Қарқара көтерілісі

Кіріспе. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

1. Қасіреті мол қасиетті жыл. . . . . . . . . . . . . . .4

2. Азаттық үшін айқасқан. . . . . . . . . . . . . . . . .8


3. Ұлт.азаттық көтеріліс және халық зиялылары. . .9

4. 1916 жылғы Қарқара көтерілісіне опасыздық жасаған адам болды ма? . . . . . . . . . . . . . . . 11

Қорытынды. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13

Қарқара көтерілісі туралы ел есінде қалған өлең жырлардан, тарихи құжаттардан қосымшалар . . . . 15

Пайдаланылған әдебиеттер . . . . . . . . . . . . . . . . 21

Пайдаланылған әдебиеттерге қосымша. . . . . . . . . 21
Әлем тарихына көз жүгіртсек отаршыларға, басқыншыларға қарсы әрқилы ұлт-азаттық көтерілістердің аз болмағанын көреміз. Азаттығы үшін күресіп жүріп жойылып кеткен халықтар да жоқ емес.
Бостандық күресі жолында тартқан азабы басынан асқан халықтар да баршылық. Солардың бірі- қазақ халқы.
Ұлт-азаттық көтеріліс - әділетсіздікке, басқыншылыққа, қанау, тонау, алдау, елді ішінен іріту сияқты арам әрекеттерге қарсы халықтың қарулы күресі.
Бүкіл халықты осындай қандыбалақ жолға түсуге мәжбүр ететін "басқыншылық", "отарлау" деген ұғымдардың түр тамыры бір болғанмен, түрі де, сипаты да, қатері де неше алуан келетіні де белгілі.
Өз елін өзі тонаған имансыз авторитарлық билік жүргізуші ханға, патшаға, шахқа, императорға қарсы шыққан көтеріліс те бар. Бірақ, бұндай көтеріліс пен ұлт-азаттық күресінің сапа жағынан да сан жағынан да зор ерекшелігі болады.
Иә, жеке адамның намысына тиіп, құқын аяқ астына басу – зор әділетсіздік екені сөзсіз шындық. Ал, бүкіл халықтың келешегін аяқ асты етіп, ұлттың намысына тию, бұл - әділетсіздіктің ең зоры, сорақысы.Бұл – жыртқыштықтың кешіруге болмайтын түрі. Сол себепті де, ұлт-азаттық көтерілісі адамзат тарихындағы ең әділетті қимыл десек дұрыс болар еді.
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі – нағыз елдігі мен ерлігі, қияметі мен қиындығы мол, басқа амалдың жолы да, жөні де, барар жері де, басар тауы да қалмаған соң, тәуекелге бел байлап, лап ете түскен құдіреті де, күйініштілігі де мол тірлік еді.
"Мың өліп, мың тірілген" деген аталы сөзде қанша ерен ерлік, қасірет пен қайғы жатыр!?
Сонау XYIII ғасырдың басындағы ел аузына аңыз боп, "Ақтабан шұбырынды заманы" аталған, Жоңғар басқыншыларына қарсы ұзаққа созылған ұлт-азаттық күресінен кейінгі кезеңде, қазақтың қазақ болып, ру-руға бөлінбей, келешек ұрпақтың қамын жеп, елдігін паш еткен ерен күресі осы көтеріліс еді.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс бір өңірде болған ереуіл емес, қазақтың кең-байтақ жерін түгел қамтыған, бүкілұлттық көтеріліс болды. Сол себепті, қазақ халқының тағдыры мен тарихында бұл көтерілістің жөні де, жолы да, маңызы да ерекше-ақ.
Бұл – қазақ халқының ғұлама перзенті Мұхтар Әуезов айтқанындай "қазақтың бесігіндегі баласының көзіне де елестегендей халық елдігін жойып бара жатқан" қаралы кезеңінің туындысы еді. [1]
Иә, 1916 жылғы көтерілістің ел өміріндегі орны ерекше-ақ!
Академик М.Қозыбаевтың: "1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс қазақ сахарасының топырағынан туған ұлттық-революция... Ол халқымыздың ХХ ғасырдағы қуанышы мен трагедиясының қайнар басы болатын", - деген тұжырымы дөп айтылған, әділ пікір. Бұл – нағыз шындық, ғұлама ғылыми пікір екендігінде күмән жоқ.
1. Әуезов М. Қилы заман. Повестер мен әңгімелер. Алматы, "Жазушы", 1975
2. Назарбаев Н. Мәдени мұра кемел келешекке қарай басталған бүгінгі қадам. "Қазақ әдебиеті" 5.12.2003
3. Қазақ газетінің 254 – номері, 6-желтоқсан, 1917-жыл
4. Қазақ Совет Энциклопедиясы. 4-том, 1974
5. Қазақ ССР ОМА 44-қор, 2-тізбе 16424 іс 86 бет
6. Қазақ ССР ОМА 427-қор, 1-тізбе, 154 іс -159 іс – 166 іс
7. Қазақ ССР ОМА 44-қор, 1-тізбе 20070-іс, 143-бет
8. Қарқара айбаты. Алматы, Өлке, 1991
9. Тәнекеев С. 1916 Ереуілтөбе әсерлері. Алматы, Атамұра, 1994
10. Тәнекеев С. "1916 Қарқара-Албан көтерілісі" Алматы, Экономика баспасы, 2002.


Пайдаланылған әдебиеттерге қосымша

1. Жансүгіров І. "Жетісу 1730-1916". Алматы 2001.
2. Жұртбаев Т. Бейуақ. Алматы, "Қазақстан", 1990
3. Қаһарлы 1916 жыл. (Құжаттар мен материалдар жинағы). 1-ші және 2-ші томдар. Алматы, 1998, "Қазақстан" баспасы.
4. Национально-освободительное движение в Казахстане и в Средней Азии в 1916 году: характер, движущие силы, уроки. (Материалы Международной научно-теоретической конференции). Алматы, 1996.
5. Нұрпейісов К. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс ("Қазақстан тарихы" Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. 3-том. Алматы, 2002, 636-650 беттер).
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АЛМАТЫ ҚАЛАСЫНЫҢ ӘКІМШІЛІГІ
«ТҰРАН» УНИВЕРСИТЕТІ
ҚАЛАЛЫҚ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ҒЫЛЫМИ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ САЙЫСЫ
Секция: ТАРИХ
Тақырыбы:
Қарқара ... ... ... 173 ... (телефон: №76-72-46)
10 сынып оқушысы
Байназарова Еңлік Ербосынқызы
(телефон: №69-25-12)
Жетекшісі:
Манкеева Ғалия Қайырбекқызы
тарих пәнінің мұғалімі,
ҚР Білім беру ісінің үздігі
Ғылыми ... ... ҚР ҰҒА ... ... ... ... мемлекеттік сыйлығының лауреаты
Алматы 2005
Тезис
Әлем тарихына көз жүгіртсек отаршыларға, басқыншыларға қарсы әрқилы ұлт-
азаттық көтерілістердің аз болмағанын ... ... үшін ... ... кеткен халықтар да жоқ емес.
Бостандық күресі жолында тартқан азабы басынан ... ... ... ... ... ... ... көтеріліс - әділетсіздікке, басқыншылыққа, қанау, тонау,
алдау, елді ішінен іріту сияқты арам ... ... ... ... ... осындай қандыбалақ жолға түсуге мәжбүр ететін
"басқыншылық", "отарлау" деген ... түр ... бір ... ... ... да, ... де неше ... келетіні де белгілі.
Өз елін өзі тонаған имансыз авторитарлық билік ... ... ... ... ... ... көтеріліс те бар. Бірақ, бұндай
көтеріліс пен ... ... сапа ... да сан ... да зор
ерекшелігі болады.
Иә, жеке адамның намысына ... ... аяқ ... басу – ... ... сөзсіз шындық. Ал, бүкіл халықтың келешегін аяқ асты
етіп, ұлттың намысына тию, бұл - әділетсіздіктің ең ... ... ... ... ... түрі. Сол себепті де, ... ... ... ең әділетті қимыл десек дұрыс болар еді.
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі – ... ... ... ... мен ... мол, ... ... жолы да, жөні де, ... де, ... тауы да ... соң, ... бел байлап, лап ете түскен
құдіреті де, күйініштілігі де мол тірлік еді.
"Мың өліп, мың тірілген" ... ... ... ... ерен ... ... қайғы жатыр!?
Сонау XYIII ғасырдың басындағы ел аузына аңыз боп, "Ақтабан шұбырынды
заманы" аталған, Жоңғар ... ... ... созылған ұлт-азаттық
күресінен кейінгі кезеңде, қазақтың қазақ болып, ру-руға бөлінбей, келешек
ұрпақтың қамын жеп, ... паш ... ерен ... осы ... ... жылғы ұлт-азаттық көтеріліс бір ... ... ... ... ... ... түгел қамтыған, бүкілұлттық көтеріліс болды. Сол
себепті, қазақ халқының тағдыры мен ... бұл ... жөні ... да, ... да ...... халқының ғұлама перзенті Мұхтар ... ... ... ... ... де елестегендей халық елдігін жойып
бара жатқан" қаралы кезеңінің туындысы еді. [1]
Иә, 1916 ... ... ел ... орны ... ... "1916 ... ұлт-азаттық қозғалыс қазақ
сахарасының ... ... ... Ол ... ... қуанышы мен трагедиясының қайнар басы болатын", - ... ... ... әділ ... Бұл – ... ... ғұлама ғылыми пікір
екендігінде күмән жоқ.
Советтік идеология ұлт-азаттық көтерілісі "тап күресінің бір ... ... ... жүгіндіріп, тарихы сол тұжырымға бас идіріп келгені
белгілі. Ұлт азаттық ... ... ... бір түрі ... ... тарих, сол "сара" жолдан шыға алмай келді.
Тіпті, осы тұрғыдан қарағанда да 1916 ... ... шын ... де адал халық көтерілісі еді.
Аз ұлттарды билеп-төстеу ... ... ... ... ... ... ... арсыз алдау мен қатыгез күшті қатар
пайдаланып, ішке кірген құрт ... ... жеп, бір ... орынсыз
ұрынбай, екінші жағынан бас көтергендерін қырып-жойып келгені тарихқа аян
жай.
Иә, Кеңестік заманда коммунистік идеологияға бас иіп, елдің ... ... ... ат үсті әңгіме етіп аттап өткен зерттеулер де жоқ емес.
Ендеше, бұл жайды шындыққа ... ... ... ... паш ететіндей зерттеу
керек.
...1916 жыл Бұл – қазақ халқының тарихында ... орны бар, ... ... ... ... ... жылы ... өмір бақи қала бермек.
Өйткені, қазақ –қазақ ... ... ... ... ... тілінің, Ата дәстүрінің келешегін қамдап, елінің жоғын жоқтап, ұлт
бостандығы бір ауыздан сөз ... ... ... ... ұлы ... өлімге
байлап, қанды балақ күреске шыққан жыл. Уақыт, заман талабы ... ... ... ... Бұл – ... бар елге тән қасиет. Осындай
кезеңде бір емес, жүздеген ел басшылары жеке басы мен өз ... ... ... ... қамы үшін ... ажалға байлап, көпке сөзі ... ... ... Бұл ... ... емей ... Сол ел арасынан еңіреп
шыққан батырлардың аттары үрім–бұтаққа үлгі, елге дастан, келешекке мұра
болып қала ... 1916 ... ... көтерілісінің қазақ халқының
тарихындағы ерекше орны, міне осында жатса керек. Ел ереуілге көтерілгенде
алдында ... ... ... ... ... ... ... елім дегенде
езіліп туған ардагерлері топ бастады, бастарын өлімге байлап, бір тобы
қапыда ... ... ... жүрегінде мәңгі сақталған қасиетке ие болды.
Келешек ұрпақ та осы ... ... ... нұр жаумақ, қазақ егемен ел боп
қала бермек!
Енді, қорыта келе кейбір қысқаша ...... ... ... жөн ... ... қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі Қазақ ел ... Ұлт ... ... ... тілі мен ... қорғап,
қиындыққа төтеп, ерлікпен патша үкіметінің қарулы ... ... ... XX ... ... ... ... қарсылық қозғалысы болды. Бұл
– соңғы екі жүз жылға жуық уақыттың ішінде қазақ халқы қара ... ... елді ... ... ... ел ... ... батырларын
арқау еткен, қиындыққа төзген, бірден- бір қанды балақ ауыр ... ... ... үлгі ... орны бар ... ... ретінде
сипатталады.
Сондықтан да, 1916 жылғы көтерілістің Қазақ халқының тарихындағы орны
да ерекше. Бұл әлі терең зерттеуді, ғылыми ... ... адал ... ететін күрделі де маңызды тарихи тақырып және тарихшылардың алдынды
абыройлы да зор борышы.
Қарқара көтерілісінің зор ерекшелігінің бірі, ол - ... ... - ... төсекте - басы қосылған ", тағдыры бір, ... ... ... ... ереуіліне айналуында болды. Бұл өңірдегі
қазақ халқының ұлт бостандығы үшін ... ... ... ... ... ... ... ұласқан көтеріліс болды.
Солармен қатар бұл көтеріліске ... ... ... халқының
өкілдері, бірді- екілі орыстар да қатынасты.
Бұндай бірнеше ... ... ... ... интернационалдық
көтеріліс тарихта сирек кездесетін құбылыс.
Бұл - ұрпақтан ұрпаққа қалатын ... ... ... ... ... ... мәңгілік бірлігіне шақырып тұрған осы бір керемет
құбылыс бірнеше халықтың абзал ардагерлерінің қанымен жуылған, ... ... ... ... Туы емес пе! Оны неге ... ... ... 1916 жылғы Қарқара көтерілісі ғылыми тұрғыда бұрынғыдан да
толығырақ зерттеліп, орта және ... оқу ... ... 1991 жылы ... ... 75 жылдығына байланысты
Ереуілтөбеге қойылған белгінің орнына көлемді ескерткіш кешені
орнатылса;
б) 1916 жылғы көтерілістің көрнекті басшыларының есімдері, ... ... елді ... ... ... берілсе;
в) халықтың жанында сақталып қалған өлең жырлар жеке кітап болып
шығарылса.
Жоспары
Кіріспе_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 3
1. ... мол ... жыл_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... үшін ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... Ұлт-азаттық көтеріліс және халық зиялылары_ _ _9
4. 1916 жылғы Қарқара ... ... ... адам болды ма? _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... ... ел есінде қалған өлең жырлардан, ... ... _ _ _ _ ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ 21
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Әлем тарихына көз жүгіртсек ... ... ... ұлт-азаттық көтерілістердің аз болмағанын
көреміз. Азаттығы үшін күресіп жүріп жойылып кеткен халықтар да жоқ ... ... ... ... ... ... ... халықтар да
баршылық. Солардың бірі- қазақ халқы.
Ұлт-азаттық көтеріліс - әділетсіздікке, басқыншылыққа, қанау, ... елді ... ... ... арам ... ... ... қарулы
күресі.
Бүкіл халықты осындай қандыбалақ ... ... ... ... "отарлау" деген ұғымдардың түр тамыры бір ... ... ... да, ... де неше ... ... де белгілі.
Өз елін өзі тонаған имансыз авторитарлық билік жүргізуші ханға,
патшаға, шахқа, ... ... ... ... те бар. ... ... пен ... күресінің сапа жағынан да сан ... да ... ... жеке ... ... ... ... аяқ астына басу – зор
әділетсіздік ... ... ... Ал, ... халықтың келешегін аяқ асты
етіп, ұлттың намысына тию, бұл - әділетсіздіктің ең зоры, сорақысы. Бұл ... ... ... ... Сол ... де, ... адамзат тарихындағы ең әділетті қимыл десек дұрыс болар еді.
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі – ... ... ... ... мен ... мол, ... ... жолы да, жөні де, барар
жері де, басар тауы да ... соң, ... бел ... лап ете ... де, күйініштілігі де мол тірлік еді.
"Мың өліп, мың тірілген" деген аталы сөзде қанша ерен ерлік, ... ... ... XYIII ... ... ел аузына аңыз боп, "Ақтабан шұбырынды
заманы" аталған, Жоңғар басқыншыларына қарсы ұзаққа созылған ұлт-азаттық
күресінен ... ... ... ... болып, ру-руға бөлінбей, келешек
ұрпақтың қамын жеп, елдігін паш еткен ерен күресі осы көтеріліс еді.
1916 жылғы ... ... бір ... болған ереуіл емес,
қазақтың кең-байтақ жерін ... ... ... ... ... Сол
себепті, қазақ халқының тағдыры мен тарихында бұл ... жөні ... да, ... да ...... ... ... перзенті Мұхтар Әуезов айтқанындай
"қазақтың бесігіндегі баласының көзіне де елестегендей халық ... ... ... ... ... ... еді. ... 1916 жылғы көтерілістің ел өміріндегі орны ерекше-ақ!
Академик М.Қозыбаевтың: "1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс ... ... ... ... Ол ... ХХ
ғасырдағы қуанышы мен трагедиясының қайнар басы болатын", - ... ... ... әділ ... Бұл – ... ... ғұлама ғылыми пікір
екендігінде күмән жоқ.
Советтік идеология ұлт-азаттық көтерілісі "тап күресінің бір ... ... ... жүгіндіріп, тарихы сол тұжырымға бас идіріп келгені
белгілі. Ұлт азаттық көтеріліс ... ... бір түрі ... ... тарих, сол "сара" жолдан шыға алмай келді.
Тіпті, осы тұрғыдан қарағанда да 1916 жылғы ... шын ... де адал ... ... ... ... ... саясатын жүзеге асыруда ... ... ... қимылдап, арсыз алдау мен қатыгез ... ... ішке ... құрт ... ... жеп, бір жағынан орынсыз
ұрынбай, екінші жағынан бас ... ... ... ... ... ... ... коммунистік идеологияға бас иіп, елдің ерлігі мен
тартқан қасіретін ат үсті ... етіп ... ... ... де жоқ ... бұл ... ... жүгіне отырып қайта жазып, паш ететіндей зерттеу
керек.
Қасіреті мол қасиетті жыл
1916 жылғы көтерілістің басты ...... аяқ асты ... ... ... ... ... пісуі әбден жеткен бүкіл ұлттық
көтерілісі болғандығы еді.
Көтерілістің тікелей басталуына патшалық 1916 ... 25 ... мен Орта ... тұрғылықты халықтарының азаматтарын майдандағы
қара жұмыстарға (окоптар қазуға, ағаш кесуге, майдан шебіндегі ... ... және т.б.) ... ... ... түрткі болды. Осы жарлық
бойынша Қазақ өлкесі мен Орта Азиядан 19 бен 31 жастың ... ... ... ... ... ... 400 мың ... оның ішінде Қазақстанның
далалық облыстарынан 100 мыңнан астам, ал Жетісудан 87 мың жігіттер алынбақ
болды.
Дегенмен, ашынған ел ... ... не ... ... ... ... ... керек деген сияқты сұрақтарға жауап ... ... ... ... ... ... Бұл ... дейтін екінші жағдай еді. Көтеріліс осыдан көп қиындық көрді.
Сол себепті, 1916 жылғы ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ғана бас ... ... тіл қатуға жарамай жүрген халық, Ақ
патшаның бұйрығына бағынбай, дүрсе қоя беріп, ... ... ... ... да таң ... құбылыс болды.
Десе дегендей, Атыраудан сонау 3 мың ... ... ... ... ... жазығы мен Тобыл аймағынан Ыстықкөлге, Каспий ... ... ... аймағынан Барнауылға шейінгі кең-байтақ
жерді мекендеген ел бір мезгілде дерлік дүр ете түсті. Бұл ... ... ... ... қимыл еді.
Бұл ерлік әрекет патша үкіметі үшін күтпеген тосын ... ... жыл – ... ... халықтың қамын ойлай білетін ұл-қызы ... ... да, ... да, ... да, ... да ... жеткізді.
Әлемде талай-талай ұлт-азаттық көтеріліс болып жатты дедік ... ... ... ... кең ... ... бір ... өрбіген
емес.
Көтерілістің бір шеті мен екінші шетінің арасы 3 мың ... ... ... дүр ете ... Бұл ... іс ... М.Қ.Қозыбаев: "Сонау XVI ғасырдың аяғынан 1916 жылға шейін ... жуық ... ... ... ... ... солардың барлығы
дерлік регионалдық, бір ғана аймақты қамтыған көтеріліс ... ... сол ... ... ... алар орны кем болды деген
пікір тумаса керек. Десекте, тек 1916 жылы ғана ... ... ... ... рет
досын да, дұшпанын да таң қалдырып, ерен елдігін танырлықтай бірігіп ерлік
жолына ... ... ... ... ел ... ... ... таласпай, бәрі анттасқан адамдай ел қамын жоғары ұстап, бірліктің
тамаша үлгісін ... ... Ел дүр ете ... оған ... іштен шыққан
атағы бар азамат болмады. Бұл ғажап іс емей немене!? Патша жендеттеріне ең
алдымен осы ел ... ... әсер ... ... жай ... шынайы елдігі бар ұлт екендігіне, керек бола қалғанда
бірлігі мен азаматтың ерлігі біртұтас ... ... ... ... ... қазағымнан айналайын! Құрбандығы ... ... ... ... ... көп жерге ие болуы осы бірліктің
сипаты ... көз ... 16-сы ... ... Верный уезінің Қорам болысының бастығы
қара жұмысқа жіберілгендердің тізімін ереуілге ... өз ... үшін ... ... ... 18-і күні дала ... Торғай облысында Бурабай ауылында
уездің приставы Иванюшкин ереуілге шыққандардың ... қаза ... ... ... ... қолынан өлген үкіметтің алғашқы қызметкері
еді.
Патша өкіметінің ішкі ... ... ... ... ... ... Түркістан және Дала округінің генерал-губернаторлары көтерілістің
ұйымшылдықпен жалын атқанына, атқа мінуге ... ... ... ... ... ... ... жай ғана үлкен үрей туғызды. Қазақ деген ... ... ... ... ... ... ... мал, ондаған
миллион теңге ақша түсіріп тұрған елдің бір күнде ... асау ... ... ... үкімет адамдарына өте ауыр тиді, оларды үрейлендірді. Бұл,
әрине, төзуге болмайтын жағдай еді. Дала ... ... жылы ... ... патша ағзамның атынан жазған баяндамасында
Торғай мен Қостанай алқабында ... ... саны 50 ... ... ... Ал ... ... Губернаторы Фольбаум тамыз айының
басында Түркістан өлкелік генерал-губернаторына Жаркент уезінің Қарқара
жайлауының Сырт ... ... ... ... ... саны 60 мыңға,
Шудың етегінде 15 мыңға, Балқаш көлінің бойында 3 ... ... ... үрейге
толы жеделхабар жіберді. Сол тұста Верный уезінің начальнигі Петроградқа,
ішкі істер министрлігіне Қастек тауының етегіне 10 ... жуық ... ... ... құрып жатыр деп хабарлады. Арал теңізі бойындағы ... ... ... ... ... тұрған қазақ-орыс полкінің
негізгі күші аттандырылды.
Бұл ... осы ... ... ... қазақтардың да саны аз
болмағаны байқалды.
Верный (Алматы) қаласының батыс жағындағы ... тауы мен ... ... ... ... дүр ете түскенде оған Шамалған
өңірінің қазақтары қосылып, мыңдаған адам атқа қонды.
Жетісу ... ... ... ... ішкі ... жіберген хабарына жүгінсек, тек Бекболаттың өз ауылы мен
Ботбай болысынан екі мыңнан ... ... ... ... садақ жасап, ереуілге
шыққан екен. Сол себепті де губернатор Фольбаумның тікелей нұсқауы бойынша
Бекболат батыр дарға асылды. Ал оның ... ұлы ... 25 адам ... ... ... ... ... 1916 жылғы ... ... ... ... ... саны ... ... болса да
көрсетілмей келеді.
Ал Ертіс бойында, ... ... ... дүр ете ... ереуілге бас-
көз болған ел ағаларының аты-жөні әлі күнге шейін анықталған жоқ.
1916 жылғы көтеріліс бүкіл ... ... ... қамтығанымен,
оның негізі, басты ошақтары Жетісу мен Торғай облыстарында болды.
Өйткені, әсіресе, осы екі өңірдің қазақтары ерекше ... ... ... ... де осы өңірде екі жақтан қан көп төгілді.
Тағы бір ғажап жай бар. Ол – патша үкіметі қазақтың ... ... ... бару ... ... қабылдаудан бұрын, осы істің арты ... ... ... жеткілікті мән беріп, алдын ала даярлық ... ... ... ... ... ... ... хабардар еді.
Бірақ, олар қазақтың ұйымшылдығы мен ерлігінің ... ... ... Сол ... ... ала ... ... күш аздық етті де, үкімет
көп жерде биліктен ... ... ... ... ... ... ... екіден,
кей облыста үштен қазақ-орыс полктерін ұстап отырды. Оларға екі ... еді. ...... ... ... ... ... марш полктеріне жіберіп тұру болса, екіншісі – ... ... ... астында ұстау еді.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің ... ... бір ауыз ... ... еді. Ол – ... ... үкіметінің айуандыққа толы отаршыл
саясатының салдары, қанау мен зәбірге төзуге болмайтын күн ... ... ... ... ... еді. Жеке ... намысына тию әділетсіздік деп
жатамыз ғой. Ал, бүкіл халықтың намысын аяқ асты ету ... ... ... ... – 1916 ... осы өңірдің қазақтарының ... ... орны ... ... көтерілісі – ерен
өрбіген ереуіл еді. Ол ... ... ... ... ... деп жиі ... Ал, кейін Кеңес үкіметі тұсында жарық көрген
еңбектер мен ... ... ... "Албан көтерілісі", көбінесе "Қарқара
көтерілісі" деген екі атпен ... ... Бұл бір шеті осы ... ... ... ... ... жағы Асы жайлауы мен Шелек
өзенінің оңтүстік тау өңірінен бастап, ... ... ... ... Іле аңғары, оңтүстік батысы Прежевальскінің ... ... ... ... болды.
Иә, басына қатерлі күн туған бір тайпа ел ру-руға бөлінбей, бірге ... ... ... деп ... ... сөзін сөйлеп, мұңын мұңдаған
жердің бірі, бірінің бірегейі – осы Ереуілтөбе.
Сол күні Қарқара ... ... ... ... ... бөлімшесінің және Подгорное приставының бастығы Подворовқа:
"Ақпатша қазақтың балаларын өз ... ... ... ... соғысатын әскер
қатарына алмайтын деген уәде берген еді ғой. Енді сол уәдесінен тайып отыр.
Елбасы екі сөйлемес болар! Біз ... ... інін ... ... ... бала бермейміз!" – деп айтылған сөз, осы Ереуілтөбенің ... ... ... ... ... паш ... еді.
Иә, 1916 жыл кейінгі ұрпаққа толқуға толы сыр қалдырды. "Көппен көрген
– ұлы той" дегенмен, жары өліп ... ... ... өліп ... ... бетке ұстары оққа ұшып басшысыз қалған көптің басына түскен қайғы-
қасіреті жан тебірентетін жағдай емес пе!
Әттеген-ай!...
Қарқара өңіріндегі ... 1916 ... ... ... ... бір себебі – осы жәрмеңке ... ... ... ... ... ... еді. Бұл – ... тез бас қосып, ұйымдаса қимылдауына
нағыз қолайлы уақыт еді.
Иә, Ереуілтөбенің атын ... ел ... ... ... жай, ол сөзсіз, сонау 1916 жылғы тарихта "Қарқара көтерілісі" деп
аталған қазақтың ұлт-азаттық көтерілісі еді. ... туы ... жері осы ... ... ... ... ... Қарқара көтерілісі былайша басталып, етек ... ... ... ... ... қара ... алу ... орындау туралы Нарынқол-Шарын бөлімше бастығы тамыздың 2-і күні
уезден нұсқау алыпты. Приставқа 19 бен 31 жас ... ... ... және сол ... рас-өтіріктігін болыстар мен елбасылар
арқылы тексеріп, жолға ... ... ... қамдау тапсырылды.
Подворков сол күні-ақ писарларды оңаша шақырып алып, жасырын тізім ... ... ... ... тыныш жатқан ба?!
Ол кезде Жетісу облысындағы Албанның 13 болысы Жаркент уезіне бағынатын
да, үш ... ... ... ... еді. ... ел ... ... туыс жұрттың басына қаһарлы күн туғанда әкімшілік билігіне тізе
бүгіп бірлікті ... ... ... рулы ... ... әу ... ұстап, "неде болса бірге көрейік, бірге қимылдайық" деген ... ... күні ... ... қарасты барлық болыстардың бастықтарын
губернатор Верныйға ... ... еді. ... беделді адамдарына
губернатор Фольбаум өзі ақпатшаның үкімін жариялап, ... ... ... ... ... ... Подворков белгілеген күні, яғни шілденің
11-інде, ертелетіп Ереуілтөбенің басында, адам көп шоғырланған ашық ... ... ... деп ... еді. Сол жиында ... ... ... ... ... ... алдында тартуды жөн көрді.
- Ел арасында "өлдік", "құрыдық" деген үрей ... ... ... адам болса, оларды әшкерелеп, ... ... ... ... ... ... ... жау
санап, қатаң шара көру;
- Ел басына қандай күн туса да, ... ... шама ... ... ... ... ... дес білдірудің нақты шараларын
жүзеге ... үшін ... ... ... ... ... ... соғыс жылдарында патшалық
Россияда әбден толғағы жеткен революциялық ахуалдың ... бір ... ... өлке ... Ұлы ... қарсаңында таптық сана-сезімін
оятуда және оларды өз бостандықтары үшін күреске ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыс болуына байланысты оған қазақ
қауымының басқа да әлеуметтік топтары ... ... ... ... мен ... облыстарындағы
ошақтары бұқаралық сипатқа ие болды және салыстырмалы түрде ұйымшылдықпен
өтіп, ұзаққа созылды. Осы ... сөз ... ... ... ... тән бір ... бар. Оған ... бірге өзбек,
дүнген, ұйғыр, қырғыз халықтарының да ... ... жылы ... ... дүние жүзілік соғыс еңбекшілердің жағдайын
бұрынғыдан да ауырлата түсті. ... ... егіс ... ... оның
өнімі күрт төмендеді, мал саны кеміді.
Патша үкіметі 1916 жылғы көтеріліс қарсаңында одан ... көп ... ... ... ... қазақ жерлеріне қоныс аударушы орыс шаруалары
үшін, қазақ-орыс әскерлері үшін ... алу ... ... ... ... ... шенеуніктері мен қазақ ... ... ... ... ... пара жеп, ... ... мен
туыстарына тиіспей, кедейлерді майдан жұмысына алатындар ... ... ... ... ... қысылды. Қазақстанның көптеген
аудандарында кедейлер қауымы патша үкіметі мен ... ... ... ... ... қару алып, олардың өзіне қарсы күреске шықпақ
болуға ниет білдірді.
Патша жарлығына қарсылық Қазақстан мен Орта ... ... ... ... – 1916 ... ... айының алғашқы күндерінде басталды.
Бұл қарсылық өлкенің әртүрлі аудандарында ... бас ... ... ... дейін өсті. Жетісу өңіріндегі ірі көтерілістің
бірі Қарқара жайлауында болды. Қара-Тян-Шянь тау ... ... ... Күнгей және Теріскей Алатауының арасында орналасқан кең ... ... ... асау ... ... ... Өзеннің оң жағалауында
кезінде аты шулы ... ... ... ... ... ... мен
Қытай арасындағы сауда қатынастары жан-жақты жүргізілетін. Оған ... ... ... ... ... келетін.
Сонымен бірге бұл жер 16 болыстан тұратын Ұлы ... ... ... ... – ата ... еді. Сондықтан да 1916 жылды жергілікті халық ... ... жылы ғана ... ... ... үрке көшу жылы ... де көп
уақыт бойы ұмыта алмады. Қазақстан мен Орта Азия басқа облыстарындағыдай,
Жетісу ... де ... күші ауыл ... ... ... ... ... соғысы түрінде жүргізілді. Оған ... ... және ... ... ... ... Көтеріліс стихиялы түрде дамыды. Көтеріліс ошақтарының бір-бірімен
байланысы өте нашар болды. Алайда, оны ұйымдастырып, басқарған, ел үшін ... ... ... ... ... ел ... қалды, оларды аты-
жөндері мен іс-әрекеттері туралы мәліметтер ... орын ... ... ... ... ... қарамастан, оның қазақ
еңбекшілерінің азаттық қозғалысындағы тарихи мәні зор. Көтеріліс барысында
еңбекшілердің таптық сана сезімі көтерілді. ... ... ... ... патша үкіметіне қарсы қуатты революциялық күреске
ұласты.
Ұлт-азаттық көтеріліс және халық зиялылары
Ел үмітін ер ақтар,
Ер атағын ел сақтар.
Сол ... ... ... ғасырдың соңында, әсіресе XX ғасырдың басында, қазақтың ортасын
қақ жарып шыққан, құдіретті де, дарынды да биік бір топ ... ... ... ... ... отаршыларға жем болып жатқанына күйінді,
тебіренді. Халықтың мұндай күйге ұшырағаны отарлау ... ... ... ... ... екенін түсініп, күрес жолына түсті. Осынау елі
үшін қауіпке ... ... ... қимылдың басы-қасында алғашқылардың бірі
болып Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Әлихан Бөкейханов, Мұхаметжан
Тынышбаев, Мұстафа Шоқай, Тоқаш Бокин, ... ... ... ... қайраткерлердің шоқ жұлдызы тұрғаны белгілі.
1911 жылы қазақ тілінде саяси-әдеби "Айқап" атты журналдың бірінші саны
жарық көрді. Журнал 1915 жылға ... ... ... Бұл – ... үкіметтің
тұсында қазақтың ана тілінде жарық көрген бірегей ... еді. ... ... ақын, ағартушы Мұхаметжан сералин еді. 1913 жылы ... ... ... газеті шыға бастады. Оның редакторыақын,
ағартушы, ғалым Ахмет Байтұрсынов болды. Журнал мен ... ... ... ... ... ... ... Садуақас Шорманов
сияқты өз заманының озық қайраткерлері белсене араласты.
Журналға қазақтың алғашқы журналист қыздарының бірі деп атауға ... ... ... ... бір топ ... ... ... орай, Мария Сейдаліқызы ерте дүние салып, халқы оның парасатын
толық көре алмай қалды ... ... мен ... ... ... ... үш ... екен.
Бірінші, қазақ халқын жоюға бағытталған патша үкіметінің ресми отарлау
саясатын әшкерлеу. Ел жүрегіне күрес отын жағу;
Екінші, келешегін ойлаған ... ең ... ... ... ... ... насихаттау. Осыған орай, үкіметтің елді ру-руға бөлу
саясатына еріп, желігіп, өз елін ... ... ... әшкерлеу.
Бұлар патша үкіметінің ұзақ уақытқа бағытталған қулық пен ... ... ... ... жеткізу.
Үшінші, шын мағынасында бостандығы үшін, ділі, тілі, діні үшін күресем
деген ... ... ... ... ... күрестің жолын да, жөнін де
таба алмайды. Ол, ол ма. Жаңа заманның қару-жарағын, ... ... мен ... игере білмей күреске шығу қара тер, бекер
төгілген қан ... еді ... ... ... сол ... қазақ халқын ұйықтап жатқан адамға теңеді. Ахмет
Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мұхамеджан ... ... ... ... жүгініп "Оян, қазақ!" деген ұран тастады.
Осылайша, 1916 жылғы көтеріліс ... ... оның елін ... ... зор әсер етті. Ал, сол кездегі ел арасында жүрген ... ауыл ... ... ... ... ... ... өз алдына бөлек дастан.
Тақ осы тұста Қазақстанның басқа өңірінде, әсіресе, ... ... ... ... ... ... қол ... халқының сөзін сөйледі.
М.Қаратаев бастаған бір топ зиялылар ... ... ... ... ... ... ... арнайы хат жазғаны, ол хаттың ерекше
әсер еткені бұл ... ... ... ... ... халқының зиялы ұл-қыздары ел басына ауыр күн
туған кезеңде халықпен бірге ... ... ... ... іс демократиялық қозғалыспен үндесіп, Бөкейханов, А.Байтұрсынов,
М.Дулатов, М.Қаратаев, М.Шоқаев сияқты зиялы жандар ... ... ... ... үкіметін құрғаны тарихи шындық бұл күнде халыққа кеңінен паш
етіліп жатыр.
Осыған орай, ... ... ... зиялыларымен қатар ауыл арасындағы
еліне сөзі жүретін ақын, шешендердің де ... ... ... ... ... зор ... ... ерекше атап өтпесек тарих алдында
кешірімсіз қате болар еді.
"Сатқындар"
Қарқара ... орай ... ... адал ... қитығына
тиетін, тіпті, талас пікір тудыратын бір мәселе бар.
Енді сол мәселеге де ... ... ... ... ... – мынау:
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс жөнінде әңгіме бола қалғанда, ... ... ... ... ... ... сөз жиі
айтылып жүр. "Сатқындар" дегені – ... ... ... үлгермей тұрған
алғашқы күндерде-ақ елдің естияр, жүрек тоқтатар басшылары қамауға алынып,
іле-шала жауыздықпен оққа ұшып кетуіне патша ... ... ... ... ... ... себеп болды деген пікір. ... ... ... ... ... ... салуға қызмет етті
деген сөз.
Кейбіреулердің ... деп ... ... ... ... ... ... орта шаруа адамы. Оның ... ... ... ... ... ... ... екеуі пәтерде тұрған екен.
Шілденің 10 күні, кешке қарай екі ... ... ... үйіне келгенде,
кешкі ас үстінде Жұмабай екі писарьға сол түні тал түсте Ұзақтың ауылына
Албанның беделді ... ... тобы бас ... онда ... боз ... ... ... 9 қой шалып, ел басшылары асықпай отырып бата
жасап, ақылдасқанын, сол кеңесте әскерге бала бермейік, егер ... ... ... ... онда қолға қару алып қарсылық көрсету керек деген
шешім қабылдағанын айтып беріпті.
Осы ... ... ... ... ... еді дейді.
Дегенмен, Грибановскийдің куәлігі жиын өткеннен 10 күннен соң, яғни
шілденің 22-сі ... ... ... ол ... осы уақыттың
ішінде көпке белгілі болған қозғалысты қосып баяндағаны аңғарылды.
Жұмабай болса куә ... ... ... ... Ұзақтың ауылында болған жиын туралы ... ... ... туғыза қоймайды.
Әрине, Жұмабай Ұзақ емес!
Жұмабай – қарапайым үкімет орындарының қулық, сұмдықтарынан ... ... бірі ... ... ... жуас ... ... жасағаны
үшін, "сатқын" деген айдар тағып, орынсыз тіл тигізу әділеттікке жата ма?!
Осымен ... ... ... де ... еді. Дегенмен, ел арасында
Жұмабай сияқты ашық ауыздар болғанын да басыңқырап айта ... ... ... үкіметі Қарқара көтерілісінің басшыларына, олар өз әмірінде
Қарқара көтерілісінің ... олар өз ... ғана ... ... ... ... да арандатушылық жасап, үкіметке қарсы
қозғалысқа арқау боларлық үгіт жүргізді деген айып ... еді ... ... ... ... ... басылымдарда аты нашар аталып
жүрген тағы бір кісі бар. Ол – Айт болысының бастығы Рақымбай Сұлтанқұлов.
Бұл пікірге арқау ... ... те жоқ ... Ең ...... ... романында Рақымбайдың бейнесі бастан аяқ нашар ... ... ... ... ... ... екенін естен шығармағанымыз
абзал болар еді. Кітап жарық көрген 1929 жылы "Пролетар жазушысы!" деген
дүрбелең ... ... кез еді ғой. ... ... ... ... бәрі
тек тап күресінің тұрғысынан баяндалып көрсетілсін деген талап пен ұғым
үстем болатын. ... ... ... да тап ... атап ... ... тура келгенін айтып жатудың өзі артық болар еді. ... тап ... ... Олар ... бай, ... ... ... Оспан
сияқты тілмаштар. Рақымбай сол кейіпкерлердің ішіндегі еліне зияны
тиген"көрнекті" ... ... ... деп ... ... елді ... ... ба! "-деген
пікір айтқан екен. Ол туралы "Қилы заманда" да, ... ... ... де сөз ... бала бермесек, елді бүлдіріп алмаймыз ба деген күмән
білдірген және сол ... ... ... ... ! " ... атақ ... ... айтуға бола ма ?
Қорытынды
...1916 жыл Бұл – қазақ халқының тарихында ерекше орны бар, ... ... ... ... ... жылы ... өмір бақи қала бермек.
Өйткені, қазақ –қазақ болғалы ру-руға ... ... ... ... Ата ... келешегін қамдап, елінің жоғын жоқтап, ұлт
бостандығы бір ауыздан сөз шығарып, ... ... ... ұлы ... ... ... ... күреске шыққан жыл. Уақыт, заман талабы халықтың нағыз
көсемдерін тудыратыны белгілі. Бұл – болашағы бар елге тән ... ... бір ... ... ел ... жеке басы мен өз отбасының қамы
үшін емес, елінің қамы үшін ... ... ... ... сөзі ... ... көтерді. Бұл елдік, ерлік емей немене!!! Сол ел ... ... ... ... үрім ... ... елге дастан, келешекке мұра
болып қала бермек!
Жалпы, 1916 ... ... ... ... ... ерекше орны, міне осында жатса керек. Ел ереуілге ... ... ... ... ... ... ... естияр, елім дегенде
езіліп туған ардагерлері топ ... ... ... ... бір ... кетіп, аттары халқының жүрегінде мәңгі сақталған қасиетке ие болды.
Келешек ұрпақ та осы аталарына тартса еліне нұр ... ... ... ел боп
қала бермек!
Енді, қорыта келе кейбір қысқаша қорытынды – ... ... ... жөн ... ... ... халқының ұлт-азаттық көтерілісі Қазақ ел ... Ұлт ... ... үшін, тілі мен мәдениетін қорғап,
қиындыққа төтеп, ерлікпен патша ... ... ... қарсы көтеріліске
шыққан XX ғасыр басындағы бүкілұлттық қарулы қарсылық қозғалысы болды. ... ... екі жүз ... жуық ... ... ... халқы қара басының қамын
ойлайтындардың елді ру-руға бөлгеніне ... ел ... ... ... ... ... ... бірден- бір қанды балақ ауыр күнді басынан
кешірген, ұрпаққа үлгі боларлық орны бар ... ... ... да, 1916 жылғы көтерілістің Қазақ халқының тарихындағы ... ... Бұл әлі ... зерттеуді, ғылыми негізде әділ, адал ... ... ... де ... тарихи тақырып және тарихшылардың алдынды
абыройлы да зор борышы.
Қарқара көтерілісінің зор ... ... ол- ... ... - ... ... - басы қосылған ", тағдыры бір, бауырлас елдер
біріге қимылдаған интернационалдық ереуіліне ... ... Бұл ... ... ұлт ... үшін ... ... сүйгіш бауырлас қырғыз
халқының көтерілісімен біртұтас ұласқан көтеріліс болды.
Солармен қатар бұл көтеріліске ... ... ... ... ... екілі орыстар да қатынасты.
Бұндай бірнеше ұлттың басын қосқан, ... ... ... сирек кездесетін құбылыс.
Бұл - ұрпақтан ұрпаққа қалатын ... ... ... ... елдің бастарының мәңгілік бірлігіне шақырып тұрған осы бір ... ... ... ... ардагерлерінің қанымен жуылған, аналардың
көз жасымен суғарылған, бостандық Туы емес пе! Оны неге ... ... ... 1916 ... ... ... ғылыми тұрғыда бұрынғыдан да
толығырақ зерттеліп, орта және ... оқу ... ... 1991 жылы ... ... 75 жылдығына байланысты
Ереуілтөбеге қойылған белгінің орнына көлемді ескерткіш кешені
орнатылса;
б) 1916 жылғы ... ... ... ... ... ... елді мекендердің мектептеріне, көшелеріне берілсе;
в) халықтың жанында сақталып қалған өлең жырлар жеке кітап болып
шығарылса.
Қосымшалар
I. Қарқара көтерілісі ... ел ... ... өлең ... ... ... ... куәгері Бөлтірік ақын Мырзаұлының мұрасынан
б) Жетісу жерінің дүлділ ақыны Көдек Маралбайұлының
"Албан көтерілісі жайлы толғауы"
II. ... ... 22 ... 1916 жылы ... алынып, Қарқара түрмесіне
жабылған көтеріліс басшылары
ә) Қытайға ауып кеткен босқын ... ... ... дерек
Қарқара зары
Ұраным - Райымбек, затым - Албан,
Құдайым несібемді түзден ... ... ... аз ғана ... пәни дүние мына жалған.
Ақ патша әділеттен тайғаннан соң,
Соғысқа бала бер деп, ... ... ... ... ... деп ... қылмас жалғыз Аллам!
Өлсек те бұған кісі бермелік ... ... ... ... ақыл ... айырылған соң,
Сандалып, бұқарадан кетті дәрмән.
Қылып ек әхлы сүннәт уал жамағат
Қыла гөр жаппар Алла өзің жардам.
Қытайға жан сауғалап ... ... ... ... ... ... кеш ... уа, дәриға,
Баяғы біздің заман қайда қалған?!
Бұғымен қатар жатқан Албаным-ай,
Құлаштай татыраңға салғаның-ай.
Ош, Мерке, Қайнатпа тұз кең Қарқара
Құлазып ... ... ... ... ... жұрт ... саңлағым-ай.
1916 жылғы Қарқара көтерілісі куәгерлерінің бірі
Әлімбек Рақымбайұлы
Көтерілістің куәгері – Бөлтірік ақын Мырзаұлының мұрасынан
Бөлтірік. 1916 жыл.
Халықтың ауыз әдебиетін жинаушы: Амантайұлы Қырыраубек. ... ... ... 1916 ... өлең ... жылы ... елі: "Ақ ... әділдік болмады!" деп көтеріліс
жасайды. ... ... ... албан елін шабады. Содан қорыққан халық
Қытайға ... ... ... ақыны Бөлтіріктің айтқаны:
Бәйдібектің бір баласы Албан еді
Қой, жылқы Қарқараны алған еді.
Көбейіп он төрт болыс ел болған соң,
Ақ патша мұндай күйге ... ... бала бер! – деп ... ... ... үркіп барған еді,
Қолына құдай айдап барғаннан соң,
Ит қытай малды талап алған еді.
Айырылған мал мен ... ... ... мына ... ... еді.
Мұзарттың қамауында отырған соң,
Сонда айтқан бозбаланың арманы еді.
Сөгеті, қалдың кейін Бақай, ... ... ... ... ... – деп айтса болар.
Келерін бұл албанның қайдан білген?
Сарытау, қалдың кейін Асыменнен.
Мойынсаз, Жіңішкенің ... ... ... бала жылап,
Бет жудың көзден аққан жасыменен.
Далашық, қалдың ... ... ... біз ... ... елі қыз алып бұл ... пұт ұн, ... қара бағаң! – деген.
Дүниелі ойпаң-тойпаң тұман шалып,
Осындай ... ... той ... ...... ... өзі ... емес маған келген.
(ҰҒА Орталық Ғылыми Кітапхана Қолжазба қоры, 438 №1.)
(араб әрпінен кириллицаға ... Қаз МҰУ ... ... ... ... дүлділ ақыны Көдек Маралбайұлының
"Албан көтерілісі жайлы толғауы"
Көдектің жалғыз ұлы, әкем Айтуғанның айтуынша: Атылатын, қолға алынатын
адамдардың ... ... ... ... түсіп, ... ... ... ... Әкем ... ... ... адамдарды жасырын Қытайға қашырып отырған. Әпербақандар: "Көдек
Қытайға халық жауларын қашырды, халық жауларын ... өлең ... ... ... ... ... өзіне таянғанын сезген ақын:
Қазақтың не боларын кім біледі,
Қысылып екі ... ... – деп ... ... ... ... ... Қытай жеріне жан сауғалауға мәжбүр болғанын
көреміз.
Нұрсерік АЙТУҒАНҰЛЫ КӨДЕК
Қырылды Қарақолдың ... ... Ұзақ ... көр, ... ... ... күн ... өңкей ерім...
Әйтеуір түбін берсін, біздің Албан,
Айырылып жақсылардан сынды белің.
Көдектің "Албан көтерілісі жайлы толғау" немесе "1916 жыл" деп ... ... ... ... ... ... меңдетіп жатқанда көңілін
сұрай барған Әлімқұл Нүсіпжанов ... ... ... ... ең ... ... ... патша өкіметінің қазақтан майданның қара жұмысына 19-
30 аралығындағы жастарды алуға жарлық бергені, бұл ... ... ... наразылықтың отын тұтантқаны, ұлт-азаттық көтерілістің шыққаны,
көтеріліс басшыларының Қарақолға айдалып қырылғаны, ... тірі ... ... елге жеткені, Қытайға өткені, онда қалмақтан, ... ... ... ... ... мерт ... жырланады.
Поэманың қорытындысында ақын Көдек өзінің де ... ... ... ... ... ... ... ағайынға қош айтады. Жастай
қалып бара жатқан ... ұлы ... көз ... сала жүріңдер, осы
сөзімді кейінгі жастар оқи жүрсін, ойымда кеткен ...... елді ... – сол ... - ... Смағұлұлы
1971 жыл.
Нарынқол селосы.
Материалды Ахмет Байтұрсынов әліпбиіндегі жазудан ... ... ... ... Тілеужаггың зайыбы Бөпежан ... 1999, 20 ... ... 1916 жылы ... ... Қарқара түрмесіне
жабылған көтеріліс басшылары
1. Ұзақ Саурықов
2. Жәмеңке Мәмбетов
3. Жаңабай Құдайбергенов
4. Қазыбек Шорманов
5. Әубәкір Сұлтанбеков
6. Біләл Розыханов
7. Құрман ... ... ... ... ... ... ... Қағазбек Тоқтамысов
12. Құдиярбек Шотаманов
13. Бекдайыр Солтанқұлов
14. Жанпейіс Отыншиев
15. Жайшібек Бектенов
16. Тұрлықожа Жансеркеев
Қытайға ауып кеткен босқын қазақтар туралы архивтегі дерек
|Болыстың аты ... ... ... ... |
| ... ... | | ... ... | | | ... |1102 |582 |520 ... |965 |165 |800 ... |1010 |? |? |
| | | | ... ... | | | ... |1351 |841 |510 ... |1189 |1139 |50 ... |1112 |907 |215 ... |927 |847 |180 ... |972 |432 |540 ... |810 |650 |160 ... |912 |822 |190 ... |903 |803 |100 ... |863 |863 |0 ... |787 |787 |0 ... |777 |637 |140 ... |677 |487 |190 ... |788 |788 |0 |
| | | | ... |15 145 |10 740 |4405 ... әдебиеттер
1. Әуезов М. Қилы заман. Повестер мен ... ... ... ... ... Н. Мәдени мұра кемел келешекке қарай басталған бүгінгі
қадам. "Қазақ әдебиеті" 5.12.2003
3. ... ... 254 – ... ... ... ... ... Энциклопедиясы. 4-том, 1974
5. Қазақ ССР ОМА 44-қор, 2-тізбе 16424 іс 86 бет
6. Қазақ ССР ОМА 427-қор, 1-тізбе, 154 іс -159 іс – 166 ... ... ССР ОМА ... ... ... 143-бет
8. Қарқара айбаты. Алматы, Өлке, 1991
9. Тәнекеев С. 1916 ... ... ... ... ... ... С. "1916 ... көтерілісі" Алматы, Экономика баспасы,
2002.
Пайдаланылған әдебиеттерге қосымша
1. Жансүгіров І. ... ... ... ... ... Т. ... Алматы, "Қазақстан", 1990
3. Қаһарлы 1916 жыл. (Құжаттар мен материалдар жинағы). 1-ші және ... ... 1998, ... ... ... ... в ... и в Средней Азии в
1916 ... ... ... ... ... (Материалы Международной
научно-теоретической конференции). Алматы, 1996.
5. Нұрпейісов К. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс ("Қазақстан ... ... ... дейін. Бес томдық. 3-том. Алматы, 2002, 636-650
беттер).

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары66 бет
Адвокатура мен адвокаттық қызметтің түсінігі мен маңызы95 бет
Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі18 бет
Ахмет Байтұрсынұлы өмірі және шығармашылығы14 бет
Бетховеннің симфониялық шығармашылығы5 бет
Геологиялық құрылысы мен жер бедері19 бет
Дамыған елдердегі баға белгілеу6 бет
Жаңа ақпараттық (информациялық) технологиялар19 бет
Инфляцияға қарсы шаралар8 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысының басталу себептері және барысы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь