеген. Аталған ... ... ... отырысында
талқыланған болатын.
«Басты ережелерде» келесі сауалдар қозғалды: керек жағдайда акт
мәтініне ... ... түр ... ... ... ... ... көрсету,түрлі тізімдерде байқалған ұқсастықтарды түзету.
«Ережеде» актілерге ескертпелер мен тақырып беру ... және ... ... ... ... ... негізгілері
белгіленген. «Софийский ... ... ... ... ... ... даярлаудың ғылыми-критикалық әдістерінің
кеңінен және ... ... ... болды.
Аталған ережеде деректерді жариялаудың тәжирибесімен акт деректерінің
археографиялық рәсімделуі ... ... ... болсақ, Устрялов бұларды «актілерді үшін
маңызы бар негізгі заттарды іздеудің ... деп ... ... ол жолкөрсеткішті хронологиялық және жүйелі деп бөлді. Тақырыпқа
Устрялов қарастырылған барлық акт тақырыпшаларын кіргізуді ... яғни ... ... ... ... ... және актілерді қарастыру
жұмысын женілдетеді деді.
Жүйелі жолкөрсеткіш ... ... үшке ... тиіс ... жолкөрсеткіші; 2)жер атауы жолкөрсеткіші; ... сөз ... ... ... ... ... ... және басқа да заттар атаулары. Пән-тақырыптық жолкөрсеткіште
мағынасы жақын заттар бір топқа ... ... ... ... даярлау әдістерін құрастыру деректерді жариялау методикасының
маңызды этапы болды.
«Археографиялық экспедиция» актілерінің ... ... ... кең ... ... қозғалған: аса құнды тарихи
оқиғаларға қатысты деректерді сараптау принциптері; мәтін таңдау (негізінен
мұқаба мен ... ... ... ... дайындау әдістері мен баян
[6,95б].
1837 жылы халық ағарту ... ... ... қолдауымен
археография комиссиясының мүшесі П.Г. Устряловтың «Предположение об ... ... и ... актов» атты мақаласы жарыққа шықты.
Мақала авторы XVII ғасырға ... ... ... қарастырып,
жылнамаларды жариялау әдістеріне сын ... ... ... ... мен ... ... ... туралы ойларын
айтады. Устрялов түпнұсқадағы мәтіннің сөзбе-сөз жарияланып шығуына қарсы
болады, оның ... ... ... мәтіннің пайдасы шамалы. Сонымен қатар
Устрялов Шлецердің «Нестор» басылымын сынайды.
Тарихи деректерді басылымға ... ... ... ... тарихшы-
декабристермен айтылады. Олар деректерді іздеу мен басылымға ... аса ... ... және П.М. ... К.Ф. ... И.П. ... Карамзиндердің археографиялық қызметін жоғары бағалады.
Н.И. Муравьев пен Н.А. ... ... ... ... және ... бар ... басылымы ... асып ... ... ... құжаттарды жариялау белгілі
бір актуальды тақырыпқа арналуы тиіс, тақырыптың обьективті және жан-жақты
ашылу мақсатына байланысты басылымдағы ... шығу ... ... ... Басылым, олардың пікірінше, ... мен ... ... ... олар ... фактілер,оқиғалар мен
адамдарға анықтамалар беру ... ... жылы «Сын ... журналында жарияланған ... о ... ... атты ... археографияның екі
маңызды проблемасын көтереді. Суворов қызметі мен XVIII ғасырдың ... ... ... тарихын шынайы құжаттар негізінде жеткізу
тарихтың негізгі мақсаты деп есептеп, ол ... ... ... ... Бұл ... ... ... «құнды қағаздар, хат
алмасу мен баяндамалары, яғни барлық ресми құжаттары» енуі тиіс болды.
Көріп отырғанымыздай ... ... ... бәрі ... ... ... ... еткен. Муравьев көтерген тағы бір проблема ... ... ... Оның ... Суворов хаттарын басылымға
дайындауда сол кездегі оқиғалар мен ... ... ... ... тиіс еді. ... ... ... өте келе олар құпия түрінде
қалуы мүмкін деді.
Осылайша декабристердің ... ... ... ... ... ... және ... түсіндіру.
Аталған ережелер мен әдебиет XIX ғасырдың I жартысында ... ... ... ... ... ... және бұл
әрекеттер өз нәтижесін берді.
XIX ғасырдың басында археографиялық міндеттері бар арнайы ... ... ... ... ... ... пән ... қалыптасуының көрінісі,
деректерді жариялау әдістері мен олардағы мақалалар, ... ... және ... ... ... негізін қалайды. Басылым
жайлы қызықты ойлар тарихшы-декабристерден естіледі.
Археографиялық комиссия басылымдарының алғысөздерінде көп ... ... ... ... ... ... ... жолдары құрастырылады. XVI ғасырдан XIX ғасырдың орта ... ... ... ... ... олар ... ... талап етті.
1830-1850 жылы жарияланған құжаттар толық археографиялық рәсімдеуден
өтеді; құжаттың тақырыбы және ... ... ... ... жері
және құжаттың шынайылық дәрежесі көрсетіледі. Петербург ... ... ... ... ... да ... түрде
көрсетілген. XIX ғасырдың бірінші жартысында ғылыми анықтамалық аппарат
құрамы жинақталған (ескертпе, жолкөрсеткіш, алғысөз, ... ... ... және ... ... ... ... Жолкөрсеткіштердің үш түрі жасалды: атаулық, географиялық және пән-
тақырыптық. Алғысөздің құрамы да айқындалды (құжаттың ... ... ... ... құжаттың мазмұны мен сипаттамасы, басылымға
дайындау әдістері).
Бірақ құжаттарды іздеу мен іріктеу жұмыстары нашар дамыды.
Деректерді ... ... ... ... нәтижелерге қол
жеткізілді: Мәскеу университеті жанында құрылған Тарих және көне ресей
ескерткіштер ... мен ... ... ... ... тарихи зерттеулерге септігін ... ... ... ... және бұл елде ... ... ... үлесін қосты.
XIX ғасырдың II жартысындағы Археография
XIX ғасырдың II жартысы Ресейде әлеуметтік, экономикалық, қоғамдық-
саяси және ... ... ... ... Бұндай өзгерістер Ресейдің
феодалды монархиядан буржуаздық монархияға айналу жолын сипаттады. ... ... ... ... ... табы ... ... «эпоха кезеңі» мемлекет өмірінің түрлі идеологиялық жақтарын
қозғаған қатыгез тап күресімен қатар жүрді. Идеологиялық және ... ... айла ... ... аса ... басылымдық қызмет болды.
Күнделікті басылым беттерінде ... ... ... ... ... ... жатты. Революция демократиясының мүшелері:
«Современник», «Русское слово», «Полярная звезда», ... ... ... роль ... ... II ... ... мен арнайы басылымдар арқылы тарих
білімін тарату кең етек алды. 1860-1870 жылдары «Русский архив», ... ... ... және ... журналдар құрылып, олардың
негізгі жұмысы тарихи деректерді басылымға дайындау ... ... ... ... Европы» журналында басылды. Тарихқа деген қызығушылық
кездейсоқ емес еді. ... ... ... тарихтан өз сауалдарына жауап
іздеді.
Буржуаздық тарихшылары өз назарын әлеуметтік-экономикалық,
құқықтық, ... ... ... Жаңа ... тарихын зерттеуге
қызығушылық артты. Бұл көркемдік ... ... және жаңа ... ... ... ... етті [7,5б].
Осындай жағдайда елде археографияның дамуында серпіліс басталды. Бұрын
жұмыс істеген археографиялық ... ... ... ғана ... ... жаңа ... ... болуы байқалды. Олардың ішінен айта
кететін ұйым 1866 жылы ... ... ... ... ... даму ... қарсы құрылған Буржуаздық-монархтық Орыс тарих
қоғамы еді. 1860 жылы жергілікті археографиялық комиссиялар ... ... ... 1880 жылы ... ... ... мүдделеріне сай
губерниялық оқыту мұрағат комиссиялары құрыла ... ... ... ... Ресейде
революциялық-демократиялық негізге, идеологияға ... ... ... ... мен ... ... ... Колокол және
т.б. орындарында).
Қарастырылған кезеңнің аяғы Ресейде марксизмнің таралуымен тұспа-тұс.
Үлкен рөлді бұл жерде марксистік еңбектер мен ... ... ... ... ... ... ... мен басылымға дайындаумен
«Освобождение труда», «Московское общество переводчиков и ... ... ... құжаттарды басылымға даярлау практикасында
буржуаздық-дворяндық археографиядан айырмашылығы бар жаңа жариялау ... ... соңы мен XX ... ... ... ... соңы мен XX ... басы Ресейде басқа да капиталистік
елдермен қатар монаполистікке дейінгі капитализмнен империализмге ... Бұл ... ... жаңа және ... ... тап күресуінің
шиеленісуімен, жұмыс табының пролетар революциясына ... ... ... ... ... революциялық қозғалыстың пролетарлық этапы
жаңа тарихи жағдайда ... ... ... ... ... ... империализм тұсында дамуы тарих ғылымы мен деректерді
басылымға ... ... мен ... ... қалдырды. Буржуаздық
–дворяндық археографиялық ұйымдар қызметінде реакцияшыл ... ... ... ... жүргізді және көбіне өткен ... ... ... соңы мен XX ... басы ... басылымдардың өсуімен
белгілі [6,165б].
Бұндай жағдайларға сай буржуаз тарихшылар ортасында бір ... ашық ... ... ... ... ... ... ғылыми анықтамалық аппараты мен алғысөзін зерттемей деректі тек
басылымға шығару жұмысымен айналысты. XIX ... соңы мен XX ... елде ... ... кең етек ... ... Басылымдық
жұмыспен мынадай қоғам мен ұйымдар айналысты: Орыс тарих қоғамы, Тарих және
көне ... ... ... ... комиссия, Губерниялық
ағарту мұрағат комиссиясы және ғылыми-тарихи журналдар.
Әр-түрлі тақырыптарға байланысты көптеген ... ... ... ... «Историеский вестник» журналдарында жарыққа шықты.
1905-1907 жылдардағы революция революциялық мінезді деректердің жарыққа
шығуына мүмкіндік берді.
Революция кезеңінде ... ... ... жаңа ... жылдары) журналы шыға бастады. Бұл журналда естеліктер, ... ... III ... ... ... және басқа
ұйымдардың декабристер, петрашевтер, либерал-студент ... ... ... құжаттар крестьян қозғалысы және ... ... мен ... ... болды [5,22б].
1905-1907 жылдардағы революция кезінде декабристердің құжаттары, соның
ішінде Н.Г. Чернышевскийдің күнделігі ... ... ... ... ... ... ... тарату, партиялық ... ... ... ... ... ... және большевистік
басылымдардың ұйымдастырылуы мен басшылық етуіне ... көп ... ... ... ... ... ... құжат жинақтарында
жарияланды. Бұл іс заңды да заңсыз түрде ... ... ... ... ... ... ... болды. Партиялық деректерді
жариялауда буржуаздық ... ... ... әдіс-тәсілдер
қолданды. Бұл кейін совет археографиясының ажырамас бөлігі ... ... ... дейін жарық көрген Лениннің еңбектері
маңызды. Ленин ... ... ... ... әдістері жайлы
бірнеше шарттар бар, олар археография үшін принципиальды мазмұнда ... және ... ... ... дайындау,
марксизм-ленинизм классиктерінің еңбектерін жарыққа шығару ... ... ... ... ... маңызды іс-шара.
Деректерді басылымға дайындауда жаңа ... ... ... ... ... ... шешу ... болды:
құжаттарды іріктеу, түсіндірме беру, алғысөзді жазу және тағы басқалары.
Қарастыған кезеңде археографиялық ... ... Орыс ... ... және көне ... ... ... тұрды. Үкімет мұрағаты мен Ғылым
академиясының қызметі жанданды.
Көптеген археографиялық ұйымдар құжаттардың үлкен сериялы ... ... ... революция кезінде бұрын қолданыста болмаған
декабристер, революцияшыл-демократтар тарихына қатысты ... ... ... тарих ғылымы жүктеген міндеттері бар археография өзі де
жаңа ... ... ... ... дами ... ... ... мен XX ғасырдың басында археография ғылым ... ... Осы ... ... сериялық басылымдары шығып,
жекелеген құжаттарды басылымға әзірлеу принциптері дайындалды. Археография
бойынша курстар оқытыла бастады.
XX ... бойы ... ... ... пән ... ... ... Бұл процесс марксистік ... ... ... ... ... алды және ... түрі мен әр түрлі кезеңге жататын құжаттардың көркемдік басылым
принциптерін айқындады [6,224б].
Кеңестік кезеніңдегі ... ... ... ... ... ғылымына айтарлықтай көңіл бөлінді. 1926 жылы тұрақты мұрағат
комиссия археографиялық комиссиямен бірігіп тарихи археографиялық комиссия
деп ... 1931 жылы ... ... ... болып қайта құрылды.
КСРО кезеңінде археографиямен айналысатын негізгі үш орталық болды:
КПСС ОК жанындағы ... ... КСРО ҒА ... ... ... ... ... Бас мұрағат басқармасы жүйесіндегі
мұрағат ұйымдары. ... ... ... да ... ... жылма-
жыл көптеген тарихи құжаттарды жариялап ... ... ... ... бірге методикалық мақалалар да жарияланды.Мәскеудің
Тарих- мұрағат институты археограф мамандар ... ... ... ... кең өріс алуы ... ... жариялаудың бірыңғай
ғылыми әдістерін белгілеуді қажет етті. Кеңес ... ... ... ... ... шығару ережелерінде» (1955 жыл) неғұрлым
толық бейнеленген [7].
XX ғасырға қатысты құжаттардың жариялануына байланысты 1990 жылдардағы
археографиялық жарылыс ... ... ... ... мұрағат қорларына
жол ашылғаны ресей тарихшылары мен археографтарына өздерінің ... ... ... берді. Мұрағат ісі мен ... да ... ... ... ... ... бұл мүмкіндіктер
барынша қолданылды.
Бірнеше бағыт бойынша ресейлік және шетел археографиясының ара-қатынасы
артты. Біріншіден басылым ... ... ... ... ... ... ... көптеген каналдар бойынша
қаржыланды, олардың концециясы мен бағдарламасы ... ... ... ... ... ... ... шетел археографтарының көркемдік құжаттарды даярлау
мен шетел мұрағат ... ... ... ... етілді.
Үшіншіден қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... құжаттарға арналған технологияларды
қолдану басталды [3].
2 Қазақстандық археография
2.1 Еліміздегі археографияның даму ... ... ... ... - ... ... мұраларын жинау,
зерттеу, ғылыми айналымға енгізу, жариялау, оларды қалың ... ... ... ... ... ... ... өзекті және аса маңызды
мәселелердің бірі болып табылады. Осы орайда ... ... ... ... ... ... ... өмірдің барлық салаларына, соның
ішінде мұрағат саласына ... ... ... ... Осы ... заманында» археографиялық қызметінің тәжірибесін ... ... ... ғылымы қазақ халқының тарихын ұлттық мүдде тұрғысында
жазуда, Қазақстанның ұлттық идеологиясын қалыптастыру мен ... ... ... маңызы зор.
Қазақстанда археография ғылымының бастауын 1887 жылы құрылған Орынбор
ғылыми мұрағат ... ... ... болады. Орынбор
ғылыми мұрағат комиссиясы “Губерниялық ғылыми мұрағат комиссиялары құрылу
жөніндегі” 1884 жылғы 13 ... ... ... ... ... ... ... комиссияның қызметі жаңданып, 1889 жылдан бастап Орынбор
ғылыми мұрағат комиссиясының “Еңбектері” ... ... ... комиссии) жариялана бастады. Жалпы, комиссия “Еңбектерінің” 35
басылымы ... ... ... тек ... ... дейінгі құжаттар
жарияланып тұрды [12].
1920 жылдың казан айында ... АКСР мен ... ... ... әдебиет пен өнерге, мұражай мен ... ... осы ... ... ... ... ... басшылыққа
алды. Осы жылы (1920 ж. — С.А.) ... ... ... ... ... ... ... саласының нақты міндеттерін атап, оны
іске асыру тетіктерін нактылап берді.
Ахмет Байтұрсынов 1921 жылы құрылған ... ... ... ... ... ... және этнографиялық мәліметтерді
жинау жөнінде арнаулы комиссия кұрады. Комиссия ... ... ... да ... үлес қосты. Осы аталған істерге сол кездегі республикадағы
белгілі тарихшылар, музыка мен фольклордың білгірлері — Ә. ... ... А.В. ... А.Д. ... Н.Н. ... А.Л. Мелков,
Н.В. Мелкова, А.А. Четыркина сияқты т.б. окыған зиялы кауым тартынды. Бұл
комиссия жұмысымен ... ... ... тарихы) мен 20-жылдары ірі
қалаларда, облыстар мен ұлттық республикаларда кұрылған ... ... ... ... ... ... партия мен Қазан революциясы
тарихын жинастыру және осы тақырыптағы ғылыми зерттеу мен материалдарды
басып шығарумен ... ... ... ... ... ... ... құрылымына
бөлім ретіңде кіретін болды. Испарттың бөлімдері 1921-1923 жылдары бұкіл ел
көлемінде барлық республика, облыстарда құрылды.
1920-жылдардың ... ... ... ... ... басты рөл
атқарған ерікті ғылыми қоғамдар еді. Қазақстанда Қазан ... ... ... ... ... Ғылыми бөлімнен өзіндік жеке ... ... ... "Қырғыз өлкесін зерттеу қоғамы" болды. Оны құруға
тарихшы-өлкетанушы А.П. Чулошников, Орынбор өлкесінің байырғы зерттеушісі,
бұрынғы ... ... ... ... мүшесі А.П. Гра, тарихшы-
этнограф Ә.Ә. Диваев, С.М. Петров, А.Л. ... Й.В. ... ... И.М. ... Н.А. ... ... ... М.И. Рожанец, К.К. Саковский, В.Е. Тележников және ... ... ... ... қатарында Қаз ОАК (КазЦИК)
төрағасы С. Мендешев, Казвоенкомат штабының бастығы А.Н. Турский де ... ... ... ... ... оған мүше болатындардың тізімін
жасады. 1920 жылдың 23 ... ... ... ... ... 35 адам ... деп шешіліп, оның құрамына ... және ... ... етіп ... ... ... жарғысы бойынша үш ірі тарихи-археологиялық, этнографиялық
және географиялық бөлімдер қүрылды. Тарихи-археологиялық бөлімге 24 ... ... ... ... ... ... мүше ... бөлімге 30 адам, ал географиялық бөлімге 17 адам мүше болған
[29,7б].
Казақстандағы зерттеу қоғамының бастапқы он екі ... ... ... ... ... ету сипатына карай Орынборлық (1920-1925 ... ... ... және ... ... жылдар) деп үш
кезеңге бөлуге болады.
Қазақ АКСР-нің 1921 жылы Бас ... ... 1922 ... Орталық мұрағаты деп өзгертілуі ... ... ... ... ... ... және жүйелеу жұмысына
бастама беріп, өлкенің тарихын ... ... ... ... қызметкерлерге көмек болды. Қазақстанды зерттеу қоғамы өзінің
жұмысын Бас ... пен Бас ... ... ... ... Олар
ғылыми бөлімнің, кейіннен Халық ағарту комиссариаты Академиялық орталығының
басшылығында болды. ... ... 1922 жылы ... ... ... ... коллегиясы мен орталық өлкетану
мұражайы ... ... ... ал мұражайдың меңгерушісі қоғам
басқармасының құрамына ... ... ... ... оқу ... көмектесті.
1923 жылы Ақмола, Ақтөбе, Бөкейде, Қостанай мен Орал губернияларында
облыстық мүрағаттар құрылды.
Республиканың ... ... ... физика-медициналық,
ғьлыми-педагогикалық, осы жылы өз қызметін жандандырған Орыс географиялық
қоғамының Семей және Жетісу бөлімшелері және тағы басқалардың ... ... ... ... ... бас қосқан Қазакстанды
зерттеу қоғамының кызметі аса жемісті болды.
Сонымен, 20 жылдардың басында Қырғыз ... - С.А) ... ... ... өзінің мақсаты мен негізгі міндеттерін анықтағаннан кейін,
жер-жерлерде өз бөлімшелерін құрып, кітапхана және мұрағат орындарын ... ... ... ағартушылық мәдени және өлкетанушылық бағыттарда
жұмыстар жүргізді. Алда жүзеге асатын игі шараларды талқылаулардан өткізді.
Қоғам 1923-1924 жылдар аралығында бірнеше игі ... ... ... ... ... ... түрде баспалармен айырбас жасау үшін
мекемелер мен жеке тұлғалардың тізімін жасап, осы ... бойы ... ... ... ... ... ... қоғамының Бөкей
ордасы бөлімшесімен байланыс орнатты, үшіншіден, Қазақ КСР Орталық өлкелік
ғылыми мұражайымен тығыз байланыста болу үшін ... ... ... ... енгізілді, төртіншіден, ҚКСР Халық ... ... ... ... ... нығайту және ғалымдарды Қазақстанды
зерттеу қоғамы айналасыңда топтастыру үшін нақты ... ... ... ... ... оқыту бөлімінің (ГубОНО) көрнекі
құралдар мұражайымен тұрақты байланыс орнатты [29,9б].
Басқарманың ... бір ... ... ісі — ... "Еңбектерін"
баспадан шығаруға қаржы іздестіру болды. Бұл салада мынадай нәтижелерге қол
жеткізді: 1) ... ... ... ... ... 1000 ... "Еңбектің" Г/-басылымының шығарылымына Қырғыз (қазақ) Халық
ағарту комиссариатының өлкелік қорынан 6048 сом қаржыны ... ... ... күш ... 2) ... VI ... баспа
шығынын өтеуге Қырғыз (қазақ) Жер Халкомы (Кирнаркомзем) мен Мемлекеттік
баспа (Госиздат) ... ісін ... ... қою үшін ... ... мүшелері арасынан
ерекше редакциялық комиссия құрды. Сол ... ... ... школы) жаңа бағдарламаға көшуіне байланысты қоғам олардағы оқу
ісін өлкетанушылықпен ұштастыру үшін ... ... ... ... ... осы еңбек мектептерінде өлкетану бөлімін құру
үшін құрамы 3 адамнан тұратын ерекше комиссия құрып, өлкетану материалдарын
мектептің ... ... ... өлкетану ісіне
мүғалімдер мен оқушыларды тартуды міндеттеді [29,10б].
1923-1924 жылдары қоғамның тарих жөне ... ... ... ... ... ... ... А.П. Чулошниковтың "Казақ-қырғыз
халқының басқа да түркі ... ... ... деген еңбегі
жарияланса, ал томның екінші ... И.М. ... ... ... ... (карталарымен және суреттерімен)", С.Е. Рожанец-
Кучеровскаяның "Семей губерниясы өсімдіктері. 1 ... ... ... ... ... ... және "Ұсақ хабарлары", А.Ф.
Рязановтың "Хиуалықтардың 1818 жылғы қырғыз даласына шабуылы",
Гр. ... ... ... ... ... Бекей ордасындағы
халыққозғалысының очеркі)", Ал. Мелков "Қырғыз этнографиясы ... мен ... ... ... ... 1923 ... арналған есебі
жарияланды.
М. Дулатов, Т. Шонанов және М.Д. Жолдыбаев сынды зиялылар ... ... ... ... ... ... ... бірнеше еңбектерін
жариялады. Мәселен, М. Дулатов қазақ тілінде үш бөлімнен ... ... ... ... ... - С.А) ... ... шықса, М.Д.
Жолдыбаев қазақ тіліне Коваленконың "Полиграмотасын", К. ... ... Л. ... "Октябрь революциясы" және
Бухариннің "Тарихи материализм теориясы" сияқты еңбектерін аударды. Ал ... ... ... ... ... жер мәселесінің тарихы очеркі"
атты кітабын жазды.
Геолог К.В.Поляков Ор уезіндегі Суандық пен Қумақу ... ... ... зерттеп, алтын кварцтың, диабаз, гранит және сланецтің
қабаттарымен қатар ... ... және ол ... ... өндірісі
мен пайдалы қазбалары жайында очерк жазды, КСРО-нің пайдалы қазбаларының
картасын жасау ісін қолға ... ал ... М.И. ... ... біріге отырып, Ор уезінің Орал-Тобыл суайрығының аймағындағы
топырақ құрамын зерттеді. ... ... ... жұмысына белсенді
атсалысқаңдардың бірі, Кеңестік Қазақстандағы ... пен ... ... орны бар ... ... Асфендияров (1889-1937) болды. Ол
Қазақстан тарихын дайындауға зор еңбек сіңірді [29,12б].
1921 жылдың ... ... ... ... ... ... ... Досмүхамедов тағайындалады. Білім Комиссиясының басшысы
ретінде Х.Досмүхамедов бірден ... ... мен ... оқу
орындарында оқылатың пәндердің бағдарламасын жасауға, түрлі саладағы оқулық
кітаптар жазуға, ғылыми терминалогияны қалыптастыру, халық ауыз ... ... ... ... ... ... түрде ат салысты.
1921 жылдың өзінде Білім Комиссиясы А. Байтүрсыновтың ... ... (1 жөне 2 ... ... ... ... ... құралы", Иса Токтыбайұлының "Жалпы жағырапия", "Түркістан
жағырапиясы", Халел ... ... ... ... (1 ... ... баспаға тапсырды.
1921 жылдары Білім Комиссиясы баспаға дайындалған ... ... ... ", ... Едіге", "Алпамыс", "Нәрікұлы Шора", "Шора батыр",
"Қобыланды", "Тарту" жинағын, Сұлтанбек ... ... (1 ... ... ... (2 бөлім), X. Досмүхамедұлының "Жануарлар" (2
бөлім), "Адамның тән тірлігі", Табынбайұлының "Педагогика", ... ... ... "Қыз ... "Кенесары - Наурызбай", Ә. Бөкейхановтың
"Сұлтан Кенесары тарихына ... ... ... ... "Абай
өлендерінің таңдамалы жинағын" (Алғы сөз, түсініктемелерімен) жеке - ... ... ... Оның ... ... ... ... нотаға түсіру,
мектепте өтілетін пәндердің бағдарламасын, қазақ ... ... ... ... шығару, қазақша - орысша, ... ... екі ... ... ... ... конференцияларда баяндама
жасау, қысқасы, мәдени -рухани өмірдегі ... ... ... ... мен ... ... қоғамы шет қалмайтын.
М. Тынышпаев қазақ даласында орын алған далалық өркениет пен қалалық
тұрмыс-тіршіліктің, мал ... мен ... ... ... объектісі ете білді. Казақстанды зерттеу қоғамы сонымен қатар,
мәдениеттің таралу ошағының бірі болды. ... ... ... ... ... мен ... зерттей отыра, қоғам мүшелері
жергілікті ... ... ... ... ... дәрістер оқыды,
баяндамалар жасады, кітапханалар, экспонаттар ... ... ... ... мен өнер ... ... келтіріп, сақтауды жолға
қойды.
Қазақстанды зерттеу қоғамы аясында қазақ зиялыларының ... ... орын ... Ғылыми және мәдени-ағарту саласындағы маман
кадрлардың қалыптасуына, окулықтар мен оқу ... ... ... Оның ... Қазақстан республикасының қалыптасу ... ... ... де, сол кез үшін зор маңызы бар ... ... ... ... білді [29,13б].
Қоғамның “Еңбектері” беттерінде жарияланған материалдар ... ... ... мол ... мәліметтер береді.
Кеңес өкіметі тұсында ... ... ... ... тарихы
институты, жоғары оқу орындары, ... ... ... ... көп жұмыстар жүргізді. Қазақстанда құжаттық жинақтарды шығару
1940 жылдың аяғынан ... жаңа ... ... ... ... насихаттала
бастады [33,17б].
XIX ғасырдың 20-30 жылдарында бұл іспен негізінен партиялық кеңес
органдары, ... ... ... Басылым жариялымдары саяси
және басқарма мақсаттағы мемлекеттік құжаттар ... ... Бұл ... мен ... ... экономикалық жиналыс есептері, аудандық және
шаруашылық даму туралы құжаттары, Қазақстан 5,10,15 жыл жинақтары және ... ... ... Бұл ... атқарылуы 1933 жылы ғана
басталады, Қазақстан Орталық мұрағат қызметкері Г.А. ... ... ... ... ... шығарылды [14].
Қазақстан мұрағаттары дербес археографиялық жұмысына Ұлы Отан ... ... КСРО Ішкі ... Министрлігінің мұрағат басқармасы
Кеңес Одағында бірінші болып 1944 жылғы ... с ... атты ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы орталық
мемлекеттік мұрағат,жоғары оқу орындары және ғылыми зерттеу институттарымен
бірге Қазақстанның саяси, экономикалық және ... ... ... ... ... құжаттық жинақтар шығарды. Мысалы: «17-жыл Қазақстанда» ... ... ... М.О. 1972 жылы ... ... ... одағының батырлары» атты жинақ 1945жылы жарық
көрді. «Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында» атты ... 1-2 ... ... жарық көрді. 1967 жылы «Қазақстанның ауыл шаруашылығын
коллективтендіру 1926-41ж.» деген тақырыпта ... ... 1985 ... кооперативтік колхоздық құрылыс 1917-27ж.», Алаш мирас
(құжаттар жинағы) 1995 және 1997 жылдарда, т.б. жарық көрді.
Тарихнамадағы ... ... тек ... үшін ғана емес ... ... құнды революцияға дейінгі мұрағат ... ... ... ... по ... ... праву», «Материалы по истории
политического строя Казахстана» және аса құндысы ... ... 2 ... ... ... отношения в XVI-XIX веках».
Бұл еңбек археография тұрғысынан теңдесі жоқ және ғылыми ... ... ... мен ... жинағы болды.
Аталғандай қазақстандық тарихшы мен ... ... ... кірген дербес басылымдармен қатар, құжаттар жинақтары ... ... фонд ... басылымдардың жоғары деңгейі ... ... ... ... ... тығыз байланыс
нәтижесінде, ұзақ уақыттық жоспар негізіндегі ... ... ... ... ... ... мұрағаттардағы
қызметкерлердің бар болуымен байланысты және осының арқасы. Бұл істе аса
көңілді жұмыстың ... ... ... ... яғни ол ... ғылыми негізділіктен басталды, ғылыми кеңестердің тематикалық
жоспар-көрсеткіштердің ... мен ... ... ... ... ... ... құралдың жазылуымен,
құжаттарды іздеу, мәтін жарияланудың әдісі, ҒАА ... ... ... жинақталып, өзіндік методика қалыптасты. Айтылғанның
барлығы Қазақстанда қолданбалы археография мектебінің болғанына дәлел.
Бұған ... бұл ... ... жұмысы тек белгілі
идеологиялық сызық бойынша қызмет ... ... ... ... өзіндік көзқарастары мен жеке көркемдік жұмысқа ... ... ... ... алу мен қоғамның демократиялануынан кейін
бұндай кедергілер мен бөгеттер жойылды, тарихи ... ... ... ... ... және ... көпшілік бұқараға жеткізуге жол ашылды.
Елдегі қоғамдық өзгерістер өткенді біліп, тануға байланысты ... ... мен ... ... ... ... көңілінде
болды.
Тәуелсіздікке қол жеткізумен халқымыздың мәдени мұраларын жинақтап,
зерттеудің оңтайлы мүмкіндігіне ие ... ... ... ... Н.Ә. ... ... 2004 жылы қабылданған
«Мәдени мұра» мемлекеттік ... ... ... бен ... ... ... серпін берді. Осы бағытта біздің халқымыздың
тарихи – ... ... ... мен сақтау жөнінде шаралар әзірлеуге
ірі қадамдар жасалды [20].
Сондай – ақ “Ұлттық мұрағат қоры және ... ... ... ... ... да жаңа серпіліс алып келді. Заңның 5-ші
тарауының 3 – бөлімінде “Тарихи және ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру республиканың басқарушы органдарына жүктеледі”
– делінсе, осы тараудың 4-ші бөлімінде ... ... ... ... ... ... анықтау және қайтару міңдеттін”
белгілеу арқылы археографияның негізгі функцияларының бірі ... ... ... – ақ осы бағдарлама аясында Франция астанасы Париждегі “Жаңа
Сорбонна” университетінен Мұстафа Шоқайдың құжаттық мұраларын ... ... іске ... 2001 жылы ... мың ... тұратын М. Шоқай мұралары
Қазақстанға алындырылды. Қазіргі кезде “СD” дисклеріне ... ... ... ... ... ... ... сақталған.
Мұрағат қорларындағы игерілмей жатқан тың материалдармен және
құжаттардан жинақталған жинақтардың ... ... алар орны ... ... мемлекеттік мұрағат мекемелерінің дайындауымен
1998-2005 жылдар аралығында 79 ... ... 42 ... ... ... көрді. Осы жылдары археографиялық
талаптарға сай дайындалған “1937-1938 жж. ... ... ... ... (1998 ж.), ... жж. қазақ халқының ұлы қасіреті
тарихынан” (2005 ж.), ... жж. ... ... ... ... және
аштық”[24] (1998 ж.), “1932-1933 жж. қазақ халқының ұлы қасіреті ... ж.)” ... ... ... ... - әміршіл жүйе
кезіндегі әлеуметтік – экономикалық және саяси ахуалы, ... ... ... ... ұшырауы, ашаршылық туралы құнды құжаттар
ғылыми айналымға енді және ... ... ... ... ғ. ... жартысында Еділ мен Жайық аралығын ... ... ... тарихы бойынша “Бөкей хандығының ... ... (2002 ж.) ... жинағы жарық көрді [25].
Демек, бүгінгі таңда археография ғылымы ... ... ... ... ... ... ісін жетілдіру бағдаламасына”[19] сай археография
ғылымын дамытуға бағытталған біршама мәселелер көтеріледі. Яғни әр ... ... ... ... ... ... және ... құнды құжаттарды шетелдердің мұрағатынан іздестіру және жинақтау
шараларын іске асыру көзделген. Бірақ, ... тек ... ... ... ... ... ... археография
ғылымының әдіс – тәсілдерін, деректерді іздестіру мен ... ... ... ... ... жүйелеу, мәтінтану
принциптерін игеру, яғни ... ... ... ... өңдеуден
өткізумен айналысады. Бұл тұста археография ғылымының ... бір ... ... ... қажет. Осындай ... ... ... ... ... ... мекемелер құжаттарды
жариялауда 1990 жылы Мәскеуден ... ... ... ... в ... [38] ... алып отыр.
Сонымен көріп отырғанымыздай, Қазақстанда археография ғылымы әлі де
болса ... ... ... ... Осы ... алғанда Қазақстанда
археография ғылымының алдында мынандай мәселелерді шешу қажет:
- Қазақстан археография ғылымын ... ең ... оның ... ... ... ... ... Қазақстанда тарихи құжаттарды жариялау принциптеріне арналған ғылыми
дәйектелген әдістемелік ... ... ... ... халқының тарихына қатысты деректік қорын ... ... ... ... қажет.
2.2 Археография және «Мәдени мұра» бағдарламасы
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... ҚР Білім және ғылым ... ... ... ... алты тілдегі тарихи деректерді
жинастыру, зерттеу, жариялау жұмыстарын атқарып келді, мұнда 5 ... ... ... ... ... 5 ... ... тарихы
парсы тілді деректерінде", 4 томдық "Қазақстан тарихы қытай ... 3 ... ... ... араб ... ... 3
томдық "Қазақстан тарихы моңғол тілді деректерінде" ... ... ... ... ... ... рухани мұраның тарихи
зерттеулері республикамыздың мәдени мұрасын қалпына ... ... ... ... Қазақстанның ұлттық идеясын қалыптастыру мен ... ... ... ... ... ... үшін манызы зор, осы күнге дейін белгісіз болып
келген, бұрын-соңды тарих ғылымы ... ... ... ... ... ... мұрағаттары мен мұражайлары, ғылыми зерттеу
мекемелерінің қорларында сақталынып келеді.
Жоғарыда аталған мемлекеттік бағдарлама бойынша 2004 жылы ... ... ... ҚХР, ... Түркия және Қырғызстан
Республикасы және Швейцарияға Археографиялық шығыстану экспедициялары мен
ғылыми іс сапарлары жүргізіліп, шетелдік ... ... мен ... ... мен ... ... ... көптеген құнды
деректер анықталды, мүмкіндігінше ол ... ... ... ... ... ... ... Кызыл қалаларының мұражайларында
сақтаулы тұрған 500 көне ... ... және ... ... ... ... ... оларға талдау жасалды.
1. Ресей Федерациясы
Новосибирск, Абакан, Минусинск, Кызыл ... ... ... ... жұмыстары. (14 шілде - 07 тамыз
2004 ж.)
Қазақтың байырғы ата-бабалары ... елі ... ... ... тиесілі мұраларды зерттеу, олардың біртұтас тарихи-деректанулық
қорын құру мақсатында, оның ғылыми танымдық ... ... ... үшін ... ... экспедиция жасақталды [17,3б].
Монғолия, Хакасия, Тува жөне ... ... ... ... ... және тарихи деректер
жинастырылды.
Осы бағдарламаны ... ... ... ең ... қадамдарының бірі
ретінде қазіргі Ресей Федерациясының Новосибирск, Абакан, ... ... және ... да жерлерде сақтаулы тұрған көне түрік өркениетінің
кайталанбас артефактілері болып ... ... ... ... байланысты бітіктас, ескерткіш-кешен, тас мүсін, балбал, қала
қорған, т. б. құндылықтары туралы ... ... ... ... көзделіп отыр.
Ресей Федерациясындағы аталмыш материалдар тарихи хронологиялық
тұрғыдан ... елі, ... ... ... ... қамтиды. Олардың
Қазақстанның тарихы мен мәдениетін ғылыми зерде деңгейінде ... ... ... ... озық ... ... түсуде де
танымдық тағылымы мен ... ... ... ... көне ... ескерткіштері жайында қажетті материалдарды жинастыру, көне түрік
дәуірлеріндегі ескерткіштерді археографиялық ... ... ... ... талдау жасау, тас мүсіндер мен қорған кешендерді
зерттеу Ресей Федерациясында ... ... ... ... ... ескерткіштері" археографиялық экспедицияның жол бағыты Ресей
Федерациясының Новосибирск қаласы - ... ... ... қаласы —
Красноярск өлкесінің Минусинск қаласы - Тува Республикасының Қызыл қаласы
бойынша жүргізілді. Зерттеушілер Новосибирск ... ... ... ... арнайы мұражайы, Минусинск қаласындағы Н.М.
Мартьянов ... ... ... ... ... ... мұражайы және Тува мен Хакасияның далалы аймақтарында ашық
аспан астында сақталынған ... ... ... ... нұсқаларын алу, калькалау, фотосуретке түсіру, архитектуралық
өлшемін жасау және ескерткіштердің сақталу уақыты мен ... ... ... [17,3б].
Бүл ретте жүргізілген археографиялық экспедиция барысында Енисей көне
түрік бітіктас ескерткіштеріне байланысты 796 ... пен ... 1400 ... ... 500 дана ... сурет алынды, 510
архитектуралық сызба суреттер салынды, 180 минуттық ... ... ... 185 дана көне ... бітіктас, ескерткіштеріндегі
мәтіндерінің археографиялық әдістемелерге негізделген графикалық, ... ... ... ... ... тұстары жаңаша
айқындалды.
Қазан қаласында жүргізілген ... ... ... (22 ... - 4 ... 2004 ... ... іссапардың мақсаты Қазан қаласындағы кітапханалардың
қолжазба және сирек ... ... ... түрік тілді
қолжазбаларын кешенді түрде зерттеу, деректанулық ... ... ... ... ... ... ... Н. И. Лобачевский атыңдағы ғылыми
кітапхананың қол-жазбалар мен сирек кітаптар бөлімі.
Аталмыш ғылыми кітапхана-200 жыл ... ірі ... ... ... қоры ... ... Кеңес одағы көлемінде 4-орын алады. Осы уақытқа
дейін кітапхана ... ... ... ... бағалы сирек кітаптар мен
қолжазба байлықтары жиналған.
Қолжазбалар мен сирек кітаптар бөлімінде 15000-нан астам ... ... ... ... ... сирек кітаптардың 3000-нан астам
нұсқасы сақталынып келеді. Қолжазбалардың көпшілігі XVI ... аяғы ... ... ... ... мазмұндық жағынан тарих, әдебиет,
фольклор, рухани саладағы шығармалар. Қолжазба корының ... ... ... ... көрініс тапқанымен, кешенді түрде
зерттеліп каталог-кітап ретінде жарияланбаған [17,4б].
Татарстан ... ... ... ... мен сирек
кітаптар бөлімі.
Бұл бөлім 1992 жылы кітапханадағы ... ... қоры ... Қор ... жыл ... ел арасына шығып, шығыс тілдеріндегі
колжазбаларды анықтап жинақтау жұмысының арқасында, қордың ... ... ... ... ... ... жинақтаған.
Кітаптардың инвентарлық тізімін карағанда қазақ тарихынан мәлімет берер
қолжазба нұскасы анықталмады, тек бір ... ... ... оқып
жүрген баласы қазақ даласына мұсылманша бала оқытуға кетерінде ақыл айтқан
хаты бар, шифры 500 т., ... ... ... ... ... углына
атасынан хат", көшіруші - Мулла Хасан углы. 1877 март. Форматы - 11x18. 2
кгз. Казан. М. ... ... 1991 ж. ... хан ұлы ... ханның мөрі басылған араб әрпімен ... бір ... ... Ол 2000 жылы ... ... ... Кәмил хазрат Бикчентаевтан табылған, шифры 401 г. (334),
аталуы - ... ... ... ... діни ... ... және соңғы беттеріне (26, 6а, 332 беттерінде) басылыпты. 1а бетінде
Печерин деген кісінің мөрі ... ... ... Тіл ... ... және өнер ... қолжазбалар мен сирек кітаптар бөлімі.
Бұл бөлімде шығыс тіддерінде жазылған барлығы 6500-дей ... түр. ... ... қор ... фондтарға бөлінген: 39 фонд -
татар (турік тілді), араб, парсы ... көне ... ... 99 -
қолжазба шежірелер; 125 - муфти, тарихшы Риза ... жеке ... ... графикасында жазылған сирек кітаптар қоры; 137- кириллицада жазылған
сирек кітаптар коры ... ... ... ... Қазан қаласының "Қолжазба
және ... ... ... жинақтарымен" танысып, оларда сақталған
қолжазбалар туралы мәлімет беретін жекелеген мақалалардың ксерокөшірмелері
алынды, ... ... ... ... ... бұйрьқ,
жарлықтарьның цифрлық көшірмелері алынды. ... ... ... бойынша кажетті ғылыми басылымдар мен ғылыми мақалалардын
ксерокөшірмелері алынды (50 дана).
2. Қытай халық ... ... ... ... ... ... ... атқарған жұмыстары. (7 қыркүйек - 27 қазан 2004 ж., ... - 7 ... 14-29 ... 2005 ... ... ... ... зерттелмеген және ғылыми айналымда
белгісіз болып келген көне қытайша, манжүрша, т. б. ... ... ... ... ... жасау, деректанулық
материалдарды жинастыру, ... ... осы ... экспедицияның
мақсаты болды.
Алғашқы экспедиция мүшелері 2004 жылы 7 қыркүйектен 27 қазанға дейін
ҚХР-дың ... ... ... ... ... мемлекеттік мұрағат,
кітапхана, мұражай, жоғарғы оқу орьндары, тарих, этнология және археология
ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... ... ... (және де Орталық Азияның) ежелгі
заманнан кейінгі ортағасырларға дейінгі ... мен ... ... ... ... ... тарихнамада осы күнге дейін мүлде
белгісіз болып келген мұрағат қүжаттары, тарихи ... ... ... ... мен эпиграфиялық жазбалары, жаңадан ашылған
археологиялық жәдігерліктері ... ... ... №1 ... мұрағатындағы Қазақстан тарихы мен
мәдениетіне қатысты ... ... №1 ... ... ... ең көне мұражайлардың бірі, ең мол
құжаттар сақталынған маңдай алды мұрағаты. Оның ... ... ... астам әр түрлі тілде хатталынған аса құнды ... ... ... ... ... ... шетелдік зерттеушілер үшін
көпке дейін "жабық" күйінде болып келді [17,5б].
Экспедиция ... ... ... ... ... ең ... "құжаттар каталогын" тексеріп сұрыптаудан бастады. Жұмыс
барысында ҚХР-дың №1 Тарихи ... ... ... ... Қазақ
хандығына тікелей қатысты хатталған тарихи құжаттардың ... ... бары ... ... көне манжұр тілінде манжұр жазуымен хатталынған құжаттар
саны 3000 дана ... көне ... ... ... ... ... 40-тан астам құжат, қытай тіліндегі құжаттар саны 350-
ден астам, ал ... ... ... ... ... ... ... болды.
Археографиялық зерттеу жұмыстары барысында аталмыш құжаттардың ... ... ... ... оқып ... және ... туралы заңы", сондай-ақ, оған қатысты өзге де заңнамалық ереже-
қағидалардың шектемелеріне байланысты толық болмаса да, кейбір ... ... қол ... №1 Тарих мұрағатындағы қазақтарға тікелей қатысты әр түрлі ... ... ... тарихи хронологиялық межесі Манжүр-Цин
империясы мен Қазақ хандығы арасындағы қарым-қатынастарға байла-нысты 1741-
1828 жылдар аралығын ... ... ... мен ... ... ... олар:
1. Қазақ хандығының хан-сұлтандары тарапынан Манжұр-Цин императорына ("Ұлық
Боғда Ежен ... және ... ... жазған хаттары
(көшпілігі "шағатайша" және "тотын-моңғолша");
2.XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ-қытай сауда байланыстары ... ... № 1 ... ... қазақтарға қатысты құжаттардың басым бөлігі
қазақ-қытай ... ... ... құжаттар қытай, манжұр тілдерінде
хатталынған);
3. Қазақ-Манжұр-Цин, ... ... ... ... - ... ... арасындағы шекаралық, саяси, әскери, азаматтық-қылмыстық,
т. б. істер туралы ... ... ... ... ... қазақ
тілдерінде);
4. Қазақтың елі мен жері, салт-дәстүрлері, саяси-әлеуметтік жағдайы, т. б.
туралы мәліметтер (манжұр, ... ... ... ескі ... ... ... арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастарға
байланысты ... және ... ... ... мәселелер туралы )
құжаттар.
6. Қазақ және қытай билеуші лауазым иелерінің арасындағы жеке тұлғалық ... ... ... ... ... ... дәрі-дәрмек
сұраулары, т. б.) [17,6б].
ҚХР мұрағатынан анықталған және аз да болса қол жеткізілген құжаттар
Қазақстан ... мен ... үшін өте ... өрі ... маныздылығы аса
зор тарихи кұжаттар болып табылады. Атап айтканда:
а) ХУШ-ХІХ ғасырлардағы қазақ-қытай, қазақ-ойрат, ... және өзге ... Азия ... ... ... ... осы ... дейін
белгісіз болып келген тарихи қыр-сырларын анықтауға;
ә) ХУШ-ХІХ ғасырларда Орталық Азиядағы аумалы-төкпелі жағдайда өмір сүрген
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... т. б. жете біліп зерттеуге, ... сол ... ... ... қазақ" тілінде жазылған хат-құжаттар аркылы қазіргі қазақ
жазба әдеби тілінің тарихи қалыптасу үрдісін зерттеп білуге.
Қазақстан және ... ... көне ... мен ... ... ... ... археологиялық-эпиграфиялық материалдар
Қазақ тарихы мен мәдениеті ... ... ... шектелмейді. Ежелгі Қытай мен Орталық және Солтүстік Азиядағы
көшпелі ... ... ... ... халықтар неше
мындаған жылдардан бері көрші болып, өте ... ... ... өмір ... ... ... ҚХР ... ежелгі Қазақстан тарихы мен ... ... ... ... өте көп ... ... соңғы 20-
30 жылдан бері өндіріс пен ... ... ... ... ескерткіштер көптеп ашылып келеді. Археографиялық экспедиция
құрамы ҚХР-дың солтүстік және солтүстік-батыс провинцияларындағы мұражайлар
мен археологиялық ... ... ... ... және ... етене танысып, қазба жұмыстарын жүргізген жеке
зерттеп ... ... ... ... ... ... ... жинастырылып, ескерткіштердің фотокөшірмелері алынды [17,7б].
Ежелгі Қазақстан тарихы мен мәдениетіне қатысты соңғы ... ... ... ... ... мен құнды жәдігерліктер біздің ғана
емес, бүкіл дүние жүзі ... ... ... ... ... ... Олардын ішінен ең көрнектілерін атап кетейік:
Юйхун кесенесі. 1999 жылы ... ... ... орталығы
Тайюань қаласының іргесінен табылған, қазба жүргізіліп зерттелген. Кесенеде
Юйхун мен оның зайыбы жерленген. Үлкен ... ... ... ... ... Мәтіннің көп тұсы өшкенімен, марқұмның 592 жылы
жерленгені анық жазылған. Түрік тектес ... ... ... ... ... қабырғаларына барельефті оймышталып салынған сюжеттер көне
түріктердің ... мен ... ... діни наным-сенімі, т. б. туралы өте
құнды мәліметтер береді.
Аньцзян ... 2000 жылы ... ... ... ... ... ... Аньцзя - Солтүстік Чжоу деп аталатын
табғаштық әулеттің (557-581 жылдар) қарамағындағы Соғды сауда ... ... ... 579 жылы ... ... Ол ... мен ... арасындағы халықаралық сауда мен саяси байланыстардың дәнекері болған.
Кесене қабырғалары мен тас ... ... ... ... ерте орта ғасырдағы мейілінше аралас-құралас жағдайда солтүстік
Қытайда өмір ... ... ... ... ... діни-мәдени өмірі,
шаруашылық жайы мен тіршілік болмысын ... ... ... ... соғды жазулы тас мүсіні. ... ... ... Іле ... ... ... Чжаосу (Моңғолкүре)
аудан орталығының шығыс жақ ... ... Тас ... ... көне ... ... ескерткіштеріне өте ұқсайды. Тас мүсіннін
төменгі тұсында соғды тілінде көне курсив соғды жазуында 19 жол ... 1990 жылы ... ... ... ... ... тас мүсін Түрік елінің үшінші әулет қағаны Мұкан кағанның немересі
Нари қағанның құрметіне арналып, 558 жылы ... 599 жылы ... ... осы ... ҚХР-дың солтүстік-батыс өлкелерінен ашылған көне
Көшпелілер өркениетінің археологиялық, эпиграфиялық жәдігерліктері молынан
табылып отыр. ... ... ... мен ... ... ... ... сақ, ғұн, үйсін, каңцзюй, көне түріктермен этно-мәдени
сабақтастығын түбегейлі айқындау үшін ... ... ... ... мүра" бағдарламасы бойынша іске асырып келе ... ... ... одан әрі ... ... асыру мақсатында Р. Б.
Сүлейменов атындағы Шығыстану институтынан 2005 жылы 10 ... 9 ... ... ... ... "Шығыстану" секциясының жетекшісі
профессор М. Қ. Әбусейітованың жетекшілігіндегі ғылыми топ (Б.Еженханүлы,
Н.Базылхан) ... ... ... №1 ... мұрағатына арнайы
археографиялық экспедициямен жіберілді. Онда ҚХР-дың №1 ... ... ... ... Син ... арнайы келіссөздер жургізілді.
ҚР БҒМ Р. Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану ... және ... ... ... ... жобаны жузеге асыру үшін екі жақтан ... ... екі ... мүддесіне қайшы келмес тарихи
жақтарын ... ... ... әрі ұзақ ... жоба ... ... Қазақстан мен Орталық Азия тарихы мен мәдениеті туралы Қытай
мұрағат құжаттары" деп аталаған халықаралық ғылыми ... ... ... ... ... шартын жасасты.
Бұл жобаның көлемінде ҚХР-дың №1 Тарихи мұрағатында ... ... ... әр ... тіл мен ... хатталған тарихи құжаттарды,
құнды деректерді сұрыптау, сараптан өткізу, тарихи құжаттар-дың екі тілде
(қазақша, қытайша) іргелі ... ... ... ... ... жөне ... ... ғылыми зерттеу еңбектерінің
тізбекті көптомдық кітаптарын баспадан шығару, алдағы бірнеше жыл ... ... ... жоба ... ... ... ... мен
конференциялар өткізу және т. б. іс-шаралар қамтылып отыр [17,8б].
Осы ғылыми іссапар барысында ҚХР-дың №1 ... ... ... ... мен ... ... құжаттардың каталогын тексеру,
түпнұсқасымен танысу жұмыстары жалғасты. Экспедиция ... 25 ... ... рет ... Бұрыңғы экспедиция кезінде (2004 ж.)
мұрағат құжаттары тек қана микрофильмдік көшірмелері ... ... Ол ... деректанулық, археографиялық талдау жасалды. Құжаттардың
түпнүсқалық сипаттамасы ... көне ... ... шағатай, ойрат-
моңғол тілдерінде жазылған, барлығы 300 жол мәтін тексерілді. Оның ... ханы ... ... орыс ... 1740 жылы ... ... ... аудармасы, Абылай ханның мөрі басылған ойрат-моңғол
("тотын") жазуымен ойрат тілінде жазылып, Цин ... ... ... сұлтанның шағатай тілінде жазған хаты, Уәли сұлтан, Орыс сұлтан
хаттарының манжұр тіліндегі мәлімдемесі, т. б. түпнұсқалар ... ... ... ... ... мен мәдениетіне байланысты жаңа тың
деректердің ксерокөшірмелері алынды.
Осы ... ... ... топ ... Пекин кітапханасы, ҚХР
Қоғамдық ғылымдар академиясының кітапханасы және ҚХР ... ... ... ... ... ... ... да Қазақ-
станның көне тарихы мен мәдениетіне ... ... ... ... материалдарды тауып анықтады.
Әзірше ҚХР-дың № 1 Тарихи мұрағатындағы микрофильмнен анықталған 3500-
ден астам ... ... ... тек бір ғана тамшысы, шағын
ғана үлесі екенін қайталап айтқымыз келеді.
Сөз болып отырған мұрағат корларының ... ... оның ... ... ... ... әрі салмақты үлес боларлық
нактылы ... ... ... ... ... № 1 ... Моңғолия мұрағаттарында сақтаулы тұрған осы ... ... ... ... онын ... және ... ... тез арада іске асыру кажет.
Осыған орай 2005 ж. 22 кыркүйекте Пекин қаласында ҚР БҒМ Р. ... ... ... ... мен ҚХР-дың №1 Тарихи мұрағаты
арасында "ХУІІ-ХІХ ғасырлардағы Қазақстан мен Орталық Азия ... ... ... ... мұрағат құжаттары" атты халықаралық ғылыми-зерттеу
жобаны жүзеге асырудың келісім-шартына қол қойылды.
Сөйтіп,осы мұрағат құжаттарының ... осы ... ... атқарған жұмыстарымен шектелмейді деп сенеміз. Экспедиция
жұмыстары, негізінен, алғашқы рет ... ... ... сұрыптау
сипатында болғанын ерекше атап еткеніміз дұрыс. Мұрағат ... ... ... игілікке жарату үшін көп жылғы ... жоба ... ... ... ... Бұл ... мұра" мемлекеттік
бағдарламасының бастамасы, ... ... ... істің ілкі кадамдары
әрі қарай заңды жалғасын табатынына сенімдіміз.
3. Монғолия.
Өлгий - ¥бсы -Завхан - ... - ... - ... - Төв-Ұлан-Батыр
-Баянхонгор - Өлгий бағытымен жүргізілген ... ... ... (8 ... - 3 ... 27 ... - 1 ... 2004 ж.)
"Орхон ескерткіштері" археографиялық экспедициясының мақсаты
Моңғолияның ... ... ... орнатылған және өлкетану
мұражайларында сақталынған көне түрік ... ... ... тас ... ескерткіштерді анықтау, зерттеу, археографиялық,
мәтіндік анализ жасау, эстампаждық, көшірмелік ... алу, ... ... ... ... өлшемдерін жасау, сақталу
жағдайларын анықтау болды. Археографиялық экспедиция барысында ... ... ... ... ... бітіктас ескерт-кіштерінің жинағы
(Орхон, Енисей, Талас)" ғылыми ... ... ... дәуірінің бітіктастары мен ескерткіштері ең көп шоғырланған
Моңғолияның орталық өлкелері — Бұлғын, Архангай, Өвөрханғай, Төв ... осы ... ... көне ... дәуірінің бітіктастары мен
ескерткіштерінің көпшілігі далада алғаш орнатылған ... тұр. ... ... ... атақонысы Моңғол-Алтай тау жоталарындағы көне
турік дәуірінің ескерткіштері жүйелі түрде арнайы зерттелмей келеді. ... ... ... АҚШ, ... т. б. елдердің ғалымдары жартас
петроглифтерді зерттеу барысында көне түрік дәуірінің бірнеше ... ... ... ... ... ... ... тарихи,
этнографиялық, т. б. зерттеулерін жандандыру қажеттілігі бар [17,8б].
Монғолияда жүргізілген археографиялық экспедиция барысында Күлтегін,
Білге қаған, ... ... ... ... ... Ел ... ... Тамған Тархан, Онгин, т. б. ескерткіш кешендері мен ... ... Тэс, ... ... Тэвш ... ... ... мен археологиялық табылымдары егжей-тегжейлі тексеріліп,
археографиялық, палеографиялық, мәтіндік зерттеулер жүргізілді. Ерекше ... ... ... ... ... көшірмелері негізінде таңба-
әріптерінің даулы тұстары тиянақты түрде зерделенді.
Экспедиция барысында 2000 дана ... 950 дана ... ... ... 100 ... ... таспа жазылды. 600 бітіктастар
мен ескерткіштерге архитектуралық өлшемдер ... ... ... дай-
ындалды. 15 ірі ескерткіш кешеннің жалпы жоспар-жобасы жасалынды. 25 дана
көне түрік бітіктастар мен ... ... ... ... ... 10 көне ... ... пен ескерткіштердің
қолкөшірме, эстампаждық, калькалық көшірмелері алынды. Сонымен қатар бұрын
соңды зерттелмеген ... ... ... ... сандықтас,
қорған бал-балдардың (Баян-Өлгий аймағында) тізбегі де табылды, олардың
орналасу ... ... ... ... ... бойынша) жанадан
анықталды, пландық архитектуралық өлшемдері жасалды.
Археографиялық экспедиция ... ... ... ұлттық тарих
мұражайында сақтаулы түрған Түрік ... ... ... ... ... тәжі, күміс әшекей, асыл тастар, бар жоғы 2800 дана зат-бүйымдардың
фото, цифрлық суреттері ... ... ... 2001 жылы ... қағанға арналған ескерткіш-
кешенде жүргізілтен Моңғолия мен Түркияның бірлескен ... ... ... профессор Довдойн Баяр) қазылып
табылған болатын. Демек, аталмыш көмбе қазына XXI ... көне ... ... ... ... олжа [17,9б].
Жалпы Моңғолиядағы дүние жүзінде теңдесі жоқ, қазақтың тікелей ата-
бабалары болып табылатын көне Түрік Елінің ... ... ... ... ... ... насихаттау істерінде Моңғолия Үкіметі
тарапынан мүмкіндігінше ... ... ... т. б. ... ... ... ... Алайда, мыңдаған бітіктастар
мен ескерткіштерді зерттеуге, корғап сақтауға Моңғолияның ... ... күші ... ... ... 2004 жылы ... "Мәдени мұра" мемлекеттік бағдарламасы бой-ынша Моңғолияда
жүргізілген археографиялық экспедиция барысында мынадай ... ... Көне ... ... ... ... сияқты кешендердің
бөлшектері малшылардың тас қорасына ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы орнынан табылмай, қайда, кім алып кеткені
белгісіз болып түр; ежелгі заманның қорған, бейіттерін малшылар өз ... ... ... ... ... ... отыруға Моңғолияның мүмкіндігі
шамалы екені де түсінікті. Жағдай ... ... ... ... көне ... өркениетінің Моңғолиядағы асыл мұралары түрлі
себептермен із-түзсіз жоғалып ... ... ... ... мен Түркия екі еларалық келісімінде (1997 жылғы бес жылдық
келісім) тек қана үш ірі ... ... ... Тұнық-ұққа арналған)
ескерткіш кешендерді сақтау, қорғау, жаңғырту ғана ... Ал ... ашық ... ... ... ... ескерткіштер, көне қала
корғандары жайы қарастырылмаған, тіпті, сөз де ... ... ... ... ... ... көлемінде бұған ерекше назар аударылса, игі болар еді. Ол ... ... ... ... ... мұраларын" зерттеу, қорғау,
жаңғырту, насихаттауға арналған іс-шараларды ұзақ мерзімді жобалар бойынша
жүзеге асыру қажет.
Жалпы, ата-бабаларымыздан мұра ... ... ... ... ... ... мұралық құндылықтарына бірден-бір бас-көз
болуы-Қазақстан Республикасы Орталық Азия мемлекеттерінің ... ... ... ... ... Демек, атамұралардың
ғьлыми әрі танымдық өрісін пәрменді ... ... ... ... құндылықтарды сақтай отырып, ... ... ... асқан ыждаһаттылықпен қараудың міндеттері туындап отыр
[17,9б].
Моңғолия Ұлттық ... ... ... ... ... экспедиция құрамы Ұлан-Батыр қаласындағы Монғолия Ұлттық
орталық мұрағатында көне моңғол, манжұр, ... ... ... тексеру, анықтау жұмыстарын жалғастырды. Аталмыш мұрағатта
Манжұр-Цин дәуірінің (1723-1911 жылдары), Боғда хандық моңғол ... ... ... ... карастырылды. Олардың ішінен Қазақ ... ... ... өлкелеріндегі қазақтар жайлы жазылған 48 парақ
ксерокөшірме алынды. Алайда, бұл алынған ксерокөшірмелер ... ... ... ... ... ... ғана ... жалғастыру қажеттілігі бар екенін аңғартады.
Сонымен қатар, Қазақстан тарихы мен мәдениетіне байланысты аса ... ... ... ... ... ... мен ... Сырткы
істер министрлігінің мұрағатында ... және олар ... ... ... ... ... қатынастары, қазақтардың хан, сұлтандары
мен басқа да билік иелерінің ... Іле, ... ... ... ... ... империясы кезіндегі (1723-1911 жылдары) Кобда,
Улиастай амбаны тарапынан жазысқан хат кұжаттары, қазақ, урианхай елдерінің
жері мен елі, ... ... ... ... ... мен Моңғолияда көшіп
қонып жүрген қазақтар жайлы, Боғда ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің хат құжаттары, т. б. құнды деректер қамтылған.
4. Қырғыстан республикасы
Бішкек қаласында жүргізілген археографиялық іссапардың ... (21 - 25 ... 2004 ... ... ... іссапарының мақсаты Қырғызстанның
өлкетану мұражайларында сақталынған көне ... ... ... ... ... ... деректанулық материалдарды жинастыру,
археографиялық сараптау жасау болды.
"Талас ескерткіштеріне" қазіргі Қазақстан мен Қырғызстандық ... ... ... ... ... ... ... "Талас
ескерткіштері" қазақстандық зерттеушілер ... ... ... бұрын-соңды зерттелінбеген. Қырғыз ғалымдары ғана аздаған ... ... ... ... көне ... ... ... сай, т. б.
жерлерден табылып келеді. Жалпы Қырғызстанда көне ... ... ... ... ... ескерткіштер ашылып келеді.
Археографиялық іссапар 5 күн ... оның ... қол ... ... ... ... Республикасының Бішкек қаласындағы Мемлекеттік тарихи
мұражайьшда сақтаулы Талас бітіктас, тас ... ... ... ... ... ... түсірілді, жалпы жэне детальдық сызбалары
жасалынды, архитектуралық өлшемдері алынды.
І.Талас II ... ... ... ... түсірілді, жалпы және
детальдық сызбалары жасалды, архитектуралық өлшемдері ... Көне ... ... ... VIII ... ... ... суреттері түсірілді, детальдық
сызбалары жасалды, архитектуралық ... ... Көне ... ... алынды.
З.Талас IX бітіктасының фото, цифрлық суреттері ... ... ... ... өлшемдері алынды. Көне түрік мәтіннің
қолкөшірмесі алынды.
4.Талас X бітіктасының фото, ... ... ... ... ... ... өлшемдері алынды.
5.Талас XI бітіктасының фото, цифрлық суреттері түсірілді, детальдық
сызбалары ... ... ... ... ... көне ... тас мүсіндердің фото, цифрлық
суреттері түсірілді, детальдық ... ... ... ... ... 250 цифрлық, 100 түрлі түсті фотосуреттер ... ... ... таспа жазылды, 20 бітіктас пен ... ... ... ... ... ... 6 көне түрік
бітіктас, жазулардың археографиялық, деректанулық, мәтіндік ... 5 көне ... ... ескерткіштердің қолкөшірме, эстампаждық,
калькалық көшірмелері алынды.
5. Туркия республикасы Стамбул қаласында жургізілген ... ... ... (11 - 25 ... 2004 ж.)
Археографиялық ғылыми іссапар негізінен келесі жерлерде жүргізілді:
1."Топқапы сарайы" мұражайының кітапханасы мен мұрағаты;
2."Түркі және ислам ... ... ... ... ... ... ... мен
басылымдар бөлімінде" ("Надир есерлери");
4."Сүлеймания" орталық жазба ескерткіштері кітапханасы;
5."Бейазит" ұлттық кітапханасынын көне ... ... ... ... ... Түркия Республикасының Стамбул қаласында
сақтаулы тұрған, ... ... және ... ... тарихы мен
мәдениетіне байланысты осман, түркі, шағатай, т. б. ... ... ... ... зерттеу, жинастыру, тарихи-археографиялық
деректерді зерттеу, деректанулық материалдарды сұрыптау, ... ... ... археографиялық іссапар нәтижесінде "Топқапы сарайы" мұражайының
кітапханасы мен ... ... 200 ... ... тарихи құжаттар
сақтаулы) Сұлтан Сулеймен ("Кануни") дәуірінде хатталған Түркістан ... ... ... ... бір ... ... және 1705-1713 жылдары Осман
империясы патшасына жіберілген сыйлықтар жайындағы ... ... ханы Сейд ... баһадүр хан туралы мағлұмат табылып, олардың
түпнұсқасынан цифрлық көшірмелері түсіріліп алынды.
Аталып өткен мұражайлар мен ... ... ... ... ... ... деректердің каталогтары қарастырылып, мағлұматтар
алынды, ... ... ... ... ... ... пен ... танысып, мүмкіндігінше цифрлық көшірмелері мен микрофильмдері
алынды.
Стамбул қаласындағы мұражайлар, мұрағаттар мен ... ... ... осман, шағатай, түркі тілдерінде хатталынған құжаттарда
Алтын Орда, Қырым, Қазақ хандықтары және Бұхара, Хиуа ... ... ... ... ... ... ... мұражай, мұрағат, кітапханаларда сақтаулы тұрған колжазабалар,
сирек кездесетін басылымдар мен ... ... саны өте ... ... іссапарды бір топ ғылыми мамандарды қатыстыру
арқылы ұзақ мерзімге ... ... ... отыр. Өйткені осы 14
күндік іссапар барысында әлі анықталмай, тексерілмей ... ... ... мен ... ... ... ... "Мәдени мұра" мемлекеттік бағдарламасы бойынша
ұйымдастырылған археографиялық экспедициялар мен ... ... ... ... ... ... мен ... Р.Б.Сүлейменов
атындағы Шығыстану институтында қордаланды және зерттеуші ғалымдармен шығыс
тілдерінен аударылып, "Мәдени ... ... ... жоспарымен
көптомдық ғылыми басылымдарды жариялау дайындықтары жасалып жатыр.
6. Швейцария
Қазақстан тарихы бойынша тағы да бір әлі ... ... ... ... Анри ... (1923 жылы 79 ... Швейцарияның
Шарлоттенфелс қаласында дүние салды) қоры болып табылады. 1880 жылдары ... Азия мен ... ... ... ... Осы ... бойынша ол өзінің мемуарларын
басып шығарды. Берн тарихи мұражайында сақтаулы тұрған бұл қордың ... үшін ... осы ... ... Батыс Еуропаға сапарымыздың барысында
анықталды.
Өзінің бірінші саяхатында А. Мозер қазақ ... ... ... ... ... Ол ... Черняев, Ресей империясының Бұхар
өмірі жанындағы елшісі Витгенштейн ханзада мен Санкт-Петербургтағы ... ... ... ... барон де Сермелермен бірге жол
жүрді. Сапар барысында ол жан-жағын ... ... ... экономикалық, мәдени өмірінің сипаттамаларын жасады:
табиғат, үй, киім-кешек суреттері; сол кездің ... ... ... ... халықтың бай салт-дәстүрлері, әдет-ғұрыптары
туралы қызықты әңгімелер. А. Мозерді қазақтар кұшақ жая қарсы ... ... ... ... ... ат ... ... сапардан А. Мозер Бұхара, Хиуа, Ашхабад, Тегеран, Кавказ, Қара
теңіз арқылы 1883 жылы Стамбулға ... Ол ... ... ... ... ... ат ... киім-кешек, зергерлік, темір
бұйымдар.
1888 жылы ол әйелімен бірге Орталық Азияға қайта ... ... ... ... ішінде ол өзінің жинағын кеңейте түсті.
А. Мозердің байқауы бойынша, қазақтардың ұзын саны бір миллионнан астам
болды. Бірақ ол ... ... ... ғана ... Ол кезде қазақ
даласының әкімшілік құрылымы үш бөліктен ... ... мына ... 1) ... ... ... сол ... Бай-Мұхаммед болған; 2)
Еділ мен Орал аралығының басқарушысы Жан-Төре; 3) ... ... ... Тұяқ ... ... ... шамамен 1200 үйден тұрды.
Сонымен катар, ол Түркістанда да болды, ол ... біз ... ... ... ... ... альбомынан білеміз. А. Мозер
қорында ... ... ... ... ... ... ... мен құжаттары бар. ... ... ... ... бірегей материалдарды ерекше атап өту керек. Қазіргі таңда біздің
Шығыстану институты мен Берн ... ... А. ... қорын бірлесіп
зерттеуге келісім жасалған.
Мәдени мұра бағдарламасы бойынша шығыстану ... ... ... мен ... ... ... ... күрделі
археографиялық экспедициялар өткізді. Қолжазба деректер ... бай ... ... АҚШ, Жапония, Түркия, Египет, Қытай, ... ... ... ... ... ... жасалған
археографиялық сапар нәтижесінде қазақ мемлекеттілігінің дипломатиясының
бір көрінісі болып табылатын “Қазақтардың Цинь ... ... атты ... суретші Джузеппе Кастильонидің 1757 жылы салынған
суретінің Францияның ... ... ... ... көшірмесі алынды.
Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы Британ кітапханасына,
Париждің, Мадридтің, ... ... және ... ... ... ... істер министрлігінің дипломатиялық
архивіне, Ватиканның құпия архивіне ғылыми-іздеу ... ... Олар ... ғылыми ортасында бұған дейін мәлім болмай келген ... мен 200-ге жуық ... ... ... жасатып қайтты.
Олардың арасында бірегей материалдар бар, мысалы, Папа ... ... ... хаты, Алтын Орда хандарының Ватикан папаларымен жазысқан хаттарының
көшіремелері, “Ас-сах ат-Тауарих” (1440 жылы ... ... ... бар, оның 12-ші тарауында түркілердің, моңғолдардың, Темір
әулетінің тарихына қатысты мәліметтер мол, оның ... бұл ... ... ... дана күйінде сақталған. Осындай жұмыс ... ... ... ... ... ... ... Будапешт
кітапханалары мен мұрағаттарында да жүргізілді [17,10б].
“Мәдени мұра” бағдарламасы белгіленген 2004-2006 жылдар аралығында яғни
үш жылда өз ... ... ... ... қолдауы арқылы
жүргізілген бұндай археографиялық экспедициялар Қазақстанның тарихы мен
мәдениетіне ... ... жүзі ... ... ... және ... ... олардың көшірмесін алып, зерттеп, басып ... ірі ... ... ... деңгейде бірінші рет жүргізіліп
отыр. Соның нәтижесінде, ғасырлар бойы белгісіз болып келген қазақ халқының
рухани және материалды ... ... ... көпшілікке жария болды.
Заманның қиын-қыстау уақытына байланысты ғалымдардың қолы жетпей жүрген аса
құнды құжаттар жарық көрді. Елбасының тікелей ... үш ... ... ... ... ... ... мұрасына қатысты кітаптар,
шығыстанулық ... яғни ... ... ... ... актілер, жәдігерлер, шежірелер, сирек кездесетін ... ... ... ... т.б. ... ... ... Отандық
тарих ғылымы үшін дереккөздік мәні бар ... ... ... ... Бұл ... бүгінгі күні еліміздің кітапханалары
мен жоғары оқу орындарында ... ... ... ... ... сабақтарында негізгі оқу құралы ретінде белсенді ... ... ... ... - ... ... мұраларын жинау,
зерттеу, ғылыми айналымға енгізу, жариялау, оларды қалың көпшілікке таныту
және халық игілігіне айналдыру ... ... ... және аса ... бірі ... табылады. Осы орайда археография ғылымының алатын
орны ерекше.
Археография ғылымы қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мен жастарды
Отан сүйгіштікке тәрбиелеуде маңызы зор.
Адамзат тарихының күре тамыры мәдениет болса, мәдениеттің күре ... ... ... ... мен ... ... әкелген ғажайып рухани
және материалдық құндылықтар. Қай ... ... өзге ... жұртқа
ұқсамайтын бөлек болмыс-бітімін даралап, өзгеше тағдыр-талайын айқындайтын
да, түптің ... сол ... ... ... ұлт ... ... қасиеттер қайнары саналатыны да сондықтан. ... ... ... көне ... шығатын ақиқат- өшпейтін, ұмтылмайтын нәрсе
жоқ. Сондай кезде ... ... ... ... ... әр ... ... тұлғаны орын-орнына қойып беретін, мұрағат
қойнауында сақталған ... ... ... Осы ... ... ... ... тигізетін пайдасы айтарлық мол.
Диплом жұмысында біз Қазақстан археографиясы: ... мен ... ... ... ... мен ... тікелей
еліміздің басылымдық ісінің қызметін саралау негізінде туындады.
Мұрағат құжаттарын ... ... және ... ... ... ... енгізу бүгінгі таңдағы аса маңызды іске айналып отыр.
Жұмыстың төрт негізгі нәтижесін ... ... ... ғылымының барлық аспектілері, соның ... ... ... ... ... археографияның басқа да ... ... ... ... ... ... болу тарихы, түрлі тарихи кезеңдердегі
даму ерекшеліктері және өткен, қазіргі кездегі көршілес ... ... ... ... археографияның қалыптасуы, қазіргі жағдайы, өткен
заманымыздың тарихын оқып-білудегі пайдасына, ... ... ... алатын орны мен маңызына тоқталдық.
Төртіншіден Қазақстандағы археографияның дамуына үлкен ... ... ... ... ... ... атқарған жұмысты
зерделеп, жалпы тарих ғылымының дамуына, деректану, мұрағат ісі ... ... ... ... ... ... пайдасына талдау
жасалды.
Көріп отырғанымыздай еліміздегі археография ... ... ... ... ... ... ... мен тұжырымдар
жасалды. Отандық археография мен ... ... жаңа ... ... орай ... ... ... жаңартылуы
мұрағаттардың заман талабына сай пайда болған түрлі мәліметтерді дәстүрлі
емес тасымалдағыш құалдарында сақтауға қол ... ... ... қатар
мемлекеттік «Мәдени Мұра», «Асыл мұра» атты бағдарламары шет елдердің
мұрағаттары, ... ... ... ... тәжирибе
алмасу жұмыстарын жасауда. Яғни отандық мұрағат саласы көптен ... ... ... ... келе ... ... ... табыстарын әлі де алда
қол жеткізері сөзсіз деген ... ... ... мәдениеті, әдет-
ғұрпы бар қазақ елі қаншама зардап көріп, көптеген ... ... ... ... ... төл ... жоғалтқан еді. Осыған
байланысты болашақ ұрпақтарымызға тарихымызды жаңғыртып, деректерімізді
көтеріп ... ... жазу ... біздің мақсат- міндетіміз болмақ.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Валк С.Н. Советская ... ... ... ... Е.М. ... археографии, Москва, 1992. І раздел. С. 7-26.
3. Козлов В.П. Теоритические основы археографии с позиций современности
//Отечественные архивы. №1. 2001. С.10-23.
4. ... В.П. ... ... ... ... четверти ХІХ века //
Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических
наук. С. 3- 48.
5. Шмидт С.О. Некоторые итоги и перспективы ... ... // ... археографический сборник. № 4. Сыктыквар,1977. С.
5-22.
6. Эпштейн Д.М. История археографии в дореволюционной России. Москва,1977.
7. ВНИИДАД. Археографическая деятельность ... ... ... ... // Том ... ... А.Д. ... термин,обьект,предмет // Отечественные
архивы. №3. 1996. С.16-24.
9. Черных В.А. Еще раз об обьекте и ... ... // ... №3. 2001. С. ... ... С.М. О ... и обьекте археографии (некоторые замечания по
поводу статьи Козлова) // ... ... №3. 2002. С. ... Королев Г.И. Археография. Москва., 1996. 256с.
12. Алпысбаева Н.К. Қазақстандағы археографияның қалыптасуы және қазіргі
кездегі дамуы // ... ... ... және ... ... Алматы,2007. Б. 23-28
13. Хасанаев М.Ж. Архивоведение. Алматы. 2003. 187с.
14. Медеуов Т.Ж. Құжаттық ескерткіштерді шығарудағы археографияның
атқаратын қызметі // ҚазМУ хабаршысы тарих ... №7. ... 1997. ... ... Р.Х. ... және тарих. Арыс-2004. 435 б.
16. Жанаев Б.Т. Археографическая деятельность государственных архивов ... и ... // ... ... №2. 2001.С. 48-68.
17.М.Әбусейітова Шығыстану институты және “Мәдени мұра” бағдарламасы //
Қазақ ... ... №2. ... 2007. Б. 3-10.
18. “Ұлттық мұрағат қоры және мұрағаттар туралы” // Сборник нормативно-
правовых актов. Алматы,2007.
19. Қазақстан ... ... ісін ... ... ... ... // ... нормативно-правовых актов.Алматы,2007.
20. ҚР Президентінің 13.01.04 Жарлығымен бекітілген «Мәдени мұра»
бағдарламасы.
21.Методическое пособие по археографии. ... ... ... ... ... ... документов в
области архивного дела 1998-2001. ... ... ... в ... ... ... документов //
Архив Президента РК. Алматы, 1998.
24.Насильственная коллективизация и голод в ... ... ... // ... и ... им. Ш. Валиханова, ЦГА, Архив Президента
РК. Алматы, ... ... ... Исследования // Батыс Қазақстан мемлекеттік
университеті. Орал,2001.
26.Депортация народов в Казахстане // Архив Президента РК. ... ... С.О. ... ... ... ... ... С.О. Некоторые вопросы развития советской археографии //
Археографический ... за 1978 г. ... ... А.Т. Қазақ АКСР Халық ... ... ... зерртеу қоғамы: құрылуы мен қызметінің тарихы (1920-1936 ... ... ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін дайындаған
диссертациясы. Алматы, 2007.
30. ҚР мұрағат мекемелерінің баспа ... ... ... ... О.М. Архивный документ, исторический источник в реальности
настоящего // Отечественные архивы. №2. 1995.
32.Селезнев М.С. Документальная публикация как ... // ... ... № 3. ... И.П. ... ... ... Средней Азии и
Казахстана. ... ... В.А. ... В.М. ... ... ... ... // Труды МГИАИ, 1972. Т.29.
35.Добрушкин Е.М. История отечественной археографии. Москва,1989.
36.Селезнев М.С. Теория и методика советской археографии. Москва, 1974.
37.Сариева Р., ... А. ... по ... ... ... дела ... ... Арыс, 2006.
38.Правила издания исторических документов в СССР. Москва,1990.
39.Валк С.Н. Избранные труды по археографии. Москва, 1991.
40.Несторович Ю.В. К ... о ... ... и ... ... // Отечественные архивы. №3. 2002.

Пән: Іс жүргізу
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу68 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Археология әуесқойларының Қазақстан және Түркістан аумағындағы қызметкерлері43 бет
Археологиясындағы орны мен қызметі45 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс34 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі36 бет
Ақтөбе облысындағы археологиялық ескерткіштер9 бет
Ежелгі адамдар, олардың дамуы, археология250 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь