Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу


Кіріспе 3

1.тарау. Қолма.қолсыз ақшамен есеп айырысулардың тиімділігі 5
1.1 Қолма.қолсыз есеп айырысу қағидалары 5
1.2 Қолма.қолсыз есеп айырысу құралдары 7
1.3 Банкаралық есеп айырысуды ұйымдастыру негізі 10

2.тарау. Есеп айырысу операциялары 13
2.1 Төлем тапсырмасымен есеп айырысу есебі 13
2.2 Төлем талап.тапсырмасымен есеп айырысу есебі 15
2.3 Инкассалық өкімдермен есеп айырысу есебі 16
2.4 Чектермен есеп айырысу есебі 16
2.5 Есеп айырысудың аккредитивтік нысанының есебі 18
2.6 Вексельдермен операциялар есебі 20
2.7 Банктік карточкалармен есеп айырысу есебі 23

Қорытынды 26
Пайдаланған әдебиеттер тізімі 27
Қазіргі жағдайда ақша шаруашылық өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады.Сондықтан материалдың бағалылықтар мен жабдықтау қызметтеріне байланысты болатын барлық мәмілелер ақшалай есеп айырысудан тұрады. Ақшалай есеп айырысулардың өзі екі формаға: қолма-қол ақшалармен есеп айырысу және қолма-қолсыз ақшалармен есеп айырысуға бөлінеді.
Колма-қолсыз есеп айырысулар толығымен банк мекемелері арқылы ұйымдастырылатындықтан да, олардың кең көлемде қолданылуына банктердің торабының ықпалы, сондай-ақ олардың дамуына деген мемлекеттің мүддесінің ықпалы болады. Өйткені, банк бұл қолма-қол және қолма-қолсыз ақшалармен төлемдердің іске асатын орыны болып табылады. Банктегі ағымдың шоттарындағы жазбаша түрдегі ақшалай қаражаттар қалдығы қолма-қолсыз ақшаларды бейнелейді.
Шаруашылықтағы қолма-қолсыз есеп айырысулар белгілі бір жүйеге байланысты ұйымдастырылады.
Нарықтың шаруашылық жағдайында банк арқылы есеп айырысуды жүргізу, шаруашылық субъектілердің экономикалық дербестігін және олардың өздерінің іс-әрекеттері үшін материалдың жауапкершілігін ескеруі тиіс.
Нарық жағдайындағы қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысудың бірінші қағидасының бұл жерде заңды және жеке тұлғаларға қатысы бар екендігін ескерсек өткен жүйедегі қағида ақша айналысындағы нақты және қолма-қолсыз ақшалардың арасындағы заңды түрдегі алшақтықтың болуына байланысты, тек заңды тұлғаларға ғана қатысты болғандығын айта кету керек.
Бұл қағида меншік формаларына байланыссыз кез келген нарық субъектілерінің келісімшарттық және есеп айырысу қатынастарын ұйымдастырудағы қатынастардың нәтижелі болуы үшін, олардың материалдық жағынан жауапкершілігін арттырудағы экономикалық дербестігін сипаттайды. Бұл жерде банктің рөлі тек қана төлемдерді жүзеге асыруда делдал ретінде көрінеді.
2000 жылғы 2 маусымдағы Ұлттың Банк Басқармасы бекіткен «Қазақстан Республикасының банктерін деп клиенттердің банктік шоттарын ашу, жүргізу және жабу тәртібі туралы» № 266 нұсқаулығына сәйкес төлеушінің төлем операцияларының барлық формаларында бас субъектіге айналу тенденциясы байқалады, себебі барлық қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу формаларында төлеу туралы бастаманы төлеушінің өзі көтереді.
Менің курстық жұмысымның тақырыбы ретінде «Қолма-қолсыз есеп айырысудың есебін» алған себебім, кез-келген шаруашылық операциаларға төленетін төлемнің көлемі үлкен болса, банк шотындағы қаражаттармен өтеледі. Банктен несие алынады;бюджетке аударылатын салықтар төленеді;депозиттік қорларға қаражаттар салынады;үлкен корпорация қызметкерлеріне жалақы төлеу де банк арқылы жүзеге асады.Жалпы өмірде жүзеге асатын қызметтердің төлемі банктегі шот арқылы жүзеге асырылады.
1. Кушенова Баян Анпюреевна “Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары” Алматы экономика 2000ж
2. Мақыш Серiк Биханұлы “Ақша айналым және несие ” Алматы 2004 ж
3. Қ.Қ.Илиясов, С.Құлпыбаев “Қаржы” Алматы 2005
4. Ғ.С.Сейiтқасымов “Ақша, несие, банктер” Алматы экономика 2001ж
5. Мақыш Серiк Биханұлы “Коммерциялық банктер операциясы” Алматы 2004 Марлет Баспасы
6. Актуальные вопросы коммерческого законодательства в РК и практика его применения. Материалы семинаров. Том 1. Алматы: “Эдилет Пресс”,1996.-310с.;
7. Банки и банковские операции./ Под ред. Е.Ф.Жукова. М: “Банки и биржи”, 1998 г.-471с.;
8. Банковское дело: Учебник. 2-изд./Под ред. В.И.Колесникова, Л.П.Кроливецкой.-М.: Финансы и статистика ,1996.
9. Банковское дело. Под. ред. О.И.Лаврушина. Москва,1998
10. Банковское дело. Г.С.Сейкасымова. Алматы/қаржы – қаражат., 1998.
11. Банковское право РК. Учебник. Давыдова Л., Райманов Д. Алматы “Жетi Жарғы”, 2000.
12. Қ.К.Күлiмжанов, З.М.Әжiбаев, Н.А.Құдайбергенов, А.Ә.Жошпаева “Қаржылық есеп” Алматы экономика 2001ж
13. Ғ.С.Сейiтқасымов “Бухгалтерский учет и отчетность в банках” Алматы 2000ж
14. Р.Қ Қалғұлова “Банктегi бухгалтерлiк есеп және есеп берулер” Алматы 2000 ж

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі:  Реферат
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Жоспар:

Кіріспе 3

1-тарау. Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысулардың тиімділігі 5
1.1 Қолма-қолсыз есеп айырысу қағидалары 5
1.2 Қолма-қолсыз есеп айырысу құралдары 7
1.3 Банкаралық есеп айырысуды ұйымдастыру негізі 10

2-тарау. Есеп айырысу операциялары 13
2.1 Төлем тапсырмасымен есеп айырысу есебі 13
2.2 Төлем талап-тапсырмасымен есеп айырысу есебі 15
2.3 Инкассалық өкімдермен есеп айырысу есебі 16
2.4 Чектермен есеп айырысу есебі 16
2.5 Есеп айырысудың аккредитивтік нысанының есебі 18
2.6 Вексельдермен операциялар есебі 20
2.7 Банктік карточкалармен есеп айырысу есебі 23

Қорытынды 26
Пайдаланған әдебиеттер тізімі 27

Кіріспе

Қазіргі жағдайда ақша шаруашылық өмірдің ажырамас бөлігі болып
табылады.Сондықтан материалдың бағалылықтар мен жабдықтау қызметтеріне
байланысты болатын барлық мәмілелер ақшалай есеп айырысудан тұрады. Ақшалай
есеп айырысулардың өзі екі формаға: қолма-қол ақшалармен есеп айырысу және
қолма-қолсыз ақшалармен есеп айырысуға бөлінеді.
Колма-қолсыз есеп айырысулар толығымен банк мекемелері арқылы
ұйымдастырылатындықтан да, олардың кең көлемде қолданылуына банктердің
торабының ықпалы, сондай-ақ олардың дамуына деген мемлекеттің мүддесінің
ықпалы болады. Өйткені, банк бұл қолма-қол және қолма-қолсыз ақшалармен
төлемдердің іске асатын орыны болып табылады. Банктегі ағымдың шоттарындағы
жазбаша түрдегі ақшалай қаражаттар қалдығы қолма-қолсыз ақшаларды
бейнелейді.
Шаруашылықтағы қолма-қолсыз есеп айырысулар белгілі бір жүйеге
байланысты ұйымдастырылады.
Нарықтың шаруашылық жағдайында банк арқылы есеп айырысуды жүргізу,
шаруашылық субъектілердің экономикалық дербестігін және олардың өздерінің
іс-әрекеттері үшін материалдың жауапкершілігін ескеруі тиіс.
Нарық жағдайындағы қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысудың бірінші
қағидасының бұл жерде заңды және жеке тұлғаларға қатысы бар екендігін
ескерсек өткен жүйедегі қағида ақша айналысындағы нақты және қолма-қолсыз
ақшалардың арасындағы заңды түрдегі алшақтықтың болуына байланысты, тек
заңды тұлғаларға ғана қатысты болғандығын айта кету керек.
Бұл қағида меншік формаларына байланыссыз кез келген нарық
субъектілерінің келісімшарттық және есеп айырысу қатынастарын
ұйымдастырудағы қатынастардың нәтижелі болуы үшін, олардың материалдық
жағынан жауапкершілігін арттырудағы экономикалық дербестігін сипаттайды.
Бұл жерде банктің рөлі тек қана төлемдерді жүзеге асыруда делдал ретінде
көрінеді.
2000 жылғы 2 маусымдағы Ұлттың Банк Басқармасы бекіткен Қазақстан
Республикасының банктерін деп клиенттердің банктік шоттарын ашу, жүргізу
және жабу тәртібі туралы № 266 нұсқаулығына сәйкес төлеушінің төлем
операцияларының барлық формаларында бас субъектіге айналу тенденциясы
байқалады, себебі барлық қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу формаларында
төлеу туралы бастаманы төлеушінің өзі көтереді.
Менің курстық жұмысымның тақырыбы ретінде Қолма-қолсыз есеп
айырысудың есебін алған себебім, кез-келген шаруашылық операциаларға
төленетін төлемнің көлемі үлкен болса, банк шотындағы қаражаттармен
өтеледі. Банктен несие алынады;бюджетке аударылатын салықтар
төленеді;депозиттік қорларға қаражаттар салынады;үлкен корпорация
қызметкерлеріне жалақы төлеу де банк арқылы жүзеге асады.Жалпы өмірде
жүзеге асатын қызметтердің төлемі банктегі шот арқылы жүзеге асырылады.
Мен курстық жұмыс жазу барысында:
1)Қазақыстан Республикасының заңын;
2)№6 Бухгалтерлік Есеп Стандарттарын;
3)№16 Халықаралық Бухгалтерлік Есеп Стандартын
4)”Қазақыстан Республикасының Ұлттық банкі және банктері туралы“ Заңын
қолдандым.

1-тарау. Қолма - қолсыз ақшамен есеп айырысулардың тиімділігі

1.1 Қолма-қолсыз есеп айырысу қағидалары

Қолма-қолсыз ақшаларды қолдана отырып, есеп айырысуды ұйымдастыру
нақты ақшалармен есеп айырысуларға қарағанда біршама қолайлы. Мұндай есеп
айырысу негізінде айналыс шығындарын үнемдеуге болады. Сондықтан да болар,
қолма-қолсыз ақшалар айналысы жалпы ақша айналымының едәуір бөлігін алады.
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысулар барысы мынадай шаруашылық аумағында
жүзеге асырылады:
• өнімді, қызметтерді және жұмыстарды сатуда,
• ұлттық табысты бөлу және қайта бөлуде,
• банк несиелерін алу және қайтаруда;
• бюджетке тиісті төлемдерді аударуда;
• халықтың ақшалай табыстарын төлеу және пайдалануда,
• басқа да банкаралық есеп айырысуларда.
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысулар жүйесі — бұл қолма-қолсыз
ақшалармен есеп айырысуларды ұйымдастыру қағидаларын, оларды ұйымдастыруға
қойылатын талаптарды, сол сияқты құжат айналымына байланысты есеп айырысу
әдістері мен формаларының жиынтығы.
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысуды ұйымдастыру мынадай талаптарға
сәйкес келуі тиіс:
Біріншіден, өнімді сатудың үздіксіздігін қамтамасыз ету үшін
бірқалыпты қаражат айналымына жағдай жасау;
Екіншіден, белгіленген мерзімде төлемді жүзеге асыруға деген
төлеушілердің жауапкершілігі;
Үшіншіден, қолма-қолсыз ақшалармен есеп айырысулардың өз уақыттылығы,
яғни уақытында есеп айырысуға тиісті.
Біздің елімізде қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу жүйесін ұйымдастыру
негізі КСРО тұсында 1930-32 жылдары несиелік реформа барысында жасалған
болатын. Содан бері, яғни 1993 жылдарға дейін елімізде қолма-қолсыз ақшамен
есеп айырысулар шаруашылықтың шығын механизміне бағытталған түрде және
экономиканы басқарудың әкімшіл-әміршіл әдістерше толық сәйкес келген
болатын.
Бұл қағидалар әсіресе мыналарға қатаң қарайды:
• төлеу орны — банқ, яғни ол қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысуды
ұйымдастырушы және бақылаушы болады;
• төлеу уақыты — өнімді тиеген соң немесе қызметті көрсеткен соң
жүргізілді, яғни мұнда аванс және коммерциялық несиенің қолданылуына қатаң
тыйым салынды;
• төлеушінің келісімі — төлеудің негізіне жатады;
• төлеу көзі — сатып алушының меншікті қаражаты немесе банктік несие,
яғни оны алуға құқығы бар болса ғана;
• қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу формасы, яғни олардың пайдалану
аумағы алдын ала анықталады.
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысулардың барлығы бірдей банк ішіндегі
айналымда жүретін төлем құжаттары негізінде жүзеге асырылады.
Қазіргі қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысуларды ұйымдастыру
қағидаларына мыналар жатады:
Бірншіі қағидасы — барлық шаруашылық субъектілердің ақшалай
қаражаттары банк мекемелеріндегі шоттарда сақталып, қолма-қолсыз ақшамен
есеп айырысулар сол шоттар негізінде жүзеге асырылуын көздейді.
Сонымен қатар, қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысуды ұйымдастырудың
мынадай екі қағидасы қолданылады:
1) төлемнің мерзімділігі;
2) төлемнің қамтамасыз етілуі.
Төлемнің мерзімділік қағидасы — шаруашылық несиелік сақтандыру
шарттарында, ұжымдық иіарттарда және ҚР Қаржы министрлігінің нүсқауларында
көрсетілген мерзімдерге сәйкес есеп айырысуды жүзеге асырады.
Мерзімді төлем мынадай жағдайларда жүзеге асырылуы мүмкін:
• сауда-саттық операцияларының басталуына дейін, яғни жабдықтаушының
тауарын жібергенге немесе қызметін көрсеткенге дейін, яғни аванстың төлем
түрінде;
• сауда-саттық операциясы аяқталғаннан кейін, яғни төлеушінің төлем
тапсырмасы арқылы;
• сауда-саттық операциясын аяқтағаннан кейін, біршама уақыттан кейін —
қарыздық міндеттемесіз немесе вексельді пайдалану арқылы коммерциялық несие
жағдайында.
Іс жүзінде мерзімінен бұрын, мерзімі кешіктірілген және мерзімі өткен
төлемдерде кездесуі мүмкін.
Мерзімінен бұрынғы төлемдер — бұл келісілген мерзімінен бұрын ақшалай
міндеттеменің орындалысын білдіреді.
Мерзімі кешіктірілген төлемдер — бұл көзделген уақытта қарыздың
міндеттемесін орындай алмауына байланысты бастапқы мерзімнің уақытын
ұзарту, яғни жаңа мерзімді белгілеуді білдіреді.
Мерзімі өткен төлемдер — бұл төлеушіде төлейтін қаржы болмауына
байланысты туындайды, сөйтіп төлем мерзімі жеткен кезде төлеушінің банктік
немесе коммерциялық несие алу мүмкіндігінің жоқтығын сипаттайды.
Төлемнің, қамтамасыз етілу қағидасы — бұл алдындағы мерзімділік
қағидамен тығыз байланысты. Себебі, төлемнің қамтамасыз етілуі төлем
мерзімінің сақталуы үшін ондағы өтімділік қаражаттардың кепілдеме ретінде
болуын білдіреді.
Төлемдердің алдағы уақыттарда қамтамасыз етілуі төлемді
кепілдендіреді, шаруашылықтағы төлем тәртібін, сонымен қатар есеп айырысуға
қатысушылардың барлығының төлем қабілеті мен несиелік қабілеттігін нығайта
түседі.
Қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысуға байланысты барлық аталған
қағидалар бір-бірімен өзара тығыз байланысты. Сондықтан да, бұл қағиданың
біреуінің бұзылуы басқаларының бұзылуына жол береді.
Демеқ қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу қағидалары — бұл қолма-қолсыз
ақшамен есеп айырысулар жүйесінің конструктивтік қасиетін немесе қолма-
қолсыз ақшамен есеп айырысуда ақшалардың төлем түралы ретінде қызмет етуін
білдіреді.
Валюталық шотта жүргізілетін бухгалтерлік өткізбелердің кейбіріне
назар аударалық:
Кесте 1
Шаруашылық операциялар Сомма Шоттар корреспонденциясы
№ мазмұны
Дт Кт
1 Валюталық шоттан банк 250000 3010 1050
несиесі төленді
2 Валюталық шотқа тоқыма 50200 1050 1010
фирмасының кассасынан ақша
аударылды
3 Валюталық шоттан тауарлар,105800 3310 1050
көрсетілген қызметтер үшін
шетелдік жабдықтаушыларға
төлемдер төленді
4 Валюталық шотқа шетел 50000 1050 30102
валютасымен банк несиесі
кірістелді
5 Валюталық шотқа үлес 185000 1050 5020
қосушылардан жарғылық
капиталға салым ретінде
шетел валютасы қабылданды
6 Валюталық шотқа тауарлар 80000 1050 12102
үшін сатып алушылардан
төлемдер түсті

1.2 Қолма-қолсыз есеп айырысу құралдары

Казақстан Республикасы аумағында төлем құжаттарын пайдалану және қолма-
қолсыз төлемдер мен ақшалай аударымдарды жүзеге асыру ережесі туралы ҚР
Ұлттық банк Басқармасының 2000 жылғы 25 сәуірде бекіткен № 179 қаулысына
сәйкес, заңды тұлғалар арасындағы 4000 айлық есеп көрсеткішінен асатын,
яғни 3488000 = ( 4000 X 872 ) теңге сомасынан жоғары мөлшерде есеп
айырысулар тек қана қолма-қолсыз тәртіпте жүзеге асырылуға тиіс. Осы
ережеге сәйкес қолма-қолсыз есеп айырысуларда қолданылатын төлем
құжаттарының түрлеріне мыналар жатады:
• төлем тапсырмасы:
• төлем талабы-тапсырмасы;
• инкассалық үкім;
• чекпен есеп айырысу;
• вексельмен есеп айырысу.
Аталған төлем құжаттарының мынадай өзіне тән көрсеткіштері болуға
тиіс:
1) төлем құжатының атауы;
2) төлем құжатының номері, толтырылған күні, айы, жылы;
3) ақшаны аударушының (төлеушінің) толық аты-жөні және жеке
идентификациондық коды;
4) ақшаны аударушы банктің толық аты-жөні және банктік
идентификациондық коды;
5) бенефициардың (ақшаны алушының) толық аты-жөні және жеке
идентификациондық коды;
6) бенефициар банктің толық аты-жөні және банктік идентификациондық
коды;
7) төлемнің тағайындалу коды;
8) санмен және жазбаша түрде берілген төлем сомасы;
9) төлемді немесе ақшалай аударымды жасайтын тұлғаның қолдары мен
мөрлері (егер құжат қағаз түрінде толтырылған болса);
10) бенефициардың және ақшаны аударушының салықты төлеуші ретіндегі
тіркеу номері (СТТН).
Төлем құжаттары қағаз және электрондық жолмен толтырылуы мүмкін. Төлем
құжаттарының дұрыс толтырылуына үлкен мән беріледі. Әсіресе, ондағы
төлемнің тағайындалу коды 1999 жылғы 15 қарашадағы Қазақстан
Республикасының Мемлекеттік классификаторы — төлемдердің тағайындалуының
бірдей классификаторын пайдалану ережесі туралы ҚР
Ұлттың банктің Басқармасы бекіткен № 388 қаулысына сәйкес болуға тиіс.
Төлем тапсырмасымен есеп айырысу. Бұл қазіргі кезде кеңінен
қолданылатын есеп айырысу формасы
Төлем тапсырмасы — ақшаны аударушының (төлеушінің) аталған тапсырмада
көрсетілген ақша сомасын бенефициарға аудару туралы қызмет көрсетуші банкке
берген тапсырмасы
Төлем тапсырмасы оны толтырған күннен бастап (оны толтырған күн есепке
алынбайды) он күнге жарайды және төлеушінің шотында қаражат болған жағдайда
ғана іске асырылады.
Төлем тапсырмасымен есеп айырысу сызбасы 1-суретте берілген.

1-сурет. Төлем тапсырмасы бойынша тауарлар (қызметтер) үшін төлемді
сатып алғаннан кейін төлеу барысында есеп айырысу сызбасы
1 — тауарды (қызметті) жабдықтау, 2 — төлем тапсырмасын банкке беру
және шоттан қаражатты шегеру, 3 — бенефициар банкіне қаражатты аудару және
алушының шотына есептеу, 4 — бенефициардың шотына қаражат түскендігін
хабарлау
Екі жақтың келісуі бойынша төлем тапсырмасы мерзімді, мерзімінен бұрын
және кешіктірілген болуы мүмкін. Мерзімді төлем — бұл тауарды жөнелткенге
дейін (1-сурет), тауарды жөнелткеннен кейін, яғни тікелей келісім беру
жолымен (2-сурет), немесе ірі мәмілелер барысында бөліп төлеу арқылы
жүргізіледі. Мерзімінен бұрын және кешіктіріп төлеу бұл жақтың қаржылық
жағдайына зиян келмеуі үшін жасалған келісім негізінде төленуі мүмкін.
Төлем тапсырмасымен есеп айырысудың артықшылығы. Оның әмбебап есеп
айырысу формасы ретінде ішкі банкаралық есеп айырысуларда және
мемлекетаралық жабдықтауларға байланысты, тауарлы және тауарлы емес
операциялар бойынша, сатып алған тауарын төлеу және алдын ала төлеу, аванс
арқылы төлеуде қолданылумен сипатталады

2-сурет Төлем тапсырмасы бойынша тауарлар, қызметтер) үшін төлемді
алдын ала төлеу барысында есеп айырысу сызбасы.
1 — алдын ала төлеу барысында тауарды (қызметті) жабдықтау туралы
келісім шарт жасау, 2 — төлем тапсырмасын банкке беру және шоттан қаражатты
шегеру, 3 — бенефициардың банкіне қаражатты аудару және алушының шотына
есептеу, 4 — бенефициарға оның шотына қаражат түскендігін хабарлау 5—
тауарды (қызметті) жабдықтау
Төлем талап-тапсырмасы. Бұл қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысудың жаңа
формасы, біздің тәжірибеге 1990 жылы енгізілген болатын. Мұнда төлем талабы
және төлем тапсырмасының элементтері қатар қамтылған.
Төлем талап-тапсырмасы — бенефициардың төлеушіге оған қызмет көрсетуші
банкке бағытталған, жөнелтілген өнім, атқарылған жұмыстар және көрсетілген
қызмет құнын жіберілген есеп айырысу құжаттары негізінде төлеу талабы.
Төлем талап-тапсырмасын бенефициар толтырады да, оны коммерциялық
құжаттармен бірге бірден аударушының банкіне жібереді. Төлем талап-
тапсырмасы банктегі аударушының шотында ақша болған жағдайда ғана
қабылданады. Төленбеген төлем талап-тапсырмасы 1 күннен 30 күн аралығында №
1 картотекаға орналастырылуы мүмкін.
Төлем талап-тапсырмасы бойынша төлеуден бас тартатын болса, оны осы үш
күн ішінде банкке хабарлайды. Сөйтіп, төлем талап-тапсырмасы жөнелту
құжаттарымен және төлеуден бас тартуын хабарлайтын құжатпен бірге тікелей
бенефициарға қайтарылады. Төлем талап-тапсырмасы бойынша есеп айырысудағы
құжат айналымы мынадай сызбамен беріледі (3-сурет)

3-сурет. Төлем талап-тапсырмасы бойынша есеп айырысудағы құжат
айналымы.
1 — тауарды жабдықтау (қызмет көрсету), 2 — төлем талап-тапсырма-сын
аударушының банкіне жіберу, 3 — есеп айырысу құжаттары аударушыға келісім
беруі үшін беріледі, 4 — төлеуге келісім берген есеп айырысу құжат-тары
банкке қайтарылып, ондағы сома банкте сатып алушының шотынан шегерімдері 5—
бенефициардың банкіне каражат аударылып, онда бенефициардың шотына есепке
алынады, 6 — бенефициардың шотына қаражатты хабарлайды.
Инкассалық өкім — лизинг актілерде көзделген жағдайда ақшаны
жөнелтушінің келісімінсіз, оның банктік шотынан ақшаны алу үшін
пайдаланылатын төлем құжаты.
Инкассалық өкім салық және кеден органдарына төленбеген төлемдерді,
сондай-ақ соттың шешімі бойынша басқа да төлемдерді талап ету жағдайында
қолданылады.
Салық және кеден органдарынан келіп түскен инкассалық өкім сомасы
аударушының шотындағы қаражат көлемінде төленуі мүмкін, яғни қаражат көлемі
толық жетпеген жағдайда, сол құжаттың келесі бетіне жартылай төленді
деген белгі қойылуға тиіс. Қалған сома қаражаттың шотқа түсуіне қарай
төленеді. Тек қана соттың шешімімен келетін инкассалық өкімдер шотта
қаражат сомасы жеткілікті болған жағдайда төленеді, керісінше жағдайда ол
шоттағы қаражат қозғалысына тыйым салынады. Мұндай төлем құжаттары басқа
құжаттарға қарағанда кезектен тыс төленуге тиіс
Чекпен есеп айырысу. Чекті есеп айырысу барысында аккредитивтің ашылуы
дәлел болады; келісім шарттағы жағдайлардың бұзылуына байланысты төлеушіге
төлемнен бас тартуға құқығы беріледі; аккредитив төлеушінің қаражаты
есебінен немесе банктің несиесі есебінен ашылады, егер де төлеушінің
аккредитив ашуға құқығы болса, аккредитивтің басты артықшылығы, оның
төлеуге кепіл болуымен сипатталады. Сонымен қатар, бұл есеп айырысу
формасында бірқатар кемшіліктер де бар: сатып алушының қаражаты
аккредитивтің қызмет ету мерзімінің ішінде оның шаруашылық айналымынан
шығарылып қалады; тауар айналымы бәсеңдейді, яғни жабдықтаушы аккредитивтің
ашылғаны туралы хабар алғанша, өзінің дайын өнімін жөнелте алмайды және
оның сақталуы да қосымша шығындарды қажет етеді.

1.3 Банкаралық есеп айырысуды ұйымдастыру негізі

Шаруашылықтағы өнімді жабдықтаушылар мен тұтынушылар арасындағы қолма-
қол ақшасыз есеп айырысудың жүзеге асырылуы барысында банктер арасында
өзара есеп айырысулар туындайды.
Нарық экономикасына өтуге байланысты, яғни көптеген дербес
коммерциялық банктердің құрылып, жұмыс жасауына байланысты банкаралық есеп
айырысу жүйесі толық өзгеріске ұшырады. Бұл өзгеріс банктер арасында өзара
корреспонденттік қатынасқа түсуге әкелді.
Қазіргі уақытта корреспонденттік шоттар арқылы банкаралық есеп
айырысуды ұйымдастырудың мынадай екі нұсқасы бар:
I нұсқасы — орталықтандырылмаған, яғни коммерциялық банктердің бір-
бірімен корреспонденттік қатынас орнатуы негізіндегі;
II нұсқасы — орталықтандырылған, яғни коммерциялық банктер арасындағы
есеп айырысулар Ұлттық банктегі, яғни Қазақстан Банкаралық есеп айырысу
орталығында ашылған корреспонденттік шоттары негізінде жүргізіледі.
Корреспонденттік шот — бұл коммерциялық банктерге өзара есеп
айырысуларды жүргізуге арналған елдің орталық банкінде және банктердің бір-
бірінде ашатын шоты.
Корреспонденттік шотта банктердің меншікті қаражаттары және оның
клиенттерінің несиелік есеп айырысу және кассалық қызмет көрсетуіне
байланысты операциялары көрсетіледі. Мұндай операцияларға:
• банк клиенттерінің ақшалай қаражаттарына аудару және есептеу;
• банк клиенттерінің бюджетпен, зейнетақы қорларымен және басқа
ұйымдармен есеп айырысулары;
• клиенттерге қолма-қол ақша беру және қабылдау;
• банкаралық займдар және депозиттер, бағалы қағаздар;
• Ұлттық Банкпен кассалық операциялар;
• берілген несиелер үшін алынған пайыздар және басқа табыстар;
• депозиттік шоттар бойынша пайыздар төлеу;
• банктің өзінің бюджетке төлемдері (салық);
• банктің басқару аппаратын ұстауға жұмсалатын шығыстар т.б. жатады.
Корреспонденттік шотты ашу үшін банктер мынадай құжаттарды Ұлттық
банкке табыс етеді:
• корреспонденттік шот ашуы туралы өтініш;
• банк жарғысының көшірмесі;
• банктік операцияларды жүргізуге рұқсат беретін лицензияның
көшірмесі;
- әр түрлі шоттарды жүргізу, қаржыларды өтеу және қосу, сыйақы мен
комиссиялық ақылар қосу операциялары;
- кассалық операциялар (қолма-қол ақшаны қолма-қол емес ақшаға
айналдыру операциялары және керісінше);
- тиісті құжаттарды төлеуге төлеушінің келісімін (немесе қарсылығын)
алуға байланысты акцептік операциялар;
- төлем алу құқығын беруге байланысты операциялар: факторингтік
есептік индоссациялық (банк индоссант болып табылатын кездегі);
- банк төлемге келіп немесе тапсырыс беруші болып табылатын, банктің
авальді (кепілді тапсырмасының) операциялары.
Аударым операцияларын жүзеге асыру үшін банкте төлеуші мен алушы
арасындағы есеп айырысудьң келесі нысандары қолданылады:
- төлем тапсырмаларымен;
- төлем талап-тапсырмаларымен;
- инкассалық өкімдермен;
- чектермен;
- аккредитивтермен;
- вексельдермен;
- банктік карточкалармен.

2-тарау. Есеп айырысу операциялары

2.1 Төлем тапсырмасымен есеп айырысу есебі

Ақша аударымы резидент емес бенефициар есебіне жүргізілсе (ақша
жөнелтуші банк болған жағдайдан тыс), өзіне қызмет көрсетуші банкке
бекітілген үлгіде шетел валютасында ақша аударымына өтінішті ұсынады.
Мұндай өтініш ақша жөнелтушінің алушы банкке ақша аударымы туралы берген
төлем құжаты болып табылады.
Алушы-банк ақша аударымына жазылған төлем тапсырмасын немесе өтінішті
оның жазылған күнін көрсете отырып, он күнтізбелік күн ішінде қабылдайды.
Алушы-банк төлем тапсырмасын акцептеуі үшін, аталған төлем тапсырмасын
орындауға жеткілікті ақша сомасы жөнелтушінің банктік шотында болуы тиіс.
Қажетті ақша сомасымен қамтамасыз ету ақша жөнелтуші каржысының есебінен
немесе келісімде көрсетілсе, алушы-банк заемы есебінен жүргізіледі.
Төлем құжатын алушы-банк келесі жағдайларда акцептейді:
- алушы-банк акцепт туралы жөнелтушіге хабар жіберсе немесе төлем
тапсырмасын төлеу туралы хабарлау жолдаса,
- алушы-банк жөнелтушінің төлем тапсырмасы негізінде ақшаны шоттан
алса (банктік шотты дебеттейді);
- төлем тапсырмасын алғаннан кейінгі үш жұмыс күні ішінде алушы-банк
акцепт туралы немесе акцептен бас тарту туралы хабарлама алмаса;
- Қазақстан Республикасының зандылығымен немесе алушы-банк пен
жөнелтуші арасындағы келісімде көрсетілген жағдайларда.
Бенефициар банкте келесі жағдайлардың бірі орын алса, төлем кұжаттары
акцептелген болып саналады:
- бенефициар банк акцепт туралы хабарламаны жөнелтушіге хабарласа;
- бенефициар банк бір кезекте алушы-банк болып саналып, жөнелтушінің
төлем тапсырмасы негізінде ақшаны алса (банктік шотты дебеттесе);
- бенефициар банк бенефициардың банктік шотын несиелендіру арқылы
бенефициарға ақша аударымын жасаса;
- бенефициар банктің үш жұмыс күні ішінде жөнелтуші акцепт туралы
немесе акцептен бас тарту туралы хабарлауын алмаса;
- Қазақстан Республикасы зандылығымен немесе бенефициар және
бенефициар банк арасындағы келісімде қарастырылған басқа да жағдайларда.
Алушы-банк келесі жағдайларда төлем құжатының акцептінен бас тартуы
мүмкін:
- егер жөнелтуші аударым үшін қажетті ақша сомасымен қамтамасыз ете
алмаса;
- егер төлем тапсырмасында жалған белгілер болса, ол жөнелтуші және
алушы-банк арасындағы келісімде белгіленбеген төлемдерден қорғау әрекетін
бұзып жолданса;
- Қазақстан Республикасы аумағында қолма-қол емес төлем және ақша
аударымдарын жүзеге асырудың төлем құжаттарын қолдану ережелері және біздің
Республиканың бекітілген төлем тапсырмасын құру және ұсыну талаптары,
жөнелтуші мен алушы-банк арасындағы келісім шарттарды жөнелтуші орындамаған
жағдайда;
- Қазақстан Республикасының заңдылығы және келісім талаптары
орындалмаған жағдайда.
Төлем құжатының акцепті мына жағдайларда жүзеге аспайды:
- жөнелтушінің банктік шоты тұтқындалған болса немесе Қазақстан
Республикасының колданыстағы заңдылығына сәйкес оның банктік шоты бойынша
шығын операциялары тоқтатылса,
- егер бенефициар банк алған төлем тапсырмасындағы көрсетілген
деректемелер сәйкес болмаса.
Мемлекеттің заң актілеріне, алушы-банк және жөнелтуші арасындағы
келісімге сәйкес, алушы банк төлем тапсырмасын акцептеуден негізсіз бас
тартқандығы үшін жауапқа тартылады.
Акцептелген төлем құжаты бойынша төлем келесі тәртіппен жүргізіледі:
жөнелтуші өзі мен алушы-банк арасында жасалған келісімге сәйкес,
акцептелген төлем тапсырмасының сомасына алушы банкке төлем жүргізуге және
санкцияланған төлем тапсырмасын іздестіру немесе орындауға байланысты
шығындарды қалпына келтіруге міндетті. Бұл кезде жөнелтуші төлем
тапсырмасын орындаған кезден бастап алушы банкте төлем жүргізу міндеттемесі
пайда болады. Алушы банкке жөнелтуші төлемі алушы банк жөнелтуші шотын
дебеттегенде жүргізіледі.
Егер алушы-банк жөнелтушіден тиісті өкілеттілік ала алмаса, онда
келесідей құқығы бар:
- жөнелтушінің төлем тапсырмасын атқаруға байланысты банк қызметі
үшін комиссиялық ақы мен шығынды аталған төлем тапсырмасының сомасынан
ұстап қалуға;
- кезекті алушы банкке төлем тапсырмасы сомасынан комиссиялық ақы
ұстау құқын беруге.
Егер алушы-банк төлемді орындау кезінде төлем құжаттарын қолдану, ел
ішіндегі қолма-қол емес төлемдер мен ақша аударымын жүзеге асыру ережесін
бұзып, нәтижесінде бенефициарға ақша аударымы кешіктірілсе, онда банк
Қазақстан Республикасының заң актілері мен өзара келісімге сәйкес
қатысушыларға тұрақсыздық сомасын төлейді.
Бенефициар банк төлем құжатын акцептеу кезінде төлем құжатында
көрсетілген соманы бенефициар есебіне қабылдайды. Банк бенефициар есебіне
түсетін ақшаның негізсіз екендігін анықтаса, банк бенефициар акцептен бас
тартуға немесе төлемнің орындалуын тоқтатуға міндетті.
Жөнелтушіден төлем құжатының қате орындалғаны туралы хабарлама
алысымен, алушы-банк келесі әрекеттерді жүргізеді:
Біріншіден, қате төлем құжаты бойынша жөнелтуші деректемелеріне сәйкес
емес деректемелері бар қате құжатын тиісті бенефициар есебінше жолдайды
немесе төлемнің барлық сомасын жөнелтушіге қайтарады.
Екіншіден, қате төлем құжаты бойынша сома жөнелтушінің төлем құжаты
сомасынан асатын болса, алушы-банк дұрыс алынбаған соманы жөнелтушіге
қайтарады. Бұл кезде, егер бұл бенефициар мен алушы-банк арасындағы
келісімде қаралса, онда алушы-банк бенефициардан аталған соманы даусыз
қайтып алуға құқылы.
Үшіншіден, сома жөнелтушінің төлем құжатының сомасынан аз қате төлем
құжаты бойынша, алушы-банк жөнелтушіден сома айырмасын даусыз алуға және
бенефициар шотына аударуға құқылы.

2.2 Төлем талап-тапсырмасымен есеп айырысу есебі

Төлем талап-тапсырмасы - бенефициардың жөнелтушіге жеткізілген өнім,
орындалған жұмыс, көрсетілген қызмет келісімі бойынша құнын төлеу туралы
қызмет көрсетуші банкке жолданған есеп айырысу және тиеу құжаттары
негізінде берген талабы Төлем талап-тапсырмасын бенефициар бланкте жазады
және бенефициар банкіне немесе жөнелтуші банкке тізіліммен (реестр) бірге
төрт данада ұсынылады, егер төлем электронды жолмен жүзеге асырылса, екі
данада
Инкассолаушы банк міндеттемесі төлем талап-тапсырмасын инкассоға1
алумен байланысты, бенефициармен жасалған келісім немесе қолданыстағы
зандылық негізінде пайда болады. Бұл кезде инкассолаушы банк өзіне келесі
міндетгемелерді қабылдайды:
- төлем талап-тапсырмасын төлемге немесе акцептке кезекті ұсыну;
- бенефициарға акцептен бас тарту немесе төлем туралы төлем
талап-тапсырмасын қайтару туралы хабарлама жолдау;
- төлем талап-тапсырмасының орындалғандығы туралы бенефициарға
хабарлау.
Төлем талап-тапсырмасын толықтай немесе жартылай төлеуден бас
тарту кезінде, төлеуші өз банкін осы үш күн ішінде хабардар етеді және
төлем талап-тапсырмасын тиеу құжаттарымен және төлемнен бас тарту туралы
хабарламамен бірге бенефициарға қайтарады.
Төлемге келісім білдірілген жағдайда аталған төлем талап-тапсырмасы
акцептеледі. Жөнелтушінің төлем талап-тапсырмасының акцептеуді талап
етпейтін төлем талап-тапсырмасынан басқалары соңғының аталған талаптарға
сәйкес төлем жүргізуге келісімін білдіреді.
Акцепт талап етілмейтін төлем талап-тапсырмасын төлеу кезінде банк
ақша жөнелтушінің келісімінсіз, оның банктік шотынан ақша аударуға құқылы.
Ақша жөнелтушінің акцептсіз төленетін төлем тапсырмасымен акцептелген
кұжаттар бойынша баланстан тыс есеп жүргізіп және оларды корреспонденттік
шотқа кезекті төлем және аударым үшін ақша түскенге дейін сақтауға
міндетті. Бұл кезде Қазақстан Республикасының заң актілерінде
қарастырылмаған болса, жөнелтуші-банк өзара келісімге сәйкес ақша
жөнелтушісіне айып немесе өсімақы төлеуге міндетті.
Төлем талап-тапсырмасын толық немесе жартылай төлеуге келісім
білдірілген жағдайда, жөнелтуші оның барлық данасын банктік шотты жүргізуге
өкілетті тұлғалар қолы және мөртаңбасымен рәсімдейді және оны қызмет
көрсетуші банкке жолдайды, оның:
- бірінші данасы жөнелтуші шотынан ақша алуға негіз болады және
операция аяқталған соң банктің құжаттарына орналастырылады;
- екінші данасы бенефициарға қызмет көрсетуші банкке жолданады;
- үшінші данасы тауар, көрсетілген қызмет, орындалған жұмыс үшін
төлем жүргізілгендігі туралы қолхат ретінде тиеу құжаттарымен қоса
жөнелтушіге қайтарылады.
Төлемнің сома бөлігінде жөнелтуші шотынан алынуға тиісті сома санмен
және сөзбен жазылуы тиіс.

2.3 Инкассолық өкімдермен есеп айырысу есебі

Заң актілеріне сәйкес ақша жөнелтушінің келісімінсіз оның шотынан ақша
алу жүргізіледі, бұл кезде инкассолық өкім деп аталатын құжат қолданылады,
сондай-ақ салық қызметі және кеден ұйымдарының инкассолык өкімі
қолданылады.
Ақша жөнелтушінің банкіне ақша өндіріп алу туралы сот анықтамасы
қаулыларының, шешімдерінің, өкімдерінің, аталған өндіріп алуды сендіретін
сот бұйрығы немесе көшірмесі, атқарушы парақтар және бүйрықтарға қоса
инкассолық өкім ұсынылады. Салық қызметі органдары мен кеден органдарының
инкассолық өкімі ұсынылмайды.
Егер келісім акцептелмеген болса, онда ол акцепт мерзімі аяқталғанға
дейін қайтарылып алынады. Бұйрықты орындау немесе акцептелген бұйрығы
қайтарып алу оны алушы-банк орындағанға дейін жүргізілуі мүмкін.
Алушы-банк Қазақстан Республикасы заңдылықтарының талаптарына
және жөнелтуші мен алушы банк арасындағы келісімге қайшы келетін бұйрықты
қайтару туралы өкімдерді қабылдамауы тиіс. Алушы-банк немесе бенефициар
банк төлем тапсырысын қайтару туралы өкімді уақытылы алмаса ақша аударымын
жүзеге асыруға құқылары жоқ. Бұл кезде алушы-банк немесе бенефициар банк
түскен соманы жөнелтушіге қайтаруға міндетті. Бұйрық алушы банкке бұйрықты
орындауды тоқтата тұру ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қолма-қолсыз есеп айырысу
Қолма-қолсыз есеп айырысу жайлы
Қолма-қолсыз есеп айырысу туралы
Қазақстан Республикасында қолданылатын қолма-қолсыз есеп айырысу нысандарына сипаттама
Қолма-қолсыз есеп айырысу шарттары және қолдану формалары
Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктерінің қолма-қолсыз есеп айырысу операциясы
Қолма-қолсыз есеп айырсудың теориялық негіздері
Қолма қолсыз есеп айырысуда карточкалардың рөлі
Қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру тәртібі
Қолма-қолсыз төлемдер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь