Билік ұғымы және ол туралы тұжырымдамалар

Биліктің қызметтері мен жіктелуі
Саяси билік пен мемлекетгік билік. Биліктің легитимдігі
Биліктің түрлері
Саяси тәртіп (режим)
Саясаттануда саяси билік теориясы негізгі орын алады. Ол саясаттан тығыз байланысты және саясаттың, саяси институттар мен барлық саясат әлемінің мәнін түсініп-білуге мүмкіндік береді. Себебі, саясаттың негізгі мәселесі - билік, ал мазмұны - билік үшін күрес және билікті жүргізу. Шығыстың көрнекті ойшылы Ибн-Хаддун (1332-1406) адамның басқа жан-жануарлардан ерекшелігі - ол билік үшін күреседі деген екен.
Ағылшынның ең ірі фәлсафашыларынын, бірі, қоғам қайраткері болған Бертран Рассел (1872-1970) физикада басты ұғым энергия болса, қоғамдық. ғылымдарда негізгі ұғым билік болып табылады деп дұрыс айтқан. Ал Американың әйгілі әлеуметтанушысы Талкотт Парсонс (1902-1979) экономикалық жүйеде акша қандай орын алса, саяси жүйеде билік те соншалықты орын алады деген. Сондықтан бұл курстағы басқа тақырыптардың бәрі билікке байланысты келеді.
Билік жөніңде ғалымдар арасында әр түрлі анықтамалар мен түжырымдамалар бар. Солардың негізгілеріне қысқаша тоқтала кетейік.
1. Телеологиялық анықтама билікті белгілі бір мақсатқа, белгілеген нәтижеге, қорытындыға жету мүмкіндігі деп түсіндіреді. Мысалы, ағылшын фәлсафашысы Т.Гоббс (1588-1679) билік болашақта игілікке жетудің құралы және өмірдің өзі өле-өлгенше билік үшін үздіксіз ұмтылыс деп жазды.
2. Бихевиориапік анықтама бойынша билік деп баска адамдардың жүріс-тұрысын, өзін-өзі ұстауын өзгерту мүмкіндігіне негізделген іс-әрекетгің ерекше түрі.
3. Инструменталистік анықтама билікті белгілі бір кұралдарды, амалдарды (зорлық-зомбылық, күштеу сияқты шараларды) пайдалану, колдану мүмкіндігі деп біледі. Мәселен, Американың белгілі саясаттанушысы Р. Даль (1915 жылы туған) билік бір адамга екінші адамды өз еркімен жасамайтын іс-әрекетгі жасауға мәжбүр егу мүмкіндігін береді дейді.
4. Структуралистік анықтама билікті басқарушы мен бағынушының арасындағы қатынастың ерекше түрі деп ұғады. Олар кейбір адамдарды туганынан, табиғатынан әміршіл, басқарғысы ксліп түратыи болады, ал басқалары көнбіс, көнгіш, басқа біреу өз ырқын билеп, басқарып, жол керсетіп тұрғанын ұнатады, қалайды дейді. Солардың арасында, олардың ойынша, билік қатынастары туады.
5. Конфликтілік анықтама билікті дау-жанжал жағдайында игілікті бөлуді реттейтін мүмкіндік, шиеленісті шешудің құралы деп түсіндіреді.
Біраз ғалымдар билікті кең мағынасында басқаларға тигізілетін жалпы ықпал ретінде қарайды.
        
        Билік ұғымы және ол туралы тұжырымдамалар
Саясаттануда саяси билік ... ... орын ... Ол ... ... және ... ... институттар мен барлық саясат
әлемінің ... ... ... береді. Себебі, саясаттың негізгі
мәселесі - билік, ал мазмұны - билік үшін ... және ... ... ... ... Ибн-Хаддун (1332-1406) адамның басқа ... ... - ол ... үшін күреседі деген екен.
Ағылшынның ең ірі фәлсафашыларынын, бірі, қоғам қайраткері болған
Бертран Рассел (1872-1970) физикада ... ұғым ... ... ... ... ұғым ... болып табылады деп дұрыс айтқан. Ал
Американың әйгілі әлеуметтанушысы Талкотт ... ... ... акша ... орын ... ... жүйеде билік те соншалықты орын ... ... бұл ... басқа тақырыптардың бәрі билікке байланысты
келеді.
Билік жөніңде ғалымдар арасында әр ... ... ... бар. ... ... қысқаша тоқтала кетейік.
1. Телеологиялық анықтама билікті белгілі бір мақсатқа, белгілеген
нәтижеге, ... жету ... деп ... Мысалы, ағылшын
фәлсафашысы Т.Гоббс (1588-1679) билік болашақта игілікке жетудің
құралы және өмірдің өзі өле-өлгенше билік үшін ... ... ... Бихевиориапік анықтама бойынша билік деп баска адамдардың жүріс-
тұрысын, өзін-өзі ұстауын ... ... ... іс-
әрекетгің ерекше түрі.
3. Инструменталистік анықтама билікті белгілі бір ... ... ... ... шараларды) пайдалану, колдану
мүмкіндігі деп ... ... ... ... саясаттанушысы Р.
Даль (1915 жылы туған) билік бір адамга екінші адамды өз ... ... ... ... егу ... ... ... Структуралистік анықтама билікті басқарушы мен бағынушының арасындағы
қатынастың ерекше түрі деп ұғады. Олар ... ... ... ... ... ксліп түратыи болады, ал басқалары
көнбіс, көнгіш, басқа ... өз ... ... басқарып, жол керсетіп
тұрғанын ұнатады, қалайды дейді. Солардың арасында, ... ... ... ... ... ... билікті дау-жанжал жағдайында игілікті бөлуді
реттейтін мүмкіндік, шиеленісті ... ... деп ... ғалымдар билікті кең мағынасында басқаларға тигізілетін жалпы
ықпал ретінде қарайды.
П.Моррис, А.Гидценс сияқтылар, жоғарыдағы ... ... ... немесе бірдеңеге тигізетін жай ғана ықпал, әсер емес,
оларды өзгертуге бағытталған іс-әрекет ... ... ... мен ... ... және ... кітабында билікті шешім қабылдауға қатысу мүмкіндігі ... біз ... ... ғалымдардың арасында ортақ пікір, анықтама
жоқ екенін байқадық. Батыстын әлеуметтанушысы Р. ... ... ... күнделікті тілімізде жиі пайдаланылады, іштей сезіледі, бірақ сирек
анықталады деп ... ... Оның ... ... ... ... ... биліктің жалпы ұғымының айналасындағы
айтыс-тартыстан гөрі нақтылы, шын мәніндегі ... өзі ... ... ... ... ... ... беріледі. Мысалы, "Философиялық
энциклопедиялык. Сөздікте" билік туралы ... ... ... ... ... өз еркіңді жүзеге асыруға қабілеттілік пен ... ... ... қайсыбір амал-әдістер - бедел, құқық,
күштеу арқылы шешуші ықпал жасау" ("Философский энциклопедический словарь".
М,1983, 85-бет). Біздіңше, ... деп ... ... ... ... іс-әрекеті, қызметіне ықпал етуін айтады.
Билік адамзат қоғамымен бірге пайда болады жөне ... даму ... ... Ол ең ... қоғамдық өндірісті ұйымдастыру үшін керек. Онсыз
барлық қатысушы адамдарды ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастарды, адамдар, қоғам және мемлекеттік саяси
институттар арасындағы катынастарды ... ... Ол ... мен ... қолдау үшін керек.
Алғашқы қауымдық қоғамда билік қоғамдық сипатта болды. Ол ... ... ... ... ... мен ... ... мүшелері
бірігіп іске асыратын. Әлеуметтік белшектену өрістеп, мемлекеттің пайда
болуына байланысты ру ... ... ... төмендеп, онын,
орнына ақсүйектер билігінің беделі ұлғайды. Биліктің аппараты дүниеге
келді, адамдарды ... тыс, ... ... ... ... ... Олар мемлекет ретінде қоғамнан дараланып, оқшауланып, оның ... ... ... Құлдық қоғамда саясат, саяси билік пайда болды.
Сондықтан ... ... ... ... ... саясаттануда мемлекеттің
пайда болуымен байланыстырады.
Әдетте, "билік" деген сөз әр түрлі мағынада қолданылады. Оны ықпал ету
бағытына, объектісіне ... ... етіп ... ... ... ... ... әлеуметтік, құқықтық, әскери, рухани
билік және т.т. ... ... ... ... ... ... ғана
айқындалады. Сондыктан саяси билік биліктің ең басты түріне жатады.
Биліктің басқа түрлерімен салыстарғанда ... ... ... бар: оның ... ... (ол ... биліктерден жоғары
тұрады, оның шешімдерін қалғандары орындайды), оның бүкіл қоғамның атынан
билік ... ... ... айналысатын адамдардың ерекше тобының
болуы, оның көпшілік адамдардың мүддесін қозғауы, ... ... ... ... ... ... ... жұмыс тәртібін
белгілеуде жеке-дара құқығы, мемлекет шеңберінде ашық күш қолдана алуы және
т.б.
Саяси билік бар ... ... бар. ... ... ... ... да, екіншілері оларға бағынуға міндетті. Бұл теңсіздік неден туады?
Ол үшін саяси ... ... ... ... ... ... бар. Оған ... Экономикалық қор. Қандай саяси билік болмасын оған қаржы-қаражат
керек. Мысалы, сайлау наукднын өткізу үшін ондаған миллион ақша ... ... ... ... ... ... үміткерлер
жеке бай адамдардың, бірлестіктердің көмегіне сүйенеді. Билеуші аппаратгы
үстау үшін каншама қаржы кетеді. Оның ... ... ... басына келген
топ өзінің экономикалық бағдарламасымен келеді. Мысалы, АҚШ-тың көрнекті
президенттері: Ф.Рузнельт "Жаңа бағыт", Дж.Кеннеди "Жаңа шеп", Л. ... ... ... ... ... алға тарткан. Оларды
жүзеге асыруға қыруар ақша іздестіруге тура ... ... ... өндіріс пен тұтынуға керек ... ... ... ... ... жерлер, пайдалы казба байлықтары
және т.б. кіреді.
Әлеуметтік әдіс-құралдар. Үстемдік етіп отырған билік өзін ... одан әрі өмір ... ... адамдар іздейді. Ондай рөлді ең алдымен
оның мәртебелі, абыройлы, жалақысы мол ... ... ... ... ... орындайды. Қазіргі ... ... етіп ... ... ... сақтауға халықтың көпшілігі
мүдделі. Себебі, оларда орта ... ... көп, ... билік басына келгендер соларға арқа сүйейді, көпшілікті
мұқтаждық жағдайға жібермейді, ... ... ... ... кең ... ... зейнеткер жұмыс істеп жүргенде алғаи
жалақысының 90%-ға дейінгісін ала ... неше ... ... ... істейді және т.с.с.
Күш жүмсау құралдары. Олар мемлекетті ... ішкі ... ... билікті құлатуға әрекет жасаушыларға мүмкіндік бермейді.
Оған жататындар: оскер, полиция, қауіпсіздік органдары, сот, ... т.т. ... ... ... ... ... оларды өз мақсаттарына
әсіресе экономикалық жөне саяси дағдарыстар ксіінде жиі пайдаланады. Оның
арнайы дайындалған адамдары ... ... ... ... тудырып, саяси өмірге
ықпал ету жағынан оны төртінші билік деп те атайды. ... ... кім ... ... сол ... елді ... ... деп
санайды. Шынында да, олардың мүмкіншіліктері мол. Әсіресе, әрбір үйде
радио, теледидар бар ... ... өз ... ... ғана ... дүние
жүзінде не болып, не койып жатқанын көріп-біліп отырады. Ақпарат
құралдарының маңызы шын ... сөз, ... ... ... ... бар елдерде арта түседі.
5. Ақпарат құралдарымен катар билікті жүргізуде ... ... ... зор. Білім мен ғылыми мағлұматты алу, оларды тарату бүгінгі танда
алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... кімнің қолында болса, XXI ғасырда билік сонын, қолында
болады дейді.
Саяси билік әлеуметтік институттар арқылы жұмыс істейді. Ол ұйымдар,
мекемелер, ... ... ... ... ... ... мен реттеуді қамтамасыз ететін ережелер арқылы
іске асады.
Биліктің қайнар көзі, бастауына ... күш, ... заң, ... ... ... ... ... білім және ха-барлама мәліметтер
(информация) жатады.
Билікті жүзеге асырғанда құқық, бедел, сендіру, ... ... ... күштеу, зорлау, еріксіз көндіру сиякты әдіс-амалдар
пайдаланылады. Оны жүзеге асырудың түрлеріне ... ... ... ... ... ... ... қызметтері мен жіктелуі
Саяси биліктің өзіндік қызметтері болады. Оған жататындар: қоғамның
саяси жүйесін калыптастыру; оның ... ... ... (ол ... ... ... мен ... ассоциациялар, саяси институттар, мемлекеттік
басқару органдары мен ... ... ... және ... катынастарды қамтиды); әр түрлі деңгейдегі қоғам мен мемлекеттің
істерін баскдру; өкімет ... ... емес ... ... ... және ... ... бақылау және түптеп келгенде, белгілі бір
қоғамға сәйкес басқарудың түрін, саяси тәртіпті және мемлекетгік ... ... ашық не ... ... ... қоршауланып алған, автаркиялық) қоғам-ды қүру, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... шек қою және
дер кезінде шешу; қоғамдық ... ... келу және т. ... ... өзара тығыз байланыстағы 3 деңгейде ... ... ... ... ... институттар, мемлекеттік мекемелер мен
ұйымдар, саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдарды ... ... ... ірі ... орта ... ... мен мекемелерді қамтитын және ... ... ... ... ... билік (әртүрлі
мекемелер, агенттіктер, комиссиялар, кеңестер, префектуралар және т. ... ... орта ... ... кішігірім топтар, ұйымдар, одақтар, өндіріс және баска
ұжымдар арасындағы ... ... ... ... ... ... және қоғамдық өзін-өзі басқару өрісін құрайтын кіші деңгей.
Билік мәселесін карастырғанда саяси биліктің "субъектісі" және ... ... ... ... аударуға тура келеді.
Субъект деп іс-әрекетті жасаушы, объекті өзгертуші жеке адам,
әлеуметтік топ, тап, ... ... ... ... билікті жүзеге асыру
үшін арнайы ұйымдар мен мекемелер құрылып, субъект оларға өкілдік береді.
Олар билікті қолданушы, қорғаушы, ... ... ... ... ... ... ... билікті "иелік етушілер" арқылы жүргізеді.
Сондықтан мүны түсінбейтін ... ... ... ... ... ... немесе "иелік етушілерді" билік субъектісінен тәуелсіз
деп санайды. Мысалы, мұндай адамдар кез ... ... үйым ... ... ... ... бастықтарын билік иесі деп ұғады.
Олардың іс-әрекетгері туралы ... арыз ... ... ... көрінеді.
Мұндай түсінік субъекті енжарлыққа, керенаулыққа әкеліп соқтырады, биліктен
шеттетіледі. Олар өз ... ... ... өзі шешетін мүмкіншілігіне
сенімі азаяды.
Биліктін, субъектісіне жеке адам немесе партиялар, ұйымдар және т. б.
жатады дедік. Бірақ олар бәрі ... ... ... ... ... құқық адамдардың, ұжымдардың, партиялардың, таптардың, топтардың
белгілі бір бөлігіне ғана беріледі. Бұдан келіп билік ... ... ... ... саяси жүйе ойдағыдай өз ісін атқаруы үшін, өдетте,
мемлекеттік билікті заң ... ... сот ... етіп үш ... Оның ... салушы ағылшын ой-шылы Джон Локк ... ... ... Ш. Л. ... ... ... шығарушы билік (парламент) заң шығарумен, оны бекіту, өзгерту
немесе жоюмен айналысады. Ол заң ... ... ... анықтайды,
үкіметті тағайындайды, бюджетті бекітеді, ... ашып және ... ... ... ... сотты ұйымдастырады, халықаралық
келісім-шарттарды қабылдайды, саясаттың маңызды ішкі жөне сыртқы бағытын
айқындайды. Оның ... ... ... ... ... ... конституциялық сот) бақылау жасайды.
Атқарушы билікке үкімет пен әкімшілік жатады. Оларды заң шығарушы
өкіддік органдар ... ... ... чаң ... ... ... олардың алдында есеп береді. Оның ... ... заң ... іс ... ... ... ... ол заң
шығарушы билікке тәуелді. ... іс ... ол ... ... ... ... жөне қоғамдық өмірде зор рөл атқарады. Үкімет ... ... ... олар ... ... ... және ... керек). Ал әкімшілік ол шешімдерді жүзеге асырады.
Соттық билік адамдардың құқығын корғайды, занды бұрмалаушылықтан
сақтайды, ... не ... ... ... ... ... ... Оны халық немесе өкілетті мекемелер
қалыптастырады. Ол заң ... ... ... ... ... ... тек ... ғана басшылыққа алады. Егер жоғарғы сот ... ... ... адамының шешімін конституцияға қарсы десе, ол шешім
толығымен күшін жояды. Соттың маңызды принциптеріне жариялылық, айыпкердің
өзін қорғауға және сот ... ... ... ... арыз ... ... ... соттын, тәуелсіздігін және әділдігін қамтамасыз ету үшін
ант берген әділ сот құрылады. Мүндай жағдайда сот ... ... ... ант ... ... ... ... алқасы қатысады.
Олар айыпкердің кінәсы жөнінде шешім қабылдайды. Соның ... ... ... ... ... үш тармағы жөнінде саясатшы ... әр ... ... бар. ... ... ... ... көбейткісі
келсе, екіншілері кеміткісі келеді.
Билік санын көбейткісі келгендер ... ... деп ... ... ... ... ... өмірдің демократияланып жатқан дәуірінде
алар орны зор. Әсіресе, сөз, баспасөз бостандығы шын мәнінде беріліп, ... ... ... ... қамтамасыз етілген елдерде
азаматтардың өзіндік санасының өсуіне, ... ... ... ... ... мен ... тәрбиелеуде ақпарат құралдарының
мүмкіншілігі ерекше. Ел ... ... ... ... ... ... отырса (сондықтан олардан ... ... ... ... да, төртінші билік емей немене?
Бесінші деп сайлаушылар билігін айтады. Мұнда сайлаушылардың еркі,
талап-тілектерімен қатар ... ... ... соты да ... ... ... ... Қайсыбір елдерде қарамағында
аппараты бар Бас ... да ... ... билік дейді. Мұнда билікті жүргізіп отырған ... ... сөз ... ... ... ... түрі деп ... билікті атап жүр.
Сонымен қатар мемлекеттік билік санын қысқарткысы келетіндер де ... ... ... саясат-керлері Р. Арон, Ж. Бюрдо және ... ... ... ... атап айтқанда, заң шығарушы және оған
бағынышты ... ... ... ... Сот ... ... шығармайды, бірақ
оны әкімшілік билікке қосады.
Дегенмен, дүние жүзінің алдыңғы қатарлы елдерінде үш ... ... ... ... ыңғайлы болу үшін ол биліктер орталық
(жоғары) және жергілікті билік ... ... ... сырт ... ... релін, жұмысын және
болашағын ... үшін оны ... ... мәні зор. Әр ... билік
өзара байланысты бірқатар белгілермен өзгешеленеді. Атап ... ... ... ... және тәуедді күрылым деңгейі бар әр
түрлі мекемелер түрінде ұйымдасқан, төмен шенділердің жоғары ... ... ... ... ... ... жөне
институционалданбаған (биресми, басқарушы және атқарушы топтар анық, ашық
көрсетілмеген) биліктің түрі ... ... ... билік,
биресми топтарды және т.б.басқару); 2) жұмыс істеу саласына бай-ланысты
билік саяси және ... емес ... ... Мысалы, соңғысына экономикалық,
ата-аналар, корпорациялар жәөне т.б. билігі жатады; 3) құқықтық ... ... мен ... қарай билік мемлекеттік, ассоциативтік
(партиялық, топтық, жергілікті әкімшіліктін. және т. б. ... ... ... ... ... ... мен ... билігі болып жіктеледі; 4) ... ... ... ... ... дербес (монархиялық - корольдік, патшалық
және т.б. - президенттік), ұжымдық (партиялық, баскарушы топтардың алқалық,
халықтық, таптык және т.б. ... ... ... 5) ... ... қарай үстемдік, озбырлық, басқа түрлерді еріксіз көндіру, сендіру,
ерік, ... және т.б. ... ... белгіленді; 6) әлеуметтік түріне қарай
феодалдық, буржуазиялық және ... ... ... ... ... пен ... ... Биліктің легитимдігі
Билік саяси және мемлекеттік болып екіге бөлінеді. Бұл ... ... бар. ... бұрынғы кеңестік дәуірде Бұл ұғымдарды теңестіріп,
бірыңғайлау ... ... ... ... мемлекеттендіруінің тәсілдемелік
негізі болды.
Саяси билік таптық, топтық жеке ... ... ... ... ... ... ... Ал мемлекеттік билікке барлық
адамдарға міндетті ... ... ... ... бар зандар мен
ұйымдарды сақтау үшін срскше күштеу аппаратына сүйенетін саяси биліктің
түрі ... ... біз ... ... ... мемлекеттік биліктен кец
екендігін байқаймыз. Себебі, біріншіден, саяси ... ... ... ... болған. Мысалы, алғашқы қауымдық қауым кезінде
ақсақалдар кеңесінің, веченің ... ... ... ... түрі),
вече соттарының және т.б. ... ... ... ... ... ... аппарат арқылы ғана емес, сонымен бірге ... ... ... (Б¥Ү, НАТО және т.б.) ... саяси
жүйенің басқа элементтері арқылы да ... ... ... ... ... ... ... күштеу аппаратына
сүйенеді және оның билігіне қоғам-ныц барлық ... ... ... билік саяси биліктің ең жоғары, ең толық, ең дамыған түрі, оның
өзегі ... ... ... ... оның ... ... ... тілінде зандылык, шындық деген мағынаны ... ... ... етіп ... саяси билікті мойындауы, оның
заңдылығымен шешімдерін растауы.
Демократиялық жағдайда ... ... ... болуы үшін мынандай
екі шарт қажет: 1) ол халықтың калауы бойынша қалыптасуы жөне көпшіліктің
еркіне қарай ... ... ... ... ... ... тура немесе
жанама түрде белгілі бір мезгілге халық сайлауы ... және оның ... ... мүмкіндік болуы тиіс; 2) мемлекетгік билік ... ... ... ... ... көрнекті ғалымы Макс Вебер ... ... ... ... түрлері ретінде үш үлгісін көрсетті. Ең ... ... ... ... ерте ... бастап халықтың санасына
сіңген, әбден бойлары үйреніп, дұрыс деп тапқан салт-дәстүрлерге сүйенді.
Сондықтан, мысалы, (кейбір елдерде ... де) хан, ... ... шах, әмір
және т. б. билігін халық дұрыс, занды деп ... ... ... ... ... ... ... оны жұрт ата-салтымыз деп мойындап отырды.
Екінші түріне харизматикалық легитимдік жатады. Мұнда өзінің ерекше
батырлығымен, адалдылығымен немесе басқа үлгілі ... ... ... ... етіп ... ... ... ереді. Халық тек сол
кесемге беріліп, соған ғана сенеді. Мысалы, ... ... ... ... және т.б. Ол ... жеке басқа табыну дәрежесіне жетті.
Харизма деген сездің өзі де көсемге, ... ... жеке ... деген мағы-наны білдіреді.
Үшінші түріне Вебер ақыл-парасаттың, құқықтың легитимдігін жатқызады.
Онда саяси билік салт-дәстүрге ... ... ... ... ... ... ... орнатқан құқықтық ережелерге, тәртіптің ақыл-ойға
сыйымдылығына негізделеді. ... ... ... ... ... ... өмір сүруі демократиялық талаптарға сәйкес келе ме, жоқ па сонымен
анықталады.
Легитимдіктің алдыңғы екі түрі құлдық және ... ... ... ... түрі ... ... ... тән. Шығыс елдерінің саяси
қайраткерлері биліктің легитимділігіне зор назар аударады. Себебі, халық
қазіргі ... етіп ... ... тортіпке сенуі керек. Сонда ғана оны
жұртшылық қолдайды және ол тиімді кызмет атқарады.
Мемлекеттік ... ... ... ең биік ... жатады. 1995 жылғы 30 тамызда Республикалық референдумда
қабылданған ... ... жаңа ... ... ... ... ... Онда Қазақстан Республикасын демократиялық,
зайырлы, құқықтық және ... ... деп ... ... ең ... - адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары. ... - ... ... ... біртұтас мемлекет.
Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы - халық. Республикада мемлекеттік
билік біртұтас, ол Конституция мен ... ... заң ... ... сот ... ... ... тежемелік әрі тепе-тендік жүйесін
пайдалану арқылы, өзара іс-қимыл жасау принципіне сәйкес ... ... ... ... ... оның ең жоғары лауазымды тұлғасы
болып ... Ол - ... пен ... билік бірлігінің, Конституцияның
мызғымастығының, адам және азамат құқықтары мен бостандықтарының рәмізі әрі
кепілі. Парламент - заң ... ... ... ... республиканың ең
жоғары өкілді органы. Сот билігі азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен
занды мүдделерін қорғауды ... ... ... ... Кеңес
республиканың бүкіл аумағында ҚР Конституциясы үстінен клрауды қамтамасыз
ететін мемлекеттік орган ... ... ... ... сез ... оның ... ... Олар қоғамдық өмірдің қолайлы, орныкты калпын қамтамасыз ету үшін
қажет. Оған мыналар жатады: легитимдік принципі (яғни, билік ... ... ... ғана өзін ... еркін сезіне алады), қорғау принципі
(билікті сан түрлі әдістермен колда ұстай білу және оны ... ... ... ... ... батымды, өтімді, табанды болғаны жөн,
онсыз билік билік бола ... сыр ... ... ... үшін ең ... - шындықты уақытынан бұрын айтып қою).
Қолдағы билікті атқара да білу керек. Бұл оңай шаруа емес, тіиті ең
қиыны десе де ... ... ... көбі ... колдану барысында
жіберіледі. Билікті атқару тетігіне заң ... ... ... ... ... Оның да өзіндік принциптері бар. Оларға жататындар:
іштей еріксіздік (әміршінің өз билігі ... бола ... ... ... ... ала ... ... дәлме-дәл есептеп алған дұрыс),
қызметтестік (биліктің мықтылығы бірлесіп іс басқара білуде), шыдамдылық
(әмірші ... ... ... ... ... ... келушілік
(биліктің қисыны жағдайға байланысты болуы мүмкін; ... ... ... ... ... ... блоктарға енуге
немесе олардан іргені аулақ салуға тура келеді), жауапкершілік (әмірші
шексіз ... ... ... сезінгені абзал), ұлылық (билік
жүргізуші өзінің ішкі ... ... ... ... ... түрақтылық, өзара сындылық және
т.с.с. Билік - дәйектілігімен, іс-әрекетінің қисындылығымен ... ... ... ... ... айта білгеннің де маңызы зор.
Қоғамдық өмірді билік арқылы реттеп, жөнге келтірудің бірнеше түрі
бар. Мысалы, бұрынғы ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік бастамалар шығару, шешімдер қабылдау және т. б. бәрі
қатал орталықтанған еді. Бұл билік қоғамның прогресті дамуына жол ... ... ... қай түріне болмасын қарсы шығып, анархизмді
уағыздайды. Бұл ... да ... жоқ. ... ... қатарлы дамыған
елдер биліктің орталықтануы мен ... ... ... бас ... адамдардың өкімет шешімдерін қабылдауға, билікке қатысуын ... да ... ... ... ... ... ... халықтың тыныс-
тіршілігіне жайлы саналатын қазіргі ... ... деп ... жүрген
мемлекеттердегі демокра-тиялық республика, конституциялық монархия және т.
б. сияқты ... ... ... деп ... түрлері
Биліктің жүзеге асырылу тәсіліне және құрылысына қарай басқару түрі
және ... ... ... бөлінеді.
Басқару түрі жоғарғы өкімет билігі кімнің қолында екендігін көрсетеді.
Соған ... ... ... және ... болып екіге
бөлінеді.
Монархия деп мемлекеттің жоғарғы ... ... ... ... ... болып, ол әкеден балаға мұра ... ... ... Оны хан, ... ... ... деп атауы мүмкін. (Монарх
мемлекет басшысы болған кезде оған сол елдің король, император, ұлы герцог
сияқты ... ... ... ... өз ... абсолютгік (шексіз) және конституциялық болып
екіге бөлінеді. Абсолюттік монархия деп жоғарғы өкімет ... ... ... ... де шектелместен бір адамның (монархтың) ... ... ... айтады. Ертеде баскарудың мүндай түрі кең
тараған, соның ішінде Ресейде де (Романовтар династиясы ... ... ... ... елдердің ешқайсысында басқарудын мұндай түрі ... ... ... билігі белгілі дәрежеде заң шығгаратын
билік парламентпен шектеледі. ... ... түрі ... рет ... ... және ... өзінде ойдағыдай қызмет етуде. Казір
конституциялық монархиялық ... ... ... ... ... Норвегия, Непал, Люксембург, Морокко, Сауд Аравиясы, Швеция,
Жапония және т.б. ... ... деп ... ... барлық жоғары органдары белгілі
бір уақытка сайланатын немесе өкілдік мекемелер ... ... ... ... ... айтады.
Республика президенттік, парламенттік және аралас (неме-се жартылай
президенттіқ) бшып үшке бөлінеді. ... ... ... де, үкіметтің де басшысы президент ... ... ... ... ... ... мүмкін. Егер президентті парламент немесе
сонын ... ... ... ... оны ... ... Ол - ... өкілдігі бар символдық қайраткер. Конституция
бойынша оған белгілі бір құқықтар беріледі. ... ол ... ... үшін ... ... ... ... министрлердің біреуінің
койылған қолы керек. Онсыз күші болмайды. ... ... ... ондай
президенттің билігі шамалы болады. Мысалы, Үндістанда, Италияда солай.
Ал егер президентті жалпыға бірдей, тікелей, ... ... ... ... ... мемлекетті президенттік республика дейді. Ондай
президенттің ... зор. ... АҚШ, ... т.б. ... ... ... ... парламентке бағынбайды. Президент үкіметті өзі тағайындап,
өзі басқарады. ... ... ... рет ... ... Бұл елдің басқаруы
президенттік демократияның ... ең ... ... ... ... ... ... 4 жылға сайланады. Онда премьер-
министр болмайды. Президент мемлекетті де, үкіметті де ... ... ... аты) ... министрлер кабинетін
және үкіметті тағайындайды. Олар тек Президентке ғана есеп ... ... ... ... ... ... ... құқығы бар. Атқарушы билік шеңберіндегі ... ... ... Ол ... ішкі және ... ... бағытта-рын
айқындайды, тұрақтылықты бейнелейді. Ал үкімет бұл ... ... елді ... мәселелерімен айналысады. Президенттік билік төрелік
ететін әділ қазы сияқты рөлді атқа-рады. ... ... ... ... ... ... мүмкін. Жаңа үкімет басқа саясат
жүргізеді, ал мемлекеттің бастығы баяғы ... қала ... ... ... ... ... зор екенін кереміз. Бірақ бұл биліктің ... бар. Ең ... ... заң ... ... жоқ. Ол ... шеше алмайды (оны Конгресс шешеді). Парламент ... ... ... да бүза алады (оны "право вето" деп ... ... ... ала ... (оны "импичмент" дейді). Мысалы, АҚШ-тың
бұрынғы президентінің бірі Р. Никсон ... ісі" үшін ... ... орналасқан демократтардың штаб-пәтеріне жасырын ... ... ... ... ... ... ... болды. Егер
президент конституция-ны бүзса, не ... ... ... ... ... ... алады. Бірақ ол президенттің саясатымен келіспесе, ол
үшін оны босата алмайды. Президенттік республика Латын Америкасы ... ... ... ... ... ... жөне ТМД ... басқа
республикаларында да орнауда.
Парламенттік тәртіпте елдің жоғарғы басшысы парламентке бағынады. Онда
заң шығарушы билік те, атқарушы билік те ... ... Ол ... ... бекітеді, соттарды құрады, сауданы реттейді,
халықаралық келісім-шарттарды қабылдайды, ... аша ... ... ... және т. ... ... кептеген елдердің парламенті екі палатадан тұрады.
Феодалдық мемлекеттерде ол елдің өкілдігін ... ... ... ... Францияда оны үстемдік етуші топтар "шектен тыс ... үшін ... ... ... тежеу факторы ретінде пайдаланды.
Төменгі палата жалпыға бірдей тікелей сайлау арқылы ... ... ... әр ... болады. Мысалы, Англияда парламенттің
жоғарғы палатасына (Лордтар палатасы) ... өмір бойы ... ... ... ... ... құқығы жоқ пэрлер және Англия
шіркеуінің жоғарғы шенділері ... ... ... (Конгрестің жоғарғы
палатасы) әр штатган (халық санына байланысты емес) екі өкілден ... ... ... ... әр ... ... ... елдерде белгілі бір дәрежедегі адамдарды парламентке сайламау заң
жүзінде ескерілген. ... бұл ... ... ... ... ... ... Сонымен кдтар депутаттың төуелсіздігін
қамтамасыз ету, сыбайлас ... ... үшін ... ... мерзімі өткенше мемлекеттік және жеке ... ... ... ... тыйым салынады. Саясаткерлер мен заңгерлердің
қызмет бабындағы мәліметтерді өздерінің жеке басының баюына пайдалануларына
рүқсат етілмейді.
Парламент бірпартиялық және ... ... ... ... әдетте, кішкентай елдерде кездеседі. Мысалы, Финляндияда солай,
ірі және дамыған елдерде ... ... ... ... ... ... ... Германияда, Францияда және т.б. елдердегі сияқты.
Парламенттің мезгіл-мезгіл үкіметтен есеп беруді ... ... ... ... ... ... үкіметке сенім білдірмеуге құқығы бар.
Мүнда ең маңызды нәрсе - үкіметке сснім білдіріле ме, жоқ па, ол ... ... ... ... ... ... ... алудың айналасында бола-
дм. Мысалы, Германия, Ұлыбритания және т.б. ... ... ... өмір сүруі олардың парламент-тс көпшілік ... Егер ... ... ... ... ... ... елде парламентті әр түрлі атайды. Мысалы, АКДІ, Филиипинде ... ... ... ... оны ... ... мен ... Сейм, Иран мен Турцияда - Мәжіліс, Израильде ... ... ... Францияда - Ұлттық жиналыс дейді.
Республиканың үшінші түріне аралас (оны жартылай президенттік ... деп ... ... ... ... президенттік
те, парламенттік те түрлердің белгілері кездеседі. Үкіметке екі жақты
(президенттің алдында да және ... ... да) ... ... классикалық ондай түріне Франция жатады. Сонымен
қатар оған ... ... ... ... Финляндия жөне т.б.
мемлекеттерді жатқызуға болады.
Билік басқару түрімен қатар құрылысына ... да ... ... ... ... пен жергілікті биліктің міндеттер өрісінің
арақатынасын білдіреді. Ол унитарлық, федеративтік және конфедеративтік
болып үш ... ... ... ... ... ... ... құрылыста саяси
билік бір орталыққа бағынады, мемлекеттің ішінде өз ... ... ... жол ... Оның ... конституциясы бір болады. Мемлекеттік
биліктің жоғары органдар жүйесі, ... ... ... ... ... ... ... Польша, Финляндия, Франция,
Ұлыбритания, Швеция және т. б. жатады.
Федерация деп белгілі бір ... ... бар ... ... ... одақтық жаңа бір мемлекетті құруын айтады. Федерация
мен оған кіретін субъектілердің міндеттерінің ... ... ... реттеледі. Әрбір субъектінің өзінің жоғарғы
билеу (заң шығарушы, атқарушы, сот) органдары болады. ... олар ... ... ... ... мүндай федеративтік мемлекеттерге
Австралия, Австрия, АҚШ, Бельгия, Бразилия, Германия, ... ... ... ... және т. б. жатады.
Конфедерация деп ездерінің кейбір амал-әрекеттерін үйлестіріп, белгілі
бір мақсаттарды (әскери, сыртқы саясаттағы жоне т.с.с.) ... ... ... егеменді елдер одағын айтады. Онда жалпыодақтық азаматтық немесе
ол одаққа кірген мүшелердің бәріне ... заң ... ... ... ... ... оған ... мүшелердің бекітуінен өтуі ... ... ... ... ... ол 1848 жылға дейін
Швейцарияда, 1778-1787 жылдарда Солтүстік Америка ... ... ... ... ... Қазір конфедерацияға ұқсас ... одақ ... ойы ... ... түрі, езіндік күрылысымен ғана емес саяси ... да ... ... біз ол ... ... ... ... қараған болатынбыз. Сондықтан оғаи қазір тоқталмаймыз.
Саяси тәртіп (режим)
Саяси тәртіп деп ... ... ... ... ... ... ... мен еркіндіктерінің демократиялық
дәрежесін айтады.
Қазіргі ... ... ... және ... ... деп ... екі топқа бөледі.
Демократиялық тәртіпке халықты биліктің қайнар көзі деп санап, оған
мемлекеттік істерді шешуге қүқық берілген және ол үшін ... ... ... ... ... ... ... жатады. Мұндай
тәртіпте азамат-гардың негізгі құқықтары мен еркіндіктеріне кепілдік
беріледі, әр ... ... ... мүдделерін кездеуші ... ... ... ... ... істейді. Саяси өмір
демократиялық негізде кең өріс алады. Саясат мәселелері ашық талқыланады,
биліктін, ... тыс ... жол ... тетік жасалады,
азаматтарға қолайлы күкықтар мсн еркіндіктер, олардың ... ... ... ... ... бірдей сайлау құқығы орнатылады. Сонымен қатар
демократиялық тәртіп ... ... ... ... сайыс аркылы, жүйелі түрде өткізілетін
сайлау. Ол амал-айласыз, қулық-сұмдықсыз жүргізілсе және шынайы өткізудің
жолы табылғанда ғана адал болады. Егер ... ... бір ... ... да ... ... жатпайды. Шынайы сайыс арқылы дегенде
өзінің кандидатурасын еркін ... ... бар әр ... ... мен ... болуын айтады. Егер бір топтар қатысып,
скіншілері қатыса алмайтындай ... ... ... жарыс арқылы өтпегені.
Жүйелі түрде деп сайлаудың белгілі бір мерзімде өткізілуін ... ... ... ... ... Демократияны
қамтамасыз ету үшін сайлаудың жүйелі түрде жүргізілуі жеткіліксіз. Мысалы,
Латын Америкасында сайлау жиі болып тұрады, бірақ ... ... көп ... ... ... ... басына басқа біреу келіп отырып алады. Бұл
дұрыс емес. Себебі өкімет басына сайлау ... келу ... жеке ... мен аз ғана ... ... ... Әдетте, демократияға азшылықтың көпшілікке бағынуын
айтады. Бірақ ол аз. Көпшіліктін, ... жеке ... мен аз ... ... ... ғана ... бола ... тәртіп президенттік және парламенттік бо-лып ... Олар ... ... ... ... сөз ... тәртіп тоталитарлық және авторитарлық болып
бөлінеді.
Тоталитарлық (латынның ... ... ... ... ... тәртіп
деп қогам, адам өмірінің барлық саяалары тұтасымен мемлекеттік бақылауға
алынган мемлекеттік-саяси құрылымды ... Онда ... ... ... ... ... ... адамдардың жеке өмірі және
т.б. - бәрі ... ... ... ... Азаматтардын конституциялық
құқықтары мен бостандықтарына, демократиялық ... ... ... ... ... ... ... полициялық бақылау
орнайды.
Тоталитарлық тәртіпте жалғыз көпшілік партия ... ... ... Ол партия оған кірген мүшелердің өз еркімен және демократиялық
жолмен ұйымдаспайды. Көсемнің ырқымен, ... ... ... Сталин)
құрылады.
Ондай қоғамда идеологияның рөлі үстемдік етеді. Ол барлық ... ... ... Солардың күшімен жұртшылықты өз теориясының
"шындығына" сендіруге тырысады. ... ... ... Ол ... биік бір арман, мұратқа жету мақсатымен ... ... ... ... ... бір ... не үлттың
(немістердің) пешенесіне жазыл-ған артықшылығы, Франконың ... ... ... социализм идеялары сияқты болуы мүмкін.
Басқаша ойлауға мүмкіндік бермейді.
Авторитарлық тәртіп деп күштеуге, жеке ... ... ... ... ... ... атқарушы билік үстемдік етеді.
Парламент жойылмайды, ... ол ... ... ... салыстырған-да авторитарлық тәртіпте бірыңғай идеология,
көпшілік партия болмайды. Экономика қатал бақылауға ... ... де ... ... ... ол саяси процеске ... ... ... ... ... мен қогамдық ұйымдардың саяси
құқықтары мен бостандықтары шекгеледі, ... ... ... ... ... ... ... жүмыстары мемлекет басшысының
ырқына бейімделеді. Авторитарлық ... ... ... кезіндегі
Чилиді, Франко кезіндегі Испанияны, қазіргі ... ... ... Сауд ... және т.б. жатқызуға болады. Мұндай
тәртіп, ... ... ... жиі ... және ... ... ... демократиялық тәртіпке
көшу өр елде әр түрлі өтеді. Екінші дүниежүзілік ... ... ... ... ... АҚШ-тың әскери күшінің
көмегінің арқасында орнады. Португалия, Испания, ... ... ... ... елдердің қаржылық-экономикалық, саяси және моральдық-
психологиялык, қолдаудың, сүйемелдеуінің арқасында жүзеге асты. Қазір ... ... мен ... Кеңес Одағы республикаларының демократиялық
тәртіпке өту барысында Батыстың көмегіне сенуге болады. Бірақ ол үшін ... ... ... ... ... шарт. Сол елдердің қатарына біздің
Қазақстан да қосылады. Біз үшін ... ... ету ... ... Себебі, бізде нарықтық экономика айтарлықтай
қалыптаспаған. Оның ... ... ... ... әлі ... ... демократиялық жолға түсу ұзақ та күрделі болмақ.
Сайып келгенде, саяси жүйе қоғамның күрделі, сан қырлы ... ... Ол ... зор ... және ... қызметін атқарады. Жалпы
қоғамның және оның әлеуметтік топтары мен жеке адамдарының өміршең, ... ... ... ... ... ... жұмыс ісіеуіне байланысты.
Оны толық түсіну үшін ... ... ... ... ... оқып білу ... Оны келесі тақырыпта қараймыз.

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ паремияларындағы «Еңбек» концептісі4 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
Орта ғасыр философиясының жалпы сипаттамасы және ерекшеліктері7 бет
Тұжырымдар алгебрасы. Тұжырымдар есептелімі24 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет
А.гитлердің германияға жеке билік режимінің орнауы21 бет
Абай Құнанбаевтың қоғам және билік туралы идеялары19 бет
Атқарушы билік84 бет
Атқарушы билік органдарының әкімшілік құқықтық мәртебесі21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь