Төле бидің соттық шешімдері және қазақтың әдет - ғұрыптық құқығы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.9

І Төле бидің заманы және оның қоғам қайраткері, әрі би, әрі шешен ретінде қалыптасуы.

1.1 XVІІ ғасырдың екінші жартысы . XVІІІ ғасырдың бас кезіндегі қазақ хандығының саяси қоғамдық өміріндегі билердің орны ... .. 10.

1.2 Төле бидің қоғам қайраткері және би ретінде қалыптасуы және танылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1.3 Төле бидің өмір баянының негізгі кезеңдері ... ... ... ... ... ... .


ІІ Төле бидің биліктеріне талдау.

2.1 Төле Әлібекұлының құқықтық, құқықтық қағидалық мәні бар өсиеттері, толғаулары, нақыл сөздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2.2 Төле би және жер.су дауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2.3 Төле және мал.мүлік дауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2.4 Төле би және жесір дауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2.5 Төле би және өлім.жарақат дауы ... ... ... ... ... ... ... ... ...


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Пайдаланылған деректер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қазақ халқының және қоғамының мемлекеттік және құқықтық даму тарихында ерекше орынға ие әлеуметтік топ бар. Ол - қазақ халқының билері. Билер сонау есте жоқ ерте замандарда пайда болып халқымыздың ұзына бойғы тарихында белгілі бір даму сатыларын бастан өткерді. Бірақ қай уақыт, қай замандарда болмасын билердің қоғам өміріндегі белсенді бейнесі мен жағымды тұлғасы тұрақты болып қала берді. Майқы, Аяз билерден басталып, Абай, Шәкәрім, Жетес билердің қызметтерімен жалғасқан билер дәстүрі өмірлік өнеге мен жарқын оқиғаларға бай.
Қазақ билерінің ішінде шоқтығы биік, аттары ауыздан түспейтін, бүкіл билердің тұлғалық символына айналған үш есім бар. Олар – Төле, Қазыбек, Әйтеке. Бұлар қазақ қоғамына қиын-қыстау заман орнаған уақытта өмір сүріп, сол дәуірдің небір ауыртпалықтары мен шытырман қарама-қайшылықтарын шешуде ерен еңбек еткен халық қаһармандары, ел ұлдары еді.
Ел президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің 1993 жылы 28 мамырда Ордабасында сөйлеген сөзінде үш бидің атын ерекше құрметпен атаған еді. “… Сол бір жан-жақтан жау анталап, іргеден қиқу кетпей тұрған тұста күллі ұлтты түгел ұйытып, ұйымшылдыққа бастаған, рухани ізденіске мұрындық болған кімдер еді” /1.2/ - деп сұрақ қойды Президент осы жиында. Сосын өз сұрағына өзі жауап берді: “Сондай даналардың ішінде дәуірдің үш кемеңгері деп танылған Әлібекұлы Төле бидің, Келдібекұлы Қазыбек бидің, Бәйбекұлы Әйтеке бидің орны бөлек. Барша қазақ баласы аттарын ардақтап, айтқандарын жаттаған осы үш бабамыздың ел алдындағы еңбегіне, халық қамын жеген қасиетті ісіне сөз жеткізіп баға беру қиын-ақ. Халық болып сақталғанымыз, міне бүгін егемен ел атанып тәуелсіздік туын тігіп отырғанымыз, тіпті басқасын былай қойғанда, ата-баба жерінде басымыз аман, бауырымыз бүтін жүріп жатқанымыз үшін бүгінгі ұрпақ осы аталарымыздың аруағының алдында бас иеді /1.2/.
Аты аталған үш бидің әрқайсысының орны жеке дара, өз алдына бөлек екендігі айтпаса да түсінікті. Сондай дербес тұлға, біртуар халық азаматы, өнбойы тұнған бітімгерлік билік пен шешендік үлгісіндей болған билердің бірі емес, бірегейі – Төле Әлібекұлы еді.
Төле 1663 жылы Шу өзенінің бойында өмірге келіп, 1756 жылы қайтыс болды. Денесі Ташкентте жерленген.
Төле 9 жасынан ел көзіне көрініп, бірте-бірте билікке араласа бастайды, 14 жасында “бала би” атанады. Тәуке хан билік құрған кездері (1680-1718 ж.ж.) ол Ұлы жүздің бас (төбе) биі, хан жанындағы “Билер кеңесінің” мүшесі, “Жеті-Жарғыны” құрастырушылардың бірі болды. Мұнан кейінгі жылдары қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы ұлт-азаттық күресінің басшыларының және ұйымдастырушыларының алғы сапында болды. Төле өз заманының белді де беделді мемлекет әрі қоғам қайраткері еді.
1. Назарбаев Н.Ә. «Береке басы - бірлікң Егемен Қазақстан. 1993 ж. 28 маусым;
2. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан-2030: Қазақстан халқына үндеуің. – Алматы: «Білімң, 1997;
3. Назарбаев Н.Ә. «Тарих толқынындаң Алматы: «Атамұраң 1999.
4. Зиманов С.З. Қазақтың ата заңдары және оның бастаулары // Қазақтың ата заңдары. 10 томдық. Алматы: Жеті-Жарғы, 2001, 1 том, 15,16 б.б.
5. Описание родоплеменного состава казахов Среднего и Большого жузов, составленное М. Тевкелевым. – Казахско-русские отношения в ХVІ-ХVІІІ веках (сборник документов и материалов) Алма-ата, 1961. - с. 407
6. Записки переводчика Ю.Гуляева о результатах его поездки в Малый жуз с целью выяснения причин убийства хана Абульхаира– Сонда, 425 б.
7. Запись показаний казачьего атамана Смаила-муллы Абдрезякова, ездившего в Малый жуз – Сонда, 432 б.
8. Письмо Оренбургского губернатора И.Неплюева бию Большого жуза Тюле по поводу принятия им российского подданства – Сонда, 490 б.
9. Письмо бия Большого жуза Тюле Оренбургскому губернатору И.Неплюеву о принятии российского подданства им и подвластными ему казахами – Сонда, 484 б.
10. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. СПб., 1832. т. 2 (с. 80, 367, 368, 215)
11. П.И. Рычков. История Оренбургская. Оренбург, 1896. (с.51,52)
12. В.В. Вельяминов-Зернов. Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях со Средней Азией со времени Абулхаир-хана 1748-1765 г.г. Уфа, 1853. вып. 1 и 2
13. В.Н. Витевский. И.И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 г. Казань, 1889. вып. 1
14. Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. т. 1. Юридический быт. Ташкент, 1899.
15. А. Баллюзек. Народные обычаи имевшие, а отчасти и ныне имеющие в Малой киргизской орде силу закона. Записки Оренбургского отдела ИРГО. Вып. 2. 1871.
16. Добросмыслов А.И. . Ташкент в прошлом и настояшем, вып. 1, Ташкент, 1911. Суд у киргиз Тургайской области в ХVІІІ-ХІХ веках. Казань, 1904.
17. Павлов Н. История Туркестана. Ташкент, 1910.
18. Крафт И.И. Сборник узаконении о киргизах степных областей, Оренбург 1898. Султаны, тарханы, бии (историческая справка) // Тургайская газета. 1897. № 120
19. Гурлянд Л.У. Степное законодательство с древнейших времен по ХVІІ столетие // Известия общества истории, археологии, этнографии при Казанском университете, 1904. т. ХХ. вып. ІV, V
20. Диваев А.. К вопросу о киргизских судах// Сборник материалов для статистики Туркестанского края. Т. 460 СПб., 1907. - с. 110
21. Сборник материалов для статистики Туркестанского края. т. 16. (25, 122, 383, 395, 422, 458, 460, 517 с.)
22. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинении в 5-ти томах. т. 4. А., 1985. с.88-173
23. Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының кітапханасы. Қолжазба қоры. 1062, 1125, 1173- 1178, 1645 папкалар; Көпеев М.Ж. Таңдамалы. 2 томдық, А, 1990; Көпейұлы М.Ж.. Қазақ шежіресі. А, 1993
24. Қараңыз: Материалы по истории политического строя Казахстана /отв.ред. – С.З. Зиманов. т. І, Изд-во АН. КазССР, 1960; Казахско-русские отношения в ХVІ-ХVІІІ в.в. А., Изд-во АН. КазССР, 1961., Казахско-русские отношения в ХVІІІ-ХІХ в.в А.: Наука, 1964.; Материалы по истории казахских ханов ХV-ХVІІІ в.в, А.: Наука, 1969.; Материалы по казахскому обычному праву Сб. І. А., 1948.
25. Тынышбаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Ташкент, 1925.; Киргиз-казахи в 17 и 18 веках, Кзыл-орда, 1926.; История казахского народа, А-А, 1993.
26. Вяткин М.П. Батыр Срым. М.Л., 1947
27. Аполлова Н.Г.. Присоединение Казахстана к России в 30-х годах ХVІІІ века. А.-А, 1948
28. Бекмаханов Е.Б.. Присоединение Казахстана к России, Издательство АН, СССР М., 1957.
29. Культелеев Т.М.. Уголовное обычное право казахов. А., 1955
30. Зиманов С.З.. Общественный строй казахов первой половины ХІХ века. А., 1958; Политический строй Казахстана конца ХVІІІ и первой половины ХІХ века. А., 1971.
31. Толыбеков С.Е.. Кочевое общество казахов в ХVІІ- начале ХХ века. А., 1971
32. Усеров Н.. Исследование правового памятника “Жеті-Жарғы”, автореферат диссертации кандидата юридических наук. А., 1977 16 б.
33. Шешендік сөздер /құраст. Адамбаев Б. А., 1990
34. Төреқұлов Н.. Төле би. А., 1992
35. А.Нысаналы. Жансарай. Толғамдар. А., 1999
36. С.Дәуітов. Төле би. А.: Жалын, 1993.
37. Билер сөзі /құраст. Кәкішев Т.– А.: Қазақ университеті, 1992. (16, 17, 18 б.б.)
38. Шешендік шиырлары /құраст. І.Есхожин А.: Қайнар, 1993. 48 б.
39. Қасымбаев Ж.. Государственные деятели казахских ханств (ХVІІІ в). А.: Білім, 1999.
40. Артықбаев Ж.О.. Материалы к истории правящего дома казахов. А.: Ғылым, 2001.; Омари Ж.. Қаз дауысты Казыбек би. Астана, 2000
41. Қазақтың ата заңдары. Құжаттар, деректер және зерттеулер. 10 томдық. 1 том. А.: Жеті-Жарғы, 2001. (75, 81, 82 б.б.)
42. Созақбаев С.. Тәуке хан. “Жеті-Жарғы” А., 1994.
43. Дулатбеков Н.. Қазақстан Республикасы мемлекет және хұқ тарихынан хрестоматия. Қарағанды, 1994
44. Нәрікбаев М.. Ұлы билерімізден Жоғарғы сотқа дейін. А.: Ата мұра, 1999.
45. Қуандықов Б.. Әйтеке Бәйбекұлының би ретіндегі қызметі. Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. А., 2001. 14 б.
46. Қараңыз: газеттер: Егемен Қазақстан – 1993 ж. 01.04., 19.06.; 1994 ж. 27.08.; 1998 ж. 15.07.; 1997 ж. 24.12.; 2001 ж. 11.12., Жас алаш – 1991 ж. 18.10.; 29.10; 1993 ж. 28.05.; 10.06.; 1994 ж. 15.02.; 2002 ж. 11.06., Қазақ әдебиеті – 1988 ж. 04.11.; 1991 ж. 04.01.; 13.09.; 2000 ж. 25.02.; 18.10; 1993 ж. 11.06.; 29,10; 1998 ж. 28.08.; Алматы ақшамы - 1991 ж. 24.10; 1992 ж. 11.03.; 1993 ж. 24.05.; 1999 ж. 10.09., Қазақ батырлары – 1992 ж. Ақпан № 24; 2000 сәуір № 4, Астана дауысы – 1992 ж. 19.12.; 1993 ж. 22.05., Қазақ тілі мен әдебиеті – 1998 ж. 28.08., Ақ жол – 1991 ж. 24.01.; 16.10., 1992 ж. 07.07.; 18.07., 21.07, 25.08., 25.11.; 1993 ж. 22.04.; 18.07.; 21.07.; 25.08.; 25.11.; 1993 ж. 22.04.; 18, 20, 22/05; 1994 ж. 30.04; 1997 ж. – 05.11., Жетісу – 1991 ж. 03.08.; 21.08.; 02.11.; 1992 ж. 25, 27, 29/08; 03, 02, 03, 05, 08, 10, 15/09, Оңтүстік Қазақстан – 1990 ж. 15.09.; 1991 ж. 16.01.; 30.07.; 1993 ж. 01, 15/06; 1995 ж. 04, 08/11; 1996 ж. 16.10., Заң газеті – 1996 ж. № 9, 10; 2000 ж. 17.05.; 2001 ж. 29.08.; 12.09; 03.10; Түркістан – 1998 ж. 11.02.; 2000 ж. 06.10.
47. Қараңыз: журналдар – Парасат – 1992 ж. № 2, Жұлдыз – 1995 ж. № 2; 1992 № 8; 1998 ж. № 11, Зерде – 1991 ж. № 3; Тура би – 1998 ж. №2; 2001 ж. №6, Отбасы және балабақша - 1996 ж. № 9-10.
48. Мағауин М.. Қазақ тарихының әліппесі. Алматы: Ер Дәулет, 1994. (72, 81, 83, 63, 82, 87, 85, 119, 127, 126, 101 б.б.)
49. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И.. Казахстан: летопись трехтысячилетий. Алматы: Рауан, 1992. (305, 309 б.б.)
50. Казахско-русские отношения в ХVІ – ХVІІІ в.в. Алма-ата, 1961, сб. І (3, 425, 426, 427 б.б.)
51. Абусеитова М.Х. Казахское ханство во второй половине ХVІ в. Алма-ата: Наука, 1985 (64 б.)
52. История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней. В пяти томах. Алма-ата: Наука, 1979. 2 том (288, 289 б.б.)
53. Шапаққызы У.. “1640 жылғы Монғол-ойрат заңы” заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алматы, 2001 (18,4)
54. Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории Казахстана ХVІІІ века: О внешней и внутренней политике хана Аблая. А., 1988 (18)
55. Қазақтың мақал-мәтелдері. / құраст. Тұрманжанұлы Ө. А., 1935 (123-127)
56. Сборник казахских пословиц и поговорок А-А, 1935 (на каз. яз.) (112, 115)
57. Қазақтың мақал-мәтелдері. А., 1993 (40-45)
58. Бес ғасыр жырлайды. құраст. Байділдаұлы М. А., 1989 (28, 48, 71, 84, 86, 97, 99)
59. Бартольд В.В. “Сочинения” 5 том. М.: Наука, 1968. - стр. 502; Клыштярной С.Г., Султанов Т.И. “Казахстан: летопись трех тясячелетий” А.: Рауан, 1992. - стр. 351; Сыздықова Р., Қойкелдиев М. “Қыдырғали би Қосымұлы және оның жылнамалар жинағы”. А.: Қазақ университеті, 1991. 68 б.
60. Леонтьев А.Л. Обычное право казахов. Юридический вестник, 1889. 5 том, стр. 118; Добромыслов А.И. Суд у киргиз Тургайской области ХVІІІ- ХІХ в.в. Казань, 1904. - стр. 7
61. Радлов В.В. Словарь. ІV., 1568, 1580. стр. 319; Образцы народной литературы тюркских племен. Киргизское наречие. СПб., 1870. стр. 156
62. Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. А.: Жалын, 1994. (64 б.)
63. Қазақтар. 2 том. А.: 1998. (16, 40 б.б.)
64. Шапырашты Қазыбек бек Тауасарұлы. Түп-тұқианнан өзіме шейін. А.: Жалын, 1995. (45,46,210 б.б.)
65. Шәкәрім Құдайбердіұлы. Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі. А.: Қазақстан, 1991. (22, 23 б.б.)
66. Зуев Н.И.. Киргизский народный суд // Сборник материалов для статистики Туркестанского края, 1907. т. 460. (стр. 144)
67. Созақбаев С. Тәуке хан және Жеті-Жарғы. Алматы: Санат, 1994. (18,19,11,21,12 б.б.)
68. Өтениязов С., Алпысбаева Қ. Қазақ еліндегі билер институты// Парасат. 1994.- №10 (16 б.)
69. Кенжалиев З.Ж., Даулетова С.О. Казахское обычное право в условиях Советской власти. Алматы, 1992. (75 б.)
70. Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. Алматы, 1997. (91, 98, 99 б.б.)
71. Шешендік шиырлары / құраст. Адамбаев Б. Алматы: Отау, 1992. (43, 118, 119 б.б.)
72. Үш пайғамбар. Алматы: Дәуір, 1992 (13, 14, 26, 27, 32-37, 53 б.б.
73. Төреқұлов Н. Төле би. А.: Дәуір, 1999. ( 4,5, 14, 24,25, 29,30 б.б.)
74. Сүйіншиәлиев Ханғали. Қазақ әдебиітінің тарихы. Алматы: Санат, 1997. – 314 б.
75. Рсымбетов Ж. Төле би әм оның заманы. Оңтүстік Қазақстан. 16 қаңтар 1991.
76. Мұратбаев Н. Ежелгі шежіре деректер // Жұлдыз. 1995. - №7,8 (200, 201 б.б.)
77. Амангелдиев Қ. Әулие атанған би. Қазақ әдебиеті. 18 қазан 1991.
78. Төреқұлов Н., Қазбеков М. Қазақтың би-шешендері. 1,2 кітап. Алматы: Жалын, 1993. (44 б.)
79. Сәрсенбі Дәуіт. Төле би. А.: Мұраттас, 1991. (14, 23,24 б.б.)
80. Адамбаев Б. Төле би шешен // Жұлдыз. 1972. - №1 (211, 212 б.б.)
81. Көпеев М.Ж., Таңдамалы. 2 томдық шығармалар жинағы. / Дәуітов С. А., 1990. (20 б.)
82. Ахметов Ө., Қуанышев Ү. Үш даңғыл. Семей таңы. 10 желтоқсан 1991.
83. Сәттібайұлы К. Дала Демосфеніне тағзым. Жас алаш. 15 ақпан 1994.
84. Бектаев Қ., Қалдыбаев М. Ұлы бабаларды ұрпақ ұмытпайды. Шымкент, 1993. (17, 26, 29, 32, 48-51 б.б.)
85. Ділебаев Ә. Төле би. Заң газеті. 20 қараша 1993. - №74 (12 б.)
86. Сейфуллин С. Шығармалар. 6 т. Алматы, 1964. (40 б.)
87. Международные отношения в Центральной Азии ХVІІ-ХVІІІ в.в. Документы и материалы. Кн. І. М., 1989 (стр. 290-294)
88. Дәдебаев Ж. Атыңнан айналайын Әулие ата. Алматы: Қазақ университеті, 1998. (151 б.)
89. Орынбор облыстық мұрағаты. Фонд 1. опись 1 1749 г. д.18 л.102;
90. ООМ фонд 3. опись 1 д. 8 л.46
91. ООМ
92. Маковецкий П.Е. Материалы для изучения юридических обычаев киргизов. (стр. 76)
93. Төреқұлұлы Н. Билер сөзі – ақылдың көзі. Алматы: Қазақстан, 1996. (10, 16, 23, 24, б.б.)
94. Г.А.Пугаченкова Мавзолей Калдыргач-бия. /Известия Академий наук Казахской ССР вып. 2 1950. с 90.
95. Ибрагимов Ә. Төле бидің өсиет толғауы: Өттің дүние шіркін-ай// Қазақ батырлары. Ақпан 1992. - №24 (6 б.)
96. Төреқұлұлы Н. Қазақтың жүз шешені. А., 1997. (77 б.)
97. Өзбекұлы С. Төле би хақында бірер дерек. Қазақ тілі мен әдебиеті. 1993, №2 (70-73 б.б.)
98. Амандықов Х. Төле бидің төреліктері. Мұра газеті. Шымкент, 29.08. 1991.
99. Әбділдәұлы Б. Төле би. Алматы, 1991. (16-24 б.б.)
100. Қараңыз: Айткулова Н.Л. Институт “Айып” в обычном правк казахов. Автореферат на соискание ученой степени к.ю.н. Алматы, 2002.
101. Өсерұлы Н. Жеті-Жарғы. А.: Жеті-Жарғы, 1995. (46 б.)
102. Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях со Средней Азией со времени Абулхаир-хана. (1748-1765) Уфа, 1853. Выпуск 1 и 2 (стр. 7)
103. Записки Оренбургского отдела Императорского географического общества. Вып. ІІ. Казань, 1874. стр. 134
104. Қараңыз: Дәдебаев Ж. Бөлтірік Әлменұлы және қазақ шешендік өнері. А.: Қазақ университеті, 1996, 95 б.
105. Материалы по казахскому обычному праву. Сб. І. А.: Жалын, 1998. (373, 384 б.б.)
106. Нышанәлі Нұралыұлы. Қазақтардың дәстүрлі отбасы және неке құқықтары. Алматы, 2001. (67 б.)
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ ГУМАНИТАРЛЫҚ - ЗАҢ УНИВЕРСИТЕТІ
Мыңбатырова Нұрлайым Қанбатырқызы
Төле бидің соттық шешімдері және қазақтың әдет - ... ... 12.00.01 - ... және ... ... және ... тарихы; саяси - құқықтық ілімдер тарихы
Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертация
Ғылыми ... ҚР ҰҒА ... ... ... С.З. Зиманов
Қазақстан Республикасы
Алматы
2002
Мазмұны
Кіріспе …………………………………………………………….. 3-9
І Төле бидің заманы және оның ... ... әрі би, әрі ... ... XVІІ ... екінші жартысы – XVІІІ ғасырдың бас кезіндегі қазақ
хандығының саяси қоғамдық өміріндегі билердің орны …… ... Төле ... ... ... және би ... қалыптасуы және
танылуы ………………………………………………………………….
1.3 Төле бидің өмір баянының негізгі кезеңдері …………………….
ІІ Төле бидің ... ... Төле ... ... ... ... мәні бар өсиеттері,
толғаулары, нақыл сөздері ………………………………..
2.2 Төле би және жер-су дауы ……………………………………..
2.3 Төле және ... дауы ... Төле би және ... дауы ... Төле би және ... дауы ... ... деректер тізімі …………………………………………
Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі.
Қазақ халқының және ... ... және ... ... ... ... ие ... топ бар. Ол - қазақ халқының билері.
Билер сонау есте жоқ ерте замандарда пайда ... ... ... ... ... бір даму ... бастан өткерді. Бірақ қай уақыт, қай
замандарда болмасын билердің қоғам өміріндегі белсенді бейнесі мен ... ... ... қала берді. Майқы, Аяз билерден басталып, Абай,
Шәкәрім, Жетес билердің қызметтерімен жалғасқан билер дәстүрі ... ... ... ... ... билерінің ішінде шоқтығы биік, аттары ауыздан түспейтін, бүкіл
билердің тұлғалық символына айналған үш есім бар. Олар – ... ... ... қазақ қоғамына қиын-қыстау заман орнаған уақытта өмір сүріп,
сол дәуірдің небір ауыртпалықтары мен шытырман ... ... ... ... ... ... ел ұлдары еді.
Ел президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің 1993 жылы 28 ... ... ... үш ... атын ... ... ... еді. “… Сол бір жан-
жақтан жау анталап, іргеден қиқу кетпей тұрған ... ... ... ... ... бастаған, рухани ізденіске мұрындық ... ... /1.2/ - деп ... ... ... осы ... ... өз сұрағына өзі
жауап берді: “Сондай даналардың ішінде дәуірдің үш ... деп ... Төле ... ... ... бидің, Бәйбекұлы Әйтеке бидің
орны бөлек. Барша қазақ баласы аттарын ардақтап, айтқандарын ... ... ... ел ... еңбегіне, халық қамын жеген қасиетті ісіне сөз
жеткізіп баға беру қиын-ақ. Халық болып ... міне ... ... ... тәуелсіздік туын тігіп отырғанымыз, тіпті басқасын былай ... ... ... аман, бауырымыз бүтін жүріп жатқанымыз үшін
бүгінгі ... осы ... ... ... бас иеді ... аталған үш бидің әрқайсысының орны жеке ... өз ... ... ... да ... Сондай дербес тұлға, біртуар халық азаматы,
өнбойы тұнған бітімгерлік билік пен ... ... ... ... емес, бірегейі – Төле Әлібекұлы еді.
Төле 1663 жылы Шу өзенінің ... ... ... 1756 жылы ... ... Ташкентте жерленген.
Төле 9 жасынан ел көзіне көрініп, бірте-бірте билікке ... 14 ... ... би” ... Тәуке хан билік құрған ... ж.ж.) ол Ұлы ... бас ... биі, хан ... ... мүшесі, “Жеті-Жарғыны” құрастырушылардың бірі болды. Мұнан
кейінгі жылдары қазақ халқының ... ... ... ... ... және ... алғы сапында болды. Төле
өз заманының белді де беделді мемлекет әрі қоғам ... еді. Ал ... ... ... ... ... және өз ... ұлы саяси
ойшылдарының бірі ретіндегі бейнесінің жарқын жағы – би есебіндегі қызметі,
ой-пікірлері, соттық қағидалары мен шешімдері ... Төле ... ... ... ... және бұл ... қомақты мұра қалдырған тұлға. Ал
қазақ құқығы, академик С.Зимановтың айтуынша “Қазақ ... және ... ... мәдени байлығы. Ол мыңжылдық тарихымен ерекшеленеді
және өміршеңдігімен, адам еркіндігін жақтаған сипаттарымен әлем ... /4. 15,16/. ... ... ... ... ... оның ... мәдениеті саласындағы еңбегін саралау заң ғылымы алдында тұрған кезек
күттірмес ... ... ... ... Әлібекұлының өмірін, қызметін және ... ... ... ... ... үш ... ... болады. Бірінші кезең - Төле ... ... ... ... ... ... ... көруі. Бұл
кезең Қазан төңкерісіне дейін созылады.
Патша өкіметінің чиновниктері Ұлы жүз, оның құрылымы, хандары ... ... ... Төле ... ... оның көзі ... жинап, тиісті органдарға хабарлап отырды. Бұлардың ішінде М.
Тевкелевтің /5. 407/, ... /6. 425/, ... ... ... ... ... И. ... /8. 490/ Ресей империясының сыртқы
істер коллегиясына және басқа да ресми органдар мен лауазымды ... ... мен ... ... ... сол ... саяси-құқықтық
ахуал, Төленің ұстанған саяси бағыт-бағдары жәйлі біршама хабар ... ... ... қол ... кіруге ниеттеніп Ұлы ... ... ... ... ... ... хаты /9. ... сұлтан мен И.Неплюев арасындағы хат арқылы байланыстар да бидің
қартайған шағындағы өз халқы ... ... ... ... ... ... кейін де оның тұлғасына деген қызығушылық орыс
шенеуніктері мен ... ... ... жоқ. Осы ... ... /10/, ... /11/, В.В. ... /12/, В.Н.
Витевскийдің /13/, ... /14/, ... /15/, ... /16/, Н. ... /17/, И.И Крафттың /18/, Л.У. Гурляндтың
/19/, А. Диваевтың /20/ еңбектерін арнайы атап ... ... ... Төле ... іс-әрекетінің кейбір сәттері баяндалып қана
қоймай, оның бейнесінің уақыт өткен ... ... ... ... ... ... беделге ие екендігі де айтылады.
Тақырыпты терең игеруде ... ... ... ... ... көмек көрсетті. әсіресе оның 16, 25, 122, 383,
395, 422, 458, 460, 517 ... ... ... сол ... тұрмыстық, діни, құқықтық өмір көріністерін суреттейтін
зерттеулер біздің назарымыздан ... ... жоқ ... ... Төле ... ... тартқан қазақ зерттеушілерінің арасынан
Ш.Уәлихановтың /22.88,173/ және Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің /23/ ... ... ... дәуірінде Төле мұрасын жинап, зерттеу өзінің екінші кезеңіне
өтеді. Бұл ... ... ... - Төле ... ... мен Қазақстан
арақатынасына байланысты көптеген архив материалдары том-том кітаптар болып
жарық көре бастады. соның арқасында ХVІІ ғасырдың екінші ... мен ... ... ... ... ... зерттеу біршама қолға
алынып, алға жылжыды. Осындай жинақтардың ... ... ... ... институттары дайындап шығарған еңбектердің құндылығы
өте ... /24/. Осы ... ... ... ... ... қоғамдық
және саяси құрылысын, оның Ресейге қосылу тарихын, әдет құқығын зерттеуге
бағытталған елеулі ... ... ... көре ... Олардың арасынан М.
Тынышбаевтың /25/, М.П. ... /26/, Н.Г. ... /27/, ... /28/, Т.М. ... /29/, С.З. ... /30/, ... /31/ еңбектерін атап өткен дұрыс. Өйткені, бұл зерттеулер
қазақ ... ... ... ... ... ... орнын, әдет
құқығы нормаларының құндылығын түсінуде айтарлықтай алға ... ... Ал, ... ... әсіресе оның құқықтық саладағы еңбегін танып-
білуге елеулі үлес ... ... ... ... С.З.Зимановтың
жетекшілігімен жүргізген “Жеті-Жарғы” жәйлі зерттеуі еді /32/.
Дегенмен, ... ... Төле ... ... ... көзқарас
өзінің салқындығымен, оның еңбегін бағалау ресми органдар тарапынан ... ... ... Себебі, қоғамдық өмірге, оның ішінде
жеке адам өміріне ... ... ... келіп, бағалаудың ауқымы
Төлеге де “үстем тап өкілі”, “қанаушы билер тобынан” деп ... ... ... тарихи тұлғасын толыққанды және жан-жақты зерттеу
еліміз саяси егемендік пен ... ... ... ... ғана ... бастады. Бұл ұлы бабамыздың өмірі мен қызметін зерттеудің үшінші ... ... ... ... Төле ... ... ... жарық көрді. Бұл ретте, ең алдымен, әдебиетшілердің еңбегін атап
айтқан жөн. Шешендік өнер жәйлі ... ... ... ... ... ... ... /34/, А.Нысаналы /35/, С.Дәуітов /36/,
Т.Кәкішев /37/, І.Есхожин /38/ Төле ... ... ... ... оның ... ... ... ұлы бидің жан-жақты рухани
мұрасын елге танытуға үлкен себепкер болды.
Қазақстан тарихшылары да Төле заманын, сол кездегі ... ... ... ... ашып ... ... жариялады. Бұл ретте Ж.
Қасымбаевтың /39/, Ж.О. Артықбаевтың /40/ еңбектерін атап өтуге болады.
Республиканың заңгер-ғалымдары да қазақ халқының құқықтық ... ... ... оның ішінде Төленің би есебіндегі тұлғасын тануда
біршама істер атқарды. Қазақстанның заң ғылымындағы ... деп ... ... ата заңдарының” 10 томдығының жариялана бастауы билер
мұрасын зерттеудегі шоқтығы биік ... Ол – ... ... ... ... іске ... ... бірінші томында академик
С.З.Зимановтың “Қазақтың ата заңдары және оның бастаулары” деген мақаласы
жарияланған. Бұл мақалада ... ... ... әдет ... ... серпіліс берер, методологиялық және теориялық мәні мол ... ... ... ... ... ... халқының құқықтық мәдениетін
“қазақ құқығы” деген атпен дәл де ... ... ... ... ... Шын ... ғылымда “рим құқығы”, “афина құқығы” деген ... Бұл ... ... ... немесе басқа да халықтардың
құқықтық жүйелері осы халықтардың төл туындысы дегенді білдіреді. ... ... ... ... ... “қазақ құқығы” деген атпен беру
өте орынды және уақыты жеткен шешім.
Екіншіден, ... ... ... атау ... ... ішкі ... және мазмұнын оның сыртқы нысанынан (әдет құқығы)
жоғары қоюды талап етеді. Себебі, қазақ құқығының мәдени құбылыс есебіндегі
ерекшелігі және ... оның адам ... ... бола ... ... ... – бостандық, еркіндік, теңдік, әділдік – сияқты
құбылыстардың қазақ құқығының астары әрі мақсаты бола ... еді. ... ... ... ... баса көңіл бөлу бұл тарихи құбылыстың
шынайы келбетін бұрмалауға жол беріп жататын.
С.З.Зимановтың ... ... және ... тереңдігімен
ерекшеленетін келесі бір идеясы “Қазақия – “еркіндік” мекені “еркіндік”
аумағы болды” ... ... /41.17/. Бұл ... қазақ қоғамының бүкіл тарихы
мен тыныс-тіршілігін жаңа көзбен қайта қарауды талап ететін методологиялық
тұғыр. Әсіресе, осы ... ... ... ... ... құқығының
мәні мен мазмұны, әлеуметтік және ... ... ... ... ... тағы бір өткізу – сұранып-ақ ... ... ... ... ... ... ... тарихының мәдени жетістіктерінің бірі.
Оның бастаулары ... ... ... ... барып тіреледі де, ал ұзақ
уақыт тұрақтап қалған және жеке-дара әрі ... ... ... ... ... ... ... - Қазақ даласы немесе Қазақия еді.
Аталмыш 10-томдықтың бірінші томында Төле мұрасына ... ... ... ... ... ... /42/, ... М.Нәрікбаевтың /44/, Б. Қуандықовтың /45/ ... ... ... ... жәйлі аса мол мағлұмат баспасөз беттерінде жарық көрді.
Республикалық, облыстық, аудандық ... /46/ мен ... /47/ ... ... ... ... соңғы жылдары толассыз
жариялануда. Біз оларды өзара ... және сын ... ... отырып
пайдалануға тырыстық.
Көріп отырғанымыздай, Төле Әлібекұлының жалпы өмірі мен ... ... ... оның ... ... нақылдары мен биліктері біршама
зерттелген. Біз өз ... ... ... Төле жәйлі қалам тартқан
зерттеушілердің еңбегіне ... ... ... ... ... әдет құқығы
саласында атқарған еңбегін, қалдырған мұрасын арнайы зерттеп, осы ... және ... ... әрі ... ... ... ... мен міндеттері.
Диссертациялық жұмыстың мақсаты. Бізден бұрынғы зерттеушілердің
еңбектеріне сүйене отырып, Төле ... ... ... тұтастай
зерттеп, қазақ халқының құқықтық өмір саласындағы оның атқарған қызметін
және сіңірген еңбегін толық ... түсу әрі ... ашып ... ... ... сай келесі міндеттер туындады:
- ХVІІ-XVІІІ ғасырлардағы Қазақ хандығының қоғамдық-саяси өміріндегі
билердің орнының ... ... Төле ... ... ... ... бөліп қарастырып, ой
елегінен өткізу;
- Төленің би және ... ... ... ... ... “төбе биі”
деңгейіне көтерілуін айқындау;
- Төленің биліктерін, ... оның ... ... мәні ... ... сөздері мен толғауларын алдын-ала талдау;
- Бидің жер-су дауын шешу ... ... ... ... және ... нәтижелерін зерделеу;
- Мал-мүлік және жесір даулары саласындағы Төле ... ... ... ... ... ... Әлібекұлының қазақ қоғамының құқықтық өмір саласында атқарған
қызметі мен сіңірген еңбегі толық әрі жан-жақты қарастырылып, оның құқықтық
мұрасы ... ... ... ... мәні бар ... мен ... ... мен шешімдері, дауды шешу тәсілдері мен ... ... ... ... ... ... айналымға түспеген мұрағаттық, тарихи,
әдеби, баспасөз материалдары және өзіміз ел арасында сұрау жүргізу ... ... жеке ... ... ... ... ... ХVІІ ғасырдың екінші жартысы мен ХVІІІ ғасырдың ... ... ... ...... ... қоғамының белді және беделді
әлеуметтік тобы болды, саяси, әскери және құқықтық өмірдегі олардың
белсенділігі арта ... ... ... қолдау тапты;
- Төле би ғасырлар бойы ... елде ... ... ... елге ерте ... Ол 9 жасынан билікке араласып, 14
жасында “бала би”, ал Тәуке ... жж.) ... ... алғашқы
жылдары-ақ Ұлы жүздің бас биі есебінде хан жанындағы “Билер
кеңесінің” ... ... Төле би ... ... ... ... ұлт-азаттық күресінің
белгілі ұйымдастырушысы әрі басшысы деңгейіне көтерілді.
- Төле Әлібекұлының өмірбаянын ... ... төрт ... ... ... шағы және ... ... (1663-1679 жж.)
2) Өз руының биі, Үйсін тайпасы атынан сөйлейтін би, Ұлы ... ... ... ханның “Билер кеңесінің” мүшесі (1680-1717 жж.)
3) 1717-1732 ж.ж. аралығы. Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы
жүргізген ... ... ... ... бірі.
4) 1735-1763 ж.ж. аралығы. Ұлы жүздің нақты билеушісі (1739-1749 ж.ж.),
бүкіл ... ... бас ... ... дипломат, ұлт-азаттық
қозғалыстың батырлары мен басшыларының (хандарының) қамқоршысы,
батагөй қария, ойшыл-ғұлама.
- Бидің құқықтық ... мәні бар ... ... ... ... арнайы бөлініп қаралып талданды, салыстырмалы елеуге
түсті.
- Жер-су дауларын шешудегі ... ... ... ... талқыланды.
- Өлім-жарақатқа байланысты қолданған құқықтық нормаларына, қабылдаған
биліктеріне, бұл саланы ... ... ... ... ... пен жесір дауларын шешу шеберлігі мен тосын әдіс-тәсілдері
сараланды.
Жұмыстың ... және ... ... еңбектің методологиялық негізін, жалпы танымдық
принциптер мен арнайы-ғылыми ... ... ... мен ... ... ... ... тән жүйелілік, тарихилық, салыстырмалы ... мен ... ... ... ... ... әдістемелік
құралдар болды. Сондай-ақ, тарихи-хронологиялық тұрғыдан ... ... ... де ... ... негізінде қазақстандық ғалымдардың, сондай-ақ алыс
және жақын ... ... ... және ... ... ... Бұл ... әсіресе, С.З.Зимановтың жетекшілік етуімен
жүргізіліп жатқан 10-томдық “Қазақтың ата заңдары” еңбегі және ... ... ... ... ... аты аталған мақаласындағы құнды-
құнды идеялары басшылыққа алынды. ... ... ... ... ... ... С.Л.Фукстың т.б. ғалымдардың еңбектері басты назарда болды.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... және
құқықтық салалардағы реформаларды жүргізу ... ... ... мен ... ... ... пайдалануға болады. Әсіресе
соңғы кездері көптеген пікір-талас тудырған және тудырып келе жатқан “билер
сотын жандандыру”,“ақсақалдар ... ... ... ... сот ... ... ... енгізу” жәйлі мәселелерді көтеріп,
талқылап және шешу барысында диссертация нәтижелері ... ... бере ... Сондай-ақ, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының
жүйесін ... және құру ... ... бұл ... ... ... оқу орындарында мемлекет және құқық теориясы мен тарихы,
саяси және ... ... ... әдет ... ... дәріс беру
кезінде бұл зерттеудің берері мол.
Диссертациялық зерттеудің сыннан өтуі.
Зерттеудің негізгі нәтижелері Қазақ мемлекеттік заң академиясының ... ... ... ... ғылыми теориялық конференцияда (17 наурыз 1999
ж.), Әл-Фараби атындағы Қаз.ҰУ-де ҚР-ның мемлекеттік тәуелсіздігінің ... ... ... ... ... ... ұлттық
заңдарды дамытуң атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда (1-2
наурыз 2001 ж.), ... ... пен Д.А. ... ... ... ... ел ... он жылдығына арнап өткізілген
«Орта-Азиялық елдердің мемлекеттік егемендігі: нәтижелері мен ... ... ... ғылыми тәжірибелік конференцияда (29-30
қыркүйек 2001 ж.), ... ... заң ... мен ... және
заң институтының бірігіп өткізген «Ұлттық құқық жүйесін қалыптастырудың
өзекті мәселелерің ... ... ... (28 ... 2002 ж.), Д.А. ... 90 ... тойына арналған республикалық ғылыми тәжірибелік конференцияда (5
мамыр 2002 ж.), Тараз қаласының 2000 ... ... ... ... ... ... ... конференцияда (24-25 қыркүйек 2002 ж.)
баяндалды.
Диссертацияның ... ... ... ... Төле ... ... көзқарастары // Қазақ мемлекеттік ... ... ... ... ... материалдары –Алматы:Қаз.МЗА, 2000, -206-211 бб.
2. Қазақ хандығы тұсындағы билер институты // “Право и государство” ... ... 2001, - №4 /23/, 39-42 ... XVІІ ғ. ... ... ... ғ. бас кезіндегі Қазақ хандығының саяси-
қоғамдық өміріндегі билердің орны // ... ... ... ... и перспективы” / Материалы международной
научно-практической конференции, посвященной десятилетию ... ... 2001, 545-548 ... Төленің би ретінде қалыптасуы және танылуы // Ұлттық құқық ... ... ... / ... ... материалдары. Алматы, 2002, -48-53 бб.
5. Төле бидің өмірнамасының негізгі кезеңдері // Көне және ... ... және ... ... болашағы./ Тараз қаласының
2000-жылдығына арналған Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның
материалдары / Алматы, 2002, -138-142 ... Төле ... ... құқықтық қағидалық мәні бар өсиеттері,
толғаулары, нақыл сөздері // Тараз: мыңжылдықтар және өркениеттер сұхбаты
/ ... ... ... ... Халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференцияның материалдары. –Тараз, 2002.
7. Төле би және ... дауы // ... ...... 2002, №12, ... ... Төле би дүниетанымындағы ел бірлігі және ел ... ... ... ... ... 2003, ... Төле ... мал-мүлік дауларын шешудегі биліктері // “Заң және
заман” журналы –Алматы, 2003, ... ... және ... ... ... екі ... сегіз тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған деректер тізімінен тұрады.
І Төле бидің заманы және оның ... ... әрі би ... ... ... XVІІ ғасырдың екінші жартысы - XVІІІ ғасырдың бас кезіндегі қазақ
хандығының саяси-қоғамдық ... ... ... ғасырдың аяғы мен XVІІІ ғасырдың басы қазақ қоғамы үшін ... ... мен ... шиеліністерге толы уақыт аралығы еді. Осы
кезеңде қазақ даласында орын алған оқиғалар легі оның ... ... ... ... біршама ықпал жасады. Ол оқиғалар қазақ елінің
тарихи өміршеңдік қабілетіне үлкен сын ... ... ... ... ... ... тарихи тағдыр “тезіне” салды. Оның
рухани өмірі бастауларының мөлдірлігі, адастырмас ... ... дем ... ... ... ... өтті, ал саяси
(мемлекеттік), ... және ... өмір ... ... мен
салалары заман қойған аяусыз сынақ сауалдарына тап болды.
XVІІ ғасырдың аяғы мен XVІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... мен ... құрылымы мен өмір сүру салты,
тынысы мен ... ... ... оның ... ... ... еді. қазақ халқына тарих көшінен ауып қалу немесе замана ... ... ... кәдімгідей-ақ туған еді.
Мінеки, осындай қысылшаң да қауіп-қатерге толы уақытта қоғамның ... және ... ... салмақ түсті және ол ауыртпалыққа
олар қалай ... бере ... ... ... қана ... ... қауіпті
“залалсыздандырып”, оның әсерін кейін ысыра алды (немесе ... ала ... ... ... ... ... ... бетін қайтаруға қаншалықты
септігін тигізді деген сауалдар өзінен-өзі туындары сөзсіз.
Әрине, бұл кезде қазақ халқына ... ... ең ... - жоңғар
басқыншылары ұйымдастырған әскери шапқыншылықтар еді. XVІІ ғасырдың ... ... бір ... ... ... ... ... құрған
жоңғарлардың қазақ жеріне ұйымдастырған әскери жорықтары Қазақ ордасының
мемлекеттік тәуелсіздігіне, ... ... мен ... ... дәрежеге көтеріле бастады.
1635 ж. құрылған жоңғар мемлекеті тарихи ... ... ... ... ... (мемлекеттік бірлестігі) еді. Жоңғарлардың
мемлекеттік тұрғыдан алғаш рет ұйымдасуы XV ғасырдың ... ... 1420 ж. орын ... Осы жылы ... хан “... ... ... ... байрақ астына келтірген” /48.72/ - дейді М. Мағауин. Ойрат[2] одағының
құрамына шорас, дүрбіт, торғауыт және ... ... ... ... ... ... тайпалары еді. Демек, ... ... ... ... ... десе де ... ... калмаки, ойраты, элюты, а
также ... ... ... люди ... стороны”, “левого крыла”) -
это разные названия западномонгольских племен чорос, хошоут, торгоут,
дэрбэт, - ... во ... ... XІV в. составили “ойратский союз”
племен, вышли из под власти всемонгольского хана и стали управляться ... ... /49.305/ - деп ... С.Г. ... мен ... ... ... дәуірінде (1420 - 1627жж.) қазақтар мен қалмақтар
арасындағы әскери қақтығыстарда негізінен қазақ жасақтарының ... ... ... Ал, ... хан ... (1584 - 1598 жж.) тіптен
қалмақтардың бір бөлігінің қазақ хандығына бағынғандығы тарихи деректерде
көрініс ... 1594 ж. ... ... ... ... ... бұл
хабарды сұлтан Оразмұхамедке жеткізген /50.3/. XVІ ... ... ... ... ... ... М. Х. ... Тәуекел
ханның бұл кезде қалмақтарға үстемдік жүргізгендігін айта келіп, ойын былай
қорытады: “... казахскому хану ... в то ... ... поставить
своего брата над небольшой частью калмаков, кочевавших в непосредственной
близости от ... Это ... быть та ... ... которые обитали в
районах центрального и северного Казахстана” /51.64/.
Тәуекел хан ... ... ... қол ... ... ... Есімхан (1598-1628 жж.) билікке келген кезде одан әрі жалғасқаны
байқалады. Қазақ пен ... ... бұл ... алғашқы ойрат
ордасының Есімхан тұсында (1627ж.) толық талқандалып ыдырауымен аяқталады.
Алғашқы ... ... екі жүз ... ... өмір сүріп, 1627 ж.
ыдырағандығы жәйлі тарихи деректер жетерлік және олар бұл ... ... ... “... В 1627 г. ... ... союз:
калмыки ушли на запад, хошоуты - в ... а ... ... ... ... /52.288/ - ... ... тарихының мамандары. М. Мағауин ойрат
одағының 1627 ж. ... ... ... ... еді деген ой
айтады. “1627-1628 жылдары әуелгі ойрат одағының ... ... ... деп ... ... еді” - деп өз ойын аса бір шеберлікпен және
қисынды уәждермен былай жалғастырады: “Қазақ ... ұлы ... ... ... пен Жоңғар өңіріндегі түбегейлі үстемдікке жол ашқан еді, осы
уақытқа дейін тура жүз ... ... ... ... ... тәмамдалуға тиіс
еді. Бірақ дәл осы кезде қатаған Тұрсын ханның дербес саясаты нәтижесінде
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... сыймаған
алаш ұлының өзара қырқысы кезінде ... ... ... ... ... да, оның ... бірі жер ... Қазақ ордасының қарымы
қысқарады, жауынгер жұрттың серпіні азаяды, алаш рухы еріксіз ... ... ... ... ... ... тыныс алады, ес жиып, ежелгі
ерлік дәстүрін ... жаңа ... ... ұлыс ... ... ... тәсілдерін қарастыра бастайды”/48.81/.
Демек, тарихи аз уақыт ішінде естерін тез жиып алған батыс монғол
тайпалары 1635 ж. Жонғар ... ... ... саяси бірлестікке қол
жеткізеді. Мінеки, осы уақыттан бастап Қазақ хандығы мен Жонғар мемлекеті
арасындағы әскери ... ... ... екі көрші әрі көшпелі халық
арасындағы ежелден келе жатқан егестік енді бірін-бірі ... ... ... ... ... ... ... жаңадан құрылған екінші одағы
уақыт озған сайын бірлігі ... ... мен ... ... әрі ... ... күшейе бастады және олар ... ... ... жорықтар
жүргізу, қазақ даласын жаулап алу мақсатын Жонғарияның ... ... ... ... ... ... ... қарсы
саяси, әскери қысымының одан әрі артуына батыс ... ... бірі - ... жеке дара хандық - Қалмақ хандығын (1630
ж.) қазақтардың ту сыртынан - яғни ... ... ... ... құрып
алғаны да әсер етті /49.309/. Жонғар мемлекеті етек-жеңін жиып, аяғына тұра
салысымен бүкіл монғол жұртын ... ... ... ... ... те ... Соның нәтижесі және көрінісі ретінде 1640 ж. бүкіл монғол
құрылтайы шақырылды. Бұл құрылтайға монғол жұртының ... ... ... ... ... ... “1640 ж. Батұр қоңташы
Тарбағатайда Бүкіл ... ... ... ... төрт ... жеті қосын Халха, Еділге өткен торғауыттар да ... ... ... ... ... ... /48.63/ - ... М. Мағауин. Ал, монғолдың
саяси-құқықтық өмірін зерттеушілердің бірі жас ғалым У. ... ... ... ... ... ... ... бірі “Их цааз” -
“Монғол-ойрат заңынын” қабылданғанын айтады. Құрылтайдың мақсаты, дейді У.
Шапаққызы, ... ... ... мен ... басын қосып,
ынтымақтастырып, олардың ірі нояндарының үстемдігін нығайта отырып, монғол
одағын ... ... ... ... билікті күшейтіп, бір-біріне
көмектесуін қамтамасыз ету болды” /53.18/. Зерттеушінің пікірі ... ... ... “Их цааздың” бүкіл монғолдық ... алуы да ... өз ... ірі де ... ... құруға деген ниетін
білдірсе керек. “Заң жоңғар хандығы шекарасында қабылданса да ... ... ... сипатқа ие болды. ”Өз ...... ... ... де ... ... ... заңның монғол-центристік мақсатын айқын
көрсетіп тұр” /53.4/ - ... У. ... ... ... даласының шығысы
мен батысынан 2 мемлекет құрып қана қоймай, олардың ... ... ... үшін ... ... қалаған монғол жұрты осы кезден бастап қазақ
халқы үшін бірден-бір қауіпті де ... ... ... ... ... мемлекетінің басында тұрған оның атақты хандары - Эрдэн Батур (1635-
1654), Ғалдан (1671-1697), Цэван-Рабдан (1697-1727) -барлығы дерлік ... ... ... сыртқы саясат жүргізді /10.215/. Олардың бұл жаулап
алу саясаты XVІІ ғасырдың ... ... ... ... ... да, ... аяғы мен XVІІІ ... басында өзінің ең бір шырқау шегіне ... ... ... на ... Казахстана в конце XVІІ в
стали повторяться почти ежегодно- деп жазды қазақ тарихының білгірлері ... пен В.А. ... -... 1698г. ... ... хунтайджи Цэван-
Рабдана вторглись в кочевья Старшего ... что ... ... ... ... ... между ойратскими и казахскими ... с ... ... джунгарская опасность начала превращаться в главную
опасность, угрожающую ... ... ... ... ел ... күн ... ... қоғам үшін тарих бетінен жойылып
кету ... ... ... бастаған осы алмағайып дәуірде ... ... ... ... ... күрт ... Би мен ... біз қарастырып отырған кезеңдегі қазақ қоғамының ең
басты тұлғаларына, кесек кейіпкерлеріне айналды. Бүкіл халықтың болмысы ... үшін ... те, осы ... аянбай еңбек ету үлесі де,
сәтсіздіктерге ұшырап жатса ұяты мен ... ... мен ... ал ... бір ... мен ... болып жатса қадір мен құрмет, сый мен
сияпат та соларға ... Бұл ... ... осы уақытта қазақ
даласында өрбіген оқиғалар тізбегі, өмір ... куә. ... ... ел ... пайда болып сақталған “би” бейнесі аса ... ... ие ... аңғарамыз. “Елге бай құт емес, би құт ”,
“Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ” деген ... ... ... ... ... ... ... қатаң талапты да білдіріп
тұр.
Халық ұғымында ел тірегі әрі қорғаны биді сипаттайтын: ”Хан атаулының
қазығы, қара ... ... ... ... осы ... кең тарағанын
байқаймыз. Қоғамдық сана хан мен биді қатарластыра отырып, ... ... алар ... ... отырып сипаттайды. Оған мысал ретінде
мынадай мақал-мәтелдерді айта кеткен жөн:
Хан қасында би ақылды болса,
Қара жерден кеме ... ... ... ... ... ... кісінің ар-білімі бар
Қаhарсыздан хан қойсаң, қасиеті болмайды,
Үлгісізден би қойсаң, өсиеті болмайды.
Әділ бидің ... дау ... ... елін жау ... баласы биге ұқсар, биік-биік тауға ұқсар
Хан баласы ханға ұқсар, ... ... ... ... хан ... ... би ... ақымақ болса, халық күйзелер
Би ақымақ болса, әділдік жоғалар.
Ханнан қазық
Биден тоқпақ. ... ел ... ... ... бұл асыл ... ... ... “от
ауызды, орақ тілді”, қара қылды қақ жара билік айтатын шешен билерін ... ... ... ... ... сенім артқандығы сезіліп тұр.
Сондай-ақ осы дәуірдің өзінде-ақ ... би мен ... биді ... ... ... ... көрсететін нақыл сөздер мен ... ... ... көруге болады. Мысалы:
Жеті атасы би болған жеті жұрттың ... ... би ... ... ... ... ... залым би, аз сөйлейді әділ би.
Әділ би халық үшін, залым би- ... үшін ... ... мал ... ... сай ... ... би болса, билемеген ел қоймас.
Туғанына бұрғаны - биді құдай ұрғаны.
Тура би туғанға жақпас/55.112/.
Тобылғыдан үй болмас,
Тоқалдан туған би болмас.
Бай ... би ... би ... май ... ... ... ... байығаннан қарыз сұрама
Биің қылаң болса, жұртың ылаң болар.
Соқырдан қарауыл қойсаң, еліңді жауға алдырар.
Білмес наданды би қойсаң, жұртыңды дауға ... үйге ... ... биге ісің ... ... ... ... халықтың бидің әлсіз, көлеңкелі жақтарын әр кез
сынап отырғанын, сол ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттердің әшкереленіп отырғанын байқаймыз.
XV - XVІІІ ғғ. ... өмір ... ... ақын - ... ... да ... ел ... ісі, тәртіп, құқық жайы жөнінде айтқан
ой-тұжырымдарын жиі ... ... XV ... өмір ... Асан ... әділдігін, ал Шалкиіз жырау билердің бойындағы шешендік қасиетін
жоғары бағалайды /58.28,48,71,84,86/. XVІІ ... соңы - XVІІІ ... ... өмір ... ... ... ... қазақ қоғамында
билерге тәрбиелік міндеттер де жүктелгенін байқаймыз /58.86/. ... жыр ... ... ... ... ... ... сол сыннан
сүрінбей өтсе ғана, олардың мәртебесі биік болғандығын ... ... ... ... ... сөз ... білмейтіндігін, олардың
бойынан кездесетін жағымсыз қасиеттерін сынайды. Өз заманында ірі қоғам
қайраткері болған Бұхар жыраудың ... ... ... ... аса ... ... ұғамыз /58.97,98/.
XVІІ - XVІІІ ғғ. өмір сүрген ... ... ... ... ақын т.б. ақын-жыраулардың жыр- толғауларынан әділдік, шешендік, билік
айту, шешім айту туралы ұшқыр ойларды ... ... ... ... ... ... қоғамдық санада үлкен маңызға ие болған
билердің жағымды да асқақ бейнесі (әрине, бұл бейненің көлеңкелі тұстары ... ... тыс ... ... шын ... XVІІ ғасырдың аяғы мен
XVІІІ ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... ... көрінісі болатын. Яғни, билер халықтың рухани ... ... ғана зор ... ... беделге ие болып қана қойған жоқ, ... ... ... ... ... ... басты тіректерінің
бірі бола білді, оның ұйтқысы, жаршысы, саясатын жүргізуші және ... ... топ ... ... ... ... еді. Сондықтан
билердің осы уақыттағы Қазақ ордасының саяси құрылымындағы орнын, ... үшін ... ... ... (терминінің) қолданылуы кездейсоқ
құбылыс емес. Бұл атау ... ... ... ... ғана тән
саяси болмысын, ... ... ... ... ... ... жете тану қажеттілігінен және мақсатынан туындаған еді.
Әрине, XVІІ ғасырдың аяғы мен XVІІІ ... ... ... өмірде үлкен беделге ие болуы кездейсоқ құбылыс емес
еді. Өйткені, дәстүрлі қазақ қоғамында билердің орны ... да ... ... ... ... даму тарихының қай кезеңін алсақ ... ... бір ... ... ... салмаққа, рухани көрікке ие
болғанын байқаймыз. Олар әр кезеңде де қоғамдық өмірдің қайнаған ... ... мен ... басы-қасында, халық қамы мен
мүддесі үшін болған үлкенді-кішілі қақтығыстардың алғы ... ... да ... би бейнесі ел санасында ... ... ... ... биік те ... адами қасиеттердің, мұрат-мүдделерінің
жиынтығы әрі жанашыры есебінде көрініс табады.
Би - қазақ қоғамындағы ... ... ... әрі басты
кейіпкерлерінің бірі. Көшпелі және жартылай ... ... ... билік
қатынастарының мәні, мазмұны, құрылымы және ерекшеліктері бидің билік иесі
ретіндегі осы қатынастардағы орнын ... және ... ... бидің дәстүрлі қазақ қоғамындағы орнын анықтау қоғамдағы билік
қатынастарының сыры және ... ... және сол ... бидің
қоғамдық билік аумағындағы тұлғасын түгендеуді қажет ... ... ... ... ... ой ... отырып және оны егжей-тегжейлі талдау арқылы билер институтының
саяси-мемлекеттік астарын айқындай аламыз. Сол ... ... ... ... сараптаудан өткізу - қоғамдағы дәстүрлі билік қатынастарын
жете түсінуге мол мүмкіндік береді.
Би ең алдымен халық билігінің ... еді. Оның ... ... ... ... ... ... және деңгейі, билік ... ... және ... ... ... ол ... халық
сеніміне, құрметіне ие бола алды - ... ... ... ... Би халық атынан сөйлеудің қай деңгейіне көтерілсе (ауыл, ... жүз, ... ... сол ... және сол ... ... ... Оның билік иесі ретіндегі мәртебесі осы көрсеткішпен - ... ... және ... коэфициентімен өлшенетін.
Билер институтының пайда болу, қалыптасу және даму тарихын шартты
түрде бірнеше кезеңге бөлуге болады.
Бірінші кезең ... ... ... қоғамдардағы (ресми
қазақ ордасы (хандығы) құрылғанға дейінгі) болмысы. Бұл дәуір сонау сақ
тайпалары салтанат құрған ... ... алып ... ... ... (хандығы) деген атпен ресми түрде жеке-дара бөлініп шығып, өз алдына
отау тіккен мезгілге дейін созылады ... ... VІІғ. - б.з. ... Бұл ... ... ... өмір салтының әбден орнығып және соған
негізделген қоғамдық-саяси, құқықтық құрылымдардың бекіген, ... ... ... да ... ... осы ... ... ағымына сәйкес
өзгерген мән-мазмұнына сай билер институтының да әр-түрлі ... ... ... ... дамыған, толысқан, толыққан кезеңі.
Бұл кезеңдегі билер институтының мән мазмұнын ... ... ... екі ... ... ... ... Біріншіден,”би”
сөзінің этимологиясын қарап барластыруда. Би ... шығу ... ... оның ... мағынаға ие болғандығы анықталды. Ғалымдардың
бір тобы ”би” сөзінің түбірі ”бек” (”бей”) дегенді алға тартуда. ... ... әуел ... ... ... ... ... атқарушы(ру, тайпа
басшысы) деген мағына береді деген ой-болжамды ұстануда /59/. Ғалымдардың
екінші тобы осы ойды ... және одан әрі ... ... би сөзінің
мағынасы “билеу”, “басқару”, “билік ету” екендігін ашып көрсетуде /60/.
Сондай-ақ би сөзінің ... бір ... ... ... ... ... ... отыр /61/. Бір қызығы, ... ... ... барлығы
дерлік би сөзінің төркіні түркі заманынан бастау алатындығына келіседі. Бұл
олардың зерттеу объектілерінің ... ... ... жәдігерлер
болғандығын көрсетсе, екіншіден түркі заманына дейінгі кезеңнің әлі де
болса аз ... оған ... ... құжаттардың жұтаңдығын
меңзейтін тұс.
“Би” атауының этимологиялық ... ... бұл ... ... ... ... ... Біріншіден, бұл ұғымның рухани астарының айқындығы
көрініс тапты. Дәлірек айтсақ, көшпелі ... ... ... ... ... ұмтылғаны соны мақсат тұтқандығы белгілі. ... да осы бір ... ізі ... ... ... ... мазмұнының әлеуметтік қабаты “мен-мұндалап” ерекшеленіп тұр. ... ... ... ... ... ... ... бойына
дарытқан, сөйтіп, қоғамдық сатыда өзіндік орынға ие ... ... ... ... қол ... топтың қалыптасқандығын
байқатады. Үшіншіден, “би” атауы саяси (мемлекеттік) ... ... ... ... және беку ... де ... елес ... Ордасы (мемлекеттігі) құрылғанға дейінгі билер институтының сыр-
сипатын ашып көрсету ... ... ... ... ... ... - билер шежіресін түгендеу, сол замандарда би атауына ие болған
тарихи тұлғалардың ... ... ... ... Бұл бағытта соңғы
кездері біршама жетістіктерге қол жетті. Әсіресе біздің эрамызға дейінгі
уақытта ... ... ... Үйсін мемлекетін қытай деректеріне және көне
шежіре жазбаларына сүйеніп зерттеушілер бұл мемлекеттің хандары ... ... ... дерек келтіруде/62.64/. ”Мемлекетті Күнби басқарды.
Оның 2 вассалы, 2 қолбасшысы (оң және сол ... 3 ... 2 биі, 2 ... 120 ... тұратын халқы болды” деп жазады “Қазақтар”
анықтамалығын ... ... ... ... ... ... одан ... Дулы (жеңгелері “Есен-бек” атандырыпты),
Жөнші би,Оңқай би (б.э.д 93-63 ж.ж.) елді басқарған/63.40/. Бұл ... ... ... ... ... би ... “Хижраның жылдауынан
бұрын, Айса пайғамбар тумастан он екі жыл бұрын немесе Мұхаммед пайғамбарға
дейінгі алты жүз отыз төрт жыл ... ... Мән ... ... ... ... ... Одан әрі өз жазбаларын былай жалғастырады: ”Майқы би
елді билер арқылы басқарған. Содан қалған хан, би ... ... ... ... Екі ... (оң қал), бірі ел ісі, ... әскер басы, екеуі екі
қанатын басқарады. Хан қашанда ортада (бірақ ... ... ... ... бегі, екі биі, екі бақылаушысы. Осылардың бәрі көбіне көшіп
жүреді”/64.46/. Бұл деректерге сүйенсек, үйсіндерде би ... екі ... ... ... ... ... би - Күнби, яғни, ел
басшысы ... ... ... екіншіден би - оның (күнбидің) төңірегіндегі ... ... ... бірі.
Келтірілген деректер би атауының қазақ даласы үшін ... ... келе ... сөз ... ... ой ... ... Би атауының түп мағынасы билік жасау, билікке ие ... тағы бір ... ... ... ... ... ... - Қазақ ордасының жеке дара
тәуелсіз мемлекет есебінде отау ... ... ... және ... ... ... өз ... дербес өмір сүрген кезі. Бұл XV ғ.
ортасынан 1730 жылдарға ... ... үш ... жуық ... ... хандығы тұсында билердің орны ерекше болды. Тіптен Қазақ
Ордасының Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... түрткі болған уақиғалардың бірі Дайырқожа би мен Қобыланды батыр
арсындағы қақтығыс екендігі тарихтан мәлім. Шәкәрім ... ... ... ... ... ... жылы ... хан немере інісі Шаһкерей ханменен тамам
қазақты алып, Әбілқайырға өкпелеп Шудағы Шағатай ... Есен ... ... ... ... ... өкпелеген себебін біздің қазақ
былай айтады. Біздің осындағы арғындардың арғы ... ... ... ... екен, әділ айтқандықтан Ақжол атаныпты және Қара қыпшақ
Қобыланды ... да ... ... ... ... ... жауласып
жүргенде, бір күні далада Қобыланды ... ... ... ... ... хан біліп, Қобыландыны шариғат бойынша қысас қылып өлтіруге
сұрапты. Әбілқайыр хан ... десе көп ... ... болған соң бере
алмай үш кісінің құнын алып бітім қыл деген соң, Әз-Жәнібек хан ... ... ... ... болып жүрген “Қара қыпшақ Қобыландыда нең ... ... ... сөз ... ... ... жүріп жылаған әкесі
Қыдан тайшы ... ... ... ... ... біріншіден Дайырқожаның өз заманындағы
атақты билердің бірі болғандығы болса, ... ... ... ... ... ... беделді билердің ар-намысы үшін араша түсу ... де ... сын, ... деп ... көрінеді.
Хандық дәуір тұсындағы билер институты осыған дейінгі қазақ даласында
жинақталған билер арқылы ел ... мол ... ... өз бойына
сіңіріп, қорытып, оны одан әрі дамытқан мемлекетті ... ... ... ... бірі еді. ... ... ел ... дәстүрі бұл
кезде бұрынғыдан қалған жол-жораға, әдіс-тәсілдерге ғана арқа ... ... ... халқының дербес мемлекеттілігі жағдайына және талаптарына сай
қайта түрлендіруге ... ... ... ... ... ... мүдделі болды. Сондықтан да болар ... ... өмір ... ... ... өзіне дейінгі билер арқылы билік жүргізу
үрдісінің жаңа кезеңі, бұл үрдістің ... де ... ... сатыларының
бірі деп қарастыруға мүмкіндік береді.
Қазақ хандығы тұсындағы билер институтының ... ... ... ... дәстүрлі қазақ қоғамындағы билік қатынастарының
тұтастығын, “синкреттігін” бойларына сіңіріп, соның көрінісі, символы болып
қала берді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... қатынастарының барлық қырлары мен “реңдеріне”, деңгейлері мен
дәрежелеріне, ... мен ... ... ... Олар жеке ... қадір-қасиеттеріне негізделген адами-рухани
билікті, қауымдарының не ... ... ру, ... ел) ... ... билікті, төрелік айту ... сот ... ... ... ... саяси-әкімшілік
билікті, ел басына күн туғанда батырлық жолға түсіп әскери ... ... ... ... алып жүрді, қатар атқарды. Бұл тұрғыдан
алғанда билер ... ... ... ... ... ... келбеті болатын. Мұндай билер қатарына осы ... ел ... ... шыққан қазақтың белгілі билерінің барлығы дерлік жатады.
Екіншіден, бұл дәуірде билердің билік қызметінің ... ... ... ... ... ... ... сай енді тек
белгілі бір бағыттағы, мәндегі және саладағы билік қызметін ғана ... ... ... ... байқауға болады. Айталық, ауыл (ру)
аумағында ғана беделге ие боп, сол ... ... ... ... ... енді ауыл ... атанып, осы төңіректегі туысқан,
көрші аралық дау-дамайларды реттеумен шектеле бастады. Оларды көбіне ... ... ауыл ... деп ... еді. Әскери билік - батырлық та жеке-
дара билік саласына айналып, қоғамдық-саяси (мемлекеттік) биліктің ... ... ... ... би ... ... тек сот ... атқарушы адамдарға
ғана қатысты қолданыла бастағанын және ... ғана ... ... ... ... ... саяси-құқықтық өмірінің тұрақты құбылысына
айналды. Тіптен, би атағын иемденуші адам сонымен бірге әкімшілік, ... хан ... ... ... ... да, оның сот ... ретіндегі орны ерекше бағаланып, осы ... ... ... қойылғанын көреміз. Сөйтіп, халық санасында, ел жадында би ... ... ... ... ... ... ... тұлға ретінде
таңбалана бастады.
Қазақ қоғамының саяси өмірінде билердің ... роль ... ... орыс ... де мойындайды. Патша үкіметінің Ішкі
істер министрлігінің орталық ... ... ... Н.И.Зуев
қазақ биінің бар болмысын төмендегі пікірімен ашуға тырысады: “…Народные
предания не знают ... ... бия, из ... ... ... ярко ... бия, строгого и неподкупного, мудрого и участливого, знакомого со
всей подноготою жизни каждого из ... его ... ... ... ... ... его жизни, его совести; спокойно и торжественно
произносил он ... свой ... ... ... с ... в ... ... мог отменить только один хан, но и то лишь в ... ... и не по ... либо ... ... а по ... с ... и доверием народа облеченными”/66.144/
Аталмыш дәуірде ... ... ... ... ... ... бір жүйесі, саласы болып қалыптасты. Бұл жүйенің ең
жоғарғы сатысы (инстанциясы) “Билер кеңесі” болса, ең ... ... ... ... ... ауыл биі - ауыл ... Билер институтының ішкі
құрылымын, жұмыс істеу ерекшелігін және оның ... ... ... ету әдіс-тәсілдерін анықтау үшін осы кезеңдегі
билерге берілетін әр түрлі анықтама атауларды білген жөн. Бұл ... ... ... ... ... -төбе би, үлгілі би, ара би, ауыл биі
т.б. /45/. Көрсетілген әр бір би атауы ... ... ... ... ол ... ... ... зерттеулердің қабырғалы тақырыбы
болса керек.
Дәстүрлі қазақ қоғамында саяси-билік қатынастарының ең ... ... ... - хан, ... тұрғаны белгілі. Бірақ
қоғамдық санада, халық көзқарасы ... би ... ... ханнан жоғары
тұрды. “Қазақ сияқты көпшіл елде ... да ... гөрі ... ... ... - дейді Қ.Сәтбаев. Сондықтан да болар ... да ... ... ... ие ... ... оңға ... сөйтіп хандық тұғырда
тұрақтап тұру мерзімі көп жағдайда оның билермен ... ... ... шеберлігіне байланысты болатын. Егер ол ... ... тіл ... ... ... “хандық ғұмыры” ұзаққа созылмайтын. “Ханның арқа
сүйеуі жарасымды бимен табылады. Бисіз хан оңбайды, ... ... ... те бір ... бас ... ... ханды ел де сүйеді - дейді Қаныш
Имантайұлы ... - Алты ... ... ескі ... ... қасқа жолды
Қасымхан, тура жолды Тәуекел хан, жеті жарғылы Әз Тәуке, ер Абылай – ... ... ... пен билікке қатар ие болған қасиетті адамдар. Ел
меңгерерлік тілі жоқ, ... күші жоқ, ... мен ... ... ... не ел ... рулардың көсемі - билерді ішіне тартып, қыбын таба
алмаған алаңғасар, әңгүдік хандар хан болып та тұра ... ... ... ... ... ... ... бірінші құйыны түбіне
жетеді”/41.75/.
Ел тарихының білгірі Қаныш Имантайұлы өз ойын одан әрі ... ... ... ... ... Бұрындық сияқты хандардың тарихы
мұның шындығына дәлел. Сондықтан Тоқтамыс хан мен Едіге бидің ... ... ... ... ... ... биге медет жету” мен ... ... ... ... ... егер де хан мен би екі бөлініп таразының
екі басына түсе қалса, ел ... ... ... ... ауып ... ... көне тарихының тағы да бір атақты білгірлерінің бірі
жазушы Сәбит Мұқанов та ... ... ойын ... Оның ... ”хан - қазық, би - тоқпақ” деп, ... ... ... - ... отырықшы елдердей хан жарлығына мойын ұсына бермеген; араздасса
не ханнан қаша көшетін, ... ... ... болған. Осындай көтерілістер
әр кезде, әр хандықта үнемі болып ... ... ... ... ... ... ... Ханның халық арасындағы беделінің берік
болмағандығын, олардың билігінің тұрақтылығы ... ... ... ... ... ... сөзін төмендегіше жалғастырады: “Көшпелі
қазақтар арасындағы хан елдің бас әкімі саналып, ... ... ... ел ... дау-дамайын бітіріп, екі жақты татуластырып, төрелік,
билік айтатындар билер болған”/41.82/.
XVІІ ... аяғы - XVІІІ ... ... ... қоғамындағы
билердің орнын анықтау үшін сараланар тағы бір мәселе - Қазақ ... ... ішкі ... ... мен мазмұны) және сыртқы нысаны (формасы)
туралы сұрақ. Бұл сұрақтың ғалымдар ... ... бері ... ... келе ... белгілі. Кеңес өкіметі дәуірінде бұл тақырып бойынша
жүргізілген ... мен ... ... ... қазақ
қоғамындағы мемлекеттік жүйе мазмұны жағынан феодалдық, ал ... ... деп ... Сонымен бірге қазақ
хандықтары ешуақытта мемлекеттік біртұтастық деңгейіне көтеріле алмаған,
ішкі құрылымы жағынан ... бір ... ... ... ... ... жүйе ... сипатталды.
Соған сай, мұндай мемлекеттік жүйедегі билердің орнына да толық баға
берілмеген еді. Тәуке хан ... ... ролі ... ... ... ... ... атқарудағы өкілдіктері
артқандығы қазақ ... ... ... ... ... ... ... таптық көзқарас тұрғысынан бағаланған
бұл ... ... бір ... ... ... болған жоқ.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде ғалымдар көшпелі Қазақ мемлекеті
жәйлі жаңа ойлар айтуға ынта білдіруде. ... ... хан ... ... бітім-болмысына қайта қарау қажеттілігіне, бұл уақыттағы
қазақ хандығының ... та ... ... күрделі өзгерістерге
ұшырағандығына көңіл аударылуда. Осы тұста С.Өзбекұлының Тәуке хан тұсында
Қазақ мемлекеті іргелі де қуатты әрі ... ... ... ... тұжырымын келтіре кетсек дейміз. Ол кісі былай деп жазады: “Тәуке хан
қазақ елінің біртуар данышпан қайраткерлерінің бірі. Хандық ... ... ... бытыраңқы жағдайда жүріп, қайсыбір мемлекеттерге жем болған,
қазақ ұлдарын құлдыққа, қыздарын күңдікке ұшыратқан үш ... ел ... ... ... мемлекеттіліктің астына топтастыра алды деп
айтуға ғылыми негіз бар. Бұл сол ... ... сай ... ... ... ... тиімді құқықтық негізі ретінде танылған
тәуелсіз қазақ елінің тұңғыш хартиясы, әрі негізгі ата заңы болған, ... ... ... ... ... да ... ... тойтарыс бере
алатын, бір орталықтан басқарылған күшті әскер және халықты әрбір ... ... ... ... билік жүргізе алатын басқару ... ... ... ... ... ... дәуірде шын мәнінде бір
орталыққа бағынған ... ... ... шүбә келтірмейді, ол
осы тұжырымға құлай сенеді. Сондықтан да болар, көрсетілген еңбектің келесі
бір тұсында өз ... тағы бір ... ... ... ... өз ойын былай тұжырымдайды: “Ақылы ... ... хан ... ірі ... ... ... елін бір орталықтан басқарылған, оның
тыныштығы мен тәуелсіздігін қамтамасыз еткен мемелекеттілік құрды деп ... Бұл ... ... ... хан тұсындағы бір орталыққа бағынған Қазақ мемлекетінің
өміріндегі билердің орнын автор өте ... ... ... ... ... ... мен ... саяси өмірге көптеп тартылуы және
олардың көп жағдайда төре тұқымы ... ... ... ... ... ... ... ие болуы өте жағымды құбылыс есебінде
бағаланады. Екіншіден, ... ... ... ... ... заң ... ... жемісті іс-әрекеттері, “Жеті Жарғыны”
қабылдаудағы қосқан үлестері ерекше аталады. Автордың ... ... ... ... “Билер кеңесі” қазақ хандығының саяси ... ... ... ... мемлекеттік орган, - ... ... - ... ... жүйесінде үлкен құқықтарға ие болумен қатар, ішкі,
сыртқы саясатты жүргізуге орасан зор роль ... ... ... ... ... ... ... қаралған мәселе бойынша қайта
айналып қарауды қажет етпейтін шешім қабылдау дәрежесіне дейін көтеріле
алған” /67.11/. ... өз ойын одан әрі ... ... өрбітеді: “Билер
кеңесі өзінің мемлекеттік функцияларын тұрақты түрде атқарып отырды. Үш жүз
рулары арасындағы шиеленісті дауларды ... ... ... ... ... және ... ... тежеуде өлшеусіз роль атқарып
отырды. Билер кеңесінің нақтылы мәселе бойынша қаралған істерінің шешімдері
заң күшіне еніп, ханның өзі оны ... ... ... айта ... ... ... ... құрамына негізінде ру, ел басшыларының ... ... бата ... яғни сайланған от ауыз, орақ тілді
шешендер халыққа танымал ... ... ... және ұрыстарда ерлік
танытқан батырлар енген. “Ханда қырық кісінің ақылы бар” - ... сөз ... ... ... кеңесінің құрамы қажет болған жағдайда кеңейтіліп
отырған. Тәуке ханның тұсында Билер кеңесінің құрамында атақты Төле би, ... ... ... ... ... ... ... Даға, Есейхан,
Жалған, Ескелді, Сасық би, Байдалы, Тайкелтір, Қоқым ... ... ... ... /67.11/. ... бұл ... ... кеңесінің Қазақ
хандығының өміріндегі орнын аса жоғары бағалайды. Тіптен ханның өзі ... ... ... ... ... ... құқы ... тұжырымға барады. “Бұл органның қазақ қоғамында ... ... ... ... хан оның ... ... мемлекеттік маңызы
бар шешім қабылдауға құқы болмаған” - дейді ол /67.11/. С. Өзбекұлы өз ойын
одан әрі тереңдете ... хан ... мен ... ... ... ара-салмағы
жәйлі де тың пікір айтады “Билер кеңесі өзінің мемлекеттік статусы ... ... ... ... ие ... ... хан ... билердің және олардың ресми органы Билер
кеңесінің қазақ қоғамы және мемлекеті ... ... ... ... баға ... ... ... бұл пікірі мамандар тарапынан толық
құптау тапты деп айту ... ... ... еді. ... ... ... зерттеуші ретінде қалам тартып жүрген белгілі жазушы М.Мағауин
жалпы Тәуке дәуіріне, оның ... ... ... ... орнына
байланысты сын пікірлер айтып, тосын ойларға түрткі болуда.
Тәуке хан тұсындағы қазақ қоғамының жағдайын оның ... ... ... М.Мағауин Тәуке кезіндегі елдің саяси
өміріне, ... орын ... ... ... ... көңілмен қарайды.
Бұл кездегі көшпенділердің мемлекеттік құрылымы, билікті іске асыру жүйесі,
әскери дайындығы автор тарапынан қанағат сезімін тудырмайды, ... ... ... қолдамайтындығын да бүкпесіз ашып ... ... ... ... ... ... хан ... жасаған кезеңге
дейінгі саяси өмірдегі дамуға үлкен баға береді. Олардың мәні мен мазмұны
қазақ ... ... ... баса айтады. Тәуке хан
өзіне дейінгі мемлекет басшыларының еңбегі нәтижесінде қол ... мен ... ... ... ... айбынымен орнаған айбарлы
қазақ ордасының ханы болды, деген ойды шегелеп көрсетеді. “Әз-Тәуке билікке
бейбіт күнде келді,- дейді ол - жері ... ... мол, ... ... алды. Бірлігі берік, берекесі зор, кеудесі жоғары алаш қауымының
ежелгі тағына отырды. Ұлттық дәстүрі қалыптасқан заң ... бар, ... ие ... ... хан үстінен ауыр шапқын өткен, тозғындаған
халықты қайта көтеріп, ілгері ел етіп еді; ... хан ... ... ... ... елді ... құдіретті мемлекет дәрежесіне жеткізіп
еді. Есім хан төрт ... ... ... ... ... жапырып, ұлыстың
іргесін бекітсе, Салқам Жәңгір хан біріккен ойрат-халханы талқандап, жаңа
заманға батыл қадам басып еді. ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қалыптасқан алты алаш ақ ... күні ... ... ... Тәуке ханның заманы шуақты болады деп,
айдынымыз асып, байлығымыз тасып, шалқып-толқып дәурен сүре береміз ... /48.82/. ... ... ... фактілері және оның өзінің
байламдары Тәуке хан өзіне жүктелген үмітті толық ақтай алмады ... ... ... ... пайымдауынша, Тәуке ханның тұсында жоңғар
басқыншылары қазақ хандығының оңтүстігін (1681 жылдан бастап) түгел билеп
тұрған. Ал, ... ... ... Қазақ хандығы жоңғарлар тарапынан
біршама тыныштыққа ие болған бейбіт жылдарды (1684-1698 жж.) ... ... ... ... ... ... ... Қазақ ордасы толық
бір мүшел - он екі жыл ... ... ... ... ... ... ... ... - дейді қаламгер. М.Мағауинның пікірінше, 1698 ж.
басталған ... ... ... ... ... 1714 ж. ... жеңілісіне, ақыры 1723 жылғы ақтабан-шұбырындыға келіп ... ... ... ... ... ... біле ... оған
тойтарыс бере нақты шараларды алдын-ала іске асырмау Тәукенің басшылығының
да, ол іске асырған реформалардың да ... ... ... ... ең ... ... - дейді жазушы - Қазақ Ордасының әскери құрылымы
мен шаруашылық ... ... ... жаңа ... орай жаңаша ұйымдастыру
ісінің мүлде тоқырауы. Бұл жалғыз Тәукенің емес, сол замандағы бүкіл қазақ
әміршілерінің мойнындағы ... ... ... осы ... ... ... жасаған саяси- мемлекеттік,
әскери реформаларды сәтсіз деп сипаттайды. Бұл реформалардың ... ... ... жоқ, ... ... ... ... билікке билердің тартылуы ең үлкен қателік есебінде бағаланады.
Бұл реформа Қазақ ордасының саяси тұрғыдан бөлшектенуіне, іштей әлсіреуіне,
орталық ... ... ... ... деп түйіндейді. “Әз-Тәуке хан алты
алаштың тізгінін алты биге ұстатады - дейді М.Мағауин - XVІІІ ... ... ... ... Ұлы ... Үйсін Төле би, Орта жүзде Қаз ... би, Кіші ... ... ... би, ... ... би, Қарақалпақта
Сасық би, Құрамада Мұхаммед би ... ... ... өте ... ... көрінгенімен, ақыр түбінде бұл бөліс ... ... ... жол ... /48.85/. ... шығарманың келесі бір жерінде
автор осы ойын ... ... ... сол рулардың өз ортасынан шыққан
билердің өкім жүргізуі Әз-Тәукенің ... ... жоқ. ... ... ... ... ... хан мен ... хан заманын айтпағанда, кешегі
Салқам ... ... тас ... болып отырған Қазақ ордасы Тәуке ханның
сәтсіз реформалары негізінде әрқайсысының өз иесі бар алты ұлысқа ... ... жоқ, ... жоқ, алай да ... бірліктің көлеңкесі
ғана қалған; байырқалы күнде ортақ ту астында отыр, зобалаң туса, әрқайсысы
әр ... ... ... тек билердің мемлекеттік билікке кең тартылуын ғана емес,
сонымен бірге халық арасынан шыққан батырлардың да ... ... ... көтерілуін аса жақтыра бермейді. Әз-Тәуке тарапынан қолдау ... ... да ол ... ... деп ... Себебі би мен батырды
қолдау сұлтандар мен төрелерді биліктен шеттету арқылы іске асты ... ... ... ... ... ... биге берді” /48.127/-дей келе автор,
1710 ж. қазақ қолының бас қолбасшысы болып Бөгенбайдың ... да ... ... қолбасы болып Бөгенбай батыр сайланады. Қазақ Ордасының
тарихында тұңғыш рет ұлыс тағдыры ... ... ... ... қара қылыш
батырға тапсырылады”/48.126/.
Мінеки, XVІІ ғасырдың аяғы мен XVІІІ ... ... ... ... ... беделінің өсуі, мемлекеттік органдар жүйесіндегі
“Билер кеңесінің” ... ... ... ... ... ... әкелуде, қарама-қайшы бағалауларға ие болуда.
Дегенмен осы дәуірде билер тобының қазақ ... ... ... ... олардың осы бір қиын-қыстау сәтте ... ... ел үшін жер ... ... ... мен тұтастығы үшін болған
барлық іс- әрекеттердің алғы ... ... ... ... ... ... бұл ... мен табанды еңбектерін мойындамауға,
мойындай отырып құрметтемеуге және сүйсінбеуге ешбір ... ... ... даусыз. ”Қазақ қоғамымен біте қайнасып келе жатқан билер институты
өз ерекшелігімен біздің тарихымызда аса маңызды орын ... шын ... ... ... ... мақтанышымыз” /68.16/ - деген түйінмен
келіскен ... ... ... ... келесі тарихи кезеңдері
-Қазақстанның Ресей қол астына бодан болып кіру ... (1730 – 1917 ... ... Кеңес өкіметі орнаған дәуір еді (1917 - 1937 жж.). ... ... ... беделі бірте-бірте әлсірей берді де, ал Кеңес
уақыты кезінде бұл институт (билер-ақсақалдар ... ... ... ... ... түрде 1921 жылы жойылды, ал іс жүзінде олар ... ... ... ... ... өмір сүріп келді./69.75/
Билер институтының (билер соты түрінде) қайта жаңғыруының соңғы
(бесінші) кезеңі – ... ... ... ... ... ... Бірақ
бұл айтылған соңғы үш кезең ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Билер институтының хандық дәуірдегі бітім-болмысына ... ... ... ... бұл ... әлі ... дейін
өзекті де өткір болып отырғандығын дәлелдейді. Сонымен бірге ... ... жаңа бір ... ... ... бұл проблеманы әлі де
болса кешенді де кең түрде толық қарастыру ... ... тағы бір ... ... би ... ... және ... қазақ қоғамында оның ішкі құрылымына және ... сай ... ... ... “баспалдақтармен” көтерілу
үшін, сөйтіп қоғамда қалыптасқан биліктік сипаттағы ... ие болу үшін ... бір ... орындау тиіс болатын. Бұл
шарттардың үдесінен шығу қоғамдағы ... ... ... аумағына кіруге,
содан белгілі бір орын алуға әрекеттенген кез-келген адам үшін ... Ал бұл ... ... бере ... ... ... және
талаптарына сай келмейтін жандар билік қатынастары ... ... ... ... ... ... ... табиғи
түрде қалыптасқан шын мәніндегі “ашық”, “жария” қоғамдардың бірі болатын
және қоғамдық сана мен ... ... ... мәні бар ... ... ... тыс қалуға жол бермейтін. Ал, сот билігі қазақ
қоғамындағы “ең кең және шырқай ... /70.91/ ... ... ... бұл билік арнасы қоғамдық ... ... да ... ... ... еді. ... да сот ... лауазымынан
үміткер жан бұл салада ... ... ... шыңдалу, маман
есебінде қалыптасу және жетілу, шешен есебінде танылу сатыларынан толық
өтуі өмір ... ... ... ... ... болатын. Қазақ
қоғамында сот билігі аумағында жұмыс істеуге жіберілер жандарды тәрбиелеуге
бағытталған тұтастай “мектеп”, ... ... ... ... ... еді. Ал, бұл мектеп тәрбиесін алмай, оның берер тәлімін бойына
сіңірмей және осы өмір ... ... ... ... жауап беріп, жарқырап көріне алмағандар аталмыш ... ... ... Себебі, сот билігі лауазымынан
үміткер шәкірттерге тәрбие беретін де, таңдап талғайтын да, тергеп ... ... ... өзі ... Ал, бұл мектептің сабағы мен ... ... беру ... ... ... көз ... ашық та ... жүріп жататын. Үміткерден сынақ алу, оған баға беру де сөйтіп,
билікке араластыру ... ... ... ... ... де көпшіліктің
бақылауымен тікелей немесе жанамалай қатысуымен іске асатын. Өмір ... ... ... ... ... Төле ... да би есебінде
қалыптасуы, қайраткер ретінде танылуы осы “халық мектебі” тәрбиесінен тәлім-
тәрбие алу арқылы ... ... ... ... еді. ... ... да ... осы жолға қалай келіп, қалай түскені, оған себепкер болған жандар
мен оқиғалар, халықтың “өмір мектебінде” тәрбие алып, оның ... ... ... ... одан әрі жайылуы сияқты мәселелер арнайы қарап, әдейі
зерттеуді керек ... ... да ... ... ... ... және жастық кездерін бейнелейтін
ресми сипаттағы құжаттар немесе басқа да ... ... ... ... ... Төлеге емес, сол кездегі елге ... ... ... ... тән ... тарихында қалыптасқан жалпы
жағдай. Дегенмен, халық назарына ілінген көптеген әйгілі жандардың балалық,
жастық дәуренін ... ел ... ... ... көп. ... ... ... аз болғанымен деректемелік құндылығы, өмір шындығына
сай объективті мазмұны мол әрі терең. Сондықтан, Төленің би ... ... ... ... ... ... ... осы деректемелік мәнін
жоғалтпаған халық жадында сақталған әңгімелерге ... ... ... ... ел ... өте ерте және жас ... ... би ретінде
танылудың ең кең тараған үлгісі - “бала би” ... ... би” ... ... жас өрен ... аузына ілінді, оған үміт артылды, болашағына ел жақсы
нышанмен қарады деген белгіні білдіреді. Әрине, “бала би” атану оңай ... ... шын ... ел ... ... аударардай, халықты ... елең ... жарқ ете ... ... ... әсер ... Ол әсер дүйім жұртқа жағуымен қатар, халық ... ... ... ... ие болуы шарт. Сондықтан “бала би” атанар жастың
ең алғашқы ... ... ... ... ... ... оның
алғырлығын, әділдігін паш етер деңгейде тұруы ... ... ... би” ... елге атағы жайылған талай дала көсемдерінің алғашқы ... ... сәті ... ... ... ... сай болуды керек етеді.
Төленің тұңғыш дауға түсіп, оны үлгі боларлықтай ... ... де ... ... жас кезінде айтқан биліктері деп ел аузында сақталған бірнеше
әңгімелер бар. Енді соларға тоқталайық. Біздің ... ... ұзын саны ... ең алғашқы биліктерін әкесі Әлібектің қасында отырып, соның
мақұлдауымен және бақылауымен ... ... ... ... ... ең ... ... да ұстазы да әкесі Әлібек ... - ... ... жадында сақталған сондай әңгімелердің бірінде төмендегі оқиға
баяндалады.
“Төленің әкесі Әлібек биге келіп екі даугер жүгініске келіп, ... ... мен ... қуып келіп індетіп едім, - дейді
- Бұл кісінің қырдан қуып келгені өтірік, менің жерімдегі түлкі, -
дейді ... ... екі ... сөздерін естіп болған соң:
- Мұның билігін Төле берсін, - деп ... ... ... ... бір ... ат, бір ... қамшы етіп, үй ішінде “айт-шулап”
ойнап жүр екен. Даугерлер өзді-өзі кеңесіп: “Бидің ... жас ... ... ... ... ... ма? Бірақ жібергесін айтып
көрейік”- деп, балаға жүгініске келген дауларын айтады. ... ... ... соң ... ... бала тұра қалып:
- Олай болса, айтыңыздар,- дейді. ... ... ... дауларын
айтып болған соң бала астындағы атын айдап, “айт-шу!” деп жүріп кетіп
тоқтап, ... ... ... ... ... ... сенікі дейді, алғашқы “қырдан қуып келіп
індеттім” дегенге; ... ... ... дейді “менің жерімдегі түлкі”
дегенге. Бұл сөзге екі даугер түсінбей:
-Бұл қалай, әкесі мазақ қылып ... еді, ... да ... ... - деп Әлібек биге келіп, естіген сөздерін ... ... ... ... ... ... болса сенікі, ұрғашы болса
сенікі -деді.
- Төлем төресін түзу берген екен, ... ... түз ... ін ... Егер еркек түлкі болса, қырдан ізімен қуып келіп
індеткені рас, ... ... ... егер ұрғашы түлкі болса, жер иесі саған
тиісті, - депті Әлібек /71.118,119/
Бұл әңгіме-деректен бірден көзге ұрынып тұрған ... - ... ... жас, ... бала ... ... оның ... ат қылып мініп
жүргенін, әдейі бірнеше рет қайталап айтады. Төле - ойын баласы, Төле ... ... ... ... соған қарамастан әкесі оның өзіне келген
даугерлердің дауын оңай шешетініне сенімді. Және өзі солай болып ... ... ... ... ... ... біткен байқампаздық, алғырлық,
құйма құлақтық қасиеттерді бұрыннан да аңғарып жүрсе керек. Шамасы, Төле ... ... ... мен ... ... ... әрі
олардың өмір сүру ерекшеліктерін санасына сіңіре алған аса зерек жас болса
керек. Әкесі ізіне ертіп ... ... ме, әлде ... бір ... ... әйтеуір, Төленің жан-жануарлар әлемінен мол хабары және мағлұматы бар
екендігі осы әңгімеден айқын байқалып тұр. Соны ... ... оның ... ... ... ... ... сеніп тапсырды. Және бұл жерде жас
Төле би ретінде, билік ... ... ... ... ... ... ... түседі. Соңғы шешімді айтушы, дауға нүкте қоюшы Төле емес,
оның әкесі Әлібек. Ал Төле ... ... ... маман-білгірі есебінде
көмекшілік (ассистенттік) ғана қызмет ... ... ... ... ... ... ... дауды шешуге осылай,
әуелі кіші-гірім көмекшілік қызметтер жүктеп, оның ... ... ... ... және тағы ... ... ... жетелеген сияқты.
Баласының бойына біткен табиғи алғырлық және танымдық қасиеттерін
ерте байқап, оларды ұштап, тереңдетіп қана қоймай, ... ... би ... ... бағдар беруге де бар күшін салып, осы мақсатта ол қомақты
да ... іс ... ... ... ... ... Әлібек өз
заманында қалыптасқан тәлімдік дәстүрге толық ... ... ... бірі ... үміт күттірер жасты кішкентай кезінен билікке
тарту, билік айту ... ... ... ... ... ... беру ... Және жас баланың беті қайтып қалмас үшін оны
бірден үлкен істерге ... ... ауыл ... ... араластырып
алып, ал сосын ... ... соң ... ... ... ... Біз ... өз баласын билік ... ... ... ... ... ... ... отырғанын аңғарамыз.
Төленің жас кездегі биліктерінің бірі еді деп ел ... ... ... төмендегіше баяндалады:
“Бірде екі әйел бір балаға таласып билерге жүгінуге келіпті. Сындарлы
сәтте Әлібек саспай сынайын деп ... ... ... ... ... ... Баламды есін білмей тұрғанда жаугершілікте жоғалтып едім, соны мына
әйел тауып алды ма, ... алды ма, оны ... ... ... қатарға
қосыпты. Енді танып сұрасам, маңайлатпайды,- дейді.
Екінші әйел тұрып:
- Бала өзімдікі, өзім таптым. Мынау босқа жармасып жүр, - деп ... ... ... соң ... ойланып отырып қалады. Содан кейін:
- Бірің балаңды жоғалтқаныңды, енді бірің тапқаныңды ... ... ... куә жоқ. Сондықтан мынандай билік айтқым келеді, - деп ... ... екі ... ... қойып қылышты ала ұмтылады: “Екеуіңе
ортасынан қақ бөліп беремін, осыған ризасыңдар ма? ... ... ие ... ... әйел:
“Біреуге тірі кеткенше жартысы болса да өзімде қалсын, бөлсең бөл“ -
деп безеріп тұрып алады. Ал ... ... ... Ойбай, биеке-ай( Қайда жүрсе де тірі болсын шаба көрмеңіз( - деп
шырылдап безек қағады. Содан барып Төле былай ... ... ... Бала мына ... әйелдікі, өйткені ол жұрағатының тіршілігін
тілеп тұр, ... ... ... ... ... байқайтынымыз - Төленің әлі жас екендігі, оның
тіптен “бала би” дәрежесіне де көтерілмегендігі. Екіншіден, оның билікке
араласуы - ... ... ... ... және рұқсатымен болған іс. Әкесі
баласын сынау үшін осындай ... ... дау ... көне ... қиын
дауды шешуге араластыруды жөн көреді. Соған қарағанда бұрын да өзінің
қағілездігімен, ... ... әке ... ... ... Төле
енді біраз тәжірибе жинақтап қалса керек. Және әкесі Төленің осындай үлкен
дауларға ... ... ... ... ... ... ... бұл билікті Төленің өміріндегі ... ... еді, ... ... ... ... еді деп айту да ... үлкен батылдықты талап етеді. Өйткені бұл шешім оны айтқан
кісінің ... ... ... ... адам емес ... куә. Билік
шешім - өте салмақты, тіптен ”ауыр”, оны көтеру, орындау барлық ... ... ... ... тіптен биге де) оңай емес. Соған қарамастан Төле өте
батыл, қатал да болса, әрі тапқыр шешім ... ... Төле бұл ... ... би ... ... толысып қалған жас жеткіншектердің ... жас ... ... ... еді деп ... жүрген тағы бір дерек-
әңгіме бар. Енді соны келтіріп талдағанды жөн ... ... Бір ... ... те ... ... билікке сай “тапқан қуанады, таныған алады”
деген ... ... ... ... бір ... ... ... Ұзақ
та болса осы әңгіме-деректі тұтас беруді жөн көріп отырмыз.
“Атақты Төле ... бала кезі ... - деп ... ... ... қозы ... жүргенде жанынан өтіп бара жатқан қос аттының бірі:
“Әлібек қартайыпты, әділдігінен айныпты” деп ... бара ... ... Сол бойда алдарынан шығып, сәлем беріп:
- Оу, ағалар, әкем Әлібектің ... ... ... - ... Наразымыз, балам. Әкең әділ билік айтпады.
- Ендеше қайтыңыздар.
Екі жақ Әлібектің алдына қайтып келгенде, бала Төле:
- Ата, билікке екі жақ ... риза болу ... ... ол ... ... ... де ... де шындықты мойындауы керек, - дейді.
- Олай болса, балам, осы ... ... өзің ... ... ... ... мәнін сұрайды. Сонда дауды бастаған жігіт
ботасында жоғалтқан түйесін жолда кезіккен ... ... ... Бұл ... ... тұр, - ... ... саудагер.
- Ал енді жігітім, “тапқан қуанады, таныған алады” деген, сен таныдым
дейсің, ... ... ... танығаным: түйем туар уақытына жақындаған кезде бошалап
кетті. Бір жетіге дейін ... ... тау ... ... ары бір,
бері бір кезіп жүр екен. Ботасын қасқыр жесе, шала туса да ... ... ... ... ... алып кеткенін түсіндім. Содан бері бейсеубет
жүргіншіге, көрінген түйеге көз ... ... ем, ... ... ... ... ... Сол танып тұрған аруанаңыздың енесі бар ма? - дейді.
- Бар.
Төле қарсы жаққа қарайды.
- Иә, ... ... ... өз ... ... ... тура сөзіңізді айтыңыз. Іштегі
ботаны танимын дегенге адам сене ме?
- Енесі бар ма түйенің?
- ... ... ... Онда екеуің де енелерін алдырыңдар...
Дауласқан екеу бесті атандарының енесін алдырады. Төле:
- Атанды жығыңдар да тақымына қыл ... ... ... ... лезде орындайды. Бесті ... ... қыл ... ... бұрағанда таныған жігіттің түйесі көзінен жас парлап, мұрындығын
жұла-мұла шыңғырып жатқан атанның үстіне түсе ... Ал ... ... ... қозғалмай жайымен күйсеп тұра береді.
- Оу, халайық, көріп тұрсыздар, мына жануар шын анасы ... ... Рас, ... біліп тұр. Төлежан, бұл әділдігіңе ... ... Төле ... ... Ә, ... ... ... да болса әділетін халықтың алдында
көрсетті. Атанның кімдікі екеніне халықтың көзі ... Сен енді ... ... ... ... алған жеңіл. Мына халықтың алдына шығып,
шындығыңды айт.
- Оу, халайық, осыдан бес жыл ... ... ... ... ... ... ... бір төбенің баурайында боталаған түйенің үстінен
түстім. Ботасы аяқтана алмай, жығылып-тұрып ... ... ... алсам,
ұрласам сіңіре алмаймын. Жолда ел көреді. Пәленше саудагер алып бара жатыр
дейді. Менің ... ... ... ... Мына ... алып кетсем ешкім
білмейді. Алашаға ораймын да қомның арасына таңа саламын. Бір жылдан кейін
түйе боп шыға келеді. Бір түйе ... аз олжа ма деп, сол ... алып ... ... де, бас ... де өздерің біліңдер.
- Төрелігін бидің өзі айтсын( - дейді жұрт.
Бала Төле:
- Өздеріңіз көріп, біліп тұрсыздар, мына жігіт дүниені еңбекпен ... Бұл көп ... беті ... боп, мына ... ... тауып, жұртты
алдап, тегін алып еді. Енді мұның беті ... боп тұр. Бұл ... ... Саудагердің халық алдында масқарасы шықты, беті күйіп
шарық болғаны да жетеді. Бұдан артық жаза жоқ, - дейді.”/72.33-35/
Көріп ... ... ... ... бірнеше
бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімінде Төленің әлі бала ... ... ... айтылып өтеді. Оның балалық жаста екендігін тыңдаушыға анық және ... ... ... үшін ... ... ауыл ... қозы бағып
жүргендігін әдейі айтып отырғандығы байқалады. Екінші бөлімде Әлібектің
дауласушы екі жақты бірдей ... ... айта ... ал ... ... ... ренішін тудырғандығы хабарланады. Мінеки, осы
жерде оқиғаға жас Төле ... ... жәй ... дала
халқының сот билігі жүйесіндегі ең басты ... бірі ... ... ... ... жоқтаушы есебінде араласады.
“Билікке екі жақ бірдей риза болуы ... ... ол әділ ... ... де ... де шындықты мойындауы керек”- деген ... ... ... сот ... ... қояр ... ... еді. Тура
билік, әділ билік - қазақ халқының дәстүрлі ... ... ...... да ... ... біреудің жеңіп, біреуді жығып беретін билік
емес, екі жақтың да пенделігінен адамдық ... ... ... сол арқылы
екі жақты да адамгершілікке, биік рухқа, тазалыққа, шындыққа ... ішкі ... ... жол ... сол ... бірін-бірін
жақындастырып, “рухтандырып” теңестірер шешім болуы керек. ... ... айту - ... З.Ж Кенжалиев - адамның шын адамдық (азаматтық)
өмірден ауытқып, пендешілікке ... ... ... ... ... ... ... сол адамның өзіне жария қылу деген сөз”/70.98,99/
Мінеки, жас Төле осы қағиданы ... ... ... өрен ғана ... ... ... айбарлы арашашы, қайратты қамқоршы бола білер тұлға екендігін
де дәлелдеп отырғанын ... ... осы ... әрине, оны көпшілік
қауымға жарқ етіп көрінуге, халық назары мен пейілін өзіне тез әрі кеңінен
аударуға ... ... ... ... ... ... екі жақтың дауға
келу себептері мен талас-тартыстың мазмұны баяндалады. Даудың мазмұны -
ботаның ұрлануы, оның ... атан ... ... ... ... оны ... ... беруін сұрауы. Жаңа иесі бермеген соң ол араша сұрап ... осы ... ... ... - ... ... ... Іске
Төле араласып, ол дауды үлкен шеберлікпен шешеді. Даудың ... ... ... әрі ... ... - ... дұрыс шешімге
алып келгендігі ешкімге де күмән тудырмайды. Алдыңғы келтірілген мысалдағы
сияқты, бұл жолы да ... түйе өз ... ... жатқанына шыдамай
оған ара түседі. Төле төрт түліктің жайын жақсы білер әрі түсінер ... ... ... көрінеді, және осы білімін адам ... ... ... ... ... нағыз әділ төреші екендігін паш етеді.
Төленің жас кезде айтқан билігі ретінде ел аузында сақталған тағы бір
әңгіме-дерек бар. Бұл билік ... ... ... ... ... үлгілі
билік есебінде қазақ даласына кең тараған аса ... сот ... Бұл ... де біз ... ... келіп отыр. Себебі
осы биліктен кейін ғана Төле ... би” ... ие ... ... ... ... дау-дамайға еркін араласып, бөгетсіз қатысуға мүмкіндік
алған сияқты.
“Шу өзенінің ... ... ... ... көп жыл ... ... мен
арғын тайпаларының белді бектері таласыпты. - деп басталады ... - ... да ... бас ... кеңесіп, бәтуаласа алмай отырғанда, топқа еріп
келген он бес жасар Төле билік айтушылардың ... ... ... ақ деп ... игі ... ... талса ел біткен
Өзен бойын жағалар, -деп сөз ... ... ... ... ... без, ана ... қыз ... без”- деуші еді. Мына бала кім
өзі?”- дейді ... би. Төле ... ... ... О, би аға, он үште отау иесі емес ... бе ... қалсам он беске?
Сөз сөйледім бұйыра көрмеңіз айыпқа,
Ала көз болу ... ... ... ... игі асқар тауымыз,
Әділ ме осы дауымыз?
Жар астында тұрғанда
Жасырынып жауымыз?- дейді.
Сонда төрдегі би:
- Қой ... ... ... сақа ... кіші ... асса, аға ғой,- деген екен.
- Балам, ағалық ... ... ... ... Бала Төле ... Сары табақтан сарқыт қайтады деген. Билікті маған берсеңіз, ... оң ... ... сол ... ... ... деп ... айтады.
Бұл шешімге екі жақ та риза болып, бітімге келеді. Сонда төрдегі би:
Үй баласы ма деп ... ... ... маңдайлы арысым,
Талабың алдан өтелсін.
Ауылыңның таңы бол,
Маңдайдағы бағы бол( - деп, бала Төлеге бата берген ... ... ... аты ... ел ... ... ... араласып,
билік айта бастапты.”/72.32,33/
Әрине, бұл даудың алдыңғы үш даудан басты айырмашылығы- Төленің жер
дауына араласуы. Ал жер дауы ... ... қай ... ... та ең
кең тараған және ең ауыр ... бірі ... ... Ел мен ел, халық
пен халық арасына сызат түсіріп, өзара жауығуға ... ... ... бірі - осы ... ... ... Ал, ... даласындағы жер
дауының ерекшелігі - жердің мал жайылымы ретіндегі ең басты ... бірі ... ... даудың жоғарыда келтірілген даулармен ұқсастығы да жоқ ... ... ... бұл ... да бұрыннан келе жатқан жол-жораны ... кең ... ... ... ... алуы. “Сары табақтан
сарқыт қайтады”- деген белгілі сот прецедентін Төле бұл тартысты тоқтатып,
жауласушы екі ... ... ... ... ... ... де ... Тағы бір ұқсастық - дауласушы екі ... жеке ... ... ... ... да жоғары мақсат - ел тыныштығы мен ... ... ... ... бағдары дәрежесіне көтеруін жас Төленің
қатардағы жай би емес, ... ... ... ел ... көлемінде
ойлай алатын тұлғаға айналып келе жатқандығының белгісі еді. Мінеки, бүкіл
халықтық, жалпы ... ... ой және іс ... ... ... араласуы
- жас Төленің сот билігінің иегері ретіндегі ... ... ... ... Осы ... және ... жас Төленің атын шығарды, оның
“бала би” лауазымын алуына алғышарт болды, қоғамға танымал ... ... ... ... ... ілігіп, аты шыға бастаған, ... ... ... үміт ... жас ... тәрбиелеудің қазақ даласында кең
тараған тағы бір жолы - “сәлем бере бару” немесе “бата алу” деп ... ... бұл ... ... ... оның тезі мен ... өскен бірде-бір елге белгілі азамат болған емес ол ... ... ... бар ... ... жас ... ... әнші, термеші, шешен, бала
билер “сәлем бере бару” немесе “бата алу” дәстүрі арқылы өтіп ... ... өмір ... ... ... ... адамдарға арнайы сапар шегіп
барып, “сәлем беріп” оның алдын көріп, ... ... ақыл ... ... бір әрі тәрбие алу, әрі ... өту ... ... Осы ... тәлім-тәрбие алу уақыты (қазіргі ... ... ... ... ... ... еді. ... көне көз қария немесе
елге танымал атақты адам алдына келген жастың дарынын бағалап, болашағы бар
екендігіне көзі ... онда осы ойын ... ... ... ... ... Мұндай бата алған жас талапкер енді өзі ... өнер ... ... ... емін-еркін қызмет жасай беруге арнайы
рұқсатқа ие жан болып есептелінетін. Ол қоғамдық ... ... ... ... ... болып есептелінетін. Қолда бар деректер жас Төленің ... ... ... ... ... ... ... кешіріп, арнайы “бата алған”
өрендердің бірі болғандығына шек келтірмейді.
Жас Төле бір емес бірнеше ... ... ... ... ... ... алған ұлан екендігі байқалады. Төлеге өнеге үйретіп,
кейін батасын берген осындай ұстаздар ... ... би, Әнет ... Жетес
билер аталады.
Төленің бала кезінде арнайы қасында жүріп ел аралаған, үлгілі іс-
әрекеті мен сөздерін ... ... ... ... бірі ... би ... Ел ... сақталған әңгімелердің біріне қарағанда Қоңқа би
қартайып, жетпістен асқан шағында ел ... ... оның ... жас бала ... еріп ... ... ... би мен Төле арасында байлық туралы, өмір ... ... елге ... ету ... ... ... ... Қоңқа
жол-жөнекей кездескен нақты оқиға, ситуацияларға байланысты және соларды
негізге ала отырып жас Төлеге жоғарыда айтылған ... ... ... ... оған өсиет-өнеге толы ақылгөй сөздер ... ... ... ... ... ... сәуле құяды.
Қоңқаның пікірінше байлықтың басты мақсаты елге, халыққа қызмет ету.
Әрине, оның (байлықтың) иесі жеке ... ... ... ... адам ... ... пайдаланбауы керек, байлықты қанаудың, озбырлықтың негізі
ретінде қарастыруға болмайды. Байлық елдің еңбегі арқасында ... ... ... ол ел ... үшін ... ... ... нысапсыз (қайырымсыз) және қайырсыз (елге пайдасы жоқ) байлыққа
қарсы. Осы ойын Қоңқа би жас ... ... ... және ... өмір ... арқылы жеткізуге тырысады.
Төле мен Қоңқа арасында өрбитін ... ... - өмір мен өлім ... мол бұл ... жол ... келе жатқанда бір адамның қазасына
байланысты туындайды. Осы ... ... ... Қоңқа би өзінің өмір
туралы және өлім жайлы көзқарасын айшықты тілмен жеткізе біледі. “Жерленіп
жатқан өлі адам ба, әлде тірі адам ба?” ... ... бере ... ... ... адамның өмірі ол өлген соң да жалғаса беретінін, ал мәнді өмір ... ... ... ... ... шын өлік ... айтады.
Қоңқа мен Төле арасындағы үшінші диалогтың желісі – елге ... ... Ел үшін ... ... ... үшін өз ... ... адам “түз
адамы” деп аталады дейді Қоңқа. Қоңқа би өзін “түз адамымын” деп есептейді.
“Түздің адамымын дегенім, ... ... ... дегенім” – дейді
ол. Түз адамының ерекшелігі – ол елге қонақ, ... жан ... ... ... ... адам ... сөз ... Қоңқа.
Мінекей, осындай сүбелі-сүбелі үш әңгіме–диалогтан тұратын әңгіменің
соңы Қоңқаның жас Төлеге бата ... ... ... Төленің
қағылездігіне, аңғарымпаздығына, жол азабын бірге тарта білген ... мен ... риза ... ... ... оның қоя ... ... мен алғырлығына баға береді. ... ... адал бала ... - ... ... Төлеге – Бата берейін, сені
түзде кездестіріп серік болдым. Мен ... ... де ... ... ... ... бол, ... – деп бетін сипады қарт”/73.4,5/.
Мінеки, осылай Төле Қоңқа бидің ... ... ... ұлы ... деген ақ
батасын алады. Осы батаға ол өмір бойы адал болуға тырысады. Бір қызығы осы
Қоңқа биді Төле үлкейген соң да жиі еске алып ... ... жас ... ... іздеп барып, алдынан өтіп тәлім-тәрбиесін
көрген, сөйтіп соңынан батасын алған адамы - Әнет баба. Әнет баба ... ... ... ... Оның сынына төтеп беріп, батасын алуға
жарау – Төленің осы кезде-ақ үлкен парасат иесі әрі елге ... ... жан ... хабар береді. Әнет бабаның Төлеге берген ... ... ... бөле ... ... болғандықтан оны тұтастай
бергенді жөн көріп отырмыз. Ел аузында сақталған әңгімеге қарағанда алдына
келген Төленің көзінше ... баба ... алты оғын ... ... ... он екі шыбық етіп ортасынан буып:
- Міне, енді сындырып көрші, - дейді. Төле бірден бір буда ... ... ... Әнет ... ... Айып ... бұл жұмбағыңызды түсінбедім, Әнет баба, -дейді. Сонда
Әнет баба мынадай өсиет айтыпты
- Төлежан, ешқашанда өзімшіл болма, ... ... ... Көптің
айтқанын тыңдамасаң, көп те сенің айтқаныңды орындамайды. Көп ... ... ... ... мына жеке ... сындырған
секілді әркім-ақ бірліктеріңді бұзып, берекелеріңді кетіреді” /72.26/.
Бірлік, ынтымақ - әрине, сол ... ... ... үшін ең ... ... ... ... жаулар анталаған ол заманда Әнет бабаның
жаңа қалыптасып, ел ісіне араласа бастаған қоғам қайраткері әрі биге ... ... да, ... ... мен ... да осы – ел ... ... көздің қарашығындай қорғау, сақтау еді. Төле де өзінің кейінгі
қазақ мемлекетінің басшыларының бірі ... ... осы ... ... етіп алғанын байқау қиын емес.
Жас Төленің өнеге-өсиетін ... бата ... тағы бір ... ... ... ... ... Жетесті Төле тоғыз жасында іздеп ... ... ... ... аунап-қунайды. Жетес оған ”Бата басқа бітер, қына
тасқа бітер. Жолға шығып өкінбе, ақылың ... ... деп ... Сосын бұйымтайын сұрайды. Сонда Төле: ”О, қасиетті ата! Ат
берсеңіз - өліп қалады, тон берсеңіз - ... ... Онан да ... тағы бір ... ... Әр он ... ... бір белес
десек, соны неге ұйғарып, неге баладыңыз? ”- дейді /72.27/.
Сонда Жетес бидің берген жауабы мынау екен: ”Онға ... - ... ... ... жеттім - бойладым, онда да балалықты ... келе ... ... сүйіндім, жаман сөзге күйіндім, барымды бойға
киіндім, сұлу қыз-келіншектерге шүйілдім, жауларыма ... ... ... ... ... ... ... бүркітке алдырмадым, құмай тазыға
шалдырмадым, қатар құрбының көңілін қалдырмадым. ... ... ... ... тау тағысындай саңқылдадым, ақ алмастай жарқылдадым,
құз қыранындай шаңқылдадым, барымды жоқ деп сарқылмадым. ... ... ... ... ... арғы жағының алыс-жақынын байқамадым, ... ... ... – алты ... ... түстім, қайсысының алыс-
жақынын білмедім. Жетпіске келдім -жеңілгенімді білдім, бала мен келінге
билігімді бердім, айтқанына ... ... ... ... ... – оң
жағым от, сол жағым су, алдым жар, ... құз, ... ... да ... біле ...... ... мен өмір шындығына толы осы өсиет сөз кез келген ... ... ... ие ... ... ... Жас Төле де адам
ғұмырының әрбір онжылдығын дөп басып, дәл ... осы ... ... еске
түсіріп, уақыт өткен сайын оның шындығына тәнті болса керек.
Төленің жас кезде ... ... бата ... ... ... аталған адамдармен шектелмесе керек. Олардың саны әлдеқайда көп әрі
мол екендігіне біздің күмәніміз жоқ. Ең бастысы – ... ең ... ... ... де ... ... ... десек қателеспейміз. Себебі Төле өз
өмірін қалың қауым арасында өткізді, содан үйренді, соған ... ... ... ... тырысты. Сондықтан жас Төле үшін
түптеп келгенде ұлы ұстаз да және басты бата ... де ... ... ... алғанда Ханғали Сүйіншәлиевтің Төлеге жас кезде тәрбие беріп, бата
беруші ел билері, ... ... уәжі өте ... деп ... ... ... ел ... жас Төлеге халық атынан мынадай бата
берген:
“Үй баласы ма деп едім,
Ел баласы ... ... ... алдан өтелсін
Ауылыңның таңы бол,
Маңдайдағы бағы бол !”/74.314/
Автордың пайымдауынша “дуалы ... аға ... ... ... ... бала күткен жерден шыққан”/74.314/
Көріп отырғанымыздай, жас Төленің ел ... ... ... шығып,
“бала би” атануы және ел аралап, аузы дуалы билерден тәлім-тәрбие үйреніп,
“бата алуы” қатар жүріп отырған егіз ... ... ... ... да, ... ... ... құбылыс, яғни Төленің би есебінде елге
танылып, жетіліп-өсіп, қалыптасу процесі екендігі ... ... ... ... ... би” атануы мен “бата ... ... ... олар ... ... және біріне-бірі бастау болған іштей
бірліктегі, өзара байланыстағы ажырамас оқиғалар тізбегі еді. Осы ... ... және мәні жас ... би ... қалыптасып, қоғамдық
аренаға шығуының нақты көрінісін береді.
Өз отбасынан, ата-анасынан алғашқы үлгі-өнеге мен тәрбие алған ... ... одан әрі ... ... танылып, көшпелі халық
қалыптастырған “өмір мектебінен” өтіп, ел ... бата ... ... ... ... ... енуге үлкен рухани дайындықпен және жастық
құлшыныспен бет алған еді.
1.3. Төле ... ... ... ... ... көшпелі дәуірдегі көптеген қоғамдық және ... ... ... ... Төле ... да ... түсіп,
жазбаша түрде сақталған, ресми органдарда арнайы ... ... ... бидің өмірнамасын зерттеп, оның объективті өмір ... ... ... келтіру” кейінгі ұрпақтың парызы әрі міндеті болып ... бұл ... өз ... ... және ... оңай емес ... Төленің өмірбаянының шындыққа сай нұсқасын жасау тікелей
деректермен қоса, егер олар ... ... ... ... ел ... ... және аңыздарды толық пайдалануды талап етеді. Тарихи
фактілермен ... ... ... ... де ... ... ... сөзсіз. Яғни, қолда бар барлық ... ... ... мен шаралар барынша мол осы ... және ... ... ... ... біршама пікір талас тудырған, бір
тоқтамға келгендей жағдай қалыптасқан үлкен мәселе бар - ол ... ... дәл ... ... Бұл сұрақ Төле Әлібекұлының ... ... ең ... ... бірі болғандықтан оның
мән-жайына арнайы тоқталып өту біздің жұмыс үшін ... деп ... ... ... және ... да ... ... беттерінде Төленің туған ... ... ... да, ... да ... ... Бидің туған мерзімі жәйлі негізінен, ... ... ... ... Оның ең ... ... Төле би ... жылы туған. Бұл деректі келтіруші Ж. Рсымбетов. Ол кісінің баяндауынша
Төле Қазығұртқа жақын Бадам ... ... ... мекенінде туып, 1751
жылы 63 жасында Ташкентте қайтыс болған /75/.
Екінші бір деректерге сенсек, Төле 1657 жылы ... ... Ж. ... ... деп ... ... жерінде
жасаған шежіреші ғұлама Ақкете Баймағанбет Ербөлекұлының (1889-1969 ж.ж.),
қарақалпақ Әбди ... ... ... ж.ж.) ... бар ... 1680 жылы ... хан ... таққа отырған соң ел басқаратын хан
кеңесінің билерін сайлайды.
Хан кеңесіне сайланған алты бидің ең үлкені ... ... би - ... ... ... би - 52 жаста, қырғыз Қоқым би - 45 жаста, қазақ -
кіші жүз Әйтеке би - 36 ... ұлы жүз Төле би - 23 ... Орта жүз ... - 21 ... екен.
Олай болса Төле би 1657 жылы, Қазыбек би 1659 ... ... би ... ... деп ... әбден болады”/76.200/. Бұл пікірді “Қазақтар”
атты тоғыз томдық анықтамалықтың құрастырушылары да ... ... Төле 1657 жылы ... ... ... Шу ... ... жайлауында дүниеге келген, 1756 жылы Шымкент облысы,
Ленгір ауданының Ақбұрхан ордасында қайтыс болған.”/63.77/.
Дегенмен, Төленің ... жылы ... бұл екі ... дата (1657, ... ... аса көп ... ие бола алмады. Бидің өмірі туралы
соңғы кездері айтылған, жазылған ... ... ... ... ... даталармен келіспейтіндігін сездіруде және білдіруде.
Үшінші пікір бойынша Төле Әлібекұлы 1663 жылы ... ... ... ... ... көптеген зерттеушілер қолдайды. Олардың ... /77/, ... /72.12/ ... пен М.Қазбеков
/78.44/, C.Дәуіт те /79.14/ бар.
Қолда бар деректер Төле ... шын ... 1663 жылы ... ... ... ең көне деректердің бірі, Төле заманында өмір
сүрген Шапырашты Қазыбек бек Тауасарұлының бізге жеткен жазбалары да ... ... ... елді ... ... іс-әрекеттерін айта келіп
Тауасарұлы былай деп баяндайды: “Астанасын Асыға орнатқан Тәуке ... етіп ... ақ ... ... ... жан ... Қазыбекті,
Арыстың бек тұқымы Айтықты алған. Айтық алғашқы екеуінен кіші болған. Ол
Төледен төрт, Қазыбектен екі жас кіші ... ... аз ... 56 ... өтті” /64.210/. Ал, Әйтеке бидің өмірін ... ... ... ... бойынша Әйтеке Бәйбекұлы 1667 жылы туған ... ... ... ... ... зерделей отырып - дейді Б.Қуандықов - оны
1667 жылдары Нұрата (қазіргі Өзбекстан Республикасы Науаи облысында) өмірге
келіп, 1727 ... ... сол ... ... ... ... ... Олай болса Әйтекеден төрт жас үлкен Төленің туған жылы
1663 жыл екендігі ... ... ... ... жылы туралы жорамал, жанама, қосымша пікірлер де
айтылады.
Сондай пікірлердің бірінің иесі - белгілі әдебиеттанушы Б.Адамбаев.
Ол кісі ... ... 1660 ... ... 1750 ... қайтыс болған деп
топшылауға болады дейді /80/. Шындықтан қияс ... ... ... лайық болғандықтан бұл жорамалдың да өмір сүруге хақы бар ... ... ... ... Оның ... да ... де - бидің қай
жылы туғандығын дөп ... ... ... ... бірі Төленің жасын оның өз ... айту ... ... ... ... ауыз ... үлгілерінде
көптеп кездеседі. Оларда Төленің жасын Қазыбек пен ... ... ... ... Бұл ... де, ... бұл үш би қатар өмір
сүріп, заманындағы ең басты оқиғаларға бірге ... және ... ... ... ... тұтастығын сақтау, қамтамасыз ету шараларын
бірігіп іске асырған. Сондықтан олар ... ... ... ... ... ... ... осындай ақпарлардың бірі Мәшһүр Жүсіп
Көпейұлының шығармаларында кездеседі. Ол өзінің ... ... ... ... деп ... ... ... өткен,
Әлдибек, Айтбай, Майлы шешен өткен,
Жолы үлкен, жасы кіші Төле бидің,
Әйтеке, қаз дауысты Қазыбектен.
Оларды бек сыйлаған үш жүз жалпы
Дана деп ... ... ... ... қадірлеген” /81.20/
Төле бидің туған жылы туралы нақты дерек айтылмағандықтан бұл өлең
жолдарын бірнеше ... ... ... ... ... ... мен
Қазыбектен шын мәнінде жасы кіші болған. Екіншіден Төленің жасының ... ... ... сай ... ... бұл ... ... мақсаты Төленің
Әйтеке мен Қазыбектен жолының үлкен екенін арнайы басып ... ... ... ... ... мен ... туған жылдары да әлі
толық және біржақты үзілді-кесілді анықталмағандықтан бұл деректерді ... ... ... жөн. ... бұл ... ... жасын
анықтаудағы басты дерек есебінде ұстану мүмкін емес.
Ауыз әдебиеті үлгілеріндегі деректердің ең басты құндылығы- үш ... ... өмір ... ... ... ... ... Бұл
тарихи шындықты жоққа шығару түгіл, оған титтей де шүбә ... үш ... ... ... өмірінде өмір сүріп олардың билер
кеңесінің мүшесі болғандығын, ”Жеті-Жарғыны” түзуге ... ... ... ... ... басқа да маңызды істерге
бірге қатысқандығын арқау етулерінде. Үшіншіден, үш ... ... ... мен ... ... бір ... шығып отырғандығын уағыздап,
паш етуде. Үш бидің ... ... де, ... де ... ... ... ... аса жоғары болғандығына халық арасына ... ... ... мысал бола алады: “Әйтеке айтса - қандай қақар ... ... ... ... айтқанда - құптамасқа, Төле би айтқанда – “төресі
осы” деп жығыла кетпеске жөні жоқ”/82/. Олар - ел ... мен ... пен ... халық қамы мен мүддесі биігінен түспеген өрелі тұлғалар
ретінде бейнеленеді.
Ауыз әдебиетінде, ел жадында сақталған ... бір ... ... үш ... ... ... жылы мен жас мөлшерлері нысанаға алына
бермейді. Бұл ... ... ел ... ... ... аса көп мән
бере бермейді, өйткені дәстүрлі ойлау жүйесі Ұлы ... аға ... ... Орта жүз бен Кіші ... оның ... ... да осы ... алып, нысана тұтады. Бұл қағида тек дау-дамайларды ... ғана ... ... ... ... ... да басшылыққа
алынды. Халық арасына кеңінен тараған: ”Құнан сөзді Төле – ...... ...... ... /83/ – ... сөз ... аңғартса
керек. Ал аталмыш билер өз жүздері атынан сөйлейтін, солардың өкілдері
болып есептелгендіктен сөзді бастау, ... шешу ... ... мәселелер
нақты жасқа қарап емес, бұрыннан белгілі ... ... ... жолы үлкен” принципіне сәйкес белгіленетін. Оның ... ... ... ... ... сөйлеу” қағидасы да жол және жас ... ... ... ие ... бірі болатын. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... хабарламалар
тегі өзге деректермен салыстыра бағалағанда ғана шындыққа жетелей ... олар ... ... есебінде пайдаланылғаны абзал.
Қорыта келгенде айтарымыз, Төле Әлібекұлының туған жылын ... ... мен ... оның 1663 жылы ... ... толық негіз бола алады деп есептейміз.
Қазақы шежіре бойынша Төленің ата тегі ... ... ... бек ... қазақ щежіресін сонау арыдан бастайды,
сөйтіп Төленің арғы аталарының бірі Жарықшаққа ... ... ... ... Алаш - Жайыл - Қазақ - Жұман - Арыс - Ақ - Кейкі - ... - ... ... - ... - Бай - Шора - Алым - Есен - Асау - Жүз - Дәу - ... - ... Абыл - Қайыр - Бақ - Таң - Пәр - Мән - Майқы - Ұзын - Сақ - Ал - Иба ... - ... - Он - ... - ... – Оқбай - Егін - Азбек - ... - ... ... - Ақ - ... - ... - Бәйдібек. Бәйдібектен - Жалмамбет, Жарықшақ,
Сырықты. Жарықшақтың үш ұлы болған. Олар - Албан, Суан, ... ... ... ... ... ... ... Төле би осы Жаныс руынан шығады.
М. Төреқұлұлы бұл шежірені әрі қарай өрбіте түседі. Оның ... - ... одан ... ... ... би, одан ... одан Құдайберді би (“Тоғыз ұлды Құдайберді” деп те аталады). Сол тоғыз
ұлдың бірі Әлібектен Төле би ... ... одан да ... ... К. ... пен М. ... береді.
Олардың айтуынша “Төле бидің тегі - Дулат, оның ... ... ... ... ... ... ... көп әйелінен тоғыз бала: Жанту, Жантан,
Жарылқамыс, ... ... ... ... ... Әтей, Ахмет
(Шегір), Қапал.
Төле би осылардың Жантуынан тарайды, Жантудан - Өтеміс, ... - ... ... ... Қожамбердінің төрт
әйелінен - Ақберді, Құдайберді, Құдайқұл, Олжанқұл, ... ... атты жеті ... Бұлардың Құдайбердісі де төрт әйел алған ... ... ... Данай, екінші әйелінен - Ақтай, Бақыбек, үшінші
әйелінен - Құдайбақ, Тоқпан, төртінші әйелінен - Қаражәуке, Әжібек, ... ... ... Молбикеден - Тыныбек, Абыл, Шора, екінші әйелінен -
Өтебай, ... ... ... ... ... Төле - текті тұқымның өкілі. Кейкі,
Төбей, ... ... ... ... ... әлі ... дейін халық жадында
екендігі белгілі. Жарықшақ ... ... - ... ананың ұлы.
Домалақ ана болса қазір бүкіл ... одан ... ... ... пір
тұтып, сиынар әулиесі.
Одан бергі жерде Төленің тікелей бабалары ... та, ... да ... ... /84.32/. Ал ... ... Әлібектің би болғандығы ... ... бар. Оған ... ... Құдайбердіден кейін тиген. “Әлібектің
әкесі Құдайберді Есім ханның Төбе биі атанып, бабаларына көп өсиет, ... ... - деп ... Қ. ... пен М.Қалдыбаев. Ол кісі дүниеден
өткен соң ұлы жүздің аға биін ... ... ... ... ... Жұрт оны ... орнын басады деп сеніп, Төбе би етіп сайлайды”
/84.26/.
Төленің туған анасының есімі - ... Ол кісі ... өзі ... ... ... әйел ... ... келіскен көрінеді. Алғашқы ұлының есімі
- Өтебай. Бөктік ана Өтебайдан кейін біраз ... ... ... Өтебайдың жалғыздығына налыған ана тәңіріден тағы бала ... ... ... ... бірінде түсіне Домалақ ана еніп, ... “ Енді екі ұл ... - ... ... ана - Алғашқысы ерекше ұл
болар, атын Төле қой” /84.22/. ... ел ... ... ... өмірге келуін тікелей ... ... ... ақ ... ... оның ерекше ұл болып туғанын аңызға айналдырады.
Төле Әлібекұлының ғұмырнамасын шартты түрде бірнеше ... ... ... ... - ... ... шағы және ... дәурені. Бұл кезең
ол туған кезден 15-16 жасқа келгенге дейінгі уақытты ... ... ... жылдар аралығы деп межелеуге болады. Төленің балдәурен жастық ... ... жері Шу ... ... ... Төле бала ... бастап өзінің
ерекше туған ұлан екендігін таныта бастаған. Ел аузында сақталған әңгіменің
бірінде Төле анасы Бөктікке ... ... ... оны таң қалдырғаны жәйлі
айтылады. Кішкентай Төле сөздің бір ыңғайында шешесі Бөктікке: “Ана, ... күні ... іші ... ... Ол ... ... ... анасы біраз
ойланып былай жауап беріпті: - “Балам, үркіншік ... ... бояу ... сол ... ... жас ... мінез-құлқын, тегін емес тектілігін суреттейтін
тағы бір әңгіме бар. Бірінші әңгіме бойынша Әлібек Төле бөленген ... ... ... есік ... ... ... бір ұйқыдан оянып,
өз көзіне өзі сенбейді. Есік ... ... ... бас жағында, төрде
тұрғанын көреді. Ертесіне бір малын құрбандыққа ... ... ... ... ... сезіп, шүкіршілік қылады.
Ал, екінші әңгіме бойынша, Төленің түсінде аян ... “- Бөз ... сөз ... ба?- ... Төле: “Сөз аламын!” - деп оянып кетіпті дейді
/72.14/.
Қаршадайынан ерекше ... ... ... ойлы ... түсе ... ... әкесі мен шешесінің, жалпы ... ... ... мен ... ... ... өссе ... Келе-
келе әкесі оны, қонақ келсе ... ... ел ... ... ... ... ... белгілі. Алғыр да қағылез Төле көрген-білгенін
бойына сіңіріп, тез ержетіп, ерте есейеді. “Бала би” ... елге ... ауыз ... ... ... балалық және жастық шағы туралы айтқан кезде естен ... бір ... ... бар, ол - бұл ... ... ... ... ахуалдың біршама тұрақтылығы, елде бейбітшілік
пен тыныштықтың орын алуы. Себебі бұл кезде Қазақ мемлекетінің ... ... өз ... ... басумен әуре болып жатты және Қытаймен
арадағы қарым-қатынастарын түзетуге бар ... ... еді. ... қазақ даласына көз алартуы уақытша тоқтаған еді ... ... М. ... да ... “1652 жыл мен 1681 ... ... ... Қазақ Ордасының үш ғасырлық ұзақ тарихындағы ең күңгірт кезең,
дейді ол - Бұл заманда ... ... ... Бұл да ... ... ... оқиғалар туралы артық мағлұмат ұшыратпадық. Сірә,
тыныштықта ... ... ... ... ... Төленің балалық дәурені мен жастық шағы осындай қазақ
даласының тарихында аз кездесетін біршама мол ... ... ... ... ... сай ... Төле ел ... осы берекелі кезеңді
өзінің кемеліне келген би, білгір де білікті қоғам ... ... ... ... ... ... ... Байболұлының
айтуына қарағанда Төле 9 жасынан-ақ билікке араласып, көзге көрінеді:
“Тоғыз жаста Төленің
Берген рас ... сөзі ... өлең ... ... ... ... ... Төле қаршадай жасынан үлкен кісілердің
көзіне түсіп қана қоймай, өзі құралпы жас балалар мен ... ... ... ... ие ... Ол ... ойындарды ойлап тауып,
және ол ойындарға қатардағы бала болып та, бала да ... ... ... мен ... ... те ... Төленің жас кезіндегі
ойындары мен іс-әрекеттерінен-ақ оның ұйымдасып қимылдауға ... ... ... ... ... ... сезіледі.
Қазанғап ақын Төленің осы “балалық” ерекшеліктерін былай суреттейді:
“Теңге түссе қолына,
Балалардың бәрі соңында.
Жігіт жұмсап жасауыл,
Сауыт-сайман алуға
Әкесінен жасырды,
Дос көңілін табуға.
Олжа-сауға саған ... ... ... ... ... бәрі ... дай ... балдарды,
Төрелік өзі береді.
Топты көрсе келеді,
Төрелік десе төнеді.
Жол жағалай жүреді,
Хан ордасы дейді де,
Топырақты ... алып ... ... ... ... өлең жолдары жас Төленің қандай ұмтылыс-армандармен, сезімдермен
өмір сүргендігінің ұшқынын береді. Сонымен ... оның ... туа ... “лидерлік” мінезі анық-айқын көрініп тұр. Тез есеюге
ерте ержетуге, сөйтіп ел керегіне жарауға асыққан жас өреннің жүрек ... ... ... ... береді - бұл өлең жолдарынан.
Осындай ересек ой-қиялдармен, арман-жоспарлармен жан-дүниесі толы
Төле 9 жасында ел көзіне ілінсе, одан әрі ол ... би” ... ие ... және саяси өмірдің қайнаған ортасынан бір-ақ шығады. Балалықтан
ерте бас тартады, тез ержетіп, жедел есейеді. 15-16 ... өз руы ... ... ... елінің атынан дау-шарға араласып жүргенін ... ... ... қайраткері және қазақ халқының осы кездегі саяси өмірінің басты
да беделді кейіпкерлерінің бірі болып ... ... ... ... ... ... шағы тек жайма-шуақ күндерге толы болды, ол
алаңсыз, қамсыз өмір сүрді, ешбір қиындықтар мен ... ... деу ... сай келе ... ... Төле де жас кезінде ... ... мен ... тап ... ол да өмірдің тек күнгей сәттерден
тұрмайтынын, сонымен бірге оның көлеңкелі жақтары да болатынын ... ... ... Ал, Төле өмір ... ... не ... ... қоғамы үшін жалпы
алғанда жаугершілік кезең болғандықтан, жас бала соғыс көріністерінің
куәгері де ... оның ... мен ... ... да жаны ... оймен болжау аса қиын емес.
Жас Төле үшін ең алғашқы қолайсыз сәттер, ... оның ... ... ... ... ... ... Молбикеден Тыныбек, Ақбота
(кейде Абыл деп айтылады), Шора деген үш ұлы болғаны белгілі. Ел ... ... ... осы үш ұл Төленің ағасы Өтебайға жас кезде
әлім-жеттік жасап, балалықпен қиянаттар көрсеткен көрінеді. Мұндай сәттерді
көріп, бақылау сәби ... оңай ... ... Ал, ... ... көлеңкесі кей-кейде Төлеге де тиіп ... ... да ... ... жас Төле ел ... ... ... аузына ілігіп, “бала би” атана
бастаған тұстары бәйбіше балалары тарапынан ... ... ... сөзсіз. “Көбінесе Төлеге қарсы шыққандар ... ... - ... ... /85.12/ ... ... табиғи қызғаныш, бала кездегі бәсекелестік пен
туысқандар арасындағы ежелден ... ... ... өз ... ... ... ... бала, жасөспірім кездегі өз бауырлары
арасында болған кейбір кикілжің сәттерді асыра ... ... ... мен ... ... пен ... толы балалық шақ және әке-шеше
ұясы Төленің осы бал дәурен уақытта қазақ даласына тән ... ... сыры мен ... ... мен ... ... сезініп, түсініп
өсуіне кең мүмкіндік берді. Ал Төле ат ... ... атқа ... ... ... ... ... мен талантын толық мақұлдап, қолдап және
көмек көрсетіп отырғанын көреміз.
Айталық, Әлібек қайтыс ... соң оның ... би ... ... ... ... Бірақ Ақбота көп билік құрмай өмірден ерте кеткенге
ұқсайды. Өлерінде орныңызға кімді ұсынасыз дегенде, ... ... ... екен. Ел аузында сақталған әңгіме -дерек бұл ... ... ... би бір күні ауырып ... жұрт ... ... ... ... сөйлеп: “Орныңызға кімді сайлайсыз?” - деп ... ... ... ... ... ... Ақбота би бәрін де
ұнатпай, біреуін жамандап, біреуін елді ұстап тұра ... адам ... ... сүті арам деп, біреуі бүкіл елді бұзатұғын жаман деп, ... Төле бала деп ... ... ... асығын кішісінбе,
қолыңа жақса - сақа қой, кіші қатынның ұлы деме, жұртқа жақса - аға ... ... ... би ... /72.54/. Бұл ... Қ.Бектаев пен М.
Қалдыбаев та мақұлдайды. Олардың ... ... ... мәні ... бала ... би сайлануы - үлкен сыннан өте білгендігін
танытса, ... Төле ... ... ... Ақбота бидің әділеттілігін
алға жаяды. Тағы бір ескерер жай - Төле кіші ... ұлы. ... үшін ... ру ... ... ... ... заңына сүйенсек, Төленің билік
басына баруы тіпті де мүмкін ... Оның би ... ... қалыптасқан әрі
әкесі Әлібек дамыта түскен ... ... ... Төле ... ... ... жолында тірлік етіп келе жатқан орта екенін ... ... ... ... жас Төленің би есебінде ... ... қана ... ... ... ел ... көрініп, ресми түрде
билік жолымен көтерілуіне, орнығуына ... ... оның ... ... ең бірінші - Әлібектің жанұясы, әсіресе Әлібектің өзі мен ... би, ... ... мен бауырлары Төленің қоғам және мемлекет
қайраткері ретінде бала және ... ... ... мол жетілуіне толық
жағдай жасады деп айта аламыз.
Төле Әлібекұлының ... ең бір ... де ... ... ... 1717 жылдар арасын құрайды. Бұл Қазақ ордасының бас ханы болып ... ... ... болатын. Халық жадында да, тарихи құжаттарда да осы
көрсетілген уақыт Қазақ қоғамы мен мемлекеті үшін ең бір ... ... ... ... ... ... Төле ... өз руының белді биіне, кейін Үйсін
тайпасының ... ... бас би ... ... Одан ... ... Ұлы жүздің Төбе биі дәрежесіне көтеріледі. Бұл деңгей Төлеге
хан ордасына жақындауға, сөйтіп Тәуке ... ... ... ... ... жол ашты.
Қолда бар деректер Төленің “бала би” және өз руы биі ... ... биі ... көтерілуі өте аз уақыт ішінде болғандығын куәландырады.
Шамасы жас Төле өзінің ... мен туа ... ... ... ел
арасындағы келелі мәселелерге араласып, оларды әділ де ақ жол ... ... ... ... ... ... тобына жасындай жылдамдықпен жарып
кіргенге ... ... ... хан ... ... ... ... Ұлы
жүз атынан шақырылған мүшесі - Төле Әлібекұлы ... ... ... ... бар, ... бар) құптайды.
Сондай деректердің біріне қарағанда “1680 жылы Тәуке хан болып таққа
отырған соң ел басқаратын хан кеңесінің ... ... Хан ... алты ... ең ... қарақалпақ Сасық би - 85 жаста, құрама
Мұхаммед би - 52 ... ... ... би - 45 ... қазақ - Кіші жүз Әйтеке
би - 36 ... Ұлы жүз Төле би - 23 ... Орта жүз ... би -21 ... /76.200,201/. Тәукенің хан болып таққа отырғаннан кейін қасына қазақ,
қырғыз, қарақалпақ халықтарының ... ... ... С.Сейфуллин де
растайды. Олардың ішінде Ұлы жүзден Төле би болғанын атап көрсетеді. Атақты
жазушының айтуынша “Жәңгірден ... ... ... хан ... (1688жыл).
Тәуке хан Ташкент ауданында тұрды. Тәуке ханның тұсында да қазақ ... ... ... да өзге хандардың тұсындағы тыныс алмай жөңкілу,
аттаныс, шабыншылыққа қарағанда сәл ... ... ... тіршілік
жасайды. Бірігіп өмір сүрген: қазақ, қырғыз, қарақалпақтың ірі ... ... алты ... аты ... Ұлы жүзде Төле би (Дулат Әлібек
баласы), Орта ... ... ... би”, Кіші ... - Әлім руынан
Әйтеке би, Қырғызда - Кәкім би, Қарақалпақта - Сасық би, ... - ... ұсақ ... тағы бір би”. ... ... С.Өзбекұлы да Тәуке ханның “Билер кеңесінің” ең
белді мүшесі Төле би болғандығын басып айтады. ... хан ... ... бұрын беймәлім болған ”Билер кеңесі” енгізілді. ... “Билер
кеңесінің” құрамына атақты Төле би, Қаз ... ... ... ... ... ... ... Есейхан, Жалған, Ескелді, Сасық би, Байдалы,
Тайкелтір, Қоқым сияқты дарынды қайраткерлер мен батырлар кірген”- дейді
ол. ... ... хан ... ... ... алғашқы жылдардан бастап-ақ
Төле би оның белгілі әрі ... ... бірі ... ... ... негіз
бар. Олай болатын болса Тәуке хандық құрған ... ... ... ... ... Қазақ ордасы аумағында орын алған күрделі-күрделі
саяси оқиғалар мен ... бел ... ... Ол ... бас ... асырған күрделі реформалардың қатардағы көрермені немесе қатысушысы
емес, олардың белсенді де айтулы жасампаздарының санатында болды. Сондықтан
Тәуке ... ... ... және саяси бастамалар мен өзгерістердің
мәні неде еді және ол ... ... еді ... ... ... ... болса керек.
Тәуке хан тұсында іске асқан ең басты нәтиже - Қазақ Ордасының
мемлекет ... ... және ... еді. ... Ордасын бұл кезде оған
көршілес барлық мемлекеттер ... және оның ... ... ... шындық еді. Ал, С.Өзбекұлының пікірінше бұл кезде ... ... ... бір ... ... ... дәрежесіне көтерілді. “Тәуке хан қазақ елін бір ... оның ... мен ... ... еткен
мемлекеттілік құрды” /67.21/. ... ... ... ... ... бас билерінің бірі ретінде Төленің де үлесі ... ... ... ... ... бұл ... біздің ойымызша мынадай
қоғамдық - саяси мәселелермен ... ... ... ... ... бірі болды және осы кеңестің бейресми төрағасы
дәрежесінде ... ... ... ... ... Төленің Ұлы жүздің төбе биі
ретінде ”Билер ... ... ... жолы үлкендігі еді. Сонымен
бірге бізге белгілі барлық дерлік ... Төле осы ... ... бас биі ... ... ... “Билер кеңесіндегі” төрағалық орында көшпелілер қоғамында
қалыптасқан үрдіс бойынша Төленің лауазымы лайықты деп ... ... ... ... ... ... орны және оның айналысқан
мәселелері ... ... ... деп жазады: “Бұл мемлекеттік орган
қазақ мемлекеттілігінің саяси жүйесінде үлкен құқықтарға ие болуымен ... ... ... жүргізуде орасан зор роль атқарды. ... ... ... ... ретінде талқыланған, қаралған мәселе бойынша қайта
айналып қарауды қажет етпейтін шешім қабылдау ... ... ... /67.11/. Осы ... ... ... ... қазақ мемлекетінің
тұрақты жұмыс істейтін органы болған. “Билер кеңесі” өзінің мемлекеттік
функцияларын тұрақты ... ... - ... ... - Үш жүз ... ... дауларды шешуде, сепаратистік қимыл-әрекет ... және ... ... ... ... роль ... отырды.
“Билер кеңесінің” нақтылы мәселе бойынша қаралған істерінің шешімдері заң
күшіне еніп, ... өзі оны ... ... ... айта кеткен жөн...
Бұл органның қазақ қоғамында беделінің артқаны сонша, тіпті Тәуке хан ... ... ... ... бар шешім қабылдауға ... ... ... ... мемлекеттік статусы бойынша ханның билігін
шектеу құқына ие болған, көшпелі қазақ қоғамының тұрмыс ... ... ұлы ... сол кездегі парламент және ең жоғарғы сот органы
ретінде ханның ішкі және сыртқы саясат мәселелері бойынша ... ... ... ... ... ... Бір сөзбен айтқанда, қазақ
қоғамында атқарушы билік ханның ... ... ... ... ... мен ... хан іс ... асырып отырған. Хан билік
жүргізуді мұрагерлік жолмен қабылдағанмен мемлекеттік маңызы бар мәселелер
бойынша “Билер ... ... ... ... алмайды. Тек тығыз
мәселе бойынша тез ... ... ... ... ... хан өз ... ... - әрекеттер жасауға құқылы” /67.11/
Демек, Төле би “Билер кеңесінің” белді әрі тұрақты мүшелерінің бірі
және оның ... ... ... ... ... ... Тәуке жүргізген барлық саяси - әлеуметтік, әскери, ... ... ... ... ... оның ... және ... беделінің артуына өлшеусіз үлес қосты. ... ... Төле ... аталмыш уақыт аралығында Ұлы жүздің бас
биі, “Билер кеңесінің” тұрақты мүшесі ғана болып қоймай, сонымен бірге би ... ... ... мемлекет қайраткері - реформатор дәрежесіне
көтерілген еді. ... Төле би бұл ... ... би ... ... бас биі ... ... көтерілді және бұл деңгейден де жоғары
көтеріліп мемлекет ... одан әрі ... - ... қайраткері
дәрежесіне дейін жетті деуге толық негіз ... ... және ... ... ... ... Әлібекұлының осы мезгілде атқарған басты қызметінің бірі – ... ... ... еді.
Ғылыми әдебиетте “Жеті-Жарғының” қабылданған уақыты туралы екі түрлі
болжам айтылды. Н.Өсерұлы “Жеті-Жарғы” 1680 жылы ... десе ... бұл заң ... ... қабылданған дейді /67.22/. Екі автор
заңның қабылдануы жәйлі екі ... ... ... ... ... бір желі бар, ол - екі ... да ... Тәукенің хан болып
таққа отырған алғашқы жылдарында қабылданғанына шек ... ... ... ... 1678 жылы хан ... деп ... ескеру
керек. Олай болса, Төле Тәукенің ең алғашқы күрделі де қабырғалы бастамасы
– “Жеті-Жарғыны” ... ... ең жас ... бірі еді. Бұл ... Төле ... өте тез ... аралығында аса беделді мемлекет
қайраткері ... ... ... екіншіден оның білгір де
білікті ... ... ... ... ... ұлы ханы тұрғысынан жоғары
бағаланғанын дәлелдейді.
“Жеті-Жарғы” бір немесе бірнеше ... ... ... ... ... тарихи құжат. Яғни, қазақ ... ... ... және ... шығармашылығының тарихи қорытындыларының және
тарихи жетістіктерінің бірі. Оны зерттеген талай ... ... ... ... ... ... алып, одан бергі жерде Қасым мен
Есімнің заңдарына арқа сүйейтіндігін және солардың жаңа ... ... ... Демек “Жеті-Жарғы” белгілі бір заман туындысы
дегеннен гөрі, ғасырларға ... ... ... ... ... ... деген дұрыс сияқты. ... ... ... Тәуке
дәуіріндегі атақты билердің бәрі қатысты деуге негіз бар. Егер олар тікелей
қатыспаса да, жанамалай ... және ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамында мол болғандығын жадымыздан
шығармағанымыз жөн. Әрине қазақтың үш ... - ... ... ... ... ... соңғы, толық және ресми нұсқасын ... ролі ... ... ... осы ... және ... еңбектерін баса және айқын
айтқан жөн. Сонда ғана біз кейбір жарияланымдарда ... ... ... ... ... ... ... қанша және қандай еді деген жөнсіз әрі
жауабы табылуы мүмкін емес сұрақты айналып өтуге мүмкіндік аламыз. Біз үшін
ең ... және басы ашық ... - Төле ... ... билер қатарында болғандығы және осы құжаттың ... ... мен ... түзіп, оны ел арасына тарату жәйлі ... ... ел ... ... заңы ... ... және осы
атауын, даңқын осы күнге дейін сақтап қалды. Тарихи ... та және ... ... ... ... да осы ... деп ... бұл кездегі қызметінің келесі бір басты салаларының бірі ... би ... ... ... ... ... ... шешуге ат
салысуы еді. Бұл бағытта Төле үлкен ... ... Егер ол ... ... негізінен алғыр “эксперт-би” дәрежесінде, ал өсе келе бұрыннан
қалыптасқан ереже-жарғыларды, үлгілі ... ... ... істерге
шебер де әділ қолданушы би ретінде танылса, енді өз тәжірибесі мен ақыл-
парасатына сүйене ... ... ... шешім тауып, бітім айтушы “үлгілі
би” деңгейіне көтерілген еді. “Үлгілі би” атағы қазақ қоғамында ... ... ... ... ... ... жету көшпелі қоғамның құқықтық
өмірінің білгірі ғана емес, сонымен бірге оның жасампазы, жаңа өмірге сай
жаңартушысы және алға ... ... ... ... Яғни, үлгілі би -
нақты істі қарастыру ... ол ... ... ... ... ... ... қоғамындағы сот билігінің ең көрнекті өкілі еді.
Төле осындай биікке көтерілген және осы ... ... ... ... ... санаулы билерінің бірі болған.
Төленің биліктері мен соттық шешімдері арасынан “үлгілі” деңгейдегі
нұсқалары мол екендігі даусыз. Бірақ ... ... ... ... ісі әлі ... ... ... бар деректер Төленің үлгілі
шешімдері ретінде шүбә тудырмайтын екі ... ... ... ... ... ... Төле ... қайыс ұрлаған ұрыға ат-шапан
айып кеседі және бұл ... ... тон ... тон жан сақтайды” деп
өрнектейді. Екінші билігіне сай тұсау ... ат ... ... ... Бұл ... ... ат сақтайды, ат ер сақтайды, ер - ел сақтайды”
деген ... ... /73.36/. Бұл ... ... - ... ... ... шідер ұрлағанда байланысты айтқан шешімі де “үлгілі биліктің”
классикалық нұсқаларының бірі. Бұл шешімнің негізінде ... ... ... ... мен ақиқаттығы кім-кімді де бүгінге дейін таң
қалдырады. Төленің осы билігі туралы жазған Л.Баллюзек ... ... ... ... жасыра алмайды.
"Так некто из большой орды, по имени Уйсюн Туле-би, по одному бывшему
в его время делу о по ... ... ... у ... треног, по
-киргизски чидер, постановил следующее оригинальное и неслыханное до ... По ... ... из ... лиц сущности дела, он долго
сидел ... ... над ... такого пустого случая; потом приказал
надеть треноги тремя концами на три лошади так, ... у ... ... по ... задней ноги. Стреножив таким образом одним треногами ... ... за одну ... би ... ... каждую из них врозь и в
разные стороны, при чем сказал, что если треноги от ... ... - ... за них ... ... и никакого аипа. Но они несмотря на ... не ... и ... ... на ... Тогда он обратился к
тяжущимся, что это не чидер, а уш ерь, т. е. не ... а три ... ... ... в них ... ... равная силе трех мужчин. Почему он
определил платить за них не по цене материала, из ... они ... ... не как за ... а как за три ... руки и по ... от них
практической пользе — три лошади по пять году или уш ... ... в ... ... ... ... ... опасностей от набега
хищников, от которых предосторожность ... ... ... воину-
киргизу коней своих в треногах, Туле считал последние ... за ... а ... не ... ... до него ничтожною ценою
за кражу такой важной вещи, как треноги, и при первом представившемся ему
случае усилил за них ... в тех ... ... ... в ... охоту к краже
из опасения подвергнуться за простой ремень неслыханному аипу в три лошади.
Затем для ... ... ... по тогдашнему времени
предосторожности, он же Туле ... ... за ... ... ... в ... не ... никакого штрафа, пологая таковой за
стреноженную и за ... в ... ... ... ... ... из сих трех способов держания лощадей при себе и степень
практической от ... из них ... он ... их так: ... ... ... т. е. треноги - қос или кибитка, или другими словами: то,
что в треногах, все равно что в ... ... или ...... то ... верное средство; но путы — пустяки, или весьма ненадежное средство,
чтобы пояснить или ... ... быть ... для ... с первого
взгляда постановление знаменитого бия, ... ... ... ... в ... ... деревянному колу, действительно не
может отшатнуться, тогда как путы, надеваемые только на передние ... ... не ... ... уйти ... так же ... как и на ... - қос, арқан - дос, тұсау - бос” деп өрнектелген Төленің бұл
үлгілі билігі, оның ... ... екі ... қарағанда ертерек
қабылданған болуы мүмкін. Себебі, алдыңғы биліктеріне сай, тіптен ... пен ... ... ... ... жауапкершілік көлемі, шідер мен
арқан ұрлаған адамға артылар жауапкершіліктен жоғары және ... ... ... ... ... ... пен қазақ арасы ушықпай тұрған,
қазақ даласында әлі де ... ... ... ... кезде қабылданған,
ал қайыс пен тұсау ұрлағанға жауапкершіліктің күрт өсуі - ... ... күн ... ... ... мезгілдері, тіптен, одан кейінгі
кезеңдері пайда болған деп жобалаған дұрыс.
Төле Әлібекұлының өмірінің үшінші ... ... хан ... ... ... ... Қазақ ордасының Ресейге қосылуы басталған кезеңге
дейін созылады ... ж.ж.). Бұл - ... ... оның ... үшін ең бір ауыр жылдар еді. Жоңғар хандығы қазақ даласына бірнеше
дүркін ... ... ол ... ... ... алқакөл сұлама”
(1723ж.) деп аталатын қазақ ... үшін ... ... ... ... алып ... Алаш баласының басына күн туып, енді оның ... ... ... ... ... ... ... Мінеки, осындай
қиын-қыстау кезеңде ел бастап, халыққа жол көрсеткен ... ... ... ... көреміз.
Төле Әлібекұлының бұл кездегі басты еңбегі-халықтың жоңғар
басқыншыларына қарсы бағытталған Ұлы Отан ... ... ... бірі ... еді. Ол осы кезеңнің басында жоңғарлардан
қорғану, халықтың амандығын қамтамасыз ету, елдің ... да ... әрі ... ұйымдастыру жұмыстарымен айналысса, ал бірте-бірте
жоңғарларға қарсы жасақтар жинап, соғыс қимылдарын даярлау әрі жүргізу,
одақтастар ... ... ... ... ... ... өмір жағдайларын
жасау сияқты сан қилы іс-әрекеттермен айналысты.
Төленің осы жылдары елді жаудан қорғау және ... ... ... ... ... беру ... айналысқанын суреттейтін бір тарихи эпизод
Тауасарұлының жазбаларында келтірілген. Енді сол тарихи оқиғаны келтірсек
дейміз. “ Үлкен үйдің ... ол ... алар орны ... еді. ... ... ойраттар шабуыл жасайтынын білген Төле би Тауасар мен ... ... ... ... адамдары келгенше қалмақ жетіп ... ... ... ... ... көше ... ... әкем Тауасар:
“Төле үлкен үйге соқпай кетпес”, - деді де қойды. ... би де ... ... ... үйге ... әкеме ғақылдаса келіп жүрді. “Төле Іледен
өтіп кетіпті”- деген сөздер де дүңк естілді. Бізге Төле ... адам ... ... соң ауыл ... уық бауын шешіп дегендей жинала бастады.
Біз де аумақ болдық. Үлгіргендер көшті, көбі Арқастың қуыс-қуысына кіріп,
Лабасқа қарай ... ... ... ... ... ... тартатын
еркін заман емес, шай қайнатымда-ақ жұрт ат үстінде, жүк түйе ... түсе біз ... ... ... ... Іледен өтеміз, ойраттарды арғы бетке өткізбеуге қам жасаймыз, -
десті ... ... күн ... ... ... ... ... Сатай бастаған сарбаздар қалмақты қарсы алуға дайын деген сөз де
жетті. Бәрі салт қалған, отбасыларын көшіріп, паналар жерге жіберген, ... ... ... ... ... аман ... бетке өтуін
күтіп тұр деген сөз жетті. Біз төмендеп Іленің ... ... жүк ... Бұл жерде Іле он бөлек болып, жайылып жататын. Суы
жайылып кеткендіктен де, ... ... ... деп, ... өткелді
Тайбақай атандырған.
Бұл су тартыла бастаған мамыр мен маусым ... еді. ... ... ... ... жұрт ... ұйықтап қалған. Түн ортасында
топылдаған ат тұяғының топылы естілді де, ол тез ... ... осы ... - деген дабыстаған дауыс шықты. Дереу киімшең құлай кеткен бәріміз
басымызды көтеріп, дүрлігіп қалдық.
- Төле ғой, - деді әкем ... - ... ... дәм татпай кетті
деп едім. Төле ағаны бұрын да талай көргенмін, талай бір дастарқан басында
дәм татқанбыз. ... ... тұра ... ... ... болған соң,
аттарын матастырып байлап жатты.
- Шынымен Төле би екен. Жанында Сеңкібай мен Шойбек бар, бәрі ... ... деп, ... ... дәм ... ... - деді Төле.
- Бәсе қалай-ақ жайылмыстар апасын жауға тастап кетті деп едім,- деп
қалжың айтты күйеусінген әкем. Төле би сәл ... ... ... ... қосу керек,- деді ол,- еру елдің жау алдын тосуы керек.
Сондықтан елден бұрын ... Жау ... елде ... ... ... ел ... қол ... келді. Мына Сеңкібай мен Шойбекті
ертіп алғанымда сол. Мына арғы жақта, Қарғалы бойында ... ... ... ... ... ... ғой. Соларды да, ол жақтағы Шапырашты,
Дулаттың ... ... Ат ... ... Көңілімді
тыныштандырған соң, қалт еткенде үлкен үйден дәм татайын деп ... ... Ол ... ... ... тағы да ... салмақ сала айтты. Менің әкемнің
күйеулігін ескертіп, саған келген жоқпын, үлкен үйге келдім деп тұр. Содан
соң ол үй ішін бір ... ... ... ... Төле би ... ... ... жаушы - жаужалам. Тез
аттанамыз.
Шешем сол ауылдың қызы ғой. Бұл кезде қара кебе ... ... ... те ... Шабуыл, ұрыс тәретуін кейін айтатын болғандықтан,
мұны осымен доғарайын.
Төле би қара бағланның сірнесін жеп, түн ... ... ... ... ... ... ... - қазақта осы. Үлкен үйден дәм татпаса, жолы
болмайтындай көрініп тұратын ол кездегі ... ... ... ... үйге ... таласпай қайтсін. Жау жағадан алып, ел тентіреп ... да ... ... үйді ... ... ... үйді осылай
ардақтаған”/64.118-120/.
Мінеки, бұл тарихи эпизод - Төленің ел басына ауыртпалық түскен сол
замандағы тұрмыс-тіршілігінің, іс-әрекетінің бір ... ... Әрі бұл ... ... көрген, құлағымен естіген тарихи куәгер жанның ... ... ... ... әрі ... Әлібекұлының аталмыш уақытта атқарған келесі бір көрнекті
қызметі - ел қорғайтын батырлар мен қолбасшыларды, ... ... ... ... ... тәрбиелеуі және солардың өз таланттары ... сай ел үшін ... ... ... ... қол ұшын ... Ол өз ... Қойкелді Төлекей, Ақша, Тайлақ, Саңрық сияқты
батырларды жинап, олардың әскери іс-әрекеттеріне қолдау ... ... ... ... Ал, ел ... ... зияны тиер іс-әрекеттер болса,
ондай адамдарға қатты тойтарыс беріп отырған. ... орыс ... екі ел ... ... ... түсіре жаздаған Қойкелді
батырды жөнге салады.
Төленің болашақ қазақ ханы Абылайды жастайынан танып, оны өз қолына
алып асырап, ал ... ел ... күн ... ... үшін ... ... жол
сілтеп, бата бергендігі, демеу көрсеткендігі қазір қалың жұртқа аян.
Төленің осындай қолдау демеуіне ие ... сол ... ... бірі - ... ... болатын. Барақ Әбілхайырды өлтіріп, кейін
билер соты арқылы ақталып шыққаннан кейін Төле оны ұлы жүздің ханы болуға
шақырды. 1749 жылы ... ... Ұлы жүз ... ... қол
астына алу туралы сұраныс хатын баласы Айтбай арқылы жолдай отырып, Төле би
Барақ сұлтанды Ұлы жүзге хан етіп ... ойы ... ... Бірақ, ол бұл
ойын іске асыра алмайды, Барақ сұлтан кенеттен ... ... ... белді батырлары мен билерін, беделді сұлтандары мен хандарын
демеп, оларға көмек ... ... ... мақсаты елінің бірлігін
орнына келтіру, сөйтіп, оның саяси азаттығын қайтадан қайтып алу ... ... осы ... ... ... тағы бір өмір ... қызметі еді. Қазақ қоғамының ауыр халге душар ... ... ... ... көршілерге тап болғанын көрген ол, енді одақтас
орта, тіреу болар көрші, әрі күші мен ... ... бар ... тура ... Көп ... ... кейін Төле Әлібекұлының
назары Ресей мемлекетіне ауғанын көреміз. ... бұл ... оған ... белгілі, бірақ қазақ қоғамының амалсыздық, шарасыздық ... ... да ... бір ... тауып, соған арқа сүйеуді ... еді. ... да ол ... ... ... ... ... отырып, негізгі одақтас мемлекет есебінде Ресейді таңдап алды.
Төле Қазақ ордасын Ресейдің қол ... ... үшін ... ... ... ... Егер ... хан Кіші жүзді 1731 жылы Ресейге
қарату жәйлі келісімге қол қойса, Төле 1733 жылы өзге би, ... Ұлы ... ... ... алу ... сұрап Анна Иоановнаға хат
жолдайды/87.290/. Ақ патшаның 1734 жылы 10-шы маусымдағы грамотасына сай
Ұлы жүз ... ... ... ... ... Төленің кейінгі
өмірбаяны оның Ресейді Қазақ елінің бас ... ... ... ... және осы ... ... ... дейін таймағанын
дәлелдейді.
Төленің бұл кезде басқа қызметтеріне қарағанда ... ... ... ... мәні мен ... ... ... аянбай еңбек
еткен өмір саласы - әрине, сот билігін іске ... ... еді. ... ... ... ... ел ... үшін соғыс - осының бәрі
құқықтық өмірдің сыны мен сипатына қатты әсер етті, соған сай ... ... ... ... мен ... ... ... бұл кездегі
биліктері мен шешімдерінен соғыс зардабының ызғары, елдің еркіндігі ... ... ... ... ... ... биліктерге жоғарыда
келтірілген “Қанжыға тон сақтайды, тон жан сақтайды” деп қанжығаға қайыс
ұрлағанға ... айып және ... ат ... ат ер ... ер ел
сақтайды” деп тұсау ұрлағанға ат бастатқан ... айып ... ... ... жазаны күшейткен шешімдері жатады. Төленің осы жылдар ішінде
айтқан биліктерінің қатарына мына шешімі де ... Төле ... ... ... ... ... ... кетіп, ол суықтан үсіп өлсе,
жарты құн төлейді, ал оның ... жәй ішік ... онда ол кісі ... деп ... /88.76/. ... “ұр деп ... ... емес, ұрған
жазықты” деген шешім де Төленің ... ... ... әдет заңы
бойынша “ұр” деп айтқан да, ұрған да жазықты саналған....
Төле би ... ... сөзі ... ... ... іске
итермелеген кісіні емес, қылмысты тікелей ... ... ... ... ... дейді Ж.Дәдебаев /88.151/.
Төленің осы кезде шешкен дауларының бірі елге аңыз болып жайылып
кеткен және бұл дауды шешуге Төле мен ... ... ... ... ... Аңыз бойынша елге келген елшінің тағдырын шешу үшін үш ... Олар бір ... ... отырса, алдындағы көлге бір топ қаз келіп
қоныпты, сонда Төле:
“ - Мына ... алар ма ... атып , - ... Оғың ... ... ... атып - ... Әйтеке
- Құтылмастай пәлеге қалып жүрмейік,
Қаз екен деп ... ... атып - ... ... сөз ... ... ... еліне қайтару керек деген шешімге
келеді. Бұл аңыз Әбілхайыр ханның өтініші ... Кіші ... ... ... ... ... және сұлтан-билерден ант алуға
келген ... ... ... ... ... тарихи уақиғаны
еске түсіреді” - дейді Б. ... ... ... бұл уақытта шешкен басқа да билік ... ... оған ... ... ... ... ... бұл жерде Төле
Әлібекұлының қазақ қоғамының ... ... тап ... және ... ... ... ... биліктерінің кейбір қолда бар
нұсқаларын ғана атап отырмыз.
Төле өмірбаянының келесі, төртінші кезеңі 1735 жылдан оның өмірінің
аяғына ... ... ... Бұл ... ... да Төле осыған дейінгі
кезеңде көрсетілген өмір салаларында да белсенді қызмет атқарды. ... ... ... бағытталған ұлт-азаттық соғыстың жетекшілерінің бірі,
елге белгілі ... мен ... ... әрі ... ... әсіресе Ресеймен дипломатиялық қарым-қатынастың ұйтқысы әрі
ұйымдастырушысы болып қала ... ... 1749 жылы ол ... ... И.И.Неплюевке елші жіберіп, Ұлы жүз ... ... ... алу туралы сұраныс хат жолдайды. Губернатор И.И.Неплюев осы ... ... хаты ... ... бұл ниетін мақұлдайды /89/.
Төленің аталмыш кезеңдегі тағы бір ... ... – Ұлы ... ... билеушісі дәрежесіне көтерілуі еді. Белгілі зерттеуші
Ж.Дәдебаев былай деп жазады: “ … Осы ... ... ұлы ... бар ... Төле ... ... болған деуге негіз жеткілікті.
Бұл билікті Төле би ешкімнен ... та ... ... ... ... ... ... сұлтанның, Абылайханның Төле биді құрмет тұтуының, соның
айналасына үйірілуінің бір ... ... би ... ... ... ... ... үзік-үзік, бірақ өте құнды қағаз бетіне түсірілген ресми деректерді
кездестіруге ... Ұлы жүз ханы ... ... ... орнату
мақсатында 1735 ж. өзінің өкілі – ташкенттік Нурмухаммад Мулла Алимовты
Уфаға жібергендігі, оның Орынбор экспедициясының начальнигі ... ... ... ... ... ... ... түрде
орыс императорицасына жөнелтілгендігі туралы ресми ... ... ... өте ... деректердің бірі – 1741-1742 жж. ... ... ... сауда керуенімен сапар шеккен татар көпестері
Шубай Арсланов пен Мансур ... ... ... ... ... жеткенге дейін олардың керуендеріне бірнеше рет
тоналу қаупі төнеді. Өздерінің жеке бастарын және ... ... ... олар Төле ... ... ... мәжбүр болады: “ Чтобы
обезопасить себе дальнейший путь от этих и других охотников на чужое добро,
Шубай и Мансур, по ... ... ... ... к ... хану (“знатному Кайсаченину”) Тюле-бию, кочевавшему с своим
улусом под Ташкентом. Они много слышали о ... и ... ... ... просить его, чтобы он “от того страху сохранил” их. Тюле-би
прислал к ним в ... двух ... в ... Те ... готовы были
тронуться с караваном в путь но, ... о ... ... ... ... ... ... когда уехали ... ... ... ... ... в ... ... и своих прежних проводников, Тюлека с братьями, ночью выехал из
города и двинулся к Ташкенту, но не ... ... (из ... тех ... а ... от нея, ... к р. ... Дорогою они заезжали к
Тюле-бию поблагодорить его за ... ... и ... ... они прожили два дня. Тюле-бий принял их “изрядно”: каждый день давал
им по ... а ... ... дал на ... Шубай и Мансур в
благодарность за все это поднесли Тюле-бию несколько подарков из ... ... 7 дней по ... из ... ... ... ... деректен мынадай мәселелерді анықтауға болады. Біріншіден,
Төленің әділ, тура би атағы өз елінен тыс ... де ... ... тұр. ... орыс ... өз ... жолсерік етіп қосып,
керуенді қорғауға зор маңыз берудің астарында екі елдің арасындағы ... ел ... ... ... ... Үшіншіден, қазақ қоғамының
негізгі одақтасы ретінде Төле Әлібекұлының ... ... ... ... анық ... кезеңдегі Төленің би ретіндегі қызметі – жаңа деңгейге көтерілген
өз ... ... ... ... өрнегі болатын. Қолда бар
деректер Төле Әлібекұлының осы ... ... елге ... мәлім
болған қоғамдық-саяси маңызы бар бірнеше дауды шешуге араласып,
олардың ... жол ... дер ... шешкендігін айғақтайды.
Сондай даулардың қатарына - Әбілхайырды өлтірген ... ... ... ... тонаған Қойкелді батырдың ісі, ... ... ... да соттық істер жатады1.
Төле Әлібекұлы осы ... ... ... ... ... ел аузында әлі күнге дейін жатқа ... ... ... ... ... ... небір мәнді де әсем ... ... ... ... ... мәні бар ... ... дейміз.
Төленің көп ойланып толғанған, соған сай баса ... ... - ел ... еді. Халық бірлігі, ел ... ... ... ... ... ... ... келеді.
“Жалғанда ойлап тұрсаң, бірлік керек,
Бірлікті ойлаған соң тірлік ... ала көз бола ... ... ... жемек.”/93.23/ – деп түйіндейді
Төле Әлібекұлы.
Ел ... ...... ... жеткілікті дәрежеде
орын алған келелі ... Елді ... оңай ... бұл ... ... туа ... ... сосын көрегендік пен біліктілікті,
адалдық пен ... ... пен ... ... ... ... Ұлы ... бас биі.
“Жаңбыр жаумаса - жер жетім,
Басшы болмаса – ел жетім”/73.30/, ... ... ... жері кең ... ... ... сөзі жөн ... - деген нақыл сөздер
Төленің ел басшысы жәйлі ішкі ойын паш ... ... ... қоғамындағы билердің орнын аса жоғары ... ... ... ... ... долы ... бірі табады.
Би деген бір ... ... бірі ... - ... сөзі соның
куәсі. Әрине бұдан келіп, Төле ... ... ... ... ... ой туындамауы керек. Жоғарыда ... ... ... айту ... негізделген ой екендігі белгілі.
Төле Әлібекұлының мақсаты қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ол : ... бай құт емес , би құт”/93.24/ -
деп те нақылдайды.
Төленің ... да ... ... жәйлі, дауға байланысты, жеке
хандар мен ... ... ... де жоқ ... Олар келесі
тарауда талданады.
Төле Әлібекұлы көп әйел ... мол ... ... ... ... айтуынша “ шежіре Төле ... ... ... атай ... ... ... Серденай атты өзбек қызы
болған екен. Одан ... қыз, ... ... ... екі бала,
екінші әйелі - Рақыш, одан Ниязбек, ... ... ... ... ... ... қарақалпақ қызынан - Жиенқұл, Қасыбек,
Жасыбек, Әсем қыз. Жасыбек ерте ... ... ... ... - ... ... ... қыз, бесінші әйелі қырғыз қызы
болған - одан ... ... атты екі ұл, ... Зәкия деген
екі қыз туған. Алдамжар өмірден үйленбей ... ... ... -
Жақсыгүл, жетінші әйелден - ... ... ... қыз болған.
Төленің қыздарын есептемегенде, бес әйелден қалған ... ... бар. ... Төле ... ... ... ... 27
немересі болған. Бұлардан өрбігендердің ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысы Төле би ... ... би ұзақ ... 93 ... бұл ... бақиға
аттанған./73.36/ Жерленген жері - ескі Ташкенттегі Шейхантаур (Шейх-
хавенди Тахур) ... ... ... ... Төле ... өмірбаянының қысқаша нұсқасы осындай.
Қайран бабамыз - ... ... ... елім деп ... ... болашағы үшін қам жеп, ... ... ... аямады.
Дегенмен, арманының көбі орындалмай, айтқанының ауқымды бөлігі ... ... ... ... ұқсайды. Осы бір қам-көңіл халінің
бейнесін оның мына бір өлең ... ... ... ... ... ... ... ұрпаққа
Әйтекең мен Қазыбек
Әділін айтқан ер ... тең боп ... биік ... алған Төле едім.
Береке-бітім болғанда,
Еңсесі биік ел ... ... кем ... ... ... ... кең ... үлкен өлкеде
Сексеннен асып қартайып,
Жүре алмай тұрған шағымда-ау
Қайдасың, Төле демедің …” /95.6/
ІІ Төле бидің биліктеріне талдау.
2.1 Төле ... ... ... ... мәні ... ... ... сөздері.
Төле Әлібекұлы - қазақ халқының үлгілі билерінің бірі емес, бірегейі.
Яғни, ол қоғамда қалыптасқан құқықтық қағидалар мен ... жете ... ... ғана ... сонымен бірге өз заманының ерекшеліктерін ескере
отырып, сол ... мен ... ... өрнекпен жаңғыртушы, жаңалаушы
әрі жалғастырушы, толықтырушы болған кісі. Оның ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығына көптеген жаңалықтар,
өзгерістер, толықтырулар әкелді.
Төленің ... ... ... мол әрі ... ... ... ... құқықтық мұрасын зерттеу жаңа ғана қолға алынып келе жатқан
қазақ халқының құқықтық ... ... білу ... ең бір ... шараларының бірі. Кеш басталса да бұл ... ... жоқ ... Төле ... ... ... ортасы, өмірінің айшықты
кезеңдері жәйлі деректер, тарихи оқиғалар, материалдар біршама жинақталып,
жарық көрді. Ол туралы ел ... ... ... ... ... ... ... ақын-жазушылардың, журналистердің,
шежірешілердің, халық мәдениетіне жанашыр көзі қарақты қауымның Төле биді
танудың ең бір ... ... ... ... Бұл ... қол ... алғашқы жылдардың биік пафосы, романтикалық
сарыны, ағынан жарылған ағыл-тегіл қуанышы мен өткенді ... ... ... ... ... ... ... түсінікті де болса керек. Олар
сонымен де қымбат және құнды. Дегенмен, осы кезеңде Төле ... ... ... ... ... ... ... біршама деректемелік
негіз қалыптасқандығын жоққа шығаруға болмайды. Бұл ... ... ... әлі ... беруі тиіс, енді ол ... және ... әрі ... ... ... жөн. Төленің құқықтық
мұрасын зерттеу оның тарихи тұлғалық келбетін сомдау ... ... ... ... ... Сондықтан заңгер-ғалымдардың ізденістері
бұл бағыттағы философиялық, мәдени, тарихи ... ... ... ... іске ... жөн. ... ғана ұлы бидің құқықтық саладағы
қызметі оның тарихи тұлғасының ... да ... бір қыры ... ... өмір ... сай ... оның толымды бейнесін жасауға септігін
тигізеді.
Төле бидің құқықтық ... ... және ... оның өзге ... ... бөліп алып арнайы қарастыру оңай емесі белгілі.
Дегенмен, Төле Әлібекұлының құқықтық мұрасы дегеніміз не, оған не ... ... ... ... ... деген сұрақтар заңгер-зерттеуші үшін
басты да маңызды сұрақтар екендігі сөзсіз. Әрине, бұл ... қою ... ... оған ... ... табу - оңай олжа ... мәлім.
Төленің замандастары - ... пен ... ... ... ... ... шығармасына біз сенімдіміз.
Төле Әлібекұлының құқықтық мұрасына ең алдымен оның ... ... ... ... оның «Жеті Жарғының түзуге
қатысқандығы, ... және онан ... ... ... «Билер кеңесің
органының мүшесі болғандығы, билік шешімдері - ... ... ... ... (жаңа) шешімдері, қатардағы шешімдері, төбе ... ... би ... ... сан ... ... т.б. жатады.
Әрине Төленің «Жеті Жарғының түзудегі еңбегінің дәл де ... ... ... идеясын көтеру немесе іске асыру кезіндегі ұйымдық не мазмұндық
бағыттағы ... ... мен ... ... тайға таңба басқандай
айқындау мүмкін емес шығар. Мұндай зерттеу ісін ... үшін ... табу да оңай ... ... Төленің бұл еңбегінің ауданын
анықтау ... де ... ... ... құқықтық мұрасының басқа
бөліктерін толық межелеуге арналған арнайы ізденістердің жүргізілуі өзінен-
өзі сұранып туған қатаң ... ... оның ... ... өзге ... ... ажыратып-анықтауға бағытталған зерттеу әбден керек-ақ.
Бұл жерде ғылыми ізденіске дұрыс бағыт-бағдар берер мына ... ... ... ... Төле ... ... билердің шешімдерін дәл
қаз-қалпында, ешбір ... өз ... ... шешу ... ... ... ... шешімдерге аса қажетті кейбір
өзгерістер енгізе отырып ... ... ... ... түбегейлі
өзгертуге мәжбүр болды. Төртіншіден, Төле ... ... ... қабылдап оны үлгілі шешім (прецедент) есебінде мұра етіп қалдырды.
Біздің бұл ... ... ... төл ... өзге үлгілі
шешімдерден ажыратып, анықтауға ғана мүмкіндік беріп қоймай, сонымен бірге
оның би ... ... ... және өз заманының ... ең ... ... биі ... ... ... да ашып ... Себебі,
бірінші және екінші сипаттағы шешімдерді Төле билікке жаңа араласа бастаған
бала ... ер ... елге ... ... ... ... байқаймыз.
Сондай биліктерінің бірі «Ақты ақ деп бағаларң деген айдармен аталып жүрген
шешімі. Жерге таласып жатқан ... мен ... ... ... ... ... ол, бұрыннан ел арасына белгілі үлгілі сөздерге ... ... ... ақ деп ... игі жақсы ағалар!
Өзегі талса ел біткен,
Өзен бойын жағаларң - деп /72.32/ ол ... ... ... ... оған ... жететіндігін бұрыннан келе жатқан нақыл, ... ... ... ... Оның ... ... ... қарсылық
білдірген биді дәстүрлі шешендік әдіс–сауал берумен тойтарады:
«О, би ата, он үште отау иесі ... бе ... ... он ... сөйледім, бұйыра көрменіз айыпқа
Ала көз болу ағайын адамға лайық па?ң ... игі ... ... ме осы ... астында тұрғанда
Жасырынып жауымызң. /72.33/ - деп састырады.
Ал, билік айту жолын жеңіп алғасын да ... ... ... табақтан
сарқыт қайтадың құқықтық қағидасын басшылыққа алып, сол арқылы бұл ... ... ... сарқыт қайтады деген. Билікті маған берсеңіз, Шу
өзенінің оң ... ... сол ... ... жайласын, бұған қалай
қарайсыздар?ң - дейді. /72.33/
Ал үшінші және төртінші сипаттағы шешімдер – ... би ... ... ... ... оның ... үлгілі билік
шешімдері көп. Мысалы, Төле би қанжыға қайыс ұрлаған ұрыға ат-шапан айып
кеседі және бұл ... ... тон ... тон жан ... ... ... ... ат баастатқан тоғыз айып салады. Бұл кесінді
«тұсау – ат сақтайды, ат – ер сақтайды, ер – ел ... ... ... Бұл ... ...... төл ... биліктері.
Төленің құқықтық мұрасын өмір шындығына сай, ... ... бір ... – оның би ... ... ағат ... жерлерін,
жаңсақтау айтқан топшылауларын немесе толық пісіп-жетілмеген мінсіз деуге
жарай бермейтін шешімдерін де ... ... ... ... ... Төлеге байланысты (оған ғана ... ... ... ол ... ... ... ... жеткен идеалды жан – ... ... ... ... да ... бабамыздың ондай болғандығы
да рас. Дегенмен, өз заманының перзенті, нақты қоғам қайраткері есебінде ... ... ... ... және сол ... ... ... жан екендігін ұмытпаған жөн. Бұл қайшылықтар, әсіресе мүдде, ерік,
құқық қақтығыстары оның би ... ... ... көрініс
таппай қалмауы мүмкін емес еді. Және ол солай болды да. Бірақ бабамыздың
биіктігі ал оның ... ... ... да осы керағарлықтарды
қапысын тауып шеше білуінде, ал кей кездері өзі де ... ... ... тез ... ... рухани шыңдар талаптарынан табыла білуінде еді. Осы
мұраның ... ең бір ... ... - ... ... ... ... ие оның нақылдары, шешендік сөздері, толғаулары, өсиет-баталары. ... ... ... ... осы ... ой ... өткізіп,
қажетті көлемде интеллектуальдық тұрғыдан ... оның әдет ... өзге ... мен жетістіктерін жете меңгерудің басты ... бірі ... ... Себебі, ұлы баба өзінің толғаулары мен
өсиеттерін, баталары мен нақыл ... ... ... адамдық әрі
азаматтық тұрғыдан толып-толысқан ... ... әрі ... қайраткері
ретінде елге танылған тұста, би әрі шешен есебінде кемеліне келген тұста
айта бастады. Демек, оның ... ... ... ... – Төле
Әлібекұлының құқықтық творчествосының шыңы әрі ... деп ... ... ой иегері ретіндегі оның бейнесін дәл де ... ... ... ... деп бағалаған жөн.
Төле Әлібекұлының өсиет сөздері, толғаулары, баталары, нақылдары -
сонымен бірге қазақ қоғамының сол ... ... ... ... ... ауыз толтырып айтарлықтай ... ... ... ... ... ... Төле өмір ... дәуірдегі
қоғамдық-саяси, мемлекеттік құқықтық ой өрісінің бағыт-бағдарына, мән ... көз ... ... ... құқықтық мәні бар, оның ішінде құқықтық негіздік және
құқықтық қағидалық ... бар ... оның ... ... ... мен нақылдарында көптеп кездеседі. Оларды сұрыптап, сараптап, ой
елегінен өткізіп екшелеп, арнайы бөле-жарып қарау әлі де ... ... Біз осы ... ... ... ізденістерімізді ортаға салсақ
дейміз.
Төле творчествосындағы, оның ішіндегі құқықтық шығармашылығындағы
және қызметіндегі ең басты ой – ел ... ... ... елінің азаттығы –
Төленің өмірлік іс-әрекетінің, сан-салалы қызметі мен рухани мұрасының
басты өзегі, желісі, ... және ... Төле ... ... би әрі ... ... белсенді өкілі ретіндегі тұлғасын тану
үшін оның ел азаттығы үшін жасаған қызметін тұтастай танып алғанымыз жөн.
Ел азаттығы ... және ... Төле ... би ... әрі
құқықтық шығармашылық қызметіндегі басты негіз, бағдар және ... ... ... бір ... ... қандай бір нақты істі шешсе де оның шешімінің мәні
ел азаттығы мақсаты аумағында ... және осы ... ... істеуге
бағытталатын. Жер дауы, жесір дауы, құн дауы, мал-мүлік дауы – Төле ... бір ... ... да ... ең ... ел ... ... және негізгі нысана етіп алғандығын байқау қиын емес.
Керек десеңіз Төле Әлібекұлының азаматтық әрі би ... ... ел ... ... ... етіп алмай өзара ... ... жол беру - ... іс ... Ел ... ... төндірер
қатер бар кезде ең алдымен сол қатерді жою керек. Сыртқы жаудың басқыншылық
ниетінен және қаупінен ... ... ... дауласуға жол беру – барып тұрған
қамсыздық және ел азаттығының басты құндылық екенін естен ... ... ішкі ... ... ... ... бойынша шешілуі тиіс,
бірақ ел азаттығына төнген қауіп сейілгеннен кейін ғана. Төленің ... ... елге ... ... ... ... бірі ... Жоңғар шапқыншылары елге қатер туғызып ... ... ... жол берген тараптарға Төле былай деп арнау сөз айтады:
“О, игі асқар тауымыз,
Әділ ме осы дауымыз?
Жар астында тұрғанда
Жасырынып жауымыз.” /92.16/
Демек, жау ... ... ... оған ... ... тұрудың орнына
өзара дауға жол беру – ел ... ... ... ... Төле осы
ойды орынды да орамды жеткізе білген.
Ал ел азаттығын сақтаудың ең тіке де төте, берік те ... жолы ... ... ... ... ... ету. Төле ... ел
бірлігі үшін жатпай-тұрмай еңбек ететіндігі де сондықтан, ел бірлігін
құқықтық салададағы өз ... ... ... ... ұстанатындығы да
осымен түсіндіріледі. Төле ... ел ... кең ... ... бірі де осы ел ... мадақтауға арналған. Көреген би былай
деп нақылдайды:
“Жалғанда ойлап тұрсаң бірлік керек,
Бірлікті ойлаған соң тірлік керек.
Ағайынға ала көз бола ... ... ... ... ... ел, ... мол бейбіт ел, түптеп келгенде, Төле Әлібекұлының
арманы. Жай ғана арман емес ел болудың, халық болудың қол жете ... ... ... ... бір ... Төле би ... мол бейбіт елді
аңсап былай дейді:
“Ей, Тайкелтір шырағым!
Бейбіт елде сән болар,
Сән болған жерде ән болар.
Бүлінген елде дау болар,
Дау болған ... жау ... ел ... арты қан болар.” /95.153-154/
Көріп отырғанымыздай, дау – бүлінген елдің ... Егер ол ... және әділ ... ... ... ... келмесе, онда
кішкентай даудан үлкен от шығып, оның арты ... ... ... ... ... бұл толғауы дауласушы жақтарды бітімге келтіріп, елді
бейбіт ... ... үшін ... би ... ... ... ... басты міндеті неде деген сұрақтарға итермелейді . Әрине,
құқықтық қағидалардың да, оларды іске асырушы билердің де ... ... ... болуы керектігі бұл толғауда айқын меңзеледі.
Төленің дау мәселесіне байланысты құқықтық мәнге ие ... ... рет ... ... белгілі зерттеуші С. Өзбекұлы түсірген
еді. Енді сол нақылды келтірейік. Төле былай дейді:
“Жеңетұғын дауыңа
Қайыр бер де бура ... ... бер де ... ... ... төрт ... Төле Әлібекұлы әдет құқығының бұрыннан қалыптасқан
түсінік-ұғымдарының, қағидаларының жақтаушысы, уағыздаушысы ғана ... ... ... ...... ... ... отыр.
Қазақ құқығында ежелден қалыптасқан түсінік бойынша даугер, даушыл адам аса
жағымды кейіпкер емес. Сондықтан дау ... аса ... іс ... Дау ... үшін өз ... ... ... сенімді болуың
керек. Егер өзіңнің ақтығыңа сенбесең онда дауға кіруге ... ... ... ... ... ... ... абзал. Сөйтіп,
адалдықтың ақ жолынан өзіңді тайдырмағаның дұрыс. Төле өз ... ... ... де ... ... елге жариялап отыр.
Ел азаттығын сақтау үшін ең негізгі қажетті нәрсе елдің ішкі бірлігі
дей отырып, Төле ... бұл ... ... Оның ойынша, ішкі
бірлігі бар ел, сонымен бірге, өзін-өзі сыртқы жаудан қорғауға қабілетті
болуы керек. ... ... өзін ... ... ... ... қару
алып қан майданда шешуден тайынбайтын азаматтары, ұлдары бар ел ғана ... ... ... ... ... ... өз халқыңның табиғатына
сай құқықтық өмір құрудың тағы бір алғы ... бірі (ел ... ішкі ... ...... ... ... қабілеті. Ал, елдің
осындай қабілетінің белгісі және ... оның ... ... ... ... ел ... ... туындар алмағайып замандарда халық
батырларына, қол ... ... ... ... ... Ел ... бір ... мынадай дерек келтіріледі: “1740 жылы қалмақ
билеушісі Қалдан Цереннің қолшоқпарлары Ұлы ... ханы ... Төле би ... ел ... ... Жау жағы Ташкентке Қоқым
манапты әкімдікке ... Бұл ... Сыр бойы ... ... қол ... ... Осы ... Күлтөбенің басында үлкен жиын
ашылып, оған ел басылары түгел жиналады. Сонда Қарабек батыр: “Жауға ... ... амал ... ... пікір айтады. Қарабекке ашуланған Төле би:
“Атадан ұл туса игі,
Ата ... қуса ... ... ... ... түрса игі
Жаудан бұққан немені
Ортасынан қуса игі” - деп, шырық бұзғандарды жиыннан ... /37.17/ ... Төле ... ой ... сарапқа салсақ,
азаттық өмір – атадан балаға мирас ... келе ... ... халқының өмір
салты. Сондықтан, елді қорғау, жерді қорғау – ата жолы. Ата ... ... ... келген жауға қарсы аттанбай, оған тойтарыс беруден бас тартқан жан ... ... ... ... ... ... қағидасына қарсы
келуші деп есептейді ол. Біздің бұл пікірімізді Төленің келесі толғауы ... ... ... мен оны ... ... ... соң ... қарап:
Уа, көсіле шабар жерің бар
Ту көтерген ерің бар,
Қол боларлық елің бар,
Құлдық ұрсаң дұшпанға,
Арылмайтын сорың бар…
Құлдық ұрсаң дұшпанға,
Еркек ... туды ... сені кім ...... /37.18/
Ел бірлігін уыстан шығарып алмау үшін сол елдің қамын ... ... ... Өз ... ... өз руы, ... өз жүзі ... шыға
алмай қалатын жандар бүкіл елдің, жалпы қазақ жұртының мүдде-мұратын қорғай
алмайды. Сондықтан Төле бүкіл ... ... ... ... ... ... жастарды тәрбиелеуге көп көңіл бөлген. Тоқсан жасар Төленің тоғыз
жасар Жетеске берген ... ... ... ... ... ... ... үйдің санасы бол!
Бір елдің атасы болма,
Бар елдің данасы бол!
Бір тонның жағасы болма,
Көп қолдың ... ... ... ... ... ... шығарып алмау үшін елді сыртқы
жаудан қорғайтын ғана емес, сонымен бірге елді әділ де адал ... ... ... ой Төле ... ... кездеседі. Төле Әлібекұлы былай
деп толғайды:
“Ел билеген ер жігіт
Сыйласа халқы құрметтеп
Басына бақыт қонғаны
Қолында бар ... ... ... келсе бітпекке
Әділін айтып қорғаңыз” /41.156/.
Төле би бұл толғауында ел билеудің ... не ... ... ... Сөйтіп, оған өзі жауап береді. Ел билеудің басты мақсаты – ... ету, ... ... ... болу, халықтың "құлы" бола білу.
Мінеки, биліктің негізі де, ... да, ... да – ... ... ... осы басты әміршісін естен шығармауы керек, ... ... ... ... Билікті осы бағытта жұмсай алған билік иесі ғана ер жігіт,
билікті халыққа қызмет жасау құралы деп түсінген жан ғана – ... ... ... да ... билеп өткеннен не пайда?
Рахатын көрмесе ағайын мен халайық" – деп толғайды. /41.156/
Ал халыққа қызмет жасаудың негізгі өлшемі (критерийі) - әділ ... адал бола ... ... ... ғана өзін халықтың қамқоршысымен деп
санай алады. Төленің:
"Ай, лауазымың егер өссе зорайып,
Адалдықты тұншықтырсаң сол айып" – ... ... ... ... ... адам, екіншіден, білімді, білікті болуы абзал. Білімсіз
жанға билік беру - қауіпті.
"Билікті берсе қиратар
Білімсіз соқыр наданға" деп Төле осы ... ... ... ... ... Төле үшін ... иесі ... басты белгісінің бірі – дау шешуге
қатысу мүмкіндігіне ие болу. Яғни сот ... ие болу ... үшін ... ... ең ... ... ... Бұл сот билігінің қазақ қоғамындағы
ең басты ... ... ... ғана білдірмейді, сонымен бірге ... ... ... ресми, тіптен мемлекеттік биліктің де негізгі, ең
алғашқы нысандарының бірі екендігі жәйлі ойға меңзейді.
Төленің құқықтық мәні бар ... ... мен ... ... бір тобы ана мен бала ... арналған.
Төле өзінің баталары мен нақыл сөздерінде қазақ қоғамында бұрыннан
қалыптасқан ана мен бала ... одан әрі ... ... және ... күш ... ... ... Ақылгөй бидің бұл талабы түсінікті де
еді. ... ... ... толассыз жаугершілік, шапқыншылық заманын бастан
өткізіп жатқанда ... ... баса мән беру ұлт үшін ... ... ... да Төле ана мен бала ... ... және өсуі мүддесін көзден таса қылмай, оларға қамқоршы бола ... ... ... Төленің бір нақыл сөзі "Баланың бесігі – кең дүниенің
есігі" деп аталады. Бидің бұл ... ... ... ... ... ... сөздің шығу тарихына тоқталсақ дейміз. Халық жадында қалған әңгімеге
сәйкес –“бейбіт жатқан ауылды ... ... ... ... ... ... кетеді. Жау қорлығынан тоз-тоз болған ел-жұрт таулы жерге қашып жан
сауғалайды. Босқын халық арасында екіқабат жас ... ... ... ... Қара ... Төлемен үзеңгі қағысып келе жатқан егде кісі:
- Мына бейшараның көрпе-жастығын тастап, бос бесікті арқалап ... - ... ... ... - кең ... ... - депті сонда ақылгөй Төле би”
/73.25/
Көріп отырғанымыздай, Төле үшін адам өмірінің басты мән-мазмұнының
бірі - өмірге ұрпақ ... бала ... ... Бұл ... ... сияқты күйбең тіршілік мүддесінен әлдеқайда жоғары. Сондықтан да ... ... ... да ... ... арқалап келе жатқан
екіқабат келіншек жағында. “Баланың бесігі - кең дүниенің ... ... ... ... ... кеңесі де, ақылы да осы. Ана мен бала мүддесі,
ұрпақ жалғастығы ұлт ... ... ... ... үшін ... ... есептелуі тиіс. Ал, ел басқарған ... оның ... ... би үшін бұл ... ата баба ... бұзылмас құқықтық қағида ... жөн. ... ... ... ... ... мәні де ... болса
керек.
Төле айтты деп ел есінде сақталған келесі дерек-әңгімеде де бидің ана
мен бала культін әдейі халық санасына ... ... ... байқаймыз.
“Жорықтан оралған жігіт Төле үйіне келіп, жол ... ... ... Ауыл ... ... ... екі-үш жасар баласын мойнына
міңгізіп, бір арқа шеңгелді арқалап келе ... ... ... ... ... баланы ерге отырғызып алдыма ... ... ... айырылмай қойды,-дейді. Сонда Төле би:
-Кірпікшешен баласын арқалап жүріп өсіреді емес пе?
- Бұл не ... ... ... ... арқасы балаға мамықтай жұмсақ тиеді, - депті
Төле” /73.25/
Төле ана мен бала ... ... ... ... ... ... ... қоймай, олардың мұң-мұқтажын іс жүзінде де ... ... ... мен ... ... іс түскен дау-шарларда олардың берік қорғаны
болғандығы ... ... ... баладан, баланың анадан ажырап қалуы ... ... ... ... ... өзге ... ... сияқты
оқиғалар көптеп кездесетін. Сондықтан бала дауы немесе бала үшін талас-
тартыстар жиі орын ... ... ... Төле ... ана мен ... жоғары қою туралы өзі айтқан қағидаларды бұлжытпай орындап,
басшылыққа алып отырғанын ... ... ... ... бір
әңгімесіне сәйкес, “Жаугершілік ойраны тынышталған бір күндері ел-жұрт
малын, бала-шағасын іздестіре бастайды. ... ... ... бір ... ... ... ... алып, бауырына басып, көш ізімен жүре береді. Бәрі
бір ауылға келіп жетеді. Жап-жалаңаш балаға екі әйел ... ... ... ... ... ... ешқайсысына бермейді. Екеуін ертіп ... ... ... шырқырап жылап жатқан баланы әуелі аққұбаша
келіншекке береді. Ол ... ... ... ... ... Бірақ
бала жылағанын қоймайды. Енді би баланы қара торы ... ... ... ... ... ... ... бауырына баса бергенде
емшегі иіп кетіпті, бала жылағанын қойыпты.
-Емшегіңнің сүті кетпесін, бауырыңның жылуы ... - ... ... қара торы ... ... ... ... басқа толғаулар мен нақыл сөздерде, ана мен ... ... ... ... бала дауына байланысты ... ... ... ... ... ... ... жоғары қойып отырғанын
айқын байқаймыз.
Ойымызды қорыта келе айтарымыз - ... ... ... ... мен ... ... ... Отанды сүюге, халыққа қызмет
етуге, ел бірлігін мадақтауға, ел қорғауға, жер ... ... ... ... ... ... ... үгіттеуге, ана
мен бала культін таратуға арналған. Әрине, бұл толғаулар мен ... ... ... ... ... және ... ... ие. Оларда
отансүйгіштік, патриоттық сарын басым. Дегенмен, Төленің осы нақыл сөздері
мен баталарының құқықтық астары мен мәні бар ... де ... ... ... құқықнегіздік, құқықтық қағидалық қатпардың көрер көзге
көрініп ... ... ... Төле би және ... ... дауы ... ... қоғамына ежелден таныс дәстүрлі даулардың
бірі. Мал жайылымы, ел қонысы, құдық, су ... үшін ... ... дер ... ... бітім мен шешімін таппаса асқынып кетіп, ... ... ... ... ... ... ... дау-дамайларға
атақты да белгілі билер шақырылып, оларды уақытысында ауыздықтап тастауға
үлкен мән берілетін. Төле ... өз ... ... ... дауларына
қатысқан арқалы билердің бірі болды.
Төле өмір сүрген дәуірдегі жер дауларының өз ерекшеліктері болды. ... ең ... ... даласына шығыстан жоңғарлардың, батыстан
орыстардың көз ... ішке ... ... ... еді. ... ... алушыларының XVІІ ғасырдың 80-жылдарынан бастап жүргізген ... ... ... ... біршама бөлігі жоңғар
мемлекетінің бақылауында болды. Сондықтан осы уақыттағы (XVІІ ғ. 80 ж.ж. ... ғ. 50 ж.ж.) ең ... жер дауы ... ... ... ... болған қазақ мемлекетінің территориялық тұтастығы үшін
жүргізілген жер дауы еді. Бұл дау, ... ... күш ... ... ... ... ... Әрине, жоңғар-қазақ соғыстары
кезінде екі жақ бірін-бірі ала ... алма ... ... ... ... ... ... ғ. 50 ж.ж. басында жоңғар ... ... ... ... басы ... бұл ... соғыстан жеңімпаз
болып шыққандығын көрсетті. Мінеки, Төле Әлібекұлы қазақ-жоңғар ... бел ... ... Ол ... ... ең алдымен қолына қару алып
қорғаған, қазақ жасақтарын ... ... ... ... ... ... ұмтылған жауынгер би еді.
Төле Әлібекұлы қазақ жері ... ... осы бір ... ... би есебінде қорғады, жауынгер би есебінде қолына қару алып
даулады. Төле би ... өз ... ... ... ең ... да ... осы екенін ұмытпауымыз керек.
Екіншіден, Төле Әлібекұлы тек қазақ рулары ... ... ... ғана ... бүкіл алты Алаштың жер дауына бітім айтушы би
болған. Ал, алты Алаш ... не ... ... ... өзі ... деп жауап
берген: “Алты Алаш – Алаша ханның балалары: Қазақ, Қарақалпақ, Қырғыз,
Өзбек, Түрікмен, ... ... шын ... алты Алаштың арасындағы жер-су дауларына
араласып, оларды шешіп отырғандығын Н.Төреқұлұлының ... ... ... Ол ... ... Төле би бір жолы өзіне бітімге ... ... ... ... ... өзін күте тұруды сұрайды. Сондағы
Төленің қазақ даулаушыларына айтқаны: ... ... ... ... ... Атым ... тұр. Бірге жүретін кісілеріміз де әзір. Онда екі ел
арасындағы жер дауы қаралмақ. Күтем ... ауыл ... ... соғамын
десеңдер өздерің біліңдер.
-Біз ауылға қайтып екі айдан кейін соғайық, - дейді үш ... ... ... олар еліне қайтады. Төле би кісілерімен қырғыз еліне жүріп
кетеді. Екі ай өтеді. Төле би қырғыз, қазақ дауларын шешіп, ... ... ... ... пен қырғызды бір ел деп санағанын дәлелдейтін тағы бір
мынадай дерек әңгіме бар. “Атасы көз жұмарда көңілін сұрай келген ақын ... ... ... бар ма? – деп ... болғанда, Төле би
жастықтан аударылып түсіп қиналыпты:
- Шырағым, баласың-ау. ... ... ... көп. ... ... бір туғанындай күнінде туылып, алаң ашық болып шілдей бытырап тозып
енші алған күндерінде қайтып өтіп барамын” /72.16/ Қазақ пен ... ... ... деп ... Төле, олардың дауларына да бірдей араласқаны
күмәнсіз.
Ал, егер Төленің ... ... өмір ... ... онда ... ... дауларына да араласып оларға да бітім айтушы би ... ... ... Төленің жер-су дауларына байланысты нақты шешімдерін талдау
барысында оның бұл ... ең ... ... ... ... шығармағанымыз жөн болса, сонымен бірге арқалы бидің алты Алаштың жер-
су ... өз ... ... ... ... да жадымызда
ұстағанымыз абзал.
Жер-суға таластан туған қазақ рулары мен тайпалары арасындағы ... шешу ... Төле ... ең ... ... ... елдің
бірлігі мен тыныштығын сақтау, ынтымағын бұзбау, сызат ... ... ... оны ... ... сияқты қағидаларды алға ұстағанын
байқаймыз. Осы бағыт-бағдар, қағида-құндылықтардың ... ... ... қабылдау үшін Төле би өзінің бар қажыр-қайратын, ақыл-білімін,
шешендігі мен ... ... ... Осы ... ... ел ... мына бір шешімін толық келтіре кеткеннің артықтығы жоқ ... ... ... және ... ... екі жігіті шабындыққа таласып
қалады. Ақырында бірін-бірі ... ... ... ат ... ... ... жыл өтеді. Бірақ екеуі татуласпай қояды. Әкелері мен аталарының ақыл-
кеңесіне мойынсынбайды. Осыны естіген би ... ... ... ... екі жақтан келген екі жігіт аттарын бір қазыққа байлап ... Тізе ... биге қол ... Би ... ... екі ... сыртқа
шықса екеуінің аттары бірін-бірі қасысып тұр екен.
- Япырым-ай, мынау екеуінің татуын ...... Төле ... ... ... - ... де келісті екен.
Бидің осы сөзінен кейін екі ... қол ... ... ... ... – депті оларға Төле би" (71.43)
Ел арасына "Мынау екеуінің татуын қарашы" немесе ... ... ... ... ... ... Төленің бұл шешімі адам аралық
жарастық пен түсіністікті мадақтауға арналған, татулық пен ... ... үшін ... ... ... ... ... сарқыт қайтады", ал кейде "Ақты ақ деп бағалар" деген
айшықты сөздер ... ... ... ... ... жер дауына байланысты
келесі шешімі енді жеке адамдар арасындағы емес тайпа аралық келісімді,
рулар ... ... ... ұстайды.
"Ертеде Шу өзенінің Балқашқа жақын ... ... ... ... белді жақсылары таласыпты. Екі жақтың да ... бас ... ... ... Көпшілікке еріп барған он бес жасар Төле билік
айтушыларға көңілі толмайды". Ол:
“Ақты ақ деп ... игі ... ... ... ел біткен,
Өзен бойын жағалар, - деп сөз бастай бергенінде:
- Ата тұрып ұл ... без, ана ... қыз ... без ... Мына бала кім өзі – ... ... ... би. Төле қасқайып қарап тұрып:
О, би аға, он үште отау иесі демес пе,
Кінәлімін бе ... ... он ... ... бұйыра көрмеңіз айыпқа,
Ала көз болу ағайын адамға лайық па? – деп бір ... да, ... биге ... деп ... ... игі ... тауымыз,
Әділ ме осы дауымыз?
Жар астында тұрғанда
Жасырынып жауымыз.
Сонда әлгі би:
Қой асығы демеңдер,
Қолыңа жақса сақа ... кіші ... ... аға ғой – ... ... билікті саған бердім дейді.
Бала Төле жұлып алғандай:
- Сары табақтан сарқыт қайтады деген. Билікті маған ... ... оң ... ... сол ... арғын жайласын, бұған қалай қарайсыздар?
– дейді. Бұл шешімге екі жақ та риза болып, бітімге ... ... бұл ... біз ... ... да ... талдағанбыз.
Жер дауына байланысты айтарымыз, бұл ... Төле "жар ... ... ... ... бола ... құптарлық іс емес" деген ойға баса көңіл
аударады. Ел ағаларының жас Төленің ... ... ... ... ... бергендігін оның осы сөзінің сол кездегі шырылдап тұрған шындық
екендігінен болса керек. ... ... ... ... ... ... ... сақтау керек деген мақсатқа берік Төле жерді де бірігіп пайдалану
ұсынысын ортаға салады. ... екі жақ ... де осы бір ... ... әділ ... ... ... болады.
Әрине, Төле Әлібекұлының жер-су дауына байланысты ең әйгілі де халық
арасына кең тараған атышулы ... бірі ... ... даудың хатқа түскен бірнеше нұсқасы бар. Барынша толық әрі ... ... ... ... ... да ... ... І.Есхожин
жарыққа шығарды /38.48/. Біз осы екі ... да ... ала ... ... ... ... салғанды жөн көрдік. Әңгіме-дерекке сай
"Қазақ жұрты ... ... ... ... ... ... ... жерге таласып, ұрыс-жанжал көп болған екен. Бір-бірімен өршілескен
рулар малдарын барымтаға салып,кісі өліміне жиі-жиі әкеліп соқтырады. ... шешу үшін ұлы ... Төле би, кіші ... ... би бас ... ... жолата бітіруге бел буады. Негізінде Қасқакөлді ... ... ... жүз ... ... екен" /96.71/. Төле мен Әйтеке өзара ... үш жүз ... ... ... ... деген шешімге келеді. Осы
шешімді Төле би Орта жүз биі Ормамбетке хат ... ... ... ... жауап беріп, көлді бөлуге келіспейтіндігін білдіреді.
Хат арқылы дау бітпейтін болған соң, Төле мен ... ... ... ... шақыртады. Мәселені жүзбе-жүз кездесіп, келіссөз арқылы
шешуге ... Енді ... ... әңгіме – деректің екі нұсқасына
оларды өзара салыстыра отырып орын бергенді жөн ... ... ... ... шешімі ғана емес оның басталу, жалғасу, өрбу сатылары да өте
қызықты әрі ... ... ... ... ... ... үй тігіледі.1 Ормамбет келіп Төле мен Әйтекеге сәлемдеседі. Сонда
Төле:
- Ей Ормамбет! Мен әлі тірімін,өлгем жоқ. ... ... неше ... да келген жоқсың, ер кетер, жер кетер. Ей ... сен ... ... сен ... ... біз ... келеміз, сен жас едің, көңілдегіңді
аларсың! – ... ... де ... ... ... Бай болсаң, халқыңа пайдаң тисін, батыр болсаң ... ... Бай ... ... ... ... ... найзаң тимесе жұрттан ала бөтен
үйің күйсін – деген, бізге кейінгілер соны айта ма деп ... ... ... Екі би, ... ... ... еншіге әркімдер-ақ таласады, бұл
Қасқакөл Орта жүздің көлі еді, ... ... ... ... ... ... ... жүйрікті шабан деген, біреудің ақысына
зорлық қылса, ақыретте ... ... ... ... ... Төле-би айтады:
- Ей, Ормамбет, сен бізге Қасқакөлді бер. Қасқакөл, рас, ... ... ... жоқтан залал деген, не берсе қайырын ... Үш ... ... ... бар, әр ... су ішетін басқа көл
бар, үш бөліп енші қылып алысайық, жер жетер көңіліңді ... тар. ... ... ... ... ... алмайды. Ормамбет екі биге ырық
бермеген соң Төле ... ... ... ... ... ... бойынша Төле Ормамбетке ашуланып оның орыс
тәрбиесін алғандығын бетіне басып мынадай қатты сөздер ... ... ... дұрыс еді
Қылғаның бір қиянат жұмыс еді
Айтайын білгенімді Ормамбетім
Жаралған сенің әкең орыс еді” ... ... бұл ... ... ... жауап қайырады:
“Жасымнан жүйрік міндім, жалын тартып,
Мың шүкір, жүргенім жоқ текке қарап
Әкем орыс болса да кем болғам жоқ
Би ... Орта ... ... ... орыс болса да – Мұхаммед үмметі
Құдайға құл болды,
Айтқан сөзім Орта жүзге пұл болды
Айдарлыдан сен ... ... кім ... ... қарашы,
Шайтан менен жын болды.
Жақсыдан жақсы туса,
Еккен шынарың өскені емес пе?
Жақсыдан жаман туса,
Халқының шамшырағы өшкені емес ... үлгі ... ер ... құт ... қашқаны емес пе?
Жақсыдан жақсы ұл туса,
Құлағын салар кеңеске
Жақсыдан жаман ұл туса,
Кеңесті қойып үйге қайттық демес пе?” /96.72/
Көріп отырғанымыздай, екі би ашу ... ... жеке ... ... ... кемшіліктерін термелеп, бір-бірінің беттеріне
басқандары көрініп-ақ тұр. Келелі кеңестің орнына отбасы, ошақ қасылық ... орын ... ... Мұндай жағдайда жер дауының бітпесі
өзінен-өзі ... де. ... ... ... ... ... - ... І.Есхожин нұсқасындағы дерек-әңгіме - Үйіне келген соң, ... ... ... ... ... ... ... Балам, қарт билерді бекер ренжіткен екенсің, әлі де болса, тілімді
алсаң, Қасқакөлді бөліп бер, - дейді. Анасы ... ... соң ... Үй ... ... бие ... Төле мен ... шақырады. Сонда Төле
би:
- Билер жақсы болса білім иесі ... ... ... сал ... Әйел ... болса елдің басшысы емес пе? Бұрынғылар осылай демес
пе! (С.Өзбекұлының нұсқасында: ... ... ... ел иесі – ... ... жаман болса, ер бөкселі болса да қатын туады. Жақсыдан жақсы ... ... ... ... ... ... ... абыройымен бетін жуады.
Бұрынғы жақсылардың сөзі осылай емес пе?) Қасқакөлді алам деп келіп едім?
Ормамбет бермеген соң өліп ... ... ... ... ... жерде қалып,
мәңгіде тірілмейтін өлік едім. Жеңгей, мені тірілттіңіз, енді балаңызға
бата берейін – дейді”. ... ... ... ... ... бас биі, бас ... де ... Әйтеке де емес, Ормамбет те емес. Нағыз би және бітімгер –
Ормамбеттің анасы. Ормамбеттің анасының үйде ... ... ... сөзі мен
баласына берген ақыл-кеңесі Қасқакөл дауын да дұрыс шешіммен бітіргізді, ... де ... ... ... би ... бұл ... ... еңбегі – ел бірлігін және
тұтастығын сақтауға ұмтылуы, жер үшін таластың ушығып кетуіне жол ... ... мен ... ... ынтымағын ыдыратпауға жан аямай жұмсауы.
Сонымен бірге Төле осы дау барысында елге ... ... ... ... ... қалдырып кетті.
Төле Әлібекұлы алты Алаштың құрамына кіретін барлық ру-тайпалардың
жер дауына араласқаны белгілі. Сондықтан ол тек ... ғана ... ... ... ... ... да жер ... бітімгер
болуға мәжбүр еді. Әсіресе, егіншілікпен айналысып, сонымен күнелтетіндер
де өзара дау-дамайларын реті келсе Төле биге ... ... ... ... ... қылған қара халықтың жағында болып, оларға әркез
қамқоршы болғандығы жәйлі деректер мол. Солардың ... ... ... ... төре кедей адамға егін ектіріп, ақы төлемей, өзі пайдаланып
жүреді екен. Кедей адамға бала шағасын ... қиын ... ... ... ... шығып, кедей егінді төреге айтпай жинап ... Төре ... ... ... Таяқ ... кедей Төле биге арыздана барыпты. Төле би
қартайған уақыты екен және төренің жағдайын естіген болса ... ... ... қара ... ... ... ... айтысып,
Қор боп қапсың қайран ер.
Қор болмасты ойласаң,
Мүсәпірдің қақын бер, - деген соң әлгі төре ұялып, ... ... риза ... ... ... отырықшылыққа көшкен ел арасындағы жерге, оның
өніміне байланысты дау көшпелі жұрт арасындағы жер дауынан ... ... Біз ... ... ... ... бұл – жер иесі төре мен ... ... ... ... ... ... ... жер
өніміне байланысты талас. Мұндай дау-дамайларға куә болған Төле ... ... ... тер ... ... ... жақтың жоғын
жоқтаған. Бұл түсінікті де. ... Төле ... ... ... ... ... ... алғашқы қоғам қайраткерлерінің
және ойшылдарының бірі. Көшпелі өмірдің қыр-сырын жете ... Төле ... ... өмір ... ... ... қазақ халқының болашағы
отырықшылықта, жер емшегін емуде, егіншілікпен айналысуда деген қорытындыға
келеді. Төленің бұл ойы ... ... ... ... ... би былай деп толғайды:
- Қоймайсың көш деп, халқым – ау,
Біреуің емес, барлығың.
Менде қасірет көбейді
Енді айтайын анығын.
Әз ... әзіз Төле би ... мен ... ... күйге саласың,
Халайық, жолға кірсенші,
Жер емшегін емсекші,
Орнықты болмай болмайды.
"Арпа, бидай – ас" деген,
"Алтын, күміс - тас" ... ... ... ... ... ... күні келгенде
Бір үзім артық наныңның
Қалмасын деп ем ... жеті ... ... ... ... ... ... аз, жиған малыңның
Үш жүз боп енші бөлгенде.
Бабама тиген жерағаш
Отырықшы ел болсаң
Тойынар еді ... ... еді ... не дер ... етпей болмайды
Үлгілі сөз бұл рас
Болмайды бектік шын мирас" /73.14,15/.
Төленің көшпелі ... ... ... ... емес ... Отырықшылықты өз халқына үлгі етіп ұсынуы Төленің өз елінің
болашағы үшін көп ... көп ... ... ... ... ... ... бұл тоқтамға қоғам, мемлекет қайраткері қолына ту ұстаған батыр
есебінде ғана емес, ... ... ... дау-дамайға қатысқан би есебінде де
келгендігі байқалады. Әсіресе жер-су дауларының бел ... ... ол ... ... ... да ... ... күмән тудырмайды. Біздің
ойымызша Төле отырықшылыққа көшу ... жұрт ... ... ... ... бір ... бір жол деп ... секілді.
Әрине, бұл ой әлі де болса дәлелдеуді, жете ... ... ... ... қазақ халқының болашағы отырықшылыққа көшуде,
егіншілікпен айналысуда деп өле-өлгенше ... ...... ... ұлы ... бұл ... бекерден-бекер болмаса керек. Ал, оның
мұндай шешімге жетелеген оның ... ... ... ... ... соның ішінде қазақ қоғамы арасындағы жер қатынастарының
ерекшеліктерін бүге-шігесіне дейін білуі ... ... Төле би ... ... жер ... ... жер
дауынан да арылудың бір бағыты отырықшылық деп есептеген деуге негіз ... Төле би және ... ... ... ... кең ... даулардың бірі - мал дауы еді.
Бағзы заманнан бері мал шаруашылығымен айналысқан халық арасында мал ... ... орын алуы ... жәй ... ... ... ... жан ашуы” деп есептейтін қазақ төрт түлік үшін ... ... ... ... ... жатса, ондай таластарын би алдына дейін барып шешуден
еш тайынбайтын.
Қазақ қоғамында мүлік үшін талас та негізінен мал ... ... мал ... ... ... ... ... Айталық, малдың терісі үшін, немесе ер-тоқым, қамшы, киіз-алаша,
киіз үй жабдықтары сияқты мүлік түрлері үшін дау-дамай аз ... ... ... бір түрі - ... талаудан бастау алатын даулар еді. Мұндай
даулар, әсіресе жаугершілік замандарда өршіп кететін.
Төле Әлібекұлы өз заманындағы ... ... ... ... ғана ... ең ... әрі белді бітімгерлерінің бірі
еді. Бұл ... шешу ... Төле ... ақтық пен ... ... ... ... ... ... талабы үдесінен шығуға
тырысты, нақақтан біреудің мал-мүлкін ұрлаған ... ... ... беттеріне басып, оларды ел алдында әшкерелеп отырды.
Төле заманындағы мал-мүлік дауларына бірнеше ерекшеліктер тән еді.
Бұл ... ... осы ... ... елдермен болған әскери
қақтығыстар жатты. ... ... ... соғыс қимылдары мал-
мүлік дауларын шамадан тыс ушықтырып екі ел ... ... ... шешу ... ... жолдан гөрі, көбіне әскери сипат алып кетіп
отырды. Бұл дәуірдегі мал-мүлік дауларының тағы бір ... - ... ... ... ... иемденіп, осы формада жиі кездесуі еді.
Ал, мұндай дауларды шешу оңайға түспейтін. ... ... ... ... табу және ... қиын ... екіншіден, қолды болған
мал-мүлікті қайтару да ... ... ... ... мен ... ... ... талап ететін. Сондықтан мұндай дауларға елге кеңінен
танымал, атақты әрі ... іске ... әлі ... ... ... ... билер шақырылатын. Бұл уақыттағы мал-мүлік ... тағы ... олар ... ... ... ұрлықтан пайда бола бермейтін.
Жаугершілік заманның сипатына сай бұл дау-дамайлар жаудан қайтып алған мал-
мүлікті бөлу ... ... ... ... төрт ... ... тауып
алуы, екіншісінің танып қалуы сияқты оқиғалар негізінде туындап жататын.
Төле ... өз ... ... де ... ... де ... ... дауларының әділ бітімгері болудан жалыққан емес еді.
Төле Әлібекұлы мал-мүлік дауларына жастайынан араласа ... да ... ол ... ... шешу барысында ертеден қалыптасқан
қағидалар мен жол-жораларды кеңінен қолданып, ... ... ... бірі ... қуанады, таныған алады” деп аталатын және оның мәні
- мал-мүлікті тауып алған адам тапқанын өз ... ... ала ... Ол
сол мал-мүліктің иесінен сүйінші алуы мүмкін, ал егер иесі дер кезінде
табылмай, ... ... ... өте өз ... ... ... және олардың
шын мәнінде өзінікі екендігін ... ... онда оның ... ... Төле ... осындай даулардың бірі “бота дауы” деп аталады.
Бұл дауды Төле бала кезінде шешкен. Әңгіме ... ... бота ... бес ... ... бір ... ... түйелерінің арасынан бір түйені
танып, осы менің бота кезінде жоғалтқан малым деп даулайды. Төле дауды шешу
үшін ... бота ... ... ... ... деп ... екі жақ ботаның анасы мынау деп екеуі бір-бірден екі мая-аруананы
алып келеді. Төле жоғалған түйеге қыл ... ... ... ... жанына
батқан түйе бозданғанда “жоғалттым” деген кісінің маясы көзінен жасы
парлап, ... ... ... ... ... ... иіскелеп, қасына
шөгеді. Ал керуен басының маясы алдындағы шөбін жеп тұра ... ... ... ... кісі ... еңбекпен тауып еді. Мұның беті жарық
болып тұр. Ал түйекеш-саудагер еңбексіз тауып, жұртты алдап, тегін ... Енді ... беті ... ... тұр… Сүйегіне таңба басылды. Беті күйіп
шарық болғаны да ... ... ... жаза жоқ. Бар ... - ... ... бұл ... аңыз сияқты болып көрінгенімен, оның негізінде
Төленің ... төрт ... ... сыр құпиясын жақсы біліп, жете
меңгергендігін паш ету ... ... ... ... ... ... ... үшін небір тосын іс-қимылдарға барып, өз ... ... ... ... ұмтылғандығын көреміз. Ол еңбекпен тапқан ... ... ... қолдап, ұры-қарының өтірігін ел алдында ... ... ... ... ... Төле ... өз
өмірінде талай сүйенгені байқалады. Айталық, Төле шешті деп ел ... ... тағы да ... ... оқиға баяндалады.
Жоңғарлармен ақтық айқасқа түскен қырық жігіт ауылға жеңіспен оралады. Екі-
үш жыл жау ... ... төрт ... ... ... ... келеді. “Жаудан
қайтқан мал олжа” – деп халық малды бөлісіп алады. Ауылдың жалбыр шапанды,
көн ... ... ... ... көп малдың ішінен өз түйесін тани ... ... ... кісі оны ... бере ... ... Төле ... түйесінің белгілерін айтады. Оған байлардың жүгін артып, Самарқандқа
екі-үш барып қайтқанын да тілге тиек ... “Әр ... ... ... жүрген түйем еді” – деп те қалады. Би түйені иемденіп жүрген адамға
жетектеп кел”-дейді. Ол түйені ... қуып ... ... жетектеп
келмедің?” - деп сұрақ қойылған кезде түйенің жетекке ермейтінін ... ... ... би кедейге:
- Түйені сен жетегіңе алып көрші, - дейді. Кедей есегіне ... ... ... алады. Сөйтіп ол жалғыз аяқ жолға түсісімен атан түйе
артынан ... ере ... Түйе осы ... ... Төле би ... ... қарап. /84.53/
Бұл әңгімеден, ең алдымен, жаугершілік заманның жойқын да ... ... ... ... ... ... халықтың мал-мүлкі
талай рет талан-таражға түскені белгілі. Сондай-ақ өз кезегінде қазақтар да
жоңғар ауылдарын шауып олжаға ... ... ... заманның өзінде халық өзінің жол-
жорасын ұмытпаған. Сондай құқықтық қағиданың бірі ... ... ... ... бұл қағиданы бұлжытпай әрі шеберлікпен орындаушы билердің
бірі Төле би еді. ... Төле үшін дау ... ... ... ... ... Аталмыш дауда Төле Әлібекұлы тағы да осы ... ... ... қуанады, таныған алады” қағидасына сүйеніп
шешкен ... ... ... ... ... өз атын ... ... ол дауды Төле Әлібекұлының Қойкелдінің пайдасына шешкен дауы. Ел
аузындағы әңгімеге сәйкес ... ... ... он жеті мың қой
бітіпті. Сол Қойкелді бай қойының түсін білмейді, сүйегінен таниды ... ... бір ... аста ... ... ... ... байдың бесті
құласын “менің атым” деп даулайды. Дау ұзаққа созылып, ақыры олар ... Төле ... бір ... ... ... де, осы қозылардың
даладағы отар қойдан енелерін тауып келуді ... ... бір ... ... алып ... қозыларға қосқанда барлық қозылардың енелері дұрыс
табылған болып шығады. Сонда Төле Азына ... Мына ... ... қойшым емес, көрмеген қозының енесін әкеліп
табыстырды. Сен, бай, шыныңды айт, құла аттың яки құла ... ... бар, - ... ... күдік жоқ десе де болады. Нұра өзенінің Қойкелдімен екеуміз
екі жағындамыз. Менің кенжелеу құла қулығым бір күні ... ... ... ... ... күні далада жас құла құлын жылқымда еріп жүр. Құла
биенің ... деп ... едік ... жатырқап қалған ғой деп ақыры ... ... ... басқа күдігім жоқ, - деп Азына сөзін бітіреді.
Сонда Төле би Азынаға айтады:
- Қойкелдінің екі дәлелі болды. Бірі, ... ... ... ... ... ... Шортанбайды мойындатты. Екінші, мына бір ... ... ... әкеліп тапсырды. Осы дәлелмен сіздің “биені ... ... ... қарағанда, ат Қойкелдінікі,- деп билік айтады. Осы
билікке екі бай риза болып қайтыпты”. /98.17,18/
Бұл дау – “Тапқан қуанады, ... ... ... классикалық
түрде қолданылған үлгісі. Себебі, Азына бай ұры емес, ол ... ... ... деп ... Ал ... өз құлынын айнытпай
тауып, оның өзінікі екендігін бұлжытпай дәлелдейді. Төле би ... ... шын ... ... ... ... ... дәлелдеудің жолын
көрсетіп, сол арқылы көне ... ... ... ... ... ... ұлы би ... еңбегі де осында еді. ... ... ... оның осы көне де болса дана қағиданың шебер
де тапқыр, ... де ... ... әрі қолданушысы екендігін
көрсетеді.
Төленің ел ... ... ... қатар ресми құжаттар арқылы
бізге жеткен мал-мүлік дауларына байланысты ... де ... ... ...... дауы ... орыс ... К.Миллердің керуеніне Қойкелді
батырдың шабуыл жасауына байланысты ... ... ... ... ... ... Ол ұлы жүздің атақты
қолбасшыларының бірі, Төле бидің майдандас ... ғана ... ... әрі ... Төле 1733 жылы орыс ... хат жазып, оның қол
астына кіруге дайын екендігін білдіргенде Қодар би, ... ... ... ... Қойкелді батырдың да атын атайды /87, 290/.
Мінеки, осы Қойкелді батыр 1738 жылы Орынбордан Ташкенге ... орыс ... ... ... Бұл ... ... П.И. ... “История Оренбургская” деген еңбегінде былай жазылады: “Тогда же
(1738 г. – Н.М.) по ... с ... ... был в ... торговый
караван, в котором разных товаров годных для тамошних мест, отпущено было
по цене близ 20.000 – ... в том ... ... ... на три. Во оном
караване командиром над всеми ... ... был ... Карл ... да
для описания тракту и географических ... ... был ... Кошелев. Который караван ... и ... орду ... ... но будучи в Большой киргиз –кайсацкой орде, прошед уже
город Туркестан, а до Ташкента дни за два не дошед, ... орды ... с ... при ... ... – Пир 2 ... ... внезапно
напав, весь оный караван разграбили, а людей, бывших при том, в ... ... ... ... ... ... ... же
верный старшина Кунай мурза в Ташкент под своим охранением привез, и из
отбитых ... у ... ... ... ... ... ему Миллеру,
на тамошнее содержание отдал. И едва оный Миллер по многим затруднениям мог
пленных от него ... ... и нима из ... ни с чем выехать, при чем
киргиз-кайсацкой Средней Орды ... ... ... службу показал, ибо
уведомясь о том грабительстве, сам нарочно в ту Большую орду ... о ... его, ... и ... с ним людей к тамошнему Табарс
(Жолбарыс – Н.М.) хану и к ... ... ... /11.39/
Әрине, орыс шенеунігі П.И.Рычков үшін Қойкелді ұры әрі қарақшы.
Себебі, ол орыс керуеніне ... ... ... ... ... мен ... (хандықтары) арасындағы керуенге шабуыл жасамау туралы келісімдерді
бұзып отыр. Бірақ, ел арасында сақталған деректер, ... ... ... бұл ... ... ... шабуыл жасамаған.
Керісінше, орыс керуені орыс-қазақ келісімдерін бұзып, ... ... ... ... алып келе ... Осыны өз тыңшылары арқылы
білген Қойкелді батыр, керуенді тоқтатып, ондағы тиелген заттарды тексерген
кезде шын ... ... ... Керуен осыдан кейін тоналған. /99/
Мінеки, осы керуен дауының дұрыс та оңды шешілуі үшін ... ... ... бірі Төле ... болды. Ең алдымен, Төле керуеннің
тоналғанын естіген сәттен бастап-ақ ... бұл ... ... Ол да ... ... ... мен Қанай бидің жағында болып, керуен
тонаудың қазақ халқының елдігі үшін үлкен сын ... ... бұл ... ... дәл сол уақытта жедел билер сотын шақырып, Қойгелдінің
ісін қарау ... бола ... Бұл ... іске асыру кезең-кезеңмен
жүріп, бірте-бірте, шамамен 5 жыл уақыттан кейін ғана іске ... ... ... ол Орынборға қайтарылады. Екіншіден, осы
болған керуен тоналуы жәйлі ... орыс ... ...... ... ... ... сұралып, керуен мүлкі
қайтарылады деген уәде берілді. Үшіншіден, 1740 жылы 24 тамызда ... хан, ... ... ... ... Ералы сұлтан, Жәнібек батыр
және Орынбордағы орыс әкімшілігінің өкілдерінің (Орынбор комиссиясының бас
командирі ... ... ... Урусов еді) қатысуымен мәслихат
өтті. Бұл мәслихатқа орыс әкімшілігі ... ... ... Бұл ... ... П.И.Рычков былай деп жазады:
“Августа 24 прибыли вблиз Оренбурга Средней Орды ... хан и ... со ... ... и с ... к ... для показания лагеря
отправлен был нарочный штаб-квартирмейстер Новокщенов, и при том приказано
ему было хана с ... ... ... За что хан и ... ... ... Сего же ... прежде приехавшие Нурали и Ерали
салтаны с Жанибек батыром и с ... ... их ... вторично были
трактированы. А после обеда была с ними о делах конференции. При ... ... ... об ... ... в Ташкент отправлены бывшего, и
чтобы грабителям ученить отмщение; ... о ... ... которые весною нынешнего года идущих из ... ... ... ... бы образом утвердить безопасность таким
купеческим караваном; 4) о ... ... у ... ... По ... ... как чему ... на многое согласились. А о
разграбленном караване выяснилось, что оное грабительство в ... ... ... им не ... ... Однако всякое возможное
старание прилагать обещались, чтобы ... ... или за них ... ... с ... ... ... не отдадут, то ... ... ... бұл ... керуен тонаушылардан тоналған
мүлікті қайтарып алып қана ... ... ... жаза ... де ... ... бұл жиналысқа Ұлы жүз ... оның ... іске ... Ұлы ... нақты билеушілері мен
белді адамдары ... ... ... ғана ... еді. ... батырдың Төле биге арнайы қолқа салуы тегіннен-тегін емес еді. ... ... ... да ... осы істі шешу ... ұсыныс жасау
мүмкіндігін де жоққа шығаруға болмайды. Мінеки, осындай алдын-ала жасалған
дайындық ... ... осы ... ... қарау үшін арнайы билер соты
шақырылады. Билер соты 1743 ... ... ... ... қаласында өтеді.
Төбе би болып Төле би сайланады. Бұл билер сотына Қаз дауысты Қазыбек би,
Жәнібек батыр, ... ... ... ... хан, қырғыз Қоқым би,
қарақалпақ Сасық би басқа да беделді ... ... ... соты орыс
елшісі К.Миллердің қатысуымен өтеді. Сотқа арнайы ... ... ... соты ... ... екі мың ... мөлшерінде керуеннің
шығынын төлеуі керек деген шешім қабылдайды. Қойгелді ... ... ... ... 5 ... созылған керуен дауы осылай бітеді.
Әрине, бұл даудың осындай бейбіт бітіммен ... ... ... ... Бұл ... ... батырлары Жәнібек пен Қанайдың орасан ... ... ... ... ... мен билеушілерінің бір ауыздан шығып,
керуеннен тоналған дүние-мүлікті ... ... ... ... де ... ... жоқ. Оның үстіне Қойкелді батыр да билер сотынан ... ... ... сот шешіміне өз еркімен мойынсұнғанын да естен шығармаған дұрыс.
Дегенмен, бұл дауды шешудегі Төленің еңбегі орасан еді. Өйткені осы
кездегі Ұлы ... ... ... сол ... ... ... ... оған Қойкелдіні алдыру тек Төленің ғана қолынан ... Және ... ... шешімді де айтушы Төле еді.
Ел аузында сақталған әңгіме-деректер бойынша Төле Қойкелдіге 2 мың
жылқы төлеткенде тек керуен ... деп қана ... ... шығынның
үстіне айып төлеу жүктелмеген. Себебі, Қойкелді билер сотында ... ... ... дәлелдеген деп санайды. Халық жадында
қалған әңгімеге құлақ қойсақ Төле осы ... ... ... ... ... - ... ел қамы үшін өз ... өзім кескелі отырмын.
Қойкелді батыр бәріңнен маған жақын! Жақын екен деп оны өзіме тартқым ... ... - ... Алыс екен деп ... ... жоқ. ... ... емес, бүкіл халық қамын ойлайық. Жұртым-ау, мына жақтан жоңғарлар
шабуылдап, мына жақтан қоқандар қоқаңдап, ен даламызға көз ... ... ұшын ... дос ... емес пе? Осы мақсатпен біз орыс патшалығымен
келісім-шарт жасастық қой. Сондықтан досыңа қимасыңды бер ... ... риза ... Қойкелді батыр екі мың жылқы төлеп, орыс ... ... ... мал ... ... кірі емес пе? Азар ... бір ... жылқысы кетер дағы. Кейін ел ... оның ... ... ... бір ... Төле бұл дауда қатардағы би, дәлірек
айтсақ сот билігінің иегері ғана емес, сонымен бірге мемлекет қайраткері,
ел мен ел ... ... ... ... ... ... шеше
алатын дипломат ретінде танылады. Төленің би ... ... мен ... ... ... ретіндегі тұлғасының бір қыры екендігін осы
“керуен дауы” тағы бір ... ... ... ... Төле ... әдет құқығына енгізген
жаңалығының бірі – оның осы ... ... ... өз ... ... ... бір ... келтіруге әрекеттенген іс-шаралары.
Мал-мүлік ұрлаған адамға Төле мынадай жазалар жүйесін қолданған.
Біріншіден, ұрыдан ... ... ... ... оның ... ... әшкерелеп, бетіне басқан, сөккен. Мұны ұрының “беті шарық” жазасы
деп атауға ... Бұл жаза ... ... ... ... ... ... кезде, тауып алған адам тапқанын ... ... ... ... ... ... ... деп сіңіргісі келгенде
қолданылады. Екіншіден, ұрланған мал-мүлікті иесіне қайтарып, ұрының “енді
ұрламаймын” деген ел ... ... ... оны ... етуге мәжбүрлеу. Ұры
ел алдында енді адал еңбек жасаймын деп уәде берген. Үшіншіден, мал-мүлікті
қайтарып, оның үстіне ... айып ... Төле ... ... ... әрі ... байыта түскен. Сөйтіп өз дәуіріне сай оның ... ... әрі ... реформатор билердің бірі /100/. Айталық, ол
қанжыға бау ... ... айып ... ... деп ... Бұл ... тон ... тон жан сақтайды” – деп ... Ал, ... үш ... ат ... тиіс деп ... Бұл шешімі ел аузында “Шідер -
қос, арқан – дос, тұсау - бос” ... ... ... белгілі. Кейін Төле бұл
шешімін қайта қарап, ... ... ... өзіне жазаны күшейтеді, енді
ұры тұсау ұрлағаны үшін ат ... ... айып ... ... еді. ... ол ... ат ... ат ер сақтайды, ер ел сақтайды” деп
өрнектейді. Әрине, ... ... ... жаугершілік заман талабынан
туғаны түсінікті болса керек.
Қорыта келе айтарымыз, Төле мал-мүлік дауын шешу ... ... ... ... қағида – нормаларды қолданып қана қоймай, оларды уақыт
ағымы, заман талабына сай өңдеп, жаңартып та пайдаланып ... ... ... уақыттың ерекшелігін ескеріп мал-мүлік ұрлығына қарсы
жазаларды күшейтті. Төле бұл ... шешу ... да ... ... ... ... осы ... жету барысында істің ақ-қарасын ... сот ... ... ... тосын эксперименттерге соттық тергеудің жаңа
түрлерін қолдануға ... ... Төле би және ... ... ... ... неке ... басты қағидасы –
жеті атаға дейін қыз алыспау деп бекіткен еді. Әрине, бұл қағида дәл осылай
ашықтан-ашық жарияланған жоқ, ... осы ... неке ... ... екендігі “Жеті-Жарғының” нормаларынан көрер ... ... ... оның А.И.Левшин нұсқасындағы қан ... ... мына ... жеті ... ... қыз ... ... берік
қорғаны сияқты еді. “Кровосмещение, - дейді “Жеті-Жарғы” бабы – ... ... ... сондай-ақ қалың мал институты да бекітілген ... бұл ... ... ... ... ... оның ... жәйлі мәселелер
арнайы қаралмаған болуы керек. Себебі, мұндай тәптіштеп реттеудің ол кезде
аса қажеттілігі де ... ... Құда ... деп ... екі жақ ... ... ... өзара бірігіп шешіп отырған. “Қалыңмал мөлшерінде шек
болмаған – дейді Нышанәлі ... – Оны бір ... ... ... ... ... кейде 300 жылқы құнына жететінін ескертсек де болады. Ірі байлар
мен ... ... ... ... ... өз ... айрықша
көрсетіп отырған.” /101.67/
“Жеті-Жарғының” бір ерекшелігі – бұл ... әйел ... ... ... ... ... ... бекітілген. “Обидевший
женщину, обязан просить у нее прощения, а в случае отказа в оном ... ... /10.368/ - деп ... ... ... ... ... қоғамының ата заңы әйел затын, әсіресе ана ... ... оның ... ... да айқын көрініп тұр. “Сына,
осмелившегося злословить или бить отца и мать ... ... на ... ... к ... с ... на шею ... войлоком: корову сию
водят вокруг аулов и сидящего на ней бьют плетью; а дочь ... ... ... для наказания по ее произволу” /10. 369/
Төле ... ... ... де ... ... ... ... заңның некеге байланысты нормалары атақты бидің
бұл саладағы рухани және ... ... ... ... ... Шын ... қолда бар деректер Төленің қыз, келін, әйел, ана
атаулыға аса құрметпен, зор ... және ... ... Ел ... кең ... ... ... арқасы балаға
мамықтай”, ... ... – кең ... ... ... ... ... жылуы кетпесін” сияқты қанатты да нақыл сөздері ... ... ... ... ... ... ... нақты өмір сүру
салтымен және үлгісімен әйелге деген құрметті айналасына, бүкіл қоғамдық
санаға сіңіре берген ... ... ... ... ... ... ... көшпелі қоғамның ата заңына да әйел тұлғасын берік
қорғайтын нормалар кіргізуге бар күшін салған.
Төле Әлібекұлының ... ... ... ... олар ... ... бізге там-тұмдап қана жеткен. Бірақ бізге жеткен осы
төреліктерінің өзі ұлы би ... ... ... және ... ... ... тигізері анық. Сондықтан біз оларды барынша толық
пайдалануға тырыстық.
Жесір дауын шешу ... Төле ең ... екі жас ... ... ... ... және өзара келісімін басты қағида
әрі нысана етіп ұстаған арқалы ... ... Ал, егер ... ата-
аналарының келісімінсіз қашып кетіп қосылып жатса, онда Төле Әлібекұлы
талапкер үшінші жақтың да, ... ... ... ... ... жағының
мал-мүлкін қайтарып беріп, ел арасының бүлінбеуін көзден таса қылмаған.
Яғни, бір-бірін ұнатқан жастардың ... ... ... ... ... ел арасына іріткі салмай орын алуын қамтамасыз еткен. Және ... ... ... ұйымдастырушылық қабілетін сонымен бірге тіптен аса
қажеттілік туындап жатса өзінің де ағайын-туғандарының да ... ... ... болған. Үйсіннің етікші жігіті мен Әсемхан қызды бір-біріне
қосып, жесірін даулаған керей еліне ... ... ... өз ... ... шешімі осыған күә. Әңгіме өрісі төмендегіше өрбиді. “Арқа
елінің айтулы биі ... жасы ... ... ... ... шағы ... Төле бидің жиырма бестердегі жігіт кезі болса керек. Үйсіннің жетім
қалған он үш ... бір ... ... ... ... ... ... қозы, қой бағады. Әкесі шебер етікші екен. Әкесінің осы өнері
баласына ... ... ... ... ... ... деген кіші қызы
етікші жігітке үйірсіктеп жүріп, ... ... ... боп ... бұдан бұрын қызын бір керей байдың мырзасына ... ... ... ... Қыз ол ... ... ... жеткен екі жас
бір түнде қашып шығады. Ташкент базаршыларына еріп аулына жетеді. ... ... отау ... ... ... би ауылы екі жасты іздестіре жүріп, Төле би еліне кеткенін
біледі. Керей елінің байы ... ... ... даулап әлек салады.
Қыздың әкесі Таеке биге ... ... ... би ... басу ...... сөз, жөн білетін үш жігіт шығарыңдар. Мен Төле ... ... хат ... ... ... ... жігіттері келгеннен кейін Төле бүкіл ауылды жинап, ... ... ... ... да ... ... өз ... естіп
біледі. Сосын “… жиналған көпшілікке қарап:
- Уа, халайық, көріп отырсыздар. Екі жас бірін-бірі сүйіп қосылыпты.
Мұндай сүйіспеншілікке зорлық жүрмейді. ... ... Көп ... ... қырық жетіні ел болып жинап беріп, ... ... бұл екі ... азат ... ... қалай қарайсыздар(” /72.41/.
Төле ауылы бидің бұл шешімін бір ауыздан мақұлдапты.
Бұл әңгіме - Төле Әлібекұлының ... ... ... ... ... ел ... ... бізге жеткен бірден-бір дерек. Сондықтан да
біз оның ... ... ... ... ... дерек-әңгіме Төленің
жұрт күте бермейтін тосын ... ... ... тағы ... Неке - ... сүйіспеншілікпен қосылған жастардың шешімі болуы тиіс,
ал некені ... әдет ... ... ... келісімін ескеруі
тиіс деген ойды Төленің берік ұстанғанын оның осы ... ... ... сақталған жесір дауына байланысты Төленің тағы бір
шешімі “Қыз тілімен ... ... ... ... шеше ... деп
аталады. Оқиға былайша өрбиді. “Сиқым елінде бір байдың үлкен баласы ұрда-
жық даңғазалау екен. Көрші ауылдың өзі ... ... ... ... ... қыз оның ниетіне қарсылық жасап, өзін аулақ ұстап жүреді. Бір жолы
оңашада ... ... ... ... қыл ... ... ... болады.
“Шылбырыңды тарт әрі, мойнымның қытығы бар” депті сонда қыз өжеттеніп.
Осы оқиға ауылға тарап ... ... ... ... ... ... Бай қыздың қалай болған күнде де баласының ... ... Қыз ... түйілген түйінді, балаң тісімен шеше алмайды, - депті
сонда шешен.” /72.49,50/
Қашан да ... ... ... ... ... ... ... би бұл
жолы да осы бағытынан таймаған. Біріншіден, ол, қыздың жігітті ұнатпайтынын
біліп, әрі қызбен жігіттің ата ... ... ... ескеріп
бірден қыз жағына шығады. Оны байдың ұрда-жық ұлының өктемдігі ... ... ... ... ... Төле ... жаңа ... тұтанып келе жатқанын сезеді. Қыз бен ... ... ... ... ... ... алып ... мүмкін, ел арасына сызат
түсіру қаупі бар. ... Төле ... ... ... ... ... ... алдын-алып, оны бастамай жатып-ақ өшіруге әрекет
жасайды. Ол үшін би ... елге ... ... ұлының ісінің жөнсіз, ал
қыздың қылығының дұрыс ... паш етер ... ... ... ... ... ... дұрыс көреді. Сөйтіп, “қыз тілімен ... ... ... шеше ... – деп, неке ... ... жүрмейтіндігін, қыз жүрегін және ... ... ... алуы ... тек ... ғана ... ісі ... деп
мақұлдайтынын ескертеді. Пәтуалы сөзге тұрып үйренген халықтың және ... ... ... ... бұл істе бір жерден шығатынын бай да, бай
баласы да ... ... емес еді. ... ... ... ... ... қыздың басын даудан арашалап алғанын байқаймыз.
Неке саласы, отбасының өмір сырттан реттегенге, басқарғанға немесе
әмір ... аса көне ... адам ... қатынастарға жататындықтан
Төле мұндай мәселелер бойынша дауды болдырмауға көп күш ... ... да ... ол ... ... ... ... алдын алуға
тырысады, некелік қатынастардың шиеленісіп, араздыққа алып келер тұстарына
жол бермеуге әрекет жасайды. ... ... ... ... мән ... өз ... ... кезде келін таңдауға өзі шығуы немесе ерлі-
зайыпты жандардың арасынан келіспеушілік байқаса, ондай кикілжіңдерді басып
тастауға өзі араласып отыруы осы ... ... Төле ... келе ... “… ... өзенінен өте бергенде анадай
жерде келе жатқан бір топ қыз-келіншектерді байқайды. Жақындай бергенде
әлгі қыз-келіншектер ... ... ... ... ... өтпей ізет қылып,
тұрып қалады. Төле би оларға жақындап барады:
- Бәрекелді, өркендерің өссін, қай ... ... - ... ... ... - деп жауап береді. Төле би тағы да:
- ... өтіп ... ... ... ... ... неге
тостыңдар, бір шаруаларың бар ма еді( - деп сұрайды.
- Шаруамыз жоқ, ата, - ... әлгі қыз - ... ... айтушы еді,
кісінің алдын кесіп, өтпе, оларға ізет қылып, сәлем бер деп, ... ... ... ... қариялар бар шығар, ... ... ... сәлем берейік деп, сіздерді сыйлап тұрғанымыз
ғой.
Жауабына риза болған Төле би ... ... ... келеді.
-Алакөздің қызымын, атым – Данагүл
- Бәрекелді қызым, өркенің өссін! Атың даналы болса, ақылың саналы болар
түбі, - дейді би” /72.44,45/. ... Төле ... ... ... құда ... Төленің алдына бас тартылады. “Төле би бастың
құйқасын қасқалап кеседі де, бір ... ... ... алып ... ... ... айтады:
- Шырағым, құлақ бергенім – екімнің бірі, бас ие бол дегенім. Тіл ... ...... ... ... тауып, шешіп отыратын
шешен бол дегенім, - депті” /72.45/
Осындай бата берген Төле Данагүлді келін ... ... ... ... ... ... ... атасынан алған батасын ақтап, Төле үйінің
көркі, бүкіл ... ... елге ... әйел ана ... ... қиын-қыстау шақ орнаған кезде оған көмекші бола біледі.
Бұл деректен түйетініміз, Төле өз баласына келін ... ... ... ... ... бата бере ... бүкіл қазақ келіндері ... үлгі ... сөз, ... бата ... ... ... ... қалай болу керек деген сұраққа ... ... ... ... ... ... Неке ... оның бір саласы ... құда ... ... мән бере ... соларды реттеуге күш сала
отырып Төле ... неке ... ... ... ... ... ... бұл салада орын алуы мүмкін және орын алар
талас-тартыстар мен дау-дамайларды мүмкіндігінше болдырмауға және алдын-алу
керектігіне ... ... ... тырысқанын байқау қиын емес.
Төле келінді, әйелді үйде де еркін, кең ұстауға, оған ... жаңа ... ... ол үшін қыз ... ... ... керектігін де айтып, өсиет қылып кеткен кісі. Сондай өсиеттерінің
бірі ел аузында “тұзаққа түскен бұлбұлдан еркін ... ... ... ... Әңгіме бойынша “той-тамашада бір жас келіншек төңірегінен именіп,
өлең айта алмай отырады. Еріне ... ... ... ... ... ... айтуға тыйым салып қойған екен.
- Қыз кезінде алдына жан салмайтын әнші еді, енді суға ... ... ... - ... ... ... ... біреу сыбырлап.
- Тұзаққа түскен бұлбұлдан, еркін жүрген торғай артық, - дейді би.
- Ол не ... ... ... ... ... қайдан сайрасын(
Мұны естіген әлгі келіншектің күйеуі Төле бидің алдына келіп, кешірім
сұрайды.
- Биеке, түсіндім сөзіңізге. Бұдан былай бұл ... ... беті ... ... бүкіл қазақ келіндерінің атасы бола білген Төле олар ... ... ... ... ... ... ... де жағымды еркіндік
әлемі болуын осылай әдемі айтып кеткен екен.
Мінеки, Төленің неке ... ... ... ... кеткен
өнеге өсиеттері осындай. Олар бұл салада әйел мен ... ... ... ... ... және кеңдік жасауға арналған. Ал, Төленің бұл
саладағы ... ... ... – неке саласында екі жастың өзара
келісімі мен сүйіспеншілігіне жол ... ... ... ал егер ... қысымшылық орын алып жатса оларды дер ... ... ... ... Төле би және ... ... әдет ... пайда болып қалыптаса бастаған кезден-ақ оның
құрамында адам ... мен оның ... ... ... ... мен ... ... түзіле бастады. Бұл нормалар әуелде “қанға -
қан, жанға - жан” қағидасы негізінде топтасып, іске асса, ... ... ... төлеу” институты ығыстыра бастағанын байқауға болады. Құн
төлеудің негізінде адам өлімі үшін ... ... ... ... үшін ... бір ... ... төлем ақы төлеу керек деген
ой-сана жатты.
Төленің кезінде ... ... ... даулары да
осы “Жеті-Жарғыда” көрсетілген нормалар бойынша шешілетін. Сондықтан “Жеті-
Жарғының” адам ... үшін және ... ... үшін ... ... ... ... жөн. Көшпелі қазақ қоғамының белгілі
білгірлерінің бірі ... ... деп ... “по сим постановлениям,
родственники убитого имеют право лишать жизни убийцу, а отрубивший ... ухо и ... ... быть ... той же ... ... ... наказания
могут быть смягчаемы по приговорам судей или ... ... и ... ... ... ... за всякое преступление
платою. Убийца возвращает себе жизнь, платя кун, т.е. ... за ... ... 1000, а за ... 500 ... Изувечивший или отрубивший
другому какой-нибудь член платит равным ... ... ... ... ... ... 100 ... мизинец 20, и так далее”. /10.367/. Ал,
“Жеті-Жарғының” белгілі ... ... бұл ... ... көзді шығарса – толық құн,
Бір көзіне – жарты құн.
Екі құлағын кессе – жарты құн.
Екі қолын кессе, мүгедек етсе – ... ... ... үшін ... бір ... екі емшегін кессе – толық құн
Еркек піштірілсе – толық құн
Қатты соққыдан адам жынды болса – толық құн
Жаңа біліне бастаған нәресте үшін – бір ... ... 5 ... ... ... тоғыз, 5 айлықтан жарық көргенше – жарты құн, ал жарық ...... ... ... мен ... ... үшін жеті құн ... деп бекіткен. Бұл заңда сондай-ақ өлім-жарақаттың басқа ... ... ... ... еді. ... ... бойынша: “Если жена
умертвит мужа, то она ... ... ... ... от которой не
может спасти заплата куна, если родственники не ... ее. Из ... ... ... ... которые за убийство мужа не наказываются, но
навсегда предаются презрению и ... ... Если муж ... ... он ... ... от казни, заплатив кун.
Родители за убийство детей своих ничем не наказываются, но ... от ... ... ... ... ... смерти.
Самоубийцы погребаются в отдельных местах.
Если женщина будет сбита с ног всадником и изувечена и от того ... ... то с ... ... ... по ... расчету:
за младенца до пяти месяцев за каждый ... – по ... ... а ... от 5-ти до 9-ти ... за ... ... – по одному верблюду
/10.367,368/
“Жеті Жарғы” бойынша ... ... да ... тең ... ... ... - дейді А.И.Левшин “Жеті
Жарғыға” сілтеме жасай отырып – и ... ... ... ... или заплате куна мужу за жену и ... за ... ... на изнасилованной девице и ... за нее ... ... как от ... ... так и от ... ... свою жену в прелюбодеянии, ... ее ... ... ... сие ... по ... прееступления, остается
безнаказанным. Во всяком ... ... он ... ... ... о
приговоре к смертной казни неверной жены и ее ... ... их ... если же ... ... ... за них в невиновности, то суд не подвергает их ... біз ... ... ... және дене ... ... түгелге жуық үзінді келтірдік. ... ... - ... ... “қанға - қан, жанға – ... ... ... өз ... екендігі. «Құн төлеуң қағидасы сол принциппен қатар жүріп
отырған, олар екеуі бірін-бірі ... ... ... ... ... іске асып ... заманның өлім-жарақатқа байланысты басты егіз қағидасы еді. Төле
өз заманының баласы ғана ... осы ... ... ... оның ... авторларының бірі ретінде де осы ... ... би ... ... алып отырғаны аян. Төле “Жеті-жарғы” нормаларының
орындаушысы ғана емес? Сонымен бірге ... ... ... ... ... дұрыс.
Ал, енді Төле Әлібекұлының ... ... ... ... ... ... ... деректерге және ресми
құжаттарда сақталған деректерге сүйене ... ... ... Ел жадында
сақталған әңгімелердің бірінде Төленің құн дауына қатысып, оны ... ... ... шешкендігі баяндалады. Осы дауға байланысты Төленің ... ... ... бар, ... ... ... бар” деген қанатты сөзбен ел
арасына тараған.
Бұл әңгіменің Н.Төреқұлұлы жазып алған және ... ... ... бар. Біз ... салыстыра отырып, әңгіме-деректі сарапқа салсақ
дейміз.
“Ошақты елінің бір батыры барымта кезінде Мамай ... ... ... ... ... құн дауы ... – деп бастайды Н.
Төреқұлұлының нұсқасы – Ақбура атасынан шыққан Бөрібай ақын сол ... ... ... құн ... ... алпыс жылқы пұл бермексің.
Тұлымды қыз, айдарлы ұл бермексің.
Күлназар келіп өлді ... ... ... ... пұл бермесең, құн бермесең,
Есекем таңба басар сауырыңа –
Ақынның ... деп ... ... ... ... екен. Ошақты
кісілері бұл сөзді құлағына қыстырмайды. Жыл артынан жыл жылжып ... Сол ... ... 14 жасар Едіге атқа қоныпты”. /73.24/ А.Нысаналы
нұсқасында Едігенің Төлеге осы дау бойынша аттануы басқаша ... жүз ... ... ... кісіні Ұлы жүз Ошақтының жігіттері
өлтіріп, теңдік бермей, құн төлемейді, осыған ... ... ... Төле ... ... ... би ... сөйлеспейді. Талапкердің біріншісін
тыңдап оң қолын, екіншісін тыңдап сол ... ... ... Мына ... сөз қалды ма? – деп үшінші кісі сөйлегенде
Төле үстіңгі ернін, ... кісі ... Төле ... ... ... ... Төле биден бір ауыз жауап ала алмай еліне ... ... ... Айдабол Едіге би былай депті:
- Төле бидің ишарасы төртеуіңе берген ... ... ... ... екі ... созғаны “Сендер ұзын сойыл, ұрдажық ... ... ... ... ... ... “Сендер ағайынды екі
адамның арасына өсек тасып, ас ішерлік қана адам ... ... ... ... дауды бітіре алмайсыңдар” – деп қайырған екен.
Ел сонда ... ... өзін ... ... ... ... Төленің өз заманындағы адам танығыш
көреген әрі сыншы кісі ... ... ... ... ... ... паңдығы, алдына адам келтіре бермейтін талғампаздығы да
сезіліп қалады.
Әңгіме-дерек бойынша Едіге “…Қасына он ... кісі ... Төле ... ... би ... шығып амандасып, “Алмасыңа мойным бар, ... ... деп ... ... ... “Би, мойын бұрмайсыз ба(” – ... ... ... сізден болғанда, жабдық бізден” депті. Едіге: “Төле би
осы болса, дау бітті. Ертең жасаулап қыз ... ... ... Төле би ... алты арыс ... түйе бастатқан бас тоғыз,
төрт ауыл Төртуылға ат бастатқан орта тоғыз ... ... қыз ... етіп ... ... ... дау сәл басқаша бітеді. Төле би өз шешімін
былайша ... ... ... арқалап жүрген кім бар( Жеті атасын жетелеп жүрген
кім бар( Алмасың болса мойным бар, асылың ... ... бар. Бұл ... осы ... ... ... ... бұл шешіміне бәрінен бұрын түсіне қойған Едіге бала:
- О, қадірлі ата! Білек ... ... киіз ... ауыз ... сөз соныкі. Айтылған сөз – атылған оқ, ол қайтып келмейді. Жарлық
өзіңізден ... енді ... та ... ...... ... елі алты атан бастатып, жасауымен Мамай Жәдігер
аулына бір қыз ... ... ... ... ... екі ... ... бар. Біріншіден, Төленің
бұл дауға ... ... ... және ... ... тез ... Екі ... бойынша да Төле көп сөзге бармай даудың бітімін
бірден айтады – ... ... ... бар, асылың болса қойным бар”. Яғни,
Төле ошақты елі өз кінәсін мойындамады, “қанды кек” жолымен жүрсеңіздер де,
“құн төлеу” ... ... де ... ... осы сөзбен білдіреді.
Едігенің “қанға-қан” деп ... Төле ... ... оған ... және ... ... қойным бар” деп, осы сөз арқылы құнның құрамында
жасаулы қыз бар екендігін ... ... ... ... ... Төле ... ... болғанда, жабдық бізден” деген сөзді айтады. Шамасы, осы сөз ... құн ... ... ... ... өз елі ... және ... келісетіндігін білдірсе керек.
Ал Н.Төреқұлұлының нұсқасы бойынша бұл сөзді ... ... ... бұл ... құн ... ... ... Төленің өзі айтады. Сондықтан
Едіге Төлеге “Жарлық өзіңізден болды, енді жабдық та ... ... ... ... бұл ... ... - ... билік сөз деген мағынаны беріп тұр.
Жалпы бұл дау Төленің шын мәнінде бір ауыз ... ... ... түйіні шешілмей жүрген талас-тартыстарды шешіп кете берер өрелі
би екендігін көрсетеді.
Төленің тарихи әрі ... ... ... ... ... ... бірі - ... ханның өліміне байланысты туындаған құн
дауына араласып, соны шешуі.
Орыс деректерінде Әбілхайыр ханның ... ... ... айтуы бойынша Әбілхайырдың өлімі 1748 жылдың 27 июнінен кейін
болған. Өйткені осы күні хан Ор ... ... ... ... туда 27 ... ... ... сыновьями Нуралеем и Ачюваком… - деп жазады ол - … как скоро
он возвратился из ... ... в ... ... то ... таки для грабежа
в каракалпаки, где уже и смерть ему ... Ибо в том пути ... он ... ... ... ... с ... у него прежде ссора была и тут
особой произошел спор о ... в ... ... на ... коих он хан желал себе присвоить, а Барак салтан не хотел их
от себя отпускать, и так ... у ... ... до ... Но ... ... был гораздо люднее нежели он хан, то при том ... один ... ... ... ... ... до ... ево хана заколол”. /11.87/
Тевкелевтің Орынбор шекара комиссиясында ... ... ... ... ... де ... ... жәйлі ақпарат береді.
“Возвратясь из Орской крепости в свои аулы, он ...... ... ... ... ... и ... с нею на
разграбление несчастных каракалпаков, столь много страдавших от него и ... ... Тут ... он султана Барака, который давно питал к нему
злобу, завидуя отличиям и ... ему ... ... ... негодовал он на разграбление Абульхайром подарков, ему,
Бараку сосланных от хивинского хана. Сверх того, оба они ... ... над ... ... ... в ... ... орде.
Оба были вспыльчивы, мстительны, и, следовательно, ... их не ... без ... ... имея с ... ... народа, начал
сражение. Толпа, Абульхаира сопровождавшая, будучи ... ... ... ... удара и обратилась в бегство, хан, увлеченный ею,
также должен был ... ... ... сын ... ... его, и сильным
ударом копья сбил с лошади. Тогда подоспел к нему сам ... и ... ... свою ... ... ... ... /10.215/
Әбілхайыр мен Барақ сұлтанның арасындағы қақтығыстың толық мән-жайын
арнайы зерттеген татар тілмашы ... ... еді. ... ол Әбілхайыр
ханның өлімінің себептерін білу үшін Орынбор әкімшілігі тарапынан арнайы
Кіші жүзге іс-сапармен ... еді. Оның 1748 ... ... ... ... ... Барақ екеуі арасындағы бұрыннан келе жатқан
ерегіске сонымен бірге Кіші жүз жеріндегі қарақалпақтарды кім ... ... ... болды дейді. Ал, Әбілхайыр мен Барақ ... ... ол ... ... “… Набежав на него, хана, ... и ево ... и, ... один ево, ... копьем ранил, напротив
чего ихан из лука одного киргисца в руку, а у ... ... ... ... тем, ... еще один киргизец ударил ево хана, топором в голову и
оную расшиб, и от того он, хан и ... ... уже был не в ... А к
тому еще, прискакав, киргизец Сарымбет, который от Барак-салтана ... им ... и по ... е.и.в. посослан был, ево, хана, на ... ... ему: ... ... ты, что я Сарымбет и что-де ты ... не ... ... на тебе обратились(” – и стащил ево с лошади, да ... с ним ... а к тому и ... ... и слезши с лошади, ево,
хана, заколол ножом досмерти”. /6.425,426/
Сонымен, орыс деректері Әбілқайыр хан мен ... ... ... ... ... толық қалпына келтіруге мүмкіндік
береді. Бұл ерегіс біріншіден, екі ... ... ... ... ... ... бастау алады. Екіншіден, Әбілқайырдың орыс
әкімшілігіне жақындығы Барақтың да ... ... да ... ... ... ... іс ... керек. Үшіншіден, Әбілқайыр Бараққа Хиуадан
арнайы келе жатқан ... ... ... ... зиян ... және оның
намысына тиерлік іс-әрекет жасаған. Төртіншіден, Кіші жүз ... ... ... үшін талас та бұрыннан келе жатқан
өшпенділікті өршіте түседі. Бұл ... аяғы ... ... ... ... ... Барақ кінәлі емес екендігі орыс
деректерінен көрініп-ақ тұр. Ұрыс үстінде Әбілқайырға қару жұмсаған ... ... ... ... ... аты аталатындары Барақтың баласы
Қайып және Сырымбет батыр. Ал, ... ... ... ... ... ... ... дүниеге өз қолымен аттандырған жан есебінде бейнеленеді.
Орыс деректерінде ... ... ... ... ... ... Кіші жүз ... қашып бас сауғалағаны жәйлі де айтылады.
Барақтың ... ... ... ... әрекеттенгені, бірақ оны қазақ
билері, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ... білу үшін Кіші жүзге барған тілмәш
Ю.Гуляевтің 1748 жылғы сентябрьдегі жазбасында былай деп ... ... того же ... прибыл к ханше Абулхаирханской зять Джанбек салтан
и, пришед к нам в кош, объявил: “Получено-де ... от ... ... что оного Барака Средней орды каракисяцкого роду Казбек-бий с
протчими знатными людьми от ... ... и в ... орду и к зюнгорским
калмыкам проехать не дали, объявляя ему, что ты-де учинил такую причину, от
которой вся Средняя орда ... ... ... И ... уже ... ... и ... знатного хана, которой-де всей орде ... ... ... ... ... тебе ... ... быть и сына-де своего
отдать наместо Айчювак салтана и тако-де от ... ... чтоб по ... ... ... нам
пространное кочевье безопасно быть могло. Когда же-де того ... ... ... для тебя и для ... ... твоими Абулхаирханским детям
отдадим, и как-де они с вами ... то и ... ... Орта ... ... ... ... өлтіруінен қатты
секем алған. Олар енді ел ... ... екі ел ... ... ... ... жоңғарларға жібермейді. Өз қолыңмен істегенді енді өз
мойныңмен көтер деген талап ... Ол үшін ... ұлы хан болу ... Ал, егер ондай хан бола алмасаң Әбілқайырдың балаларына беріп, сол
арқылы ел тыныштығын ... ... ... ... ... та оңай ... ... Ұлы хан болып, орыс патшасының
жақтауына ілігу оңай емес. Сондықтан ол, жол тауып кетіп, мені билер ... ... ... шешеді, соған көнемін дейді. Барақтың бұл ... ... да ... ... ... ... ... жағына өтіп кетпек болған
ойын Төле би де мақұлдамайды. Бұл ... ... та ... айтуынша Әбілхайыр ханды өлтіргеннен кейін "положение Барака ... ... при нем ... не ... 500 ... ... роды Средней Орды, которым он управлял прежде, от него ... даже ... его ... ... ... хана. Найманы прямо
ответили посланцам его, которые приехали с известием об убийстве Абулхаира
и с ... ... в ханы ... что они за ним следовать не хотят…
То же говорил ему м Толе би, ... ... ... ... ... ... ... Ташкента (показание Смаила Муллы 20 ноября 1748 ... Төле би де ... ... қашып, бас сауғалап
жоңғар жағына кетуін қоштамайды. Бірақ өзі ... ісі үшін ел ... ... ... деген пікірде болады.
Елден қашып жауапкершіліктен арылмасын сезген Барақ, амал жоқ ... ... ... ... болады. Бұлай болмаған жағдайда Орда ... би ... ... ... ... ... береміз деп
қорқытады.
В.В.Вельяминов-Зернов бұл туралы былай деп жазады: "Каракисяксокого
рода Казыбек бий и другие старшины ... его на пути в ... в ... ... и ... ... семье покойного хана. Барак
свячески уговаривал их, выставляя все ... ... и свои ... фамилию зовут Тогим Шигайской, а его ... ... ... и ... род ... ... ... не будет, ибо, де наша
фамилия честная и многолюдная). ... он ... был ... ... ... черырех биев и предался на их суд, говоря, что если ... его ... то он ... ... и именем, и жизнью". /12.7/
Ал, енді Барақ сұлтанды ең алғаш жауапқа ... осы төрт би ... ... ... ... ... көрсетілген тілмәш Ю.Гуляевтің
жазбасында бар. Тілмәштің айтуы бойынша Барақ "… приказал четырем биям, а
именно, ... Орды ... рода ... да Каракисяцского
Козанаю Маметаталыку, де Средней Орды Баганалы-Найманского роду, ... от себя ... и ... сказать, что когда оные бии поставят
занеправильно убийство ево, Абулхаир-хана, ... на их волю ... ... ... ... төрт биді ... алған, бірақ ол өз
мәліметінде үш бидің ғана атын айтады. Олар-Қаратоқа би, Маметаталық ... би. ... ... атын ... бірақ, Барақты жоңғарға бара
жатқан жолынан тоқтатқан ... би ... ... атап ... Соған
қарағанда, төртінші би Қазыбек, би болса керек және билер сотының Төле биі
де Қаз ... ... өзі деп ... ... Барақ сұлтанды ең алғаш ... ... ... сотының
құрамында Төле би жоқ. Алғашқы билер сотының мүшелері болып Қазыбек ... ... би, ... және ... би ... билер соты Барақ сұлтанды Әбілхайырдың өлімі үшін айыпты деп,
“Жеті-Жарғыға” сәйкес осы өлім үшін жеті құн төлеуі тиіс деп ... ... ұлы ... ... ... екі құн ... қалған құнды
алмай, әкесінің өліміне кінәлі жанның бірі ... ... өз ... ... ... ... ... айтуынша, Әбілхайырдың балалары
мұнымен де тыныш таппайды. Олар ... ... ... кек ... ... ... ... сұлтан енді екінші рет билер сотына шағымдануға
мәжбүр болады. Бұл жолы ол ... Төле ... өзі бас би ... бұл ... ... беруін сұрайды. Төле Әлібекұлы Барақтың бұл ұсынысын қабыл
алады ... ... ... ... ... рет жауапқа тартуды
сұрап, Төлеге барушы Әбілхайыр ханның балалары “Төле би бұл билікке ... ... би, ... би, ... би, ... би, ... би, Даба би,
Қабек би тағы бірқатар ... ... сот ... Би ... ... Ақырында Төле бидің қорытынды билігі бойынша Әбілқайыр
балаларының ... ... ... ... ... бас араздық деп
тауып, Барақ сұлтанның басын даудан арашалап алады” ... бұл ... ... бидің қатысуы күмәнді. Себебі, соңғы
зерттеулер көрсеткендей Әйтеке би 1667-1723 ж.ж. ... өмір ... басы ашық бір ... бар – ол Төле бидің осы екінші билер
сотында ... ... кек алу ... ... ... Төле алғашқы билер
сотының шешімі дұрыс деп тауып, Бараққа екінші рет жаза ... ... деп ... Ол ... келе ... ... қойдан екі рет тері
сыпырылмайды” деген үлгілі ... ... ... ... ... ... ... бұрын билер соты үкім шығарған және ол үкім
орындалған (Әбілқайыр балаларының екі құн алып және ... ... ... келіп, енді Бараққа қайта жаза қолданбауы тиіс деген шешім
шығарады.
Төле төрелік еткен ... ... ... дәл ... шешім
қабылдауының басқа да астары болғаны бүгінгі күні ешбір құпия емес. ... ... ... ... Ұлы ... ханы ... шақырып, халықты
жоңғар жаулап алушыларына қарсы біріктіру үшін оны пайдалануға тырысқанында
жатыр. Төле ... бұл ... оның ... ... ... жылы 24 сентябрьде жазған хаты да растайды. “ … Я, … яко же и ... орды ... ... же хана ... себе ... /9.484 / - ... Төле би бұл хатында.
Көріп отырғанымыздай Барақ пен Әбілқайыр балалары арасындағы құн
дауын шешу ... да ... ең ... ... қазақ халқының бірлігін,
ынтымағын ойлаған, соны ... ... ... ... қайраткері
ретінде іс-әрекет жасайды. Оның би ретіндегі шешімінің ... де ... ... ... ... ... оның ... қазақ қоғамында
қалыптасқан құқықтық қағидалар мен нормалардың аясында ... ... ... ... жанның шешімі ретінде ғана іске асқандығы өзінен-
өзі түсінікті болса керек.
Т.Әлібекұлы өлім-жарақат дауларын шешу ... да ... ... қала ... Түйіні берік, шешу қиын кейбір ... ... ... үшін ол ... ... барғаны байқалады. Ел
аузында сақталған бір деректе ... ... ... ... ... өтіп ... әрі оның кінәсі жоқ құн дауынан қалай құтқарып алғаны
байқалады. Қазақ, қырғыздардың ... ... әрі өз ... ... ... Төле, қырғыздардың да Қарасай батырды ... ... ... ... егер ... ... аруағы
сонда келіп, “Көшек ақ” десе сенесіңдер ме?” – дейді. Қырғыздар “сенеміз”
дейді. Сөйтіп, ол бір жігітті аруақша ... тау ... ... ... балам Көшек ақ” деп ... ... ... Мұны ... ... ... ... батыр” деп, дауласуды қойып еліне
қайтқан екен” /73,17/.
Әрине, бұл ... аңыз ... ... ... ... ... берік
сақталған бір шындық бар екендігі даусыз. Ол – Төленің ... жету ... ... ... ... сот ... ... бим екендігі. Төле
мұндай аяқ асты соттық соттық тәжірибелерді өз заманында ... ... ... ... ... ... ... әңгімені де Төленің
осындай би есебіндегі ... ... ... ... ... деп
қабылдаған дұрыс.
Төленің құн дауын реттеуге қосқан тағы бір жаңалығы ... ... ... өлген адамға қатысты шығарған ... ... алға ... Т.Әлібекұлы суықта қатып өлген адамға дер кезінде көмектеспеді деп
айыпталған кісіге мынадай үкім шығарған. Егер ол қасқыр ... ... ... үшін ... құн ... ... ал қой терісінен тігілген тонда болса
ақталуы тиіс деген. Семей облыстық статистикалық ... ... ... ... ... бұл ... ... былай айтылған: “… бий Туле,
разбирая дело о ... ... ... не спас ... ... ... что он ... уплатить ұ куна за замерзшего, если был сам в
волчьей шубе и ... быть ... если был в ... ... /104,384/.
Мінеки Т.Әлібекұлының өлім-жарақатқа байланысты шешімдері жәйлі қолда
бар деректер әзірге осылар.
Бұл ... ... ... ... шешу үшін өз заманының басты
заңы – “Жеті Жарғыға”, бұрыннан келе жатқан қағида-қисындарға ғана сүйеніп
қоймай, нақты ... ... ... жаңа ... шешімдер де
қабылдағанын көрсетеді. Ол үлгілі шешімдердің ішкі бітімгерлік мәні мен
сыртқы сөздік ... әлі ... ... ... танысқан жұрттың риясыз
қызығушылығын және құптауын ... би өз ... ... арасынан “ерікті аймақ” деңгейіне
көтерілген көшпелі қазақ қоғамының ең белгілі, ... және ... бірі ... ... ... ... ... бір құпиясы қазақ
қоғамының бостандық сүйгіш келбетінде және ... ... ... ... үшін табиғи қасиет және қалыпты құбылыстардың бірі болғандығында еді.
Сондықтан Төленің бала кезінен ел көзіне түсіп , ... би”, ... ... би” ... ... ие болып, өз заманының адамдық ғана емес,
азаматтық әрі шынайы мемлекеттік тұлғасы биігіне ... ... ... ... тиіс гуманистік астарларында жатса керек.
“Ерікті аймақ” төңірегінде қалыптасып, дамыған және қызмет жасаған
қазақ құқығы ерекше ... ... ... ... құпиясы және
ерекшелігі – дәстүрлі қоғамның бостандық және теңдік сүйгіш ... ... ... ... ... арқа ... және осы ... әрі
сипатта реттеушілік, “бітімгершілік” іс-әрекет жасауында еді. ... ... ... ... ... мен қасиеттерін сезіп,
біліп,түйсініп өсті, сонымен бірге, оларды сол мәндерін өзгертпей ... ... ... өзіне тән реттеушілік мәнін сақтай отырып, оның
нормаларына белгілі бір өзгерістер, ... ... ... осы ... ... ... ... қағидалық жораларынан
бастап, барлық саладағы нормаларын қамтыды.
Ал, Төле би ... ... ... ... ол - ... ... биік те бедерлі, сәнді де салтанатты. Оның жеке өмірі қиыны ... ... мен ... мол ... сәттерге толы болса да, тұтас ғұмыры өз
халқының мақсат-мүддесіне қалтықсыз қызмет етудің үздік ... ... ... ... ... бейнесін танып-білу мақсатында
атқарылар істің басы басталғанымен “Төлебитану” ... біз тек ... ... ... ... ... Бұл жәйт әсіресе
Төленің тағылымы мол тағдырынын қай-қай қырына да алғашқылардың бірі болып
қалам тартып, ... ... үшін ... ... ... анық.
Төле бидің өмірін, сан-салалы қызметін, қалдырған мұрасын зерттеу
барысында қандай тұғырнамалық (методологиялық) бағыт-бағдар ұстағанымыз жөн
деген ... ең ... алға ... хақ. Бұл өте ... ... сондықтан
оған арнайы көңіл бөліп, әдейі зердемелеу, өз деңгейінде жауап ... ... ... өту - ... ... ... ... бірі болар еді.
Біздің ойымызша, Төле Әлібекұлы, оның ... қай ... мен ... қай ... ... де, ең ... ... тұлға
(тұлға болғанда біртуар тарихи тұлға) биігінен және өресінен қаралуы керек.
Біз оның тұлғалық бейнесін ... ... ... ... Бұл тарихи шындыққа, бабамыздың болмыс бейнесіне жасалған қиянат
болар еді. Сондықтан Әлібекұлының толыққанды ... ... ... оның
тұлғалық тұтастығын тапжылмас бағдар және айнымас нысана есебінде ... ... осы ... ... ... ... осы тұтастықты
іздеуді, соған ұмтылуды, табуды, керек десеңіз оның өмір ... ... ... ... ... ... міндеттейді.
Баба ғұмырын зерттеуші барлық басқа ғылым салаларының өкілдері сияқты
құқықтаным ғылымының өкілдері үшін де бұл ... ... ... ... ... ... өзегі, оның өмірінің басты арқауы – ... ... ... бүтіндеп, ертеңгісін (болашағын) қамтамасыз ету үшін
аянбай еңбек ету. ... ол ... бар ... ... өз ... ... ... ортасы ұсынған бүкіл
мүмкіндіктерді пайдалана ... ... ... ... ... жұмсауға әрекеттенді. Ес білген кезінен бастап, қай жерде қандай
лауазым ... ... да ... ... мен мақсат-мүддесінің, іс-
қимылы мен ... ... ... еді, ол – ... қамы, Ел мүддесі.
Халық қамы, Ел мүддесі – Төленің тұтастай тарихи тұлғасының тапжылмас
тұғыры ... және осы ... оның ... ... бір қыры және қабаты –
мемлекеттік-саяси қызметінің, би ... ... ... да ... ... болатын.
Халық қамы, Ел мүддесі дегенде біз екі ... ... ... ... ... бұл ... – тарихи ұғымдар, соған
сай халықтың белгілі бір ... ... және ... ... ... да ... ... Төле өмір сүрген кезеңдегі қазақ халқы
үшін ең басты ... - ... ... ... тұтастығын сақтап қалу, тарих
аренасынан абайсызда ауытқып, түсіп қалмау, өзін қаумалап, анталай келген
қауіп-қатерлер мен ... ... мен ... ... ... жақын қарама-
қайшылықтар қармағына түсіп қалмау еді. ... ... ... ... ... тұста суырылып шығып жол сілтеген ғұлама қайраткерлердің
бірі осы Төле болатын. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... түгелдігі халық тағдырының түйінді кезеңіне
тап келіп, соны шешудегі ... ... ... ... қазақ
халқын тарих субъектісі (тарих тұлғасы) есебінде ... қалу және ... өмір ... қамтамасыз ету бағытында атқарған қызметі арқылы Төле
өзі де тұлға есебінде қалыптасты және ... ... ... ... ... құқықтық қызметі қазақ халқы үшін ең бір ауыр
әрі алмағайып, тіптен талайлы тұс деп бағаланып ... ... ... ... тап ... еді. Ол ... ... дәуір ауыртпалығын өз
халқымен бірге көрді және көтерді, осы уақыт аралығында өз ... ... ... ... ... ... ... (субъектісі) деңгейіне
көретілсе өзі өз ... ... ... сол арқылы бүкіл адамзаттың
тұлғасына айналды.
Бұл шындық (және биіктік) енді ... ... ... ... ... да) ... кейінгі ұрпаққа танымдық ... ... ... ... оралғаны және орнағаны абзал.
Екіншіден, әрине Төле тұлғасын тек оның өз дәуірімен, өмір ... ... ... бола қоймасы белгілі. Сөз жоқ, тұрпайы объективизм
тұрғысынан алсақ, Төле өзіне жіберілген өлшеулі ... ... және ... ... өзі қатысқан немесе себепкер болған оқиғалардың куәгері,
қатысушысы ғана. Ал, ... ... ... ол ... ... ... халық мәдениетінің, санасының иегері, халықтың рухани мұрасын
қабылдап ... ... ... және өз ... сай ... ... алып ... жан еді. Сондықтан, оның өз дәуірінің ғана емес ... ... ... да ... ... ... иегері әрі ілгері
жылжытушысы есебіндегі бейнесін (қызметін) әркез есте ұстап отыруымыз
керек.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ел
мүддесі мақсатына бағышталған өмірін тұтастай ала отырып, сонымен ... ... ... ... ... ... ... етеді. Төле ой
иесі сөз шебері, ақыл-кеңес кені болып немесе бұл ... ... ... қана ... ... Ол өз ... біткен күш-
қайраты мен рухани мүмкіндіктерін халық мүддесін қамтамасыз ету үшін ... ... ... пайдаланып, тікелей сарп етіп қолданушы. Яғни, ... ... ... сай ... иесі, әуре-сарсаңға түскен әлеуметті
тұйықтан алып шығар, келешегі ... ... ... ерен ерік ... тұлғасының осы қайраткерлік құпиясы ашылмай, оның ... ... мен ... да ... ... оңайға соқпасы анық.
Төле тікелей іс, нақты әрекет-қимыл үшін жаратылған қайраткер жан.
Ал, оның ... ... ... ... көзі және ...... ел ... Төленің тарихи бейнесінің келесі басты компоненті - өзі
өмір сүрген уақыттағы қоғамының рухани-мәдени өресі және ... осы ... ... тәрбиеленді, соның нәрін бойына сіңіріп, қалыптасып
өсті және сол орта талап еткен ... ... және ... ... сол ... ... ... көлемінде қайраткерлік
танытуға тырысты. Демек, Төле өмір ... ... ... ... ... өмір ... ... ой елегінен
өткізу – бидің объективті ғылыми сұлбасын жасаудағы маңызды қадамдардың
бірі. Демек, ... ... ... ... ол дәуірдегі қоғамдағы
жалпы мәдени өренің жәй-жапсарын білумен қатар, көшпелілерде қалыптасқан
құқықтық мәдениет ... білу ... оның ... ... ... және ... мәселелері арнайы ой елегінен өткізілгені жөн.
Әдебиеттер
1. Назарбаев Н.Ә. ... басы - ... ... ... 1993 ж. ... ... Н.Ә. «Қазақстан-2030: Қазақстан халқына үндеуің. – Алматы:
«Білімң, 1997;
3. Назарбаев Н.Ә. «Тарих ... ... ... ... ... С.З. ... ата заңдары және оның бастаулары // Қазақтың ата
заңдары. 10 томдық. Алматы: ... 2001, 1 том, 15,16 ... ... ... ... ... ... и Большого жузов,
составленное М. Тевкелевым. – Казахско-русские отношения в ХVІ-ХVІІІ
веках ... ... и ... Алма-ата, 1961. - с. 407
6. Записки переводчика ... о ... его ... в ... жуз ... выяснения причин убийства хана Абульхаира– Сонда, 425 б.
7. Запись показаний казачьего атамана Смаила-муллы Абдрезякова, ездившего в
Малый жуз – Сонда, 432 ... ... ... ... ... бию ... жуза Тюле по
поводу принятия им российского подданства – Сонда, 490 б.
9. ... бия ... жуза Тюле ... ... ... о
принятии российского подданства им и подвластными ему казахами – Сонда,
484 б.
10. Левшин А.И. ... ... или ... орд и ... 1832. т. 2 (с. 80, 367, 368, ... П.И. ... ... Оренбургская. Оренбург, 1896. (с.51,52)
12. В.В. Вельяминов-Зернов. Исторические известия о ... ... со ... ... со ... Абулхаир-хана 1748-1765 г.г. Уфа,
1853. вып. 1 и ... В.Н. ... И.И. ... и ... край в ... его ... 1758 г. ... 1889. вып. 1
14. Гродеков Н.И. Киргизы и ... ... ... т. 1.
Юридический быт. Ташкент, 1899.
15. А. Баллюзек. Народные обычаи ... а ... и ныне ... в Малой
киргизской орде силу закона. Записки Оренбургского отдела ИРГО. Вып. 2.
1871.
16. Добросмыслов А.И. . Ташкент в ... и ... вып. 1, ... Суд у ... Тургайской области в ХVІІІ-ХІХ веках. Казань, 1904.
17. Павлов Н. ... ... ... ... ... И.И. Сборник узаконении о киргизах степных областей, Оренбург
1898. ... ... бии ... ... // Тургайская газета.
1897. № 120
19. Гурлянд Л.У. ... ... с ... ... по ... // ... общества истории, археологии, этнографии при
Казанском университете, 1904. т. ХХ. вып. ІV, ... ... А.. К ... о ... ... Сборник материалов для
статистики Туркестанского края. Т. 460 СПб., 1907. - с. ... ... ... для ... ... края. т. 16. (25,
122, 383, 395, 422, 458, 460, 517 ... ... Ч.Ч. ... сочинении в 5-ти томах. т. 4. А., 1985. с.88-
173
23. Қазақстан ... ... ... ... ... ... 1125, 1173- 1178, 1645 ... Көпеев М.Ж. Таңдамалы. 2 томдық,
А, 1990; Көпейұлы М.Ж.. Қазақ шежіресі. А, ... ... ... по ... политического строя Казахстана /отв.ред.
– С.З. Зиманов. т. І, ... АН. ... 1960; ... отношения
в ХVІ-ХVІІІ в.в. А., Изд-во АН. КазССР, 1961., Казахско-русские отношения
в ХVІІІ-ХІХ в.в А.: Наука, 1964.; ... по ... ... ... ... в.в, А.: ... 1969.; Материалы по казахскому обычному праву Сб.
І. А., 1948.
25. Тынышбаев М. Материалы к истории ... ... ... ... в 17 и 18 веках, Кзыл-орда, 1926.; ... ... А-А, ... ... М.П. Батыр Срым. М.Л., 1947
27. Аполлова Н.Г.. Присоединение Казахстана к России в 30-х годах ХVІІІ
века. А.-А, ... ... Е.Б.. ... ... к ... Издательство АН,
СССР М., 1957.
29. Культелеев Т.М.. Уголовное обычное право казахов. А., 1955
30. Зиманов С.З.. Общественный ... ... ... ... ХІХ века. А.,
1958; Политический строй Казахстана конца ХVІІІ и первой половины ХІХ
века. А., 1971.
31. ... С.Е.. ... ... ... в ХVІІ- ... ХХ ... ... Усеров Н.. Исследование правового памятника “Жеті-Жарғы”, ... ... ... ... А., 1977 16 ... ... ... /құраст. Адамбаев Б. А., 1990
34. Төреқұлов Н.. Төле би. А., ... ... ... Толғамдар. А., 1999
36. С.Дәуітов. Төле би. А.: Жалын, 1993.
37. ... сөзі ... ... Т.– А.: ... университеті, 1992. (16, 17,
18 б.б.)
38. Шешендік шиырлары /құраст. І.Есхожин А.: Қайнар, 1993. 48 б.
39. ... Ж.. ... ... ... ханств (ХVІІІ в).
А.: Білім, 1999.
40. Артықбаев Ж.О.. Материалы к истории ... дома ... А.: ... ... Ж.. Қаз ... ... би. ... 2000
41. Қазақтың ата заңдары. Құжаттар, деректер және зерттеулер. 10 томдық. ... А.: ... 2001. (75, 81, 82 ... ... С.. Тәуке хан. “Жеті-Жарғы” А., 1994.
43. Дулатбеков Н.. Қазақстан Республикасы мемлекет және хұқ ... ... ... ... М.. Ұлы ... ... сотқа дейін. А.: Ата мұра,
1999.
45. Қуандықов Б.. ... ... би ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның авторефераты. А., 2001. 14 б.
46. ... ... ... ... – 1993 ж. 01.04., 19.06.; 1994 ... 1998 ж. 15.07.; 1997 ж. 24.12.; 2001 ж. 11.12., Жас алаш – ... 18.10.; 29.10; 1993 ж. 28.05.; 10.06.; 1994 ж. 15.02.; 2002 ж. ... ... – 1988 ж. 04.11.; 1991 ж. 04.01.; 13.09.; 2000 ж. ... 1993 ж. 11.06.; 29,10; 1998 ж. 28.08.; ... ақшамы - 1991 ж.
24.10; 1992 ж. 11.03.; 1993 ж. 24.05.; 1999 ж. 10.09., ... ... ... ж. ... № 24; 2000 ... № 4, Астана дауысы – 1992 ж. 19.12.; ... 22.05., ... тілі мен ... – 1998 ж. 28.08., Ақ жол – 1991 ... 16.10., 1992 ж. 07.07.; 18.07., 21.07, 25.08., 25.11.; 1993 ... 18.07.; 21.07.; 25.08.; 25.11.; 1993 ж. 22.04.; 18, 20, ... ж. 30.04; 1997 ж. – 05.11., ... – 1991 ж. 03.08.; 21.08.; 02.11.;
1992 ж. 25, 27, 29/08; 03, 02, 03, 05, 08, 10, 15/09, ... ... 1990 ж. 15.09.; 1991 ж. 16.01.; 30.07.; 1993 ж. 01, 15/06; 1995 ж. ... 1996 ж. 16.10., Заң газеті – 1996 ж. № 9, 10; 2000 ж. 17.05.; 2001
ж. 29.08.; 12.09; 03.10; Түркістан – 1998 ж. 11.02.; 2000 ж. ... ... ... – Парасат – 1992 ж. № 2, Жұлдыз – 1995 ж. № 2; 1992
№ 8; 1998 ж. № 11, ... – 1991 ж. № 3; Тура би – 1998 ж. №2; 2001 ж. ... және ... - 1996 ж. № ... ... М.. ... тарихының әліппесі. Алматы: Ер Дәулет, 1994. (72,
81, 83, 63, 82, 87, 85, 119, 127, 126, 101 ... ... С.Г., ... Т.И.. ... ... трехтысячилетий.
Алматы: Рауан, 1992. (305, 309 б.б.)
50. Казахско-русские отношения в ХVІ – ХVІІІ в.в. ... 1961, сб. ... 425, 426, 427 ... ... М.Х. Казахское ханство во второй половине ХVІ в. Алма-ата:
Наука, 1985 (64 б.)
52. ... ... ССР с ... ... до ... ... В пяти томах.
Алма-ата: Наука, 1979. 2 том (288, 289 б.б.)
53. Шапаққызы У.. “1640 ... ... ... заң ... ... ... алу үшін ... диссертацияның
авторефераты. Алматы, 2001 (18,4)
54. ... Р.Б., ... В.А. Из ... ... ХVІІІ века: О
внешней и внутренней политике хана Аблая. А., 1988 (18)
55. Қазақтың ... / ... ... Ө. А., 1935 ... ... ... пословиц и поговорок А-А, 1935 (на каз. яз.) (112,
115)
57. Қазақтың мақал-мәтелдері. А., 1993 (40-45)
58. Бес ... ... ... ... М. А., 1989 (28, 48, 71, ... 97, ... ... В.В. “Сочинения” 5 том. М.: ... 1968. - стр. ... С.Г., ... Т.И. ... ... трех тясячелетий” А.:
Рауан, 1992. - стр. 351; Сыздықова Р., ... М. ... ... және оның ... ... А.: ... ... 1991. 68
б.
60. Леонтьев А.Л. Обычное право казахов. Юридический вестник, 1889. 5 том,
стр. 118; Добромыслов А.И. Суд у ... ... ... ... ... ... 1904. - стр. ... Радлов В.В. Словарь. ІV., 1568, 1580. стр. 319; ... ... ... ... ... ... СПб., 1870. стр. 156
62. Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. А.: Жалын, 1994. (64 ... ... 2 том. А.: 1998. (16, 40 ... ... Қазыбек бек Тауасарұлы. Түп-тұқианнан өзіме шейін. А.: Жалын,
1995. (45,46,210 б.б.)
65. Шәкәрім Құдайбердіұлы. ... ... ... һәм ... ... ... 1991. (22, 23 ... Зуев Н.И.. Киргизский народный суд // Сборник ... ... ... ... 1907. т. 460. (стр. 144)
67. Созақбаев С. Тәуке хан және ... ... ... ... ... Өтениязов С., Алпысбаева Қ. Қазақ еліндегі билер ... ... №10 (16 ... ... З.Ж., Даулетова С.О. Казахское ... ... в ... ... Алматы, 1992. (75 б.)
70. Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі ... ... 1997. (91, 98, 99 ... ... ... / құраст. Адамбаев Б. Алматы: Отау, 1992. (43, 118,
119 б.б.)
72. Үш ... ... ... 1992 (13, 14, 26, 27, 32-37, 53 ... ... Н. Төле би. А.: ... 1999. ( 4,5, 14, 24,25, 29,30 б.б.)
74. Сүйіншиәлиев Ханғали. Қазақ әдебиітінің тарихы. Алматы: Санат, 1997. ... ... ... Ж. Төле би әм оның ... ... Қазақстан. 16 қаңтар
1991.
76. Мұратбаев Н. Ежелгі шежіре деректер // Жұлдыз. 1995. - №7,8 (200, ... ... Қ. ... ... би. ... ... 18 қазан 1991.
78. Төреқұлов Н., Қазбеков М. Қазақтың би-шешендері. 1,2 кітап. ... 1993. (44 ... ... ... Төле би. А.: ... 1991. (14, 23,24 б.б.)
80. Адамбаев Б. Төле би шешен // Жұлдыз. 1972. - №1 (211, 212 ... ... М.Ж., ... 2 ... ... ... / ... С. А.,
1990. (20 б.)
82. Ахметов Ө., Қуанышев Ү. Үш даңғыл. Семей таңы. 10 желтоқсан 1991.
83. ... К. Дала ... ... Жас ... 15 ... ... ... Қ., Қалдыбаев М. Ұлы бабаларды ұрпақ ұмытпайды. Шымкент, 1993.
(17, 26, 29, 32, 48-51 б.б.)
85. ... Ә. Төле би. Заң ... 20 ... 1993. - №74 (12 ... Сейфуллин С. Шығармалар. 6 т. Алматы, 1964. (40 б.)
87. Международные отношения в Центральной Азии ХVІІ-ХVІІІ в.в. Документы и
материалы. Кн. І. М., 1989 (стр. ... ... Ж. ... ... ... ата. ... ... университеті,
1998. (151 б.)
89. Орынбор облыстық мұрағаты. Фонд 1. ... 1 1749 г. д.18 ... ООМ фонд 3. ... 1 д. 8 ... ... Маковецкий П.Е. Материалы для изучения юридических ... ... ... ... Н. Билер сөзі – ақылдың көзі. Алматы: ... 1996. ... 23, 24, ... ... ... Калдыргач-бия. /Известия Академий ... ССР вып. 2 1950. с ... ... Ә. Төле ... ... ... Өттің дүние шіркін-ай// Қазақ
батырлары. Ақпан 1992. - №24 (6 б.)
96. ... Н. ... жүз ... А., 1997. (77 ... ... С. Төле би ... бірер дерек. Қазақ тілі мен әдебиеті. 1993,
№2 (70-73 б.б.)
98. Амандықов Х. Төле бидің ... Мұра ... ... 29.08. ... ... Б. Төле би. ... 1991. (16-24 ... Қараңыз: Айткулова Н.Л. Институт “Айып” в обычном правк казахов.
Автореферат на соискание ... ... ... ... ... ... Н. ... А.: Жеті-Жарғы, 1995. (46 б.)
102. Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях со Средней Азией
со времени ... ... Уфа, 1853. ... 1 и 2 (стр. 7)
103. Записки Оренбургского отдела Императорского географического общества.
Вып. ІІ. Казань, 1874. стр. ... ... ... Ж. ... ... және ... ... өнері. А.:
Қазақ университеті, 1996, 95 б.
105. Материалы по казахскому ... ... Сб. І. А.: ... 1998. ... ... Нышанәлі Нұралыұлы. Қазақтардың дәстүрлі отбасы және неке құқықтары.
Алматы, 2001. (67 б.)
-----------------------
[1] 1420-1627ææ. ¸óåëãi ... ... 1627æ. ... ... ... Iëåíi» æî¹àð¹û æà¹û – Æàðèÿäà ºàëäû.
[2] Òàðèõè ¸äåáèåòòå ... ïiêið ... ... ¼ç åñiìi ... ... ... - ºàëìàº, ºûòàéëàð – îëóò äåï àòà¹àí. ... ... ... (ñîë ºàð, ... ... äåãåí ìà¹ûíà áåðåäi.
[3] Òàðèõòà áàñºà äà Æåòåñ áè áîë¹àí. Îë 1828-1914ææ. ... Ñûð ... ... Æåòåñ ²ûñòàóáàé½ëû.
1 á½ë äàóëàð êåëåñi òàðàóëàðäà àðíàéû ñàðàïºà ò¾ñåòiíäiêòåí, á½ë ... àòàï ... ... ... í½ñºàñûíäà “Àéºûí äåãåí ê¼ëäi» ìà»ûíäà” ¾é òiêòiðiëåäi.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 131 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай дәуірі5 бет
Төле би жайлы37 бет
Азаматтық iс жүргiзудегi дәлелдеменiң түсiнiгi мен топтастырылуы29 бет
Азаматтық іс жүргізудегі дәлелдеу және дәлелдемелер мәселелері58 бет
Заң психологиясының даму тарихы28 бет
Соттық ветеринариялық-санитариялық сараптау пәні7 бет
Терроризмді тергеу әдістемесі9 бет
Қазақстан Республикасының ұлттық құқықтық жүйесі10 бет
"Қазақтың салт-дәстүрлері."35 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь