Экологиялық фактор туралы

«Орта» ұғымы
« Экологиялық фактор» ұғымы
Дәстүрлі классификациялар
Экологиялық фактордың әсер ету принциптері.
Экологиялық фактор әсеріне организмдер реакциясының кеңістік пен уақытқа байланысты өзгеруі
Факторлардың виталдық және сигналдық әсері
Өмір сүру ортасы дегеніміз – тірі организмдер және олармен қарым-қатынас жүргізетін табиғаттың бір бөлігі. Барлық денелер және тіріге қарағандағы барлық сыртқы күштердің жиынтығын экологияда орта деп атайды. Егер біз белгілі бір өсімдіктер немесе жануарлардың өмір сүру жағдайларына сипаттама бергіміз келсе, онда біз өмір сүру ортасы деген терминді қолданамыз. Ал қоршаған орта термині экологиялық ортаның организмдермен берілген бір уақыттағы қарым-қатынасына сәйкес қолданылады. Бұл түсінікті көбінесе адамның қоршаған ортасына қатысты қолдану шарт болып кеткен.
Біздің планетамызда тірі организмдер өзінің ұзақ тарихи даму жолынан өте төрт ортаға шоғырланған. Оларды географиялық қабық ретінде бөліп қарастырады: гидросфера, литосфера, атмосфера және биосфера.
Тіршілік ең алғаш рет су (гидросфера) ортасында пайда болғаны туралы біз білеміз. Кейін ұзаққа созылған тарихи даму барысында тіршілік жерге шығып, кейінірек ауаға (атмосфера) да тарады. Уақыт өте жерде өсімдіктер мен жануарлар пайда болды, олар жаңа ортада өмір сүруге бейімделе бастады. Организмдердің бір-бірімен зат алмасып, олардың бір-бірімен байланысы (үлкен айналым) нәтижесінде жердің жоғарғы қабаты – литосфера пайда болды. Литосфера Вернадскийдің айтуы бойынша(1978) биокостық дене. Үш орта туралы айтылып кетсе, төртінші орта – тірі организмдердің өздерінің жиынтығы немесе биосфера.
        
        «Орта»  ұғымы
Өмір сүру ортасы дегеніміз – тірі организмдер және олармен қарым-
қатынас жүргізетін табиғаттың бір ... ... ... және ... ... сыртқы күштердің жиынтығын экологияда орта деп атайды.
Егер біз белгілі бір ... ... ... өмір сүру ... ... ... онда біз өмір сүру ортасы ... ... Ал ... орта ... экологиялық ортаның организмдермен
берілген бір уақыттағы қарым-қатынасына сәйкес қолданылады. Бұл ... ... ... ... ... ... шарт болып кеткен.
Біздің планетамызда тірі организмдер өзінің ұзақ тарихи даму жолынан
өте төрт ... ... ... ... ... ретінде бөліп
қарастырады: гидросфера, литосфера, атмосфера және ... ең ... рет су ... ... пайда болғаны туралы
біз білеміз. Кейін ұзаққа созылған тарихи даму барысында тіршілік жерге
шығып, кейінірек ... ... да ... ... өте ... өсімдіктер
мен жануарлар пайда болды, олар жаңа ортада өмір сүруге бейімделе бастады.
Организмдердің ... зат ... ... ... ... ... ... жердің жоғарғы қабаты – литосфера пайда болды.
Литосфера Вернадскийдің айтуы бойынша(1978) биокостық дене. Үш орта туралы
айтылып кетсе, ... орта – тірі ... ... ... ... ... ... ұғымы
Биологиялық жүйе ретінде аутэкология жекелеген тірі ағзаны - жануар,
өсімдік немесе ... оның ... ... ... қарым-қатынасын
зерттейді. Қоршаған ортаға адамнан тәуелсіз Жерде пайда болған, яғни оған
мұраға өткен табиғи орта мен адам ... ... ... орта кіреді.
Аутэкологияның назары дара ... ... ... ... қарым-қатынасы төңірегінде шоғырланады. Қоршаған ортаға бұл
ағзаны қоршап жатқан, оның күйі мен ... ... ... не ... ... нәрсенің барлығы жатады. Тірі ағзаға әсер ... ... ... ... деп ... ... ... – ағза бейімдеушілік реакциялар, не
адаптациялар арқылы қоршаған ... ... ... ... ... ... қоршаған ортада көптеген экологиялық факторлар әсер
етеді. Дәстүроі жіктеу ... ... ... ... ... деп бөледі.
Экологиялық факторларды бірнеше критерийлерге жіктейді. Сырттан әсер
еткен факторлар организмдерге, ... ... әсер ... ... ... ... күн ... атмосфералық қысым, температура,
ылғалдылық, жел, су ағынының жылдамдығы және т.б. Ал ... ... ... ... ішкі ... ... ... болоды, олар экожүйенің ... ... ... ... ... мен құрылымы, экожүйелік айналымға қатысатын
заттардың концентрациясы, ауа, су, топырақ ... ... ... ... және қосалқы деп бөліп алу қажет.
Азық, су, жылу, жарық, оттетегісіз организмдердің өмір ... ... ... ... императивті факторларға немесе
өмір сүру жағдайларына жатқызады. Ал басқа, кейде ... емес ... ету ... деп ... ... экологиялық факторлар ішіндегі негізгілерінің
бірі. Ол санды, биомассалар, организмдер мен ... ... Осы ... ... ... ... ... кеңістік
ресурсы, энергия, жарық, жылу, ылғалдылық, оттегі, минералды ... ... ... енді ... ... ... ... айтылады.
Дәстүрлі классификациялар
Экологиялық факторларды классикалық және неғұрлым ... ... ... : ... ... және антропогендік факторларға
бөлу болып есептелінетіні туралы жоғарыда айтылып ... ... ... ... факторлар (температура, жарық, ылғалдылық, қысым және
т.б.),жатады. Екінші топқа – қоректену ... және ... ... ... ... әр ... ... (жыртқыштық, бәсекелстік,
паразитизм және т.б.) жатады. Ал үшінші топқа – адам ... ... ... ... ... (зиянды заттардың атмосфераға шығарылуы,
топырақ қабатының бұзылуы, табиғат ландшафтарының бұзылуы және ... ... ... болып табылады. Себебі, температураны абиотикалық
фактор ретінде қарастырсақ, ол ол тірі ағзалардың ... ... ... ... ауаның температурасы +13(С-дан төмендеген кезде
бал арадарының қозғалыстық белсенділігі артады, ал бұл ... ... ... көтереді.
Жоғарыда келтірілген жіктеулерден басқа ағзалардың қоршаған орта
факторларының ... ... ... ... ... (А. ... ... бар. Бұл жіктелу бойынша экологиялық факторлар үш топқа
бөлінеді:
1. Бірінші ... ... ... ... периодты
3. Периодсыз
Ең алдымен тірі ағзаларда периодты факторларға бейімделу пайда болады.
Мысалы, Жер шарының ... өз ... және ... ... ... ... ... Аталған факторлардың тұрақты түнде қайталану циклдері
Жердегі тіршілікке дейін де ... ... да ... бұл бірінші
ретті периодты факторларға бейімделуі олардың тұқым қуалау негізінде
ертеден қалыптасқан.
Екінші ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі болып табылады. ... ... ... ... екінші ретті фактор.
Периодты емес факторларға ағза мекен ететін ортада қалыпты ... Олар ... әсер ... ағзаларда бейімделу белгілері
пайда болып үлгере алмайды. Периодсыз емес ... ... ... ... – дауылды, желдер, найзағай, өрттер, сонымен қатар
адамның шаруашылық қызметін айтуға болады.
Экологиялық фактордың әсер ету ... ... ... ... ... алмастырады. Өзінің
тіршілік ету ортасында кез келген организм сан алуан ... ... ... факторлардың әсеріне ұшырайды. ... ... ... ... ... ... ерекше атап айту
жөн:
1. Ортаның қарастырылып отырған элементінің одан әрі ... су ... ... немесе тіршілік ету орнының теңіз
деңгейінен биіктігін экологиялық фактор ретінде ... ... ... суды мекендеуші организмдерге тікелей
емес, қысымның артуы, жарықтың кемуі, ... ... ... азаюы, су тұздылығының жоғарлауы, т.б. арқылы әсер
етеді; биіктіктің әсері ... ... ... ... ... артады.
2. Экологиялық фактордың әсері тікелей емес, аралық буындар арқылы
берілуі мүмкін, яғни ... ... ол ... ... ... ықпал көрсетеді. Экологиялық фактордың аралық
аралық ... ... ... ... құс базарларынан көруге болады.
Құс базарларында құстар орасан көп мөлшерде шоғырланады. Құстардың
осынша ... ... ... ... ... ... басты
рольді биогендік заттар атқарады: құстардың саңғырығы суға түседі;
судағы ... ... ... ... ... ... шоғырланады. Бұл өз кезегінде ... ... шаян ... концентрациясының
артуына әкеліп соғады. Олармен балықтар қоректенсе, балықтармен
базарды мекендеуші құстар ... бұл ... ... ... ... ... көрінеді.
Экологиялық факторлар табиғаты жағынан қаншалық әр алуан болмасын,
олардың әсерінің ... ... ... ... ... ... организмдердің тіршілік әрекетінің өзгерісі ... ал бұл ... ... ... ... ... ... талдау, оның төмендегідей заңдылықтарын атап көрсетуге болады:
1) фактордың белгілі бір ... ... ... ... ең ... ... ... бұл жағдайлар оптималды
жағдайлар деп аталады, ал фактор мәні ... ... ... деп ... ... мөлшері оптималдық жағдайдан неғұрлым ... дара ... ... әрекеті де соғұрлым
нашарлай түседі; осыған ... ... ... ету аймағы айқындалады.
3) Фактор мөлшерінің дара организмдер қалыпты тіршілік ете
алатын аралығы төзімділік шектері деп ... ... және ... ... ажыратылады.
Белгілі экологиялық толеранттық ұғымы төменгі шектен, яғни төменгі
пессимумнан (эколгиялық фактор мөлшері шкаласында оған ... ... ... ... шекке, яғни жоғарғы пессимумға (экологиялық
максимум) дейінгі ... ... ... максимумның экологиялық
минимум әсерімен теңдес шектеуші әсері туралы түсінікті, толеранттық заңын
тұжырымдаған В. Шелфорд. 1910 жылдан бері ... ... ... зерттеулер жүргізді, нәтижесінде көптеген өсімдіктер ... ету ... ... ... ... ... ... реакциясының кеңістік пен
уақытқа байланысты өзгеруі
Тіршілік әрекетінің экологиялық фактор әсерінің қарқынына тәуелділігі
кеңістік пен уақытқа байланысты өзгере ме? Бұл ... шешу үшін ... ... Aurelia aurita ... ... фактордың әсері
зерттелді. Сонда, ареалдың солтүстік бөлігінен, Канада ... ... ... максималды жиілікпен жиырылуы +18(С
градусқа – ... осы ... ... ... ... сәйкес
келетіндігі, ал Флорида жағалауынан алынған медузалардың қоңырауларының
максимал жиілікпен ... +29(С ... ... ... ... ... және ... популяцияларының өкілдері әр түрлі
температуралық оптимумдармен ... ... ... ... ... ... жататын шығыршық құрттардың кейбір даналары, ... ... ... Қара теңізден кем дегенде 60 жыл бұрын
бөлініп қалған лагуналарда тіршілік етеді. Егер ... Қара ... ... ... Өз кезкгінде, сол түрдің Қара ... ... ... ... ... олар да өліп қалады.
Келтірілген мысалдардан бір түр өкілдерінің экологиялық факторға
реакциясы кеңістікте өзгеретіндігі ... ... ... ... белгілі бір тар диапозонында тіршілік етуге неғұрлым жақсырақ
бейімделгенімен, қарастырылып отырған түр популяциялары ... ... әр ... ... және сол ... ... аталмыш түрдің
ареалы –шеңберінде эколгиялық жағдайлары біркелкі емес жерлерде ... ... Түр ... ... бір бөлігіндегі жағдайларда түр
үшін өте пайдалы болған бейімделулер, ареалдың өзге ... ... ... ... ... келмеуі мүмкін. Ботаниктер, көптеген
түрлердің ішінде ... ... ... өздері тіршілік еткен
жерлеріне сәйкес келетін ... ... ... ... ... ... ... әдетте тік, құмды ашық
алаңдарда тарбиып жайыла өседі, ал шағыл ... ... ... ... Орман ішінде өскен даналарының жапырақтары
мейлінше жалпақ, шағыл құмдарда ... ... ... ал ... ашық ... өскендердікі аралық сипатта
болады. Ашық құмды алаңдарда өскен өсімдіктерді майда түкшелер
басқан, басқа ... ... ... ... ... ... факторлар әсеріне жауап реакциясындағы байқалатын уақытқа
байланысты өзгерістерді талқылаған кезде, ең алдымен организмдердің жас
ерекшеліктеріне ... ... ... ... жас ... ... ... қарағанда тарлау болады.
Керісінше, жас организмдердің төзімділігі ересектердің төзімділігінен
әлдеқайда жоғары болатын мысалдар да белгілі: ... ... ... ... ... ... ... соң, тамақтану мен
өсуін жалғастыра берген. Көбелектер мұндай сынақтан соң өліп қалған.
Кез ... ... ... ... ... ... оның орта
факторларының өзгерістеріне өте осал келетін кезеңдері болады. Олар көбіне
ұрпақ беру және ерте ... ... ... ... де, ... деп ... ... уақытқа байланысты организмдердің экологиялық
факторлар ... ... ... ... қарастырайық. Бұл жерде
уақыттық тәуелділіктің екі ... ... және ... ... ... болуы мүмкін екендігін айта кету қажет. Ең алдымен түрлер
реакциясының ... ... ... ... периодтылық қоңыржай
және солтүстік ендіктерде айқын білінеді. Иаусымдық периодтылық үшін
температураның ... ... ... мәні ... және активтілік
сатыларының ауысуын да сол анықтайды.
Қысқы дамылдау – бұл физиологиялық күй. Дамылдау ... ... ... ... Демек, қысқы дамылдау – адаптивтік белгі.
Дамылдау сатысына тән белгі – ... ... ... , яғни ... ішкі ... пайдалануға көшу болып
табылады. Мұндай жағдайларда жануарлардың ... ... ... бүршіктеріндегі және т.б. судың мөлшері азаяды.
Сонымен қатар тәжірибелер өсімдіктер мен жануарлардың ... ... ... ... ... ... Организм суыққа бірте-бірте
бейімделеді. Бұл құбылысты суықпен шынықтыру деп атайды.
Өсімдіктер мен ... ... ... ... ... ... ... фактор жарықты ұзақтығыдеп санауға болады. Организмнің
күн ұзақтығына реакциясы фотопериодизм деп аталады. Бұл ... роль ... ... ... ... тек ... ұзақтығы ғана
периодты астрономиялық құбылыстарға байланысты туындайды.
Полинезия аралдары маңында ... ... ... ... қазан мен
қараша айларында ай фазаларының алғашқы ширектерінде теңіз
бетіне көтеріледі. Олардың көптігі ... ... суын ... ... ... ... оларды сүзіп
алып тамаққа пайдаланады.
Факторлардың виталдық және сигналдық ... ... ... ... ... ... ... жағдайда, ал өткен классификацияда нақ осы принцип қолданылған
болатын, оларды ... ... ... ... ғана ... ... көрсетілген ықпалдың өзге де формаларын ескеретін әдіспен
ажыратқан ұтымды сияқты. Бұл жолы барлық ... ... ... энергетикалық және сигналдық болып негізгі екі ... ... ... ... ... ... ... олардың энергетикалық күйін өзгертеді. Бұндай ... ... ... ... ... және ... ... Сигналды роль атқарушы ... ... ... ... ... ... күннің ұзақтығы, феромондар
және т.б. ) туралы информация ... ... ... ... ... ... та әсері болуы мүмкін. Мысал ретінде, негізгі
экологиялық фактордың бірі саналатын ... ... ... ... ... үшін ... энергияның негізгі көзі
болып табылады және экожүйелердің өнімділігінде маңызды роль
атқарады. Сонымен ... оның ең ... ... ролі ... әр ... ... ... синхрондастыру болып
табылады.
В.П. Тыщенко (1980) ... ... ... ... ... әсерін баса көрсету тиімдірек болады. Әр түрлі экологиялық
факторлардың виталдық ... тән ... ... ... екі жағында орналасқан екі бейоптималдық және екі ... ... ... ... үшін ... ... ... жағдайлар,
олардың тірі қалуына ықпао көрсететін агенттер ғана ... ... ... ... ... ... ... және леталды
аймақтарға ығысу ықтималдығын көрсететін сигнал да ... ... ... та, ... та ... болатын болса
температура мен ... тек қана ... ... ... ... себебі, өсімдіктер мен жануарлардың дене ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым жоғары болатын болса, организмдердің
жекелеген сатыларының дамуы үшін де, ... ... ... үшін ... кемірек уақыт қажет болады.
Температура тек даму жылдамдығына ғана ... ... ... ... да ... ... ... оның әсері пайдаланылатын қоректік
зат мөлшерінен, өсімталдықтан, жыныстық белсенділік деңгейінен және ... ... ... ... да ... мен жануардарға ықпалы
әр қилы. Бұл фактор ең алдымен даму жылдамдығына әсер етеді.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экологиялық факторлар туралы3 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы аймақтарының экологиялық жағдайына баға беру, аймақтың экологиялық жағдайының тәуекел факторларын және оны басқаруды талдау61 бет
Экологиялық факторлар жайында5 бет
Қазақстанда экологиялық туризмнің дамуы105 бет
Ауа – экологиялық фактор20 бет
Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың морфо – анатомиялық құрылымына экологиялық факторлардың әсері39 бет
Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың морфо – анатомиялық құрылымына экологиялық факторлардың әсері туралы ақпарат38 бет
Организмдердің тіршілігі үшін негізгі экологиялық факторлардың экологиялық мәні7 бет
Стенобионттық және эврибионттық организмдер. Негізгі абиотикалық факторлардың – жарықтың, температураның, ылғалдылықтың, тұздылықтың және т.с.с. экологиялық мәні. Абиотикалық факторлардың сигналдық мәні. Организмдердің индикаторлық мәні9 бет
Стенобионттық және эврибионттық организмдер. Негізгі абиотикалық факторлардың – жарықтың, температураның, ылғалдылықтың, тұздылықтың экологиялық мәні. Абиотикалық факторлардың сигналдық мәні7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь