Қарағанды облысы этнотопонимдері

КІРІСПЕ 5.11

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

І . ТАРАУ
ҚАЗАҚСТАН ЭТНОТОПОНИМИКАСЫНЫҢ
ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫНАН 12.26

ІІ . ТАРАУ
ҚАРАҒАНДЫ ОБЛЫСЫ ЭТНОТОПОНИМ.
ДЕРІНІҢ ТЕК .ТӨРКІНІ 27.48


ҚОРЫТЫНДЫ 49.51

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 52.56
Жалпы тіл біліміндегі лексикологияның ерекше бір бөлігі ономастика жалқы есімдерді зерттейді. Ономастика деген терминнің орнына кейде ономатология деген термин де қолданылады. Бұлар өзара синонимдес терминдер. Бұл термин гректің онома – «ат. атау» деген сөзінен алынған.
Ономастика іштей бірнеше бөліктерге бөлінеді:
1. Антропонимика (адам аттары мен есімдері);
2. Топонимика (жер-су);
3. Этнонимика (ру, ел, халық, тайпа);
4. Астронимика (жұлдыз , аспан, әлем);
5. Зоонимика (хайуан аттары);
6. Фитонимика (өсімдік атаулары);
7. Хрематонимика (мекеме, мейрам, газет, кітап, поезд, самолет, кинофильм).
Ал енді осы бөлектердің өздері іштей ьбірнеше бөліктерге бөлінеді. Мысалы: антропонимика іштей:
1) фамилия;
2) әке аттары;
3) өзінің аты;
4) лақап аты;
5) бүркеншік ат;
6) этноантропонимдер (ру аттарынан) т.б. бөліктерден тұрады.
1. А.Абдірахманов. Қазақстан энциклопедиясы. – А., 1979. – 3 бет.
2. Энгельс Ф. Семьяның жеке меншіктің және мемлекеттің шығуы. – А., 1967.
3. Сонда, 29-70 бб.
4. Сонда, 100 бет.
5. Сонда, 104 бет.
6. Сонда, 105 бет.
7. Левшин А. Описание киргиз-кайсацких орд и степей. Ч.ІІІ. СПб., 1832.
8. Потанин Г. Очерки Северо-Западной Монголоии… СПБ., 1881, Вып. 1.
9. Радлов В.В. Этнографический обзор турецких племен Сибири и Монголии. – Иркутск, 1929.
10. Харузин А. Киргизы Букеевской орды (антрополого-этнографический очерк). Вып.1,2. – М., 1889-1891.
11. Аристов Н. Опыт выяснения этнического состава казахов Большой орды и каракиргизов. «Живая старина». Вып. 3, 1894.
12. Бартольд В.В. Сочинение в 9-ти том. – М., 1963-1975.
13. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-том. – А-А., 1961-1977.
14. Тынышпаев М. Материалы и истории киргиз-казахского народа. – Ташкент, 1925.
15. Аманжолов С.А. Вопросы истории и диалектологии казахского языка. – А-А.,, 1959.
16. Маргулан А. Комментарии к 5-ти т. Ч.Валиханова. – А-., 1961-1972 гг.
17. Кенесбаев С.К., Джанузаков Т.Д. О лексических пластах ономастики казахского языка. – «Советская тюркология», 1976, № 3, стр. 78-88.
18. Востров В., Муканов М. Родо-племенной состав и расчленение казахов. – А-А., 1968.
19. Мұқанов С. Халық мұрасы. – Алматы, 1974.
20. Ақынжанов М.Х. К истории образования казахского народа. – «Вестник КазССР», 1951, № 1.
21. Энгельс Ф. Семьяның жеке меншіктің және мемлекеттің шығуы. – 118 б.
22. Жданко Т. Очерки исторической этнографии каракалпаков. – 106-107 б., Мұданов С. Халық мұрасы. – А., 1974. – 20б.
23. Кононов А.Н. Родословная туркмен. – М.-Л., 1958. – с.185.
24. Бұл туралы деректерді С.Аманжоловтың аталған еңбегінің 29-30 беттерінен қараңыз.
25. Кияшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники. – М., 1964. – с.105.
26. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. – М. – Л., 1951. – с.28, 36; Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – М., 1967. – с.340.
27. Қашқари М. Девону муғатит түрк. Т.І-ІІІ. – Ташкент, 1960-1963.
28. Рашид-ад-дин. Сборник летописей. Т. І-ІІ. – М.-Л., 1952-1960.
29. Там же, Т.І, кн.1. с.80.
30. Щербак П.М. Огуз-наме. – М., 1959.
31. Там же, с.81.
32. Кононов А.Н. Родословная туркмен. - М.-Л., 1958.
33. Валиханов Ч. Собрание сочинений. Т.І. - Алма-Ата, 1961. - с.142-168, 637, 645-646.
34. Бернштам А.Н. Древнейшие тюркские элементы в этногенезе Средней Азии. - 1974. - 151 стр.
35. Шербак А.М. Огуз-нами. - М., 1959. - стр.72?
36. Әбдірахманов А.Топонимика және этимология. -Алматы: Ғылым, 1975. - 118 б.
37. Мұқанов М. Этнический состав и расселение казавхов среденего жуза. - Алма-Ата, 1974. - с.57-58.
38. Аманжолов С. Вопрос диалектологии и истории казахского языка.
39. Ильич-Свитич В.М. Опыт сравнения ностратических языков. - Москва, 1971. - с.340-341.
40. Әбдіразманов А. Топонимика және этимология. - Алматы: Ғылым, 1975. - 102-106 б.
41. Жанұзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы. – А., 1971. – 174 б.
42. Жанұзақов Т. Очерки казахской ономастики. – Алматы. - 89 б.
43. Бартольд В.В. Сочинение. – М.:изд.Вост.лит. – 1963. – 102 с.
44. Зуев Ю.А. Из древнетюркской этнонимии по китайским источникам. – с. 106.
45. Аманжолов С.А. Вопросы историии диалектологи . – А-А., 1959.
46. Востров В., Мұқанов М. Родо-племенной состав и рсселение казахов. – А-А., 1968.
47. Аристов Н. Опыт выяснения. – с. 424.
48. Кенесбаев С.К., Джанузаков Т.Ю. О лексических пластах. С. 84-85.
49. Зуев Ю. Жоғарғы көрсеткен еңбегінде. 105-107 бб.
50. Санжеев Т.Р. Сравнительная грамматика монгольских языков. Т.І. – М., 1953. – с.134.
51. Клешторный С.Т. Древнетюркские рунические памяиники. – с.122-135.
52. Рашид-ад-дин. Сборник летописей. Т.І. кн.І. – М.-Л., 1952. – с.126-135.
53. Сонда, 50-51 бб.
54. Бартольд В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Ч.ІІ. – 1900. –с.416.
55. Востров В., Мұқанов М. – с.52-58.
56. Рашид-ад-дин. Сборник летописей. Т.І. кн.І. – М.-Л., 1952. – с.128.
57. Сонда, 50-51 беттер.
58. Бартольд В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Ч,ІІ. – 1900. – стр. 416.
59. Nemeth J. Kereit Giray. – Ural-Altaishe Iahrluher, Vol6 36, Fase. 3-4. 1965. стр. 360-365.
60. Қашқари М. Диван-луғат-түрік. І. Т. 1960. – 350 б.
61. Юдахин Л.К. Киргизско-русский словарь. – М., 1965. Стр. 379.
62. Владимирцев Б. Георгафические имена орхонских подписей, сохранившихся в монголском. Доклады АНСССР 1929, в №19, стр. 170.
63. Раместед Т.И. В ведении в алтайское языкознание. – М., 1937. – стр. 182-183.
64. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология . – А., 1964. – 236 б.
65. Севортян Э.В. Аффиксы именного словообразование в азербайджанском языке. - М., 1966. - стр. 170..
66. Викторова Л.Л. К вопросу о найманской теории происхождения монголского литературного языка и письменности ХІІ-ХІІІ в.в. Ученые записки ЛГУ, № 305, Серия востоковеденческих наук, вып. 12, 1961. – стр. 149-151.
67. Востров В.В., Муканов М. Родо-племенной состав и расселение казахов. Стр. 64-65.
68. Рашид-ад-дин. Сборник летописей. - стр. 135.
69. Севортян Э.В. Аффиксы именного словообразование в азербайджанском языке. - М., 1966. - стр.200-202.
70. Рашид-ад-дин. Сборник летописей. - стр. –111-113.; Аманжолов С. Вопросы истории и диалектологии. стр. 55.
71. Аманжолов С. Вопросы истории и диалектологии. стр. 53-54.
72. Будагов Л.Сравнительный словарь турецкотатрских наречий т. ІІ. СПб., 1871. - с.280.
73. Манғолша-қазақша сөздік. – Уланбатыр, 1954.
74. Черемисов К.М. Бурят-монгольско-русский словарь. – с.335.
75. Жданко Т.А. Очерки исторической этнографии кракалпаков. – М., 1960. – с.118-121.; Аманжолов С.А. Вопросы истории и диалектологии. – с.61-65.; Востров В.В., Муканов М.С. Родо-племенной состав и расселение казахов. – с.75-78.
76. Рашид-ад-дин. Сборник летописей. Т.І, кн.1. –стр.153.
77. Сонда, 160 б.
78. Сонда, 153-165 б.
79. Жданко Т.А. Очерки исторической этнографии кракалпаков. – М., 1960. – с.119.
80. Аманжолов С. Вопросы истории и диалектологии. стр. 62.
81. Абразон С.М. К семантике киргизских этнонимов. – «Советская этнография», 1964, №3. – с.129.
82. Қашқари М. Диван лугат турн. Т.І. – Ташкент, 1960. – с. 495.
        
        Е.А.БӨКЕТОВ АТЫНДАҒЫ ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
КЕНЖЕБАЕВА ЖАННА ӘбдікӘрімҚЫЗЫ
ҚАРАҒАНДЫ ОБЛЫСЫ ЭТНОТОПОНИМДЕРІ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Мамандығы: 0212 - ... тілі мен ... ... ... ... ... ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Е.А.БӨКЕТОВ АТЫНДАҒЫ ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ тіл білімі ... ... ... ... ... ... _________________ 2002 ж.
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
ҚАРАҒАНДЫ ОБЛЫСЫ ЭТНОТОПОНИМДЕРІ
Мамандығы: 0212 - «Қазақ тілі мен ... ... ... ____________филология ғылымдарының кандидаты, доцент
Жартыбаев А.Е.
Студент ____________________ Кенжебаева Ж.Ә.
Қарағанды-2002 ж.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ...... ... ТАРИХЫНАН ...... ... ... тек ... ... ... ... тізімі ... ... ... ... ... тіл ... ... ерекше бір бөлігі ономастика
жалқы есімдерді зерттейді. Ономастика ... ... ... ... деген термин де қолданылады. Бұлар өзара синонимдес терминдер.
Бұл термин гректің онома – «ат. атау» деген сөзінен ... ... ... ... ... ... ... аттары мен есімдері);
2. Топонимика (жер-су);
3. Этнонимика (ру, ел, халық, тайпа);
4. Астронимика (жұлдыз , аспан, әлем);
5. Зоонимика (хайуан аттары);
6. ... ... ... ... ... ... ... кітап, поезд, самолет,
кинофильм).
Ал енді осы бөлектердің өздері іштей ьбірнеше бөліктерге ... ... ... ... әке аттары;
3) өзінің аты;
4) лақап аты;
5) бүркеншік ат;
6) этноантропонимдер (ру аттарынан) т.б. бөліктерден тұрады.
І – ТАРАУ
ҚАЗАҚСТАН ЭТНОТОПОНИМИКАСЫНЫҢ
ЗЕРТТЕЛУ ... ... бір ...... яғни ру, ... халық
аттарынан қойылған географиялық атауларды зерттеу бөлігі. Ал ... ... ...... ... ... ... компонент – этноним. Этноним
дегеніміз ру, тайпа, ... аты, ал оны ... ... ... ... атаған жөн /1/.
Этнонимге байланысты жер-су атауларының сыры – ... көне ... ... ... ... ең алғаш ру, тайпа, халық және ұлт болып
қалыптасуы – оның ... ... бірі ... ... Осы ... ... мекендеуші ру, тайпа, халықтың атаулары өздері мекен етіп отырған жер-
су, тау-тас, өзен-көл т.б. ... ... ... ... Халқымыздың
арғы-бергі тарихына қол жетудің нәтижесінде және де кейбір атауларды ... ... ... ... ... ... ... де
қатысы бар екенін осы жұмысымызда анықтап-ашып беру.
Этносты және этнонимдерді зерттеуді әрқашанда баршылыққа алынып келген
және ... ... ... ру, ... ... және оның ... түрлі қоғамдық формацияларда шығуын, дамуын, олардың қоғам құрылысымен
байланысты т.б. мәселелерін ... ... жеке ... ... ... ... ... марксизм ілімі тұрғысынан жете сипаттап
береді /2/.
Ф.Энгельстің аталған ... ... мен ... арасындағы қарым-
датылас, рудың адам қоғамының алғашқы ... ... ... ... ... ру және ... категорияларына анықтама беріледі, конкретті
дәлелдермен суреттеледі.
Ру болу үшін оның көп шарртары бар. ... ... ... ... ... ... ... ол олардың өз әдет-ғұрыптары бар
екенін көрсетеді. Соның бірі мынау: «Рудың белгілі бір ... ... ... ... ол ... ... ... ішінде сол рудың өзі
ғана пайдалана алады, сондықтан әрбір ру мүшесінің есімі де оның қай ... ... ... ... ... да ру ... тығыз байланысты
болады» /4/. Тайпалар территориясының ... ... ... жатады.
Егер тілдерді туысқан болса, онда бұл алқап – тілдері түсініксіз болса,
алқап – үлкен. Ал ... ... ... ... былай дейді: «Тайпалардың
алып жүрген аттары саналы түрде таңдап алғаннан гөрі ... ... ... болған деу дұрысырақ болар; беретін келе мынандай жағдай ... ... ... ... ... ... ең алғашқы жалпы
тарихи атын кельттердің ... ... ... ... маңайындағы
тайпаға сол тайпаның өзін-өзі атап жүрген атынан өзгеше ат беріп отыратын
болған» /5/.
«Осы тайпаның өзіне ғана тән ... ... ... ... ... оның ... бір ... шығып отырады; бөліну арқылы жаңа тайпалар
мен жаңа диалекті Америкада осы жақын арада ғана ... және осы ... ... ... ... ... ма ... /6/.
Ф.Энгельс тайпаның бұл көрсетілгеннен басқа алты белгісі бар ... ... ... ... ... адам санын да сипаттайды.
Қазақ халқының ертедегі тарихын халық болып қалыптасқанға дейінгі ... ... ... ... ... мен ... революцияға дейін
А.Левшин /7/, Г.Потанин /8/, В.В.Радлов /9/, А.Харузин /10/, ... ... /12/, ... /13/ т.б. ... ... ... өз ... көне замандардағы және орта ғасырлардағы
грек, қытай, араб, парсы, көне түркі, көне ... ... ... және ... ... ... кейінгі дәуірде түркі халықтарының этногенді, этностық
құрамы, кейбір этнонимдердің этимологиясы жөнінде ... ... /14/, ... /15/, Ә.Марғұлан /16/, І.Кеңсебаев пен
Т.Жанұзақов /17/, В.В.Востров пен ... /18/, ... /19/ ... ... ... ... ... М.Ақынжанов, Х.Әділгереев, Ю.Зуев, В.Юдин,
С.Ибрагимов, Б.Көмеков т.б. тарихшылардың еңбек-мақалалары да қатысты /20/.
Бұл ... ... Одақ ... де, ... да ... ... және этнонимдері мәселелерімен көбіне-көп тарихшылар мен
этнография мамандары шұғылданып отырғанын көруге ... Ал тіл ... ... ... пен С.Аманжоловтың еңбектері құнды да
бағалы.
Алайда жеке этнонимнің шығуы, тарихи нұсқаулардан орын алуы және ... ... бұл ... да ... ... жоқ. Этнонимдердің
тарихы, дамуы және шығу төркіні сияқты мәселелерді ... ... ... ... тіл ... ... ретке келтіру,
зерттеу тілшілер, тарихшылар үшін құнды материал, ал ... үшін ... ... ... ... сын елегінен өткізуге, шежіренің де келтірер
пайдасы бар. Шежіре деген не, ол ... ... ... ... ... ... К.Маркс пен Ф.Энгельс былай деп жазды: «Морганның бұл ... ... ... мына ... ... ... «Рудың алғашқы түрінде
соған сай келетін қандас туыстық системасы, - басқа да ... ... ... ... де бір ... ... сондай алғашқы түрі
болған, - барлық ру мүшелеріне өздерінің ... ... ... ... Олар бала ... өздері үшін өте маңызды ... ... ... ... ... болады… Рулық аты ру шежіресін
жасады, ру шежіресі мен қатар қойғандай жеке семья шежіресі маңызды болмай
шықты. Осы ру аты енді оның ... бір ... ... ... ... еді, бірақ ру шежіресінің ... алыс ... ... ... ... ... ... ата-бабалары болған біраз ... ру ... елді ... ... ... ... туысқандық
дәрежесін дәл анықтай алмады. Ру атының өзі ... ... бір ... ... ... ... болғанда бөтен адамды ру адамы етіп алу
реттерін санамағанда, даусыз дәлелі болды» /21/.
Сөйтіп, марксизм ... бұл ... ... рулық қоғам
заманында адамдардың бір-біріне туыстық ... білу үшін ... ... Күні ... ... ... ... жеті атасына дейін
жаттататынын еске ... ... ... ... растала
түседі.
Осылайша туып дамыған қазақ шежірелері де таптық, немесе діни тұрғыдан
өңделіп ... ... ... басы үш ... ... Бірі ... арғы атасы Мұхаммед пайғамбардың сахабасы Әнестен тараған екен ... ... ... ... дінін таратушылар мен қошеметтенушілердің пиғылынан
туғанын аңғару қиын емес.
Екінші ... ...... арғы ... ... ... яғни
тарихтын кеше болған Шыңғыс хан әлетіне жабыстыра салады /23/. Бұл шежірені
де ғасырлар бойы қазақты билеген төре ...... хан ... ... шығарған әрекеті екені көрініпақ тұр.
Ал үшінші варианттағы шежіре – көне заманнан күңгірт, ақиқаты ... ... ... тек ру, ... аттарының өзі ғана туыстықты
білдіретін шежіре. Бұған ХІХ ғ. Жазып алған ақын ... пен ХХ ... ... ... Кәрім Батищевтің шежірелері жатады /24/.
Бұл шежірелердің таптық, діни және идеологиялық үстемелерін сын
көзімен қараса, ... ... ... аз ... ... Тегінде шежіре
мәліметтері түркі халықтарында ерте орта ғасырдан бар. Мәселен, түркілердің
шығуы жөнінде екі аңыз VI-VII ғасырдағы ... ... ... ... ... шежіре элементтері мифологиялық ... ... көне ... ... да шежіре сюжеттері бар. Мәселен, Кюнь-
Тегин ескерткіштерінің үлкен жазуы былай басталады: «Жоғары да көк ... қара жер ... ... ... ... адам ... пайда
болады. Адам баласына ата тегім Бумын қаған, Естеми қаған хан болады». Осы
шежірені тарихшы Л.Н.Гумилев ... ... ... 545 ... ал Естеми
554 жылы хан болған. Ал Кюль-Тегин 731 жылы өледі. Ал ... ... адам ... ... ... 200 жыл ... ал оның алғашқы
хандары – Бумын мен Естеми деп түсіндірген /26/.
ХІ ғасырдың атақты тілші, ... ... ... еңбегінде /27/
қаншама рулар тарихы мен олардың тұрағы айтылады. Бұдан ... ... ... шежіресі ХІІІ ғасырдың аяғы, XIV ғасырдың басында 10
жыл бойы жазылған ... жж.). ... ... ... ... атты ... /28/ ... орын алған. Біздің
байқауымызша Рашид-ад-дин еңбегі І ... 1-ші ... бас ... ... ... ... ауызша айтылып жүрген шежіреден алынған
болуы ... Осы ... ... ... автор былай деп атайды:
«Раздел первый относительно ... и ... ... об ... ... ... вышеупомянутых племенах, происшедших от его потомков и от
некоторых его родных и двоюродных братьев, ... к ... От ... племена: уйгуры, кипчаки, каилы, карлуки и калачи. [Все это
излагается ] ... ... что ... ... люди ... народов]
[выделего мною – А.А.] и на чем все они сходятся» /29/.
Міне, бұл ... ... ... «халық әңгімелері», «дана
адамдардың айтуынша» деген сияқты автор сөздері Рашид-ад-дин еңбегінің ... ... ... ... ... ... ... екенін
көрсетеді. Ендігі шежіренің бір жазба нұсқасы – ... ... ... бұл ... XV ... ... ... Ал өзінің
сюжеті және мазмұны жағынан ... ... ... ... ... адам мен ... жеп ... қиятпен (единорог) соғысады, Огуз-
ханды жорықтарда көк бөрі бастап жүреді /31/. Міне, бұл оқиғалар шығарманың
ертелігін және ... ... ... ... ... ... ... жазылғанымен, мазмұны ертеректе. Бұл мәліметтер ...... ерте орта ... ... ... пікірін растай
түсетін тәрізді.
Түркі тайпаларының шежіресі 1659-61 ... ... ... атты ... де ... ... қарағанда бұл еңбек Рашид-ад-диннің ... ... ... және ... ... ... ... мен шежіресі (авторы
қазақ) Қадырғали Жалалридің «Жамиат-тауарих» атты еңбегінде кездеседі.
Темшік Бахадурдың ... ... ұлы ... (бек) тарақ таңбалы
жалайыр руынан. 1588 жылы ... және ... ... ... ... Қадырғали үшеуін Чулков воевода тұтқынға алып, Москваға
жөнелткен. ... ... ... XVI ... ... Москвада
жазылған және орыс патшасы Борис Годуновқа арналған.
Зерттеушілердің пікіріне қарағанда, Қадырғали Рашид-ад-адиннің ... қана ... ... ... ... ... құрылуын, яғни
XIV-XV ғасырлар оқиғаларын т.б. жазған.
Қадырғали еңбегінің үлкен бөлімін ... орыс ... ... жоғары бағалаған /33/.
Міне, бұл аталған тарихи нұсқа еңбектердің асса ... ... ... ... ... ... көне ... тегін анықтауға
пайдасын тигізері сөзсіз. Бұл ... ... ... ... да берілген. Соларды сын көзбен қарап, ғылыми қажетіне
жарату біздің, тілшілердің міндеті деп білеміз.
Этнонимдер (сол ... ... де) ... зертеулік керек?
Этнонимдерді зерттеу үшін тарих, этнография және тіл ... ... ... ... оның иесі этностың пайда болу,
даму, тарихтан орын алуы ... ... ... ... және ... ... керек. Ал олардың қай тілдің сөзінен шыққанын, қай
тілде сөйлегенін анықтау - тіл мамандарының ... ... осы екі ... ... ... ... сол халықтың этногенезін, халықтың ... ... зор ... ... /33/.
Осы жағдайларды ескере отырып, дипломдық жұмыста қазақ халқының
этностық ... ... ең ірі ... - ... ... ... және сол атаулардың шама келгенше этимологиямын ашуды
алдымызға мақсат етіп қойдық.
ЭТНОНИМДЕРДЕН ҚОЙЫЛҒАН ... ... ... үлкен бір бөлігінің атаулары, тайпа
аттарынан қойылған және ... ... ... тығыз
байланысты болып келді.
"Жердің аты - тарихтың хаты" - дегендей тарихтан ... ру, ... ... ... ... ... ... қана қоймай өздері мекен еткен
жер-су, тау-тас, ... ... ... ... мәліметтерге сол жерде қандай этникалық топтың мекен еткенін
көруге ... ... ... елді ... атауы. Ел мекен етуші жерде
өзен, көл, бұлақ, құдық, сарқырама болуы міндетті түрде. ... сөз ... ... ... ... облстың Теңіз ауданында Қыпшақ аталған көл бар.
Осы көлге ... ... 3 км өзен де ... ... Сол ... ... бастау, өзендер Жезқазған , Шымкент ... ... ... Бұл гидронимдер тарихта көне дәуірлерден белгілі қыпшақ тайпа
одағының атымен байланысты. ... ... ... ... жайлы деректер арғы заманнан, біздің араға дейінгі ІІІ ғасырдан
белгілі болған. Қыпшақ этнонимі сондай-ақ VIII ... орта ... ... ... текстерінде де кездеседі" /34/. Онда
"түркі-қыпшақтар біздің үстімізден елу ... ... - ... жазу ... - ру, ... атауы ретінде басқа да ... ... ... қырғыз, алтай, өзбек тілдерінде кездеседі. Гардизидың "Уаин-Гал-
ахбарындағы" деректерге қарағанда қимақтар мен қыпшақтар ... ... ... ... ... ... Қазақстан жерінен сонау Сыр бойы,
Еділ Жайыққа дейін Дешті қыпшақ (парсы тілінде - ... ... ... ... ... XV ... дейін қыпшақ ұлысының астанасы болып
келді. ... ... мен осы ... шығу ... ... зерттеуші
ғалымдардың әртүрлі пікірлері, қым-қиғаш ғылыми топшылаулары бар. Жазылған
еңбектері мен зерттеу жұмыстары да жеткілікті. ... тілі ... ... ... көп ... ұқсас келеді. Ал, қыпшақ ... ... ... ол ... еңбегінде, "Огуз-намеде" және "Түркімен
шежіресінде айтылған".
Бұл жазба деректерде Оғұз қағанының соғыста өлген бір ... ... ... ... ... Ол баланы Оғұз қаған асырап алып, Қыпшақ
деген ат береді. Қыпшақ - ... ... ... қабығы) деген сөзден
алынғаны баяндалады. Ал ғылыми зерттеулерде қыпшақ сөзінің шығу тегі жайлы
пікірлер ... Бұл ... ... ... - шақ ... ... ... ал Ш.Банг кішірейту жұрнағы деп ... /35/. ... ... ... туралы пікірлер де әр қилы. Қыпшақтарды славян халықтары,
орыстар половцы ... ... ... ... ... ... деген
сөздері "құба", "құбақ", "құба жол" деген мағынаға жуық. Ертедегі грек,
Батыс ... ... ... ... аты Кумен, Кубань
түрінде кездеседі. Солтүстік ... ... ... атаулары да өзара
түбірлес. Сондықтан да қыпшақ атауы осы Құба деген сөзден қалыптасқан деген
пікірді қазір көпшілік ғалымдар ... ... ... түрі Құбан болса керек. Сондай-ақ ҚҰба
/Куба/ ... ... ... ... ... кездеседі. Әңгімеге тиек
болып отырған қыпшақ сөзінің өзгеру процесі қубашақ , ,
, ... осы ... ... бұл этноним қыпшақ (кейбір түркі
тілдерінде құбшақ, қыпчаг, қыпсақ) түрінде қалыптасқан /36/. Біздегі қыпшақ
көлі осы қыпшақтардың сол ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Осы аталған аудан өңірінде, Керей деп аталатын көл бар, ол ... ... 6 км ... ... - 63 км. Суы ... ащы,
ұзындығы - 100 км. Бұған Керей облысында Үлкен-Керей, Найза-Керей ... ... ... ... ... ... анық ... Бұл
этноним мен этнотопонимнің шығуы мен этимологиясы жайлы Н.Г.Потанин, Г.Грум-
Грмжайло, Н.Аристов, В.Бартольд, А.П.Чулошников, ... ... ... ... т.б. кеңінен тоқталып құнды пікірлер
айтқан.
Рашид-ад-дин өз ... ... ... ... ... ... болғандығын, олардың көне тұрғы ұлы Қытый ... ... ... ... өзендерінің бойын, Үрганның оңтүстік батысындағы таулы
Долон өлкенін, Көке-Нор көлі Мақын, ... ... ... ... туралы айтылады /37/.
Монғолдардан жеңіліс тапқаннан соң, керейлер батысқа қарай қашад.
Кейбір топтары Алтайда ... ... ... бойы мен ... одан ... ... ... көшіп, Кіші жүздің құрамына ... де, ... ... ... Орта ... құрамына енеді. Ал жоңғар
қалмақтары қуылғаннан кейін керейлер ХІХ ғасырдың ... ... ... ... Павлодар уездері) және Ақмола (Омбы, Петропавл,
Көкшетау, Ақмола уездері) облыстарын ... ... ... ... татар, алтай, тува, ноғай, өзбек, башқұрт халықтарының құрамында
да кездеседі ... ... өз ... ... қазақ жеріне келіп, орын
тебуінің жайы осындай еді, ... ... ... жайлы, керелердің
шығу тегі туралы ең алғашқы ... ... ... Ховорс сияқты ғалымдар
бұларды түркі тайпалары деп қараса, Гримм-Гржимайло бұған шүбә келтірген.
Ал В.Бартольд керейлер мен наймандарды монғол ... деп ... ... ... ... ... ... тектес екендігін
дәлелдеген С.Аманжолов еді /38/. Ал ... ... ... ... және ... ... ата ... туыстас деп қарайтын В.М.Ильич-
Свитичтың еңбегінде қор//кер//қр формасындағы сөздер "тау", "тас", "асың"
мағынасында осы семья тілдеріне кең ... ... ... /39/. ... кер ... ... "қыр", "қосрат" мағынасында алтай тіл
бірлестігі заманынан да ... бар ... және оның ... ... ... кең ... ... Демек, керей этнонимінің ... деп ... оның ... ай, ей сөз ... жұрнақ. Түркі
тілдеріндегі материалдар /е/й жұрнағы бір кезде өнімді болғанмен, қазіргі
кезде қолданылуы сиреп, қызметі өзгергенін байқатады. Ал оның көне ... ... ... -лық ... мәндес болған сонда кер/е/ - "тау",
"жота", "кер" + е/й - ... ... ... ... ... ... Нұра ... Барақ атты көл бар. Қазақ халқының
этностық құрылымында аты жартылай ... ... ... ... ... бар.
Көне деректерде бұл «ит барақ», «итлар», «ит патшалығы» деген ... ... ... ... ... ... ... (Хатай) қазақтар
қарақытай деп атаған.
Жұржит (Солтүстік – шығыс Манчжуриядағы тунгус-Манччжурлар) тибетті
жеңгеннен кейін ... ... ... ... ... ... шабуылға
шыққаны айтылады. Оғызхан барақтарды ... Өте ерте ... ... қарағанда, Барақ атауы «сабалақ», «жұндес ит» деген
мағынаны береді. Бұл жөніндегі алғашқы ... ... ... ... ... аяғындағы деректерде келтірілген. Онда сол кезде Саян-
Алтайды күшәк (нучак) ... ... ал V ... ... күшәгір (кушагир) деген атпен белгілі болған ... ... ... ... ХІІІ ... ... чаған Тараз бен Ертіс
бойын қоныстаған халықты ... ... ... – кучугут-наймандар деп
аталған. Монғолдар жорықта иті көп бір тайпаға кез ... ... ... ... күресте Әбілқайыр, Абылай Сұлтандармен қатар Бөгембай,
Қабанбай, Тайлақ, Саурық, Райымбек, Малай, ... ... ... ... Қазақстандағы біраз жер-су атаулары осындай халық ... ... ... Малай өзені басқа да екі облыс жерінде кездеседі.
Біріншісі – Нұра ауданында, екіншісі – Ақтөбе облысының Байғанин ... ... Нұра ... ... ... мен ... ... Кент
тауынан бас алатын Елшібек атты жылға бар.
Малай, Елшібай әрі ру аттары (этноним) әрі ... ... ... ... ол ... гидронимге ауысқан.
Молодежный ауданындағы Қоңыр бұлағы, Қарқаралы ауданындағы Қожасайы
бұлағы да этнонимдер болуы ... Бұл ... ... ... /41/ Теңз ауданында Сарт аталатын бұлақ ағады. Бұл сөз де
тәжік, ... ... ... ... ... көне атауы.
В.В.Бартольдың айтуы бойынша, бір ... ... ... ... ... орнына «сарт», «сарттық», «сартуыл».
Махмуд Қашқаридің еңбектерінде ХІ ғ. итылғ деген түркі тайпасы жайлы
мағлұмат ... ... ... ... ... ... кейін, жылжамашылар олардың арасында итлар ... ... ... ... атты ... болды деп көрсеткен. Шамасы, мұның
бәрі зерттеушілердің топшылауы бойынша ... бір ... ... ру
атауларына тағылған төтемдік атау және олардық итті кәсіптік (көліктік,
аңшылық т.б.), тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ... атау болса керек.
Қазақ тарихында Барақ есімді екі адам ... Бірі – Ақ Орда ... ... хан болған. Барақ хан 1428 жылы ... Ол ... ... шыққан, Орыс ханның немересі, Құйыршық ханның баласы. Барақ хан
қазақ хандарының ту ... ... ... – кіші жүздің шекті руынан шыққансұлтандардың бірі, 1751
жылы өлген. Міне, республикадағы ру, ... кісі ... мен ... ... көне ... ... ру, тайпа аттарынан қойылған.
Бұлардың басқа да облыс өлкесінде Есен, Жандос, ... ... Үсен ... ... ... ... бар және де ... Қашқар көлі – Орта жүздегі қоңырат тайпасындағы Аққошқар
этнониміне ... ... ... ... ... ... тілдік тұрғыдан қайсы бұрын пайда болғанын, қайсысының соңғы
екенін білу қиындық туғызады. Т.Жанұзақов айтқандай ... ... ... тұрақты байланыс ... ... ... немесе керісінше топонимдер мен антронимдердің этнонимге
ауысып отыруын тудырады» /42/. ... да ... көл ... этнонимнен
не антропонимнен жасалғанын анықтау ... ... Атап ... ... ... ... немесе Тельман ауданындағы Нұра
өзеніне құятын Есен өзенінің осы аттас ру ... ... ба, әлде ... ... ба, оны тап ... айту қиын шаруа.
Тарихи деректерде қазақ жасақтарының жоңғар басқыншыларының 1728-1729
жылдары ойсырата соққы бергені мәлім ... атау ... ... ... ... қаласының барлық тұрғындары сарттар, ол парсы тілінде
сөйлейді», - деп ... ... ... ... дәлелдер облыс гидронимдерінің құрамында аз
да болса этнонимдердің бар екендігін көрсетеді. ... ... ... аттары сол жерлерді мекендеген ру, тайпа, ел тарихынан
толық мағлұмат ... Ол ... ... сол ... ... ... ... салт-сана, мәдени дәрежесі толық анықталады. Бұдан
байқағанымыз макроэтногидронимдер ұзақ ... ... ... ... ... ... микроэтногидронимдер тұрақсыз, аз
өзгеріске түскіш, ... ... ... ұмыт қала ... Бұған
Қарағанды өңіріндегі Қазан төңкерісінен бұрынғы ру аттарынан қойылған, бұл
күнде ұмыт болған микроэтногидронимдер толық айғақ бола алады.
ІІ – ... ... ... ... ... Біздің эрамызға дейінгі ІІ ғасырдан біздің
эрамыз ШV-V ғасырларына дейін ... орта ... ... деп ... ... ... жөнінде А.Харузиннің, Ш.Уәлихановтың, ... ... ... ... ... ... /45/, ... пен М.Мурзановтың т.б. авторлар жазды.
Қаңлылардың тарихы ... ... ... ... ... айтты: «Канглы
является менее древним тюркским племенам, чем дулаты. Вероятно, ... ... в ... и ... под ... ... әрі былай деп жазды: на Сыр-Дарье находилась обширное владение
канюй, которому подчинялись мелкие ... ... на ... и в ... ... В 25-221 ... ... покорили аланов между Аральским и
Каспийским морями / 11, 403-404/.
Бұдан ... ... ... мен ... ... ... ... және Чарыш өзендерінің салалары қан мен ... ... ... ... деп ... ... өте ерте ... осы Алтай
бойынан көшкен болуы керек деп ... ... ... ... ... ... ... айтылады: «Тождество
кананов с кипчаками и близкое родство последних с ... не ... ... ... ХІІ и ... ХІІІ вв. ... ... и кипчак почти как синонимы» / 15, 71/.
Мұның өзі, ... ХІ ... ... қыпшақ ұлысына тәуелді.
Болуынан туған болуы керек. Сол себептен М.Қашқари ... ... ... ... айтылмайды. Ал М.Қашқаридың «Девану лұғатит турк»
атты ... ... ... ... қаңлыларды қыпшақ ұлысының
үлкен бір тайпасы деп қарайды. /82/
М.Қашқаридың өзі ... ... ... деп ... ... ... ... бір адамның аты» (ХІІІ, 389 ж.). Оның осы айтқанын ... ... бір ... деп ... керек. Қаңлы сөзі М.Қашқари
еңбегінде екі рет ... ... ... ... - өңыр жүк артылған ... ... деп ... /82/.
Тарихи әдебиетте қаңлылар жөнінде деректер XIV ғасырда ... ... ... кездеседі. Онда автор қаңлы Огуздың тікелей ұрпағы ретінде
емес, ... ... ... ... ... ... Рашид-ад-динннің
еңбегінде қаңлы сөзінің этимологиясы да айтылады. Онда былай делінеді: «В
то же ... ... как Огуз ... со ... отцом, братьями и
племянниками, делал набеги и грабил их ... те из ... ... все ... его ... которые присоденились к нему и стали с ним ... ... ... ума ... ... и нагружали на них
награбленное, другие навьючивали добычу на ... ... по ... ... по этой ... и они были ... именем канлы. Все ветви
канлы (происходят) от их потомства».
Қорыта келгенде қаңлы этонимнің ... ... қан оғлы яғни ... бойындағы адамдар, рулар» дегенді – ... де, ... бұл ... ... ... ... ... түріне көшкен. Осы түрде
этноним ХІ ғ. .М.Қашқари еңбегінде кездеседі. Қаноғлы ... ... көп ... ... ... ертеде ел аты болғандығына Ю.Зуевтің мына зерттеулері куә:
«Выражении ... (реч. не ... ... ... ... ... этнонима. Вставка в тексте «Тундянь» гласит:
Туцзюе пегих коней называют хэла; еще ... ... Хэла ... ... ... жүз ... ... кіретін алшын тайпа одағының тарихы
туралы ... ... ... ... ... ... ... пікірлерң С.Аманжоловтың /45/,
В.Востров пен М.Мурзановтығ еңбектерінде /46/ және ... ... ... ... көрсетілген. У.К.Кеңесбаев пен Т.Жанұзақов
та жоғарыда аталған мақаласында пікір ... ... ... жөнінде алғаш рет Н.Аристов былай деп
жазды: «По варианту, приведенному Казанцевым же, во владениях Алачи ... ... ... ... пегие и чубарые люди, называемые ченчак (рябые)»
/47/. Профессор с.Аманжанов бұл ... ... ... ... ... ... өткені ондағы көптеген жер-су аттары алшынмен және оған
кіретін ру-тайпа аттарына ... ... деп, ... ... али
деген сөздің қатынасы жоқ деп пікір жасаған.
Ал І.Кеңесбаев пен Т.Жанұзақов алшын этнонимінің этимологиясы Геродот
еңбегінде айтылып, Б.ғ.д. V ... Қара ... ... өмір ... тығыз байланысты деп қарайды. Оның алғашқы өла компоненті
түркі ... ... өла , ... – улахан, қаз., қырғ. – ұлы)
«үлкен», «ғаламат», «ұлы» деген мағынада ... ал зөн ... ... және ... ... «халық» , «тайпа» дегенді білдреді. Сөйтіп
атаудың ... ... ... бойынша көрсетеді: өлазан> өлизон> алзон>
алсын>алшын> / 48 /.
Бұл этимологияның дамуы жағы – ол кезде, яғни б.ғ.д V ... ... ... ... ... ... алаатшиндар) Алтай маңында жүрген.
Сондықтан тарихи хронология мен территория қашықтығы бұл ... ... ... ... сөзін Б.Зуев алат деген түркі этнонимнің
калькиен деп қарайды. Осы сөзге берген түсініктемеде ... ... ... ... (түркілер. – А.Ә.) хэла деп атауы деген көне
қытай нұсқауындағы хэли сөзін Ю.Зуев түрікше ала-ат деп ... ... «бұл елді ... бәрі ала, ... ... аты да содан алынған»
деп көрсетілген. /49 /
Тань дәуіріндегі құжаттарда бұл ... аты ... және сәл ... ... ... ... Ю.Зуев мұның алғашқысын алачи/алчи,
соңғысын aloci деп оқиды.
Осы ... ... ... ... ... ... ... жасаған Ю.Зуевтің қортындылары да бар. Ю.Зуев болса, ала-ат, алачи,
ала йонтлығ, алачин, алчин атауларын ... ... ... ... ... булак-ат сияқты сөздерді жатқызуы тарихи тұрғыдан да,
лингвистикалық тұрғыдан да жазсақ нәрселер.
Сөз етіп ... ... ... алшин этнонимдерінің көне формасы, -
біздіңше ала-атчин. Бұған ... ... VIII –X ғ. ... ... ... көне ... нұсқасындағы гэ-ло-чжи атауының түркі ... ... ... ... бола ... /50/ Егер сөз ... айтқандай болса, онда ала(а)тчы сөзінен ... ... ... ... ... сөз ... н дыбысының
түсіп қалмай, сақталып келуі біздің пікірімізді дәлелдейді. Ендігі мәселе
сөз ... ... ... не ... ... ... ол монғол тілінің ғана жұрнағы емес, ертедегі түркі-монғол
тілдеріне ортақ жұрнақ – ... шғн/ ең ... ... ... жұрнақ.
Автор бурят тіліндегі –ша ... –ша ... ... ... ... ... ... деп есептейді: оро (олень) + шон
(оленовод), зигаһа (н) + шан (рыбак) т.б. ... әрі ол ... ... ... ... ... монғол тіліндегі –ч және –чин аффикстерін көптеген
зерттеушілер бір ... деп ... ... ... тілі ... ... тек сын есімге тән жұрнақ деп қарайтынын айтады.
Автор бұл құбылыстық сыры ой ертеде зат есім мен сын ... ... ... ... ... сөз ... орынды айта келіп
тілдің даму барысында бұл аффикстер әр түрлі лексика-семантикалық мағынаға
ие болғанын, яғни ... ... ... ... ... ... шығуы мен даму барысы туралы
профессор Г.Д.Санжиевтің пікірі ғылыми дәлелді. Ол былай деп жазды: «Этот
показатель –н превратился в ... ... не ... что ... ... на основу с конечным –чіг – ши. ... дело ... ... ... с ... показателями множественности, ибо в
монгольском ... –чі, -ша как ... ... ... сложилась
позднее: первоначально имена с окончаниями ... ... ... ... ... соц. ... и ... в качестве родовых и
племенных названий (керемучін – «керемучины» от керему «белка», ... ... от ... «соболь» и т.д.). И лишь потом путем отсечения или
выпадения конечного -н образуется форма ... ... на –чі ... ... в данном случае сначала было множественное число, а потом
единственное. Иными словами, суффикс –чін –шан с ... ... ... ... и ... показателем множественности / 52/.
Сөйтіп бұл факілерде бурят-монғол тілдеріндегі –тін, -чін, -тын, -гна,
-шан, -ч аффикстерің бір ... ... ... Ал бұл аффикстер
түркі тілдерінде болған деуге болады. Өйткені ... ... ... ... жасалған сөз баршылық.
Жоғарыда келтірілген фактілерге қарап –чын қосымшасының мына тілдерге
қатысы бар екенін көруге ... ...... тілінде)
-чын – шын, -ша (бурят тілінде)
-чын – чы //шы//сы//сі (түркі тілдерінде)
Енді –чын жұрнағының алаат этнониміне ертедегі ... ... ... ... ... жұрнағы ертеде, жоғарыда профессор
Г.Р.Санжеев көрсеткендей, сөз аяғында жалғанып, ру және ... ... ... Бұл ... сол ... түркі тайпаларының тілдерінде де
қатар өмір сүрген болуы керек. Айтылмыш жұрнақтың көне дәуірлерінде ... ... екі ... ... 1) ... ... аң ... т.б.
байланысты сөздерге жалғанып оны тиянақты сол рудың не тайпасының ... ... ... ... ... ... келтірілген
керему (белка), булага (соболь) сөздері жеке ... ру атын ... ... ... қосылғанда ғана ру атына айналған. Сол сияқты ... де ... ... айналмай, бұған –чын жұрнағы ... ... ... ... ... кейінгі дәуірлерде –чын жұрнағы
қосылу міндетті болмаған, өйткені осы ала(а)тшые (алачын) этнонимінің өзі
де ... ... ... алат түрінде кездесетіні жоғарыда көрсетілген;
2) –чын жұрнағының ертедегі екінші қызметі ... ... ... сияқты. Сонда ала(а)тилен дегенде бұған ала(а)ттарға жататын көп
адамдар ... ... ... бұл жұрнақ шартты түрде рулық-жинақтау
мәндегі аффикс деп атаймыз.
Алшын этнонимінің этимологиясын былайша көрсетуге болады: ала + ат ... ... Бұл да ... Бұл ... ... ХІ ғасырда М.Қашқари
былай деп ... ... арғу – екі тау ... ... және ... шахарларды һәм Арғу дейді. Өйткені ол екі тау арасында!! Осы
территорияны С.Г.Кляшторный да ... елі» ... ... тайпа одағы туралы А.Левшин, Н.Аристов, А.Харузик, Ш.Уәлиханов,
Г.Е.Грумм-Гржимайло, В.Бартольд, Ю.Зуев, Т.Жанұзақов, ... пен ... т.б. ... ... бірі – ... Қазіргі ақмола облысы, Қорғалжын
ауданындағы көл және соған құятын өзен аты. Керейлердің бір бөлігінің бұл
маңда ... ... ... ... басын ашып алсақ. Керейлердің
тарихы, шығу ... ... шегі ... ... ... және т.б. ... ... әдебиетте Рашид-ау-диннің еңбегінде
керейлер тарихына, оның рулық құрамына және Шыңғыс-ханмен мәліметтерге
қарағанда Шыңғыс ... ... ... өз ... болған /54/.
Олар Ұлы қытай қорғанына ... ... яғни ... ... ... бойын, Урганың оңтүстік батысында таулы Досон өлкесін, Көке-нер
көлі маңын, Селенгі, Арғын өзендерінің бойын мекендеген.
Есукей ... мен ... ... ... ... ... ... Он-хан (Ван-хан) деген атты оған қытайлар берген, ал оның шын аты –
Тогфил Маркуз, Бұйрың хан, ... ... ... ... 10 жылдан
астам соғысып, ақыры 1203 жылы жеңіліс табады. / 55/.
Керей мен наймандар мәдениет жағынан монғолдардан жоғары болды және ... ... ... монғолдар керей мен наймандардан алды деп ... ... ... / ... жеңіс тапқан керейлер батысқа қарай қашуға мәжбүр болды.
Басқыншылықпен келген жоңғар қалмақтары қувлғаннан кейін, ХІХ ғасырдың
аяғында Семей (Зайсан, Қарқаралы, ... ... ... және ... ... ... деп аталатын кейбіп тайпалар татар, ... ... ... ... ... халықтарының құрамында кездеседі.
/57/
Керей этнонимнің этимологиясы туралы пікір алғаш рет Рашид-ад-диннің
еңбегінде кездеседі. Еңбегінде ерте ... бір ... жеті ... қара торы ... айтылады. Сол себептен оларды керей деп ... ... ... ... ... деп ... ... Мұны бір
алла біледі деп шүбә келтіреді.
Біздіңше, бұлардың бәрі – халықтың этимологиядан тұрған ... ... ... ... ... арнайы мақала жазған венгр ғалымы
Ю.Неметтің пікірі ерекше көңіл аударлық. Ол «Керейт, керей, гирай» ... бұл ... ... ... ... таралғанын айтады. Ол
керей термині венгрдің «кер» және ... ... ... ... сөздерінен алынған, кер сөзі әуелі көне түркі тілінде «высокий,
поднимающийся» деген мағынада ... ... бұл сөз ... ... осы
мағынада қолданылады және мадьярлардың ішінде ... ... ... бар
дейді./59/.
Керей этнонимінің этимологиясын ашуға академик Ю.Неметтің бұл пікірі
болып табылады. «Кер» - ... бір ... ... ... ... «қыр»,
«жота», «тау-басы», «биігі» ретінде қолданылғанына мына деректер дәлел бола
алады.
«Керіш – ... шығу ... ... ... таудың басы (уғуз тілінде)»
/60/. Мұнда М.Қашқарри керіш сөзіне «тау басы» деп ... ... ... сөз ... ... және оған сөз ... – «іні» қосылып жасалғанын
аңғару қиын емес. Осы мағынадағы ... сөзі ... ... ... ... : 1) верх горы или склон высокой горы, покрытой травой,
керуі тартқан бел – длинный и ... ... горы ... ... ... ... ... және алтай семья ата
тілдері туыстас деп қарайтын В.М.Ильис-Свитычтың еңбегінде кар//кер//қр
формадағы ... ... тар, шың» ... осы семья тілдерінде
тарағандығы көрсетіледі: семит–хамит тілдерінде: арабша gara ... ... ... gar – ... ... гора», галл тілінде gara –
«вершина, край» т.б.
Бұл фактілерден кер сөздінің ... қыр, ... ... ... ... ... да ... бар екенін және оның өзі ... кең ... ... Оның осы ... ... биік, үлкен»
мағынасын көптеген түркі-монғол тілдерінде сақталған.
Сонымен керей этнонимнің түбірі каі ... + (е) й ... ... бұл – сөз ... көне жұрнақ мәселен мұндай сөз ... ?? ... ... ... сол арқылы жасалғанын Б.Я.Владимирцев
жазған болатын /62/. Т.И.Рамсед монғол тілінде аі сөз ... ... айта ... ... тобына жататын басқа тіл фактілерімен салыстырған-
ды /63/.
Бұл жұрнақтың ... ... ... ата-й, әке-й, женге-й, шеше-й, ата-
й т.б. сөздерде сақталған. Оны профессор А.Ысқақов «зат есімнің ?? ... ... деп ... /64/ ... ... бұл жұрнақ эj
түрінде. /65/.
Келтірген фактілер – (е) й ... бір ... ... болғынын, қазір
қолдаңылуы сирек, қызметі де өзгергенін байқатады. Ал оның көне ... ... ... – мың ... жақын. Сонда кер(е) (тау, жота, қыр)
+ (е) й сөз ... ... ... ... ... ... «таулық»,
«қырлық» (қыр қазағы дегенді салыстырамыз) дегенді білдірген.
Ал керей деген ... де осы ... бір ... ... –т ... жалғауы.
Найман. Этнотопоним VII-X ғ. Бастап Шыңғыс-хан дәуіріне дейін Монғолия
мен ... ... ... ... ... ... ... В.В.Бартольд т.б. авторлар
жазды.
Ленинград ғалымы Л.Л.Викторованың зерттеуіне ... ... VIII ғ. орта ... ... батысын Тарбағатайға дейінгі жерді
мекендеген. 947 жылы қидандар қазіргі Монғолия территориясынын қырғыздарды
қуып ... ... осы ... ... ... ... ... құрған найман
деген ұлыс аты пайда болады. Дәл осы жерде наймандардың мемлекеті құрылады
/66/.
А.М.Позднев, И.Н.Березин, В.В.Бартольд, Б.Владимирцов сияқты ... тегі – ... ... Бұл ... найман этнонимі монғолдың
найм (сегіз) деген сөзінен қойылған, ... олар ... ... керек деп
жорамалдады.
Ал Н.Аристов, Г.А.Бобровников, Х.Ховорс, чех ғалымы П.Поуха, жапон
ғалымы С.Мураяма, ... ... ... ... ... және ономастикалық деректерін терең зерттеп ... шығу тегі ... ... ... ... және ғылымда
осы пікір қабылданды /67/.
Профессор С.Аманжолов наймандардың түркі тектес екендігіне ... ... 1) ... ... ... Огуз ... 2) ... өзі найман хандары мен ... аты ... ... ... ... хан – ... ... хан», Инанч-Еке-
Туку – «сенімді, ұлы Туку», «Еді-Туклук» – ... ... ... – есісі аты, белчир «Жайлау, сазды жер»; 3) қазақ және қырғыз
халықтарының ... ... ру ... этимологиясы түркі
тілдерінен табылады: бура (верблюд), қаратай (черный жеребенок), бағаналы
(бағана таңбалы), ... ... ... ... ... ... –таңбалы, күн-найман (солнечный найман), бүйі-найман (тарантул-
найман), ... ... ... автор Л.Л.Викторова монғол тілдес кидандар Х ғасырда сегіз огуз
деген этнонимді өз тілдеріне аударып, ... деп атай ... ... ... деп қарайды. Наймандар түркі тектес деген пікірге қосыла
отырып, біз де өз тарапымыздан төмендегідей дәлелдер келтіреміз.
Рашид-ад-дин ... ... ... дейін наймандардың Нарқыш-Таян
және Энитқаан деген хандары болады. Эниат –ханның Құйрық және Таян ... бар еді, ... ... ... ... ... ... деп жазды.
/68/
Мұндай етістікпен зат есімнің жасалуы – бұйыр (етістік)+ық (етістікті
зат есімге айналдыратын жұрнақ) – түркі тілдерінде әбден ... ... ... ... бір ... аты – Коксэну-сабрақ – мұны
Көксаку – ... деп те ... ... Бұл ат ... Рашид-ад-дин былай деп
жазыпты: «В тех пределах той зимой обимтал бек из беков Буюрук -хана ... ... ... означает человек, у которого голос вследствие
кашля и боли в ... стал ... а ... есть ... места, которое
называют по тому человеку /70/. Мұндағы Куксэку (дұрысы Көксаку) ... ... ... ... кукһау (чахотка) сөздерімен
салыстыруға болады.
Көксаку>көксау өзгерісі түркі тілдеріне тән ... ... ... ... “көкірек ауруы” деп дұрыс көрсеткен.
Найман бектері мен әмірлерінің аты осылайша түркі тілін де ... Бұл ... бәрі ... ... ... ... берік
дәлелдейді.
Найман этнонимнің этимологиясы туралы профессор С.Аманжолов былай деп
жазады: “В ... к ... ... ... сказать что монголы не
могли нумеровать все в соседстве с ними ... ... И ... ... ... ... вообще нет. Поэтому слова найман возможно состоит из
тюркского (здесь ссылка на словарь Л.Будакова – А.А.) нажы//найы – ... ... – как это в ... ... ... аффикс, по мнению
М.Кашкари. означает “подобно” или “похож”. Возможно еще, что ... ... у ... в ... означало “человек”, потом
превратилось в аффикс. Доказателством этому служат еще ... ... ... термины, как: атарман (букв. “стреляющий человек”, “стрелок”), “шабарман”
(посыльный, рассыльный курьер), ... ... ... ... или ... и др. /71/. ... бұл этимологиялық
болжауына біз қосыла алмаймыз. Ол нажы//найы сөзі түркі тілінікі дейді ... ... ... жасайды. Ал сөздікте бұл сөз алтай тілімен
монғол тілінен ... ... ... найы или ... ... /72/.
Шынында да қазіргі алтай тілінде нады (дос) деген сөз бар. Бұл басқа
түркі тілдерінен тува ... ... ... ... ... ... ... да кездеседі. Ал басқа түркі тілдерінде кездеспейді. Сондықтан
бұл сөз монғол тілінен ... ... ... әбден дұрыс монғол тілінде наиз
сөзі “дос” дегенді білдіреді /73/. ... ... ... хакас тілдеріндегі
жоғарыда көрсетілген сөздер – осы ... ... найз ... ... Олай ... ... найз//найдж сөзі мен арабтың ман сөз
жұрнағынан бірігіп найман этинимінің жасалу мүмкіндігі жоқ.
Найман ... ... ... тілінен түсіндірілді деген
Л.Л.Вихрованың пікірі, біздіңше, тарихи жағынан да, ... ... ... ... VIII-X ... ... огуз аталған түркі тайпалары Х
ғасырдан бастап ... ... Ал ... сөзі монғол және бурят-
монғол тілдерінде «сегіз» дегенді ... /74/. ... ... ... ... өз тіліне аударып қолданған да, ... ... ... аты ... ... ... Этнонимдерді бұлай кальки жолымен
аударып қолдану тарихта көп ... ... ... ... ... ... тегі жағынан түркі болғанымен, олардың атын тарихи
ситуацияға байланысты монғолдар қойған.
Қонырат. Этнотопоним. ... ... қала ата. ... ... ... қазақ халықтарының этностық құрамына енген.
Қоңырат тайпасының тарихы жөнінде ... ... ... , ... Т.А.Жданко, С.М.АбрамзинВ.В.Востров;
М.С.Мұқанов т.б. жазды.
Қоңырат жөніндегі тарихи этнографиялық және ... ... ... ... пен М.Мұқанов еңбектерінде ... біз бұл ... ... ... ... ғана ... ... 75/.
Тарихи әдебиетке қоңыраттар туралы толық мағлұмат Рашид-ад-диннің
еңбегінде кездеседі. Ол ... деп ... ... за 2 ... ... (времени) у того племени, которое в древности называли ... ... с ... ... племенами и закончилась сражением и
войной.. Имеется рассказ (передаваемый со ... ... ... лиц, что над ... одержали верх другие племена и учинили
такое избиение среди них, что в живых ... не ... двух ... и
женщин. Эти две семьи в страхе ... ... ... в ... ... ... были лишь горы и леса и к ... ни с одной сстороны узкой
и труднодоступной ... по ... ... было ... туда с ... ... затруднением Среди тех гор была обильная трава и ... по ... ... этой ... ... ... слово кун-косогор, а
эргунэ- крутой, иначе говоря «крутой хребет». А имена тех двух ... ... и ... Они и их ... ... годы оставались в этом месте и
размножались / 76/.
Рашид-ад-дин ... ... ... ... бөлімінде бұл тайпа сол
Эрунэ-кун деген жерге кеткен екі кісіден тараған деп көрсетеді. Бұлардан
туған үш ұл ... ... ... бұл ... ... - ... ... адам болған дегенді білдіреді деп жазады Рашид-ад-дин /77/. Тегінде
бұл еңбекте қоңыраттар тарихына көп орын ... /78/. ... мына ... ... айта ... болмайды. Жоғарыда айтылған Қиян деген кісіден
тараған ұрпақ кейбір, сан-сан руға бөлінгендіктен ... Қият деп ... ... ... ... Ал Қият огуз ... бірі екенін,
қарақалпақта Нөкіс деген тайпа одағы бар екенін ескерсек ... ... ... шүбә қалмайды. Қоңыраттар Дешті-Қыпшақта
Әбілхайырханның ... ... және ... ... мен оның ... ... ... роль атқарған. Мәселен, XIV ғасырдың 60-шы жылдарында
қоңырат тайпасынын шыққан Хусайн Хорезмді ... ... да ... ... аймағы қоңыраттардың билігіне көшеді. Одан соң
өзбек және ... ... ... ... олар ... ... жаққа көшіп, Хиуа хандығында қоныстанып, қарақалпақ
халқының ... ... ... ... ... көпшілігі қазақ жерінде
қалады, оның тұқым-әулеті осы күндері де, ... ... ... ... ... аудандарында өмір сүреді. XVIII ғасырда Қаратау
қоңыраттары мен ... ... ... әскери күшін құрады. ХІХ
ғасырда Қаратау, Қоңыраттарының бір бөлігі ... ... ... ... барып жүрген.
Уәли-хан заманында (1716-1821) қоңыраттар Орта жүзден бөлініп ... ... ... ... ... (В.Востров пен М.Мұқановтың,
көрсетілген еңбегінің 75-78 б.) қоңыраттардың қысқаша тарихы осы. Қоңырат
этнонимнің этимологиясы ... ... ... ... ... Т.Жданко қазақ , өзбек және қарақалпақ халықтарының
құрамындағы қоңырат тайпаларына жататын ру ... ... ... бұлар
бірдей емес екенін көрсетеді. Ол ру аттары ... ... пен ... ... бөлек екенін нақтылы фактілермен дәлелдейді. Ол қазақ
қоңыраттары туралы былай деп жазыпты: «Списки родовых ... ... ... ... что в его ... ... тюркские, а не
монгольские роды». Шынында да Рашид-ад-дин еңбегідегі, өзбек, қарақалпақ
және қазақ халықтарының ... ... ... қандай байланыс
бары жөнінде әлі де зерттеу жұмысын ... ... ... біз қазақ
халқының құрамындағы қоңыраттардың ғана этимологиясын сөз етеміз.
Қоңырат этнониммнің этимологиясы жөнінде С.Аманжолов ... деп ... само ... ... ... ат-конь) показывает, что это
одно из древних тюркских племен, носящее тотемическое ... ... – это ... выбор данного рода и ... ... да ... ... екі ... ... деп ... қоңыр
(бурый) + ат (конь). Бірақ осылай деп қойылуын, ол басқаша түсіндіреді:
«Среди родовых названий, указывающих на ... ... ... ... в
войсковых формированиях у киргизов, отметим следующее: боз – ... ... и т.п. ... ... тору – ... ... - черик), тору-айғыр ... ... ... ... ...... и др. Не исключено, что
и название племени қоңырат (под таким названием известны племена в ... ... и др. ... ... имеет прямое отношение к древней
военной организаций (не выступали ли войны из ... ... на ... ... ... әр ... ... мен с:Аманжолов пен
С.Абрамзонның пікірі ойға ... ... көне ... ... ... ... ... Ендеше өз әскерін басқадан айыру үшін біріңғай
түсті атқа мініп жаугершілік жасау ... да. ... ... ... (қалшын), қарат (қара-ат) деген рулардың аты да жылқының осы
түстеріне байланысты ... Кей ... өз ... ... ... ... ... бас киім де пайдаланған: қара қалпақ, қызыл бас (жауға басына
қызыл орамал тартып шапқан) т.б. Мұндай ... ... ... атауына айналып
отырған. Ертеде тайпалар бір-бірімен малы араласып, жоғалып кетпеуі үшін
бір тайпа біріңғай түсті мал ... ... ... ... малы ... Бұл ... ... халқының атақты «Манас» жырында жиі айтылады.
Енді қоңыраттар түркі ме монғол ма деген мәселеге келейік. Профессор
С.Аманжолов қоңыраттардың ... ... ... ... ... Емші-ноян сияқты ру және кісі ... ... ... ... ете ... ... түркі нәсілінен деген
қорытыдыға келеді. Біздің байқауымызша жалғыз бұл атаулар ғана емес, ... ... ... ... ... да кісі ... ... тілінен емес
түркі тілінен и түсіндіріледі: Даритай (дәрі – тай кісі атын ... Юұюр ... ... ... аға), ... ... ... ұл өлгесін туған бала), Кутлуг-Тимур (құтты темір) т.б. Бұл
келтірілген фактілер қоңырат этнонимі ... ... ... және өздері
де түркі тайпасы екенін дәлелдейді.
2. ... ... ... МЕН ... ... жал; ... Сараңы жал, биік; Баба-тау, Бабалыаласа
тау; Болатқожа-тау; Есен-тау; Қарт; Тоғыз-төбе; Шегір-кезең, Тоқантас-төбе;
қари ... ... ... ... Түрікпеналаса тау т.б.
Осы көрсетілген оронимдердің көпшілігі Орта ... ... ... ... ру ... қойылғанын байқаймыз. Себебі бұл өңірдің негізгі
тұрғындары арғындар ... ... ... ... ... Қаракесек
руындағы Айбике атасы негізінен Нұра өзені бойын, Қу, Арқалық, Едірей,
Дөгелең ... ... ... Осы ... байланысты аталған
Егіндібұлақ ауданында Айбикешақпақ қырқасы бар. Сол арғынға тән ... ... ... Қарт ... ... Абай ... жеріндегі аласа
тау жотасы Есенбай, ал Нұра ауданындағы тау Қарт алаш, оның бір ... Қарт ... ... ие. Сол ... ... ауданындағы тау Құдайберлі
руының есімінен Құдайберлі аталған. Арғын ... ... ... болатқожа руы Октябрь Революциясына дейін қарқаралы уезінде
мекендеген. Осы ... ... ... ...... асу, Дос - ... және ... аудандарындағы екі тау аты.
Тоқантас – Бесоба совхозы ... ... Тоқа – ... ... тау ... аты. ... жеріндегі кіші және ұлы жүз ... ... ... аз да ... ... Кіші жүздің жеті ру
тайпасына жататын сарман руы атынан қойылған Cарман тауы ... ... Ал ұлы ... ... ... ... ... Жалайыр тауы
Мичурин ауданында Жаныс руының бір атасы Шегір атынан қойылған ... ... ... ... ... ... ... қойылған Байыстау Киргизия
совхозы жерінде. ... ... мен ... ... тау аты – ... ал ... совхозы жеріндегі аласа тау
– Түрікпен Кент тауының шығыс бөлігіндегі сай Қырғызсай ... ... ... ... ... ... ... бар. Қалмаққырған
тауы осы жерде болған қазақ пен ... ... ... ... ... жеңіліп, көп қырылуымен байланысты аталса, Қырғызсай –
шағын ғана ... ... осы ... ... ... ... Қазіргі кезеңде осы сайдың шығыс бөлісіне орналасқан Қырғыз елді
мекені де осы ... ... ... қазіргі Қарағанды облысы жеріндегі этнотопонимдер құрамын талдай
қарағанымызда ... ең ... тобы ірі ... мен, ... ... Ал елді ... ... аса мол емес. Оның себебін
ежелгі рулық, тайпалық елді ... ... ... ... атауларды
жаңалау (саяси-әлеуметтік, тарихи) кезінде басқа атаулармен аталып кеткен.
Және де Октябрь революциясына ... ... ... ... ... отырықшылыққа негізделген ауыл, елді мекендер болды деп ... ... ... де ол ... ... ... ауысуына сәйкес сол
дәуірдегі ел, ру басы атымен аталып отырған. Мысалы, ... ... ... Абай ауылы т.б. Дегенмен ру-тайпаға қатысты кейбір атаулар
Қарағанды облысы жерінде сақталып та ... ... бұл ... ... тобы сол ... тау, өзен ... ... аталған, олардың
ішіндегі басым тобы қыстау атаулары. Мысалы, Ақша-Қожай қыстауы, өзен атауы
Жейріже, Балта – ... өзен ... ... ... – осы ... тау ... ... Мұрат – тау атына байланысты (Шет ... ... ... ... ... ... – бейіт атауына байланысты (Жезді ауданы);
Шегендік – жайлау ... ... ... ... аталған.
Осы аталған этнонимдердің бәрі де арғын ... ... ... ... ... Бұл аты ... рулардың ежелден күні
бүгінге дейін осы жерді мекендеген келе ... ... ... ... ... осы ... ұшырасуы – осы рулардың осы ... ... Ал ... бір атаулар Орта жүз ... ... ... Орталық Қазақстанан тыс жерлерде. Ондай атаулар ... – тау ... ... ... ... – тау, ... ... Керей - өзен, қыстақ; Қалмақ – тау, қыстақ (Жезді ...... ... (Жезді ауданы); Қоңырат – төбе, елді мекен
атауы (Балқаш қаласы жанында); Ноғай – бейіт, ... ... ... ... ... ... ... ауданы); Сиқым - бейіт, қыстақ (Ақадыр ... – тау, ... ...... ... ... ауданы); Шөмекей
– қыстақ, құдфқ (Жезді ауданы; Ұлы жүз тайпасы ... ... ... ... біз сөз ... ... ... (өзен, тау, көл, елді мекен атаулары) негіз болған
этнонимдердің барлығы да бұл ... ... ... ... ... ... ... қатар бұл өңірде қазақтың ұлы, кіші жүздеріне тән ... және де ... ... ... ... ... ... сол халық өкілінің біреуіне сәйкес ... ... ... қарым-қатынас, терең байланыс болғандығын солардың ... ... ... ... ... бір саласы – этнотопонимика, яғни ру, тайпа, халық
аттарынан қойылған географиялық атауларды зерттеу бөлігі. Ал этнонимдерден
қойылған жер-су аттары – ... ... ... құрайтын компонент – этноним. Этноним
дегеніміз ру, тайпа, халық аты, ал оны ... ... ... ... ... жөн.
Этнонимге байланысты жер-су атауларының сыры – қазақтың көне тарихына
алып барары сөзсіз. Қазақтың ең ... ру, ... ... және ұлт ... – оның ... ... бірі ... дәлелдейді. Осы ежелден қазақ
жерін мекендеуші ру, тайпа, халықтың атаулары өздері мекен етіп отырған жер-
су, тау-тас, өзен-көл т.б. ... ... ... қоймады. Халқымыздың
арғы-бергі тарихына қол жетудің нәтижесінде және де кейбір атауларды тілдік
тұрғыдан ғылыми ... ... ... ... этнонимге де
қатысы бар екенін осы жұмысымызда анықтап-ашып беру.
Этносты және этнонимдерді зерттеуді әрқашанда баршылыққа алынып келген
және алына бермек Ф.Энгельстің ру, ... ... және оның ... ... ... ... шығуын, дамуын, олардың қоғам құрылысымен
байланысты т.б. мәселелерін қарастырған. «Семьяның, жеке меншіктің ... ... ... ... ... ... ... жете сипаттап
береді.
Жалпы қазіргі Қарағанды облысы жеріндегі этнотопонимдер құрамын талдай
қарағанымызда олардың ең басым тобы ірі ... мен, ... ... Ал елді ... атаулары аса мол емес. Оның ... ... ... елді ... атаулары советтік дәуірдегі атауларды
жаңалау (саяси-әлеуметтік, ... ... ... ... аталып кеткен.
Және де Октябрь революциясына дейінгі дәуірде Орталық Қазақстан жерінде
нағыз отырықшылыққа ... ... елді ... ... деп ... Болған күнде де ол атаулар ... ... ... ... сол
дәуірдегі ел, ру басы атымен аталып отырған. Мысалы, Өскенбай ауылы,
Құнанбай ... Абай ... т.б. ... ... ... кейбір атаулар
Қарағанды облысы жерінде сақталып та қалған. Алайда бұл топтағы атаулардың
басым тобы сол жерлердегі тау, өзен ... ... ... ... ... тобы ... атаулары. Мысалы, Ақша-Қожай қыстауы, өзен атауы
Жейріже, Балта – қыстау, өзен атауына орай, Қамбар – осы аттас тау ... ... ... – тау атына байланысты (Шет ауданы); Сарман –
құзық атауына байланысты; Түйте – бейіт ... ... ... ...... атына байланысты (Ақтоғай ауданы) аталған.
Осы аталған этнонимдердің бәрі де арғын тайпасынан тарайтын ... ... ... Бұл аты ... ... ... ... дейін осы жерді мекендеген келе жатқандығы белгілі. Сондықтан да
бұл атаулардың осы ... ... – осы ... осы ... ... Ал ... бір ... Орта жүз ұлысына жатқанмен
қазіргі мекедері Орталық Қазақстанан тыс жерлерде. Ондай атаулар ... – тау ... ... қыстақ; Жағалбайлы – тау, қыстақ (Ақадыр
ауданы); ... - ... ... ... – тау, ... (Жезді ауданы);
Қарақыпшақ – бейіт, қыстақ (Жезді ауданы); Қоңырат – төбе, елді ... ... ... ... ... – бейіт, қыстақ (Ұлытау ауданы); Сарт
– бұлақ, қыстақ (Ұлытау ауданы); Сиқым - бейіт, ... ... ... – тау, ... ...... қыстақ (Жаңаарқа ауданы); Шөмекей
– қыстақ, ... ... ... Ұлы жүз ... ... тарайды) атаулары
жатады.
Қорыта айтқанда біз сөз еткен ... ... ... тау, көл, елді ... ... ... ... барлығы да бұл жерді ежелден арғын тайпасының мекен еткенін
көрсетеді. Осымен қатар бұл ... ... ұлы, кіші ... тән ... және де ... ... ... халықтарының қоңыстас жүргенін
(атаулар сол халық өкілінің біреуіне сәйкес қойылған), олардың арасында
тарихи қарым-қатынас, ... ... ... ... ... ... толық дәлелдейді.
Пайдалалынған Әдебиеттер
1. А.Абдірахманов. Қазақстан энциклопедиясы. – А., 1979. – 3 ... ... Ф. ... жеке ... және ... ...... Сонда, 29-70 бб.
4. Сонда, 100 бет.
5. Сонда, 104 бет.
6. Сонда, 105 ... ... А. ... ... орд и ... Ч.ІІІ. СПб., 1832.
8. Потанин Г. Очерки Северо-Западной Монголоии… СПБ., 1881, Вып. ... ... В.В. ... обзор турецких племен Сибири и Монголии.
– Иркутск, 1929.
10. ... А. ... ... орды ... ... – М., ... ... Н. Опыт выяснения этнического состава казахов Большой орды ... ... ... Вып. 3, ... ... В.В. Сочинение в 9-ти том. – М., 1963-1975.
13. Валиханов Ч.Ч. ... ... в ... – А-А., ... ... М. ... и ... киргиз-казахского народа. – Ташкент,
1925.
15. Аманжолов С.А. Вопросы истории и ... ... ...... ... Маргулан А. Комментарии к 5-ти т. Ч.Валиханова. – А-., 1961-1972 гг.
17. Кенесбаев С.К., ... Т.Д. О ... ... ... ...... тюркология», 1976, № 3, стр. 78-88.
18. Востров В., Муканов М. Родо-племенной состав и расчленение казахов. –
А-А., 1968.
19. ... С. ... ...... ... ... М.Х. К ... образования казахского народа. – «Вестник
КазССР», 1951, № ... ... Ф. ... жеке ... және ... шығуы. – 118 б.
22. Жданко Т. Очерки исторической этнографии каракалпаков. – 106-107 ... С. ... ... – А., 1974. – ... Кононов А.Н. Родословная туркмен. – М.-Л., 1958. – с.185.
24. Бұл туралы деректерді С.Аманжоловтың аталған ... ... ... ... С.Г. Древнетюркские рунические памятники. – М., 1964. –
с.105.
26. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. – М. – Л., 1951. ... 36; ... Л.Н. ... ... – М., 1967. – с.340.
27. Қашқари М. Девону муғатит түрк. Т.І-ІІІ. – Ташкент, 1960-1963.
28. Рашид-ад-дин. Сборник летописей. Т. І-ІІ. – М.-Л., ... Там же, Т.І, кн.1. ... ... П.М. ... – М., ... Там же, с.81.
32. Кононов А.Н. Родословная туркмен. - М.-Л., 1958.
33. Валиханов Ч. Собрание сочинений. Т.І. - Алма-Ата, 1961. - ... ... ... А.Н. Древнейшие тюркские элементы в этногенезе Средней Азии.
- 1974. - 151 стр.
35. Шербак А.М. ... - М., 1959. - ... ... ... және ... ... ... 1975. -
118 б.
37. Мұқанов М. Этнический состав и ... ... ... ... ... 1974. - ... ... С. Вопрос диалектологии и истории казахского языка.
39. Ильич-Свитич В.М. Опыт ... ... ... - ... - ... ... А. Топонимика және этимология. - Алматы: Ғылым, 1975. -
102-106 б.
41. Жанұзақов Т. ... ... ... – А., 1971. – 174 ... ... Т. Очерки казахской ономастики. – Алматы. - 89 б.
43. Бартольд В.В. Сочинение. – М.:изд.Вост.лит. – 1963. – 102 с.
44. Зуев Ю.А. Из ... ... по ... источникам. – с.
106.
45. Аманжолов С.А. Вопросы историии диалектологи . – А-А., ... ... В., ... М. ... ... и рсселение казахов. – А-
А., 1968.
47. Аристов Н. Опыт выяснения. – с. ... ... С.К., ... Т.Ю. О ... ... С. ... Зуев Ю. Жоғарғы көрсеткен еңбегінде. 105-107 бб.
50. Санжеев Т.Р. Сравнительная грамматика монгольских языков. Т.І. – М.,
1953. – ... ... С.Т. ... рунические памяиники. – с.122-135.
52. Рашид-ад-дин. Сборник летописей. Т.І. кн.І. – М.-Л., 1952. – с.126-
135.
53. ... 50-51 ... ... В. ... в ... ... нашествия. Ч.ІІ. – 1900.
–с.416.
55. Востров В., Мұқанов М. – с.52-58.
56. ... ... ... Т.І. кн.І. – М.-Л., 1952. – ... ... 50-51 ... ... В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Ч,ІІ. – 1900. –
стр. 416.
59. Nemeth J. Kereit Giray. – Ural-Altaishe Iahrluher, Vol6 36, Fase. ... 1965. стр. ... ... М. ... І. Т. 1960. – 350 ... Юдахин Л.К. Киргизско-русский словарь. – М., 1965. Стр. 379.
62. Владимирцев Б. Георгафические имена орхонских подписей, сохранившихся
в монголском. ... ... 1929, в №19, стр. ... ... Т.И. В ... в ... языкознание. – М., 1937. – стр.
182-183.
64. Ысқақов А. Қазіргі ... ... ... . – А., 1964. – 236 б.
65. Севортян Э.В. ... ... ... в ... - М., 1966. - стр. ... ... Л.Л. К ... о найманской теории ... ... ... и письменности ХІІ-ХІІІ в.в. Ученые
записки ЛГУ, № 305, Серия востоковеденческих наук, вып. 12, 1961. ... ... ... В.В., ... М. ... ... и ... казахов.
Стр. 64-65.
68. Рашид-ад-дин. Сборник летописей. - стр. ... ... Э.В. ... именного словообразование в азербайджанском
языке. - М., 1966. - стр.200-202.
70. Рашид-ад-дин. Сборник ... - стр. ... ... ... истории и диалектологии. стр. 55.
71. Аманжолов С. Вопросы истории и диалектологии. стр. 53-54.
72. Будагов ... ... ... ... т. ІІ. ... - ... Манғолша-қазақша сөздік. – Уланбатыр, 1954.
74. Черемисов К.М. Бурят-монгольско-русский словарь. – с.335.
75. Жданко Т.А. Очерки ... ... ... – М., 1960. ... ... С.А. ... ... и диалектологии. – с.61-
65.; Востров В.В., ... М.С. ... ... и ...... ... ... летописей. Т.І, кн.1. –стр.153.
77. Сонда, 160 б.
78. Сонда, 153-165 б.
79. Жданко Т.А. Очерки ... ... ... – М., 1960. –
с.119.
80. Аманжолов С. Вопросы истории и диалектологии. стр. 62.
81. ... С.М. К ... ... ...... 1964, №3. – ... Қашқари М. Диван лугат турн. Т.І. – Ташкент, 1960. – с. 495.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыс Қазақстан4 бет
Дәулет Мықтыбаев (1904-1976) мектебінің өзіндік қасиеттері мен ерекшеліктері6 бет
Жер заңнамасы5 бет
Кедейлiкпен күрес. Жұмыссыздықпен күрес - кедейлiктi жоюдың негiзгі шарты6 бет
Кондитерлік тағамдарды дайындау технологиясы62 бет
Саттар Ерубаев8 бет
Семей полигоны8 бет
Тәттімбет Қазанғапұлы4 бет
Ықылас Дүкенұлы7 бет
Қазақстан Республикасының ұлттық мұрағаттары41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь