1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс қарсаңындағы елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І тарау. 1916жылғы Ұлт.азаттық көтеріліс қарсаңындағы
елдің әлеуметтік.экономикалық жағдайы.
1.1.Көтерілістің алғышарттары мен себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2.1916жылғы 25.маусымдағы патша жарлығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7


ІІ тарау.Көтерілістің барысы,сипаты,тарихи маңызы.
2.1.1916жылғы көтеріліске ұлт зиялыларының көзқарастары ... ... ... ... ...9
2.2.1916жылғы Ұлт.азаттық көтерлісінің жеңілу себептері тарихи
маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасының өз тәуелсіздігін алғанына биыл он бес жыл. Қазақ халқының азаттық жолындағы күреске толы тарихына шығып отырған биігі ата-бабаларымыздың ғасырлар бойғы арманының орындалғандығының белгісі болып қалмақ. Егемендіктің тізгінін келер ұрпақ қолына нық ұстап отыруы үшін бүгіннен бастап бойында тарихи сананы қалыптастырып, ұлтжандылық рухта тәрбиелеу үшін бабаларымыздың тәуелсіздікті арман еткен күрес жолын жете зерттеп, қалдыру алдымен тарихшылардың жүгін ауырлатары анық.Өткеніміз бен бүгініміздің тағылымын түйіндеуге Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың өзі мән беріп, «Тарих толқынында» атты кітабында: «Қазақтың сана сезімі өткендегі, қазіргі және болашақтағы тарихтың толқынында өзінің ұлттық «Мен» дегізерлік ұлттық қасиетін түсінуге тұңғыш рет енді ғана мүмкіндік алып отыр деп тұжырымдады.Тәуелсіз ел болып отырған Қазақстанның тарихын әсіресе осы жердің түп иесі қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалыстарының тарихы. Сол қозғалыстарды басқарған ірі-ірі трихи тұлғаларының біздің азаматтық саяси тарихымыздан алатын орнын сол қозғалыстардың себептері мен салдарларын айқындайтын зерттеулердің қажеттілігі өмір сұранысы екені аян.Сондықтанда Отандық тарихымыздағы Ұлтымыздың бостандық алу жолындағы күресінің бір биігі саналған 1916 жылғы оқиға Қазақ халқының күрескерлік тарихын тұтас зерделеуде маңызды орын алады. Оның үстіне биылғы жылы тарихи маңызы зор оқиғаға 90-жыл толып отыр.
Кеңестік дәуірдегі зерттеулерде бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы,сол жылдары халық күресінің сипатына баға беру де қазақ даласының әр түкпірінде өршіген көтерлістердің жергілікті ерекшеліктерінің ескерілмеуінен оқиғаға жалпы тоқталып, 1916 жылғы көтерілістің тарихын және көтеріліс жетекшілері даралау, ондағы оқиғаны Қазан төңкерісінің алғышарты ретінде үлгі етіп, қарастыру дәстүрге айналды.Өңірдегі көтеріліс жетекшілері мен көсемдерінің қарадан шыққан тұлғалары ғана таңдалып алынып әспеттелді.
1916 ж. көтерілістің басты себептері әлеуметтік-экономикалық және саяси сипаттағы факторлар: отаршылдық езгінің күшеюі, жерді тартып алу, салықтар мен алымдардың шамадан тыс ұлғайтылуы, қазақ халқы мен аймақтың басқа байырғы халықтары жөнінде патша өкіметі жүргізген орыстандыру саясаты, қалың бұқара жағдайының күрт нашарлауы болды.
Бұл аталғандардың ішінен ежелгі қазақ жерлерінің жаппай, күшпен тар-тып алынуын және өлкені басқарудың отаршылдық жүйесінің күшейтілуін ең басты себеп ретінде қарастыру керек.
1916 жылғы көтерілістің басты мақсаты ұлттық және саяси азаттық болды. Сол арқылы ол қазақ халқының бостандық пен тәуелсіздік жолындағы бұрынғы бүкіл күресінің қорытындысын шығарды. Көтерілістің негізгі козғаушы күші ұлттық шаруалардың қалың тобы, сондай-ақ сол кезде туып келе жаткан жергілікті жұмысшы табының өкілдері, қолөнершілер болды.
1. Жамбылов.Д. Қазақстандағы Ұлт-азаттық қозғалыс. А., «Жеті жарғы.» 2001.161 бет.
2. Д.Джордж Орыстардың Қазақтарды отарлауы. А., «Ғылым»1997. 230 бет.
3. Әшекева Н. ХХғ. бас кезіндегі Қазақстандағы саяси әлеуметтік процесс лидерлерінің көзқарастары. А., 2004. 3 бет.
4. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. А., 1995.
5. Сутиева К.А. ХVІІІ-ХХ ғ. басындағы Қазақстаның саяси, әлеуметтік, экономикалық дамуының 1917жылға дейінгі орыс тарихнамасы. А., 2006. 50 бет.
6. Қойгелдиев М. Патша үкіметі қазақтарды әскерге неге алмады. // Қазақ тарихы. 2005. 109 бет.
7. Озғанбай Ө. Ресей мемлекеттік Думасы және Қазақстан. А., 1997. 234бет.
8. Ағыбайқызы.Қ. Ұлт-азаттық қозғалыстың зерттелуі.//Қазақ тарихы. 2006. 37 бет.
9. Мұхамеджанова Р.Ж.Отарлық езгіге қарсы ұлттық идеологияның қалыптасуының тарихи мәні.А., 2006.32 бет.
10. Қарсы боп ақ патшаға қазақ шықты. //Түркістан.2006.9 бет.
11. Бажақұлы Н.Елім деп туған ерлерім.//Дала мен қала. 2006.11 бет.
12. Рысқұлұлы Т.1916 ж ұлт-азаттық көтеріліс.//Ақиқат.2006.№6. 45 бет.
13. Көлбаев Т.Алашты аман сақтау үшін күрес.//Жас қазақ.2006.7 бет.
14. Нұрпейісов К.Ұлт-азаттық күрес және Алаш қозғалысы.//Ақиқат.1990.№6 45 бет.
15. Пірімбетова Е.Ө.Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс.А.,ҚазМЗА.2001. 54 бет.
16. Бекмағамбетов М.Жезқазған,Ұлытау өңіріндегі ұлт-азаттық қозғалыс және оның тарихи сабағы.А.,2001 30 бет.
17. Бекмағамбетов М.ХХ ғ. басындағы Атбасар,Ақмола уезіндегі ұлт-азаттық қозғалыс барысындағы ұлттық сана сезімнің жандануы.А.,2001 30 бет.
18. Асфендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. А., «Санат».1994. 72 бет.
19. Аманжолов К. Түркі халықтарының тарихы. А., «Білім» 1999. 130 бет.
20. Қазақ Совет энциклопедиясы. Т-4. А., 1974. 438 бет.
21. Учебно-методический практикум по истории Казакстана для семинарских занятий. 2002. 206 бет.
22. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., «Санат» 2001.312 бет.
23. Аманжолов К.Р. Қазақстан тарихы дәрістер курсы. Т-2. А., «Білім» 2004.
24. Қазақстан тарихы. Т-3.А., «Атамұра» 2002.765 бет.
        
        М а з м ұ н ы.
Кіріспе.................................................................
............................................3
І тарау. 1916жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс қарсаңындағы
елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы.
1.1.Көтерілістің ... ... ... ... ... ... ... көтеріліске ұлт ... ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Қазақстан Республикасының өз тәуелсіздігін
алғанына биыл он бес жыл. Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... биігі ата-бабаларымыздың ғасырлар бойғы ... ... ... ... Егемендіктің тізгінін келер ұрпақ
қолына нық ұстап отыруы үшін ... ... ... ... ... ... рухта тәрбиелеу үшін бабаларымыздың
тәуелсіздікті арман еткен ... ... жете ... ... ... ... ... анық.Өткеніміз бен бүгініміздің тағылымын
түйіндеуге Елбасымыз Н.Ә. ... өзі мән ... ... атты ... ... сана ... өткендегі, қазіргі
және болашақтағы ... ... ... ұлттық «Мен» дегізерлік
ұлттық қасиетін түсінуге тұңғыш рет енді ғана ... алып отыр ... ел ... ... ... ... әсіресе осы
жердің түп иесі қазақ халқының ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... тұлғаларының біздің азаматтық саяси
тарихымыздан алатын орнын сол қозғалыстардың ... мен ... ... қажеттілігі өмір сұранысы екені аян.Сондықтанда
Отандық ... ... ... алу ... ... ... саналған 1916 жылғы оқиға Қазақ халқының күрескерлік тарихын тұтас
зерделеуде маңызды орын ... Оның ... ... жылы ... ... ... ... толып отыр.
Кеңестік дәуірдегі зерттеулерде бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы
елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы,сол жылдары халық күресінің ... беру де ... ... әр ... ... көтерлістердің
жергілікті ерекшеліктерінің ескерілмеуінен оқиғаға ... ... ... ... тарихын және көтеріліс жетекшілері даралау, ондағы
оқиғаны ... ... ... ... үлгі ... қарастыру дәстүрге
айналды.Өңірдегі көтеріліс жетекшілері мен көсемдерінің қарадан шыққан
тұлғалары ғана таңдалып алынып әспеттелді.
1916 ж. ... ... ... ... және саяси
сипаттағы факторлар: отаршылдық езгінің күшеюі, жерді тартып алу, ... ... ... тыс ... қазақ халқы мен аймақтың ... ... ... ... өкіметі жүргізген орыстандыру саясаты,
қалың бұқара жағдайының күрт нашарлауы болды.
Бұл аталғандардың ішінен ежелгі қазақ жерлерінің жаппай, күшпен ... және ... ... ... жүйесінің күшейтілуін ең ... ... ... ... жылғы көтерілістің басты мақсаты ұлттық және саяси ... ... ... ол ... халқының бостандық пен тәуелсіздік жолындағы бұрынғы
бүкіл күресінің қорытындысын шығарды. Көтерілістің негізгі ... ... ... ... ... ... сол кезде туып келе жаткан
жергілікті жұмысшы табының өкілдері, қолөнершілер болды.
Көтерілістің ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... ... (екінің бірінде байлар, болыс басқарушылары, билер),
сондай-ақ демократияшыл зиялылардың жекелеген өкілдері қатысты.
Күрделі және ... ... ... ... өлке ... ... ... ие болды. Тек жекелеген ... ... ... ... ... ... мен ... элемент-тер
қолына алды.
Стихиялық қозғалыс бірте-бірте ұйымдасқан сипат алып, ... ... ... ... ірі ... (Жетісу мен Торғайда) пайда болды.
Көтеріліс ... ... ... және оның ... жүзі ... ... және кең көлемде орыстандыру саясатына және белгілі бір
дәрежеде ... ... ... ... қарсы бағытталған ұлт-
азаттық қозғалысына ұласты. Осы ... ол ... ... табы мен
шаруаларының соғысқа және патша ... ... ... қоз-ғалысымен
ұштасты.
Көтеріліс отаршылдыққа қарсы жөне империализмге қарсы бағытта ... ... ...... ... езгіден ұлттық және
саяси жағынан азат ету ... ... ... ... (ауылдың бай
үстем топтарына қарсы күрес) екінші кезекте қалды. Бірқатар жерлерде және
белгілі бір ... ... ... ... ... (оның Жетісу және
Торғай облыстарындағы жекелеген ошақтарында).
Қазақстан мен ... ... 1916 ... ... көтеріліс тұтас
алғанда Ресей империясындағы саяси және ... одан әрі ... ... себепші болды. Ол Ресейдегі әскери-
феодалдық және әскери-отаршылдық басқару жүйесінің іргесін шайқалтты ... отар ... ... ... ... XIX ... ... алған бүкіл ұлт-азаттық қозғалысының құрамдас бөлігі, буындарының бірі
болды.
Тақырыптың мақсат-міндеттері:Жоғарыдағы ұлт-азаттық көтерілістің
себептері,мақсат-міндеттеріне ... ... ... 1916 жылғы ұлт-
азаттық көтеріліс кезеңіндегі халықтың саяси,әлеуметтік,экономикалық
жағдайы,көтерілістің жеңілу себептері, мен ... ... ... ... талдау жасап,тақырыпты ашу ... ... ... ... шығады:
• Тақырыптың өзектілігін ашу;
• Көтерілістің алғышарттары мен себептеріне талдау ... ... ... мен ... сипаттама беру;
• Қазақ зиялыларының 1916 жылғы ... ... ... айқындау;
• Патшаның 1916 ж. 25 маусымдағы жарлығына шолу ... ... ... ... мен ... ... ... жұмыстың құрылысы: Жұмыс кіріспеден және негізгі тақырып
қаралған ІІ тараудан,қорытындыдан және сілтемелер мен ... ... ... ... ... ... ... қарсаңындағы елдің әлеуметтік-
экономикалық жағдайы.
1.1.Көтерілістің алғышарттары мен себептері.
1914 жылы басталған бірінші дүниежүзілік соғыс Ресей халықтарына ... ... ... ... және ... езгі ... Соғыс жылдарын-да
жергілікті жерлердегі патша шенеуніктерінің озбырлығы мен зорлық-зом-былығы
өлшеусіз өсті. ... ... ... ... және ... ... ... тартып алу жалғастырылды. Бір ғана Жетісу
облысында соғыстың алғашқы 3 жылында 1800 мың ... ... ... егістік алаптар тартып алынды, ал осы жерлердің нағыз кожай-ындары
қазақтар шаруашылық жүргізуге онша жарамды емес, ... ... ... ... ... ... ... көшірілді.
Соғыс орасан көп мөлшерде шикізатты, азық-түлікті, малды және басқа да
материалдық құндылықтарды жалмап жұтты. Шаңырақтарға жаңа ... ... ... басталған соң жергілікті халыққа салынатын салықтар 3-4
есе, ал жекелеген жағдайларда 15 есе өсірілді.
Егіс ... ... ... ауыл ... өндірісі
сұмдық ... ... ... ... ... ... ... казақ халқынан тартып алған
жердің жалпы көлемі 45 миллион ... ... және ... ... ... ... кесапаты - халық бұқара-
сының қайыршылануы, қымбатшылық ашаршылық еңбекшілердің жағдайына ауыр әсер
етті және өлке халқының әр ... ... ... белсенді наразылық
туғызды.
Соғыс жағдайларында «Қазақ» жалпы ұлттық газетінің төңірегіне біріккен
қазақтың либерал-демократиялық зиялыларының ... ... ... және олардың жақтастары, сондай-ақ қазақ
зиялыларынан ... ... ... ... Б ... және басқалар сынды «Айқап» журналының төңірегіне топтаскан
өкілдері басылып шыққан сөз ... ... ... ... нығайтуға
ұмтылды.[2]
Саяси көзқарастары мен әрекеттеріндегі айырмашылықтарға қарамастан
қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... «Оян, қазақ!» ұраны болды (осы атаумен 1909 жылы Міржақып Дулатовтың
өлеңдер жинағы жарияланған еді). Қазақ ... ... ... ... ... ... ұсынып және өз ойларын екінің
бірінде мысқыл тілімен білдіре отырып өлкеде ... ... ... ... ... жәрдемдесті. Халық санасына ұлт-азаттық күресінің
қажет екендігі идеясын сіңірді.[3]
Соғыс ... ... ... келе жатқан жалпыға бірдей
дағдарыс үрдісін тездетті. ... ... ... ... дерлік
аудандарын қамтыған,1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс ... ... ... бірі болды.
Көтерілістің басты себептері әлеуметтік-экономикалық және саяси си-
паттағы факторлар: отаршылдық езгінің күшеюі, жерді ... алу, ... ... ... тыс ... ... ... мен аймақтың
басқа байырғы халықтары жөнінде патша өкіметі жүргізген орыстандыру
саясаты, қалың ... ... күрт ... ... ... ішінен ежелгі қазақ жерлерінің жаппай, күшпен тар-тып
алынуын және өлкені басқарудың ... ... ... ең басты
себеп ретінде қарастыру керек. Верный уезі Пригородный ... ... ... 17 ... генерал-губернаторына
көтерілістің себептері туралы арызында дұрыс атап ... ... ... ... түсінбеген тыл жұмысына жүмысшыларды шақыру ғана
емес. Себеп тереңіректе жатыр. Бір жағынан, жерден кысым керу және ... ... ... ... ... ... ... негізгі
себептері болып табылады.[4]
Жер жөнінен қазақтар соңғы он жылда өте қатты қысым көрді: облыста 1903
жылы кұрылған қоныс аудару басқармасы ... ... ... ... қоюды күшті қарқынмен жүргізді. Соның салдарынан қазақтардың дайын
суландыру арықтары, бау-бақшасы мен ... бар ең ... ... ... Олар ... ... жерлерге қуылды; орман алқаптары түгелдей
қазынаның пайдаланылуына алынды...»[5]
Мұндай көрініс Қазақстанда жер-жерде байқалды.
1.2.1916жылғы 25-маусымдағы Патша ... бұрқ ете ... ... 1916 жылғы 25 маусымдағы
Қазакстанның, Орталық Азияның және ішінара Сібірдің 19 ... 43 ... ... ер азаматтарын тыл жұмыстарына (қорғаныс кұрылыста-рын
және әскери қатынас жолдарын ... ... ... ... жолдар салу және
т.б.) «Реквизициялау туралы» жарлығы тікелей себеп болды. Оның ... ... ... ... ... сөз ... кайта әңгіме
бейнебір малды реквизициялау (еткізу, алу) туралы болып ... ... ... адамның мүлкін зорлап алу) деген сөз қолданылды. ... ... ... ... тыл ... Қазақстаннан, Орталық
Азиядан 400 мың адам, сонын ішінде ... ... ... ... ... жуық адам алу ... Егер ... қазақ шаруашылықтарының
саны 700 мыңнан сәл ... ... ... әрбір үшінші шаруашылық
қызметкерінен айырылады екен, ал сонымен бірге мұндай ... ... ... ... ауқымдағы сұмдық апатқа айналатын еді.[6]
Жарлық туралы хабар жергілікті баспасөзде жарияланды және ... ... ... ... ... мен
түсініктемелер берілді. Жарлықтың бірқатар ережелерінін бұлыңғырлығын
отаршылдык әкімшіліктің жергілікті шенеуніктері ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторы мырзаға 1916
жылғы окиғаларға ... ... ... ... ... окоп жұмыстарына шақыру туралы айтылға-ны атап өтіледі.
Селолардағы бұрынғы орыс ... ... ... ... не ... кезде, халықты жұмылдыру («алу», «өткізу») шын мәнінде қарусыз
адамдарды кыруға әкеп соғады деп ... Ал ... өзі өз ... ... ... ... ... күшейтті. «...Мұның ең
кауіпті жұмыс екені, - деп ... одан әрі ... ... ... ... ... мәнін халыққа ешкім де ... ... оның ... ... өкімет орындары патша жарлығын асығыс түрде
орындауға кірісе бастады. Кейбір жағдайларда дөрекі ... ... ... ... ... 25 ... (19-43) бір ... асығыс алу халықты кайран
қалдырды... осы ұрандармен қатар киянат жасаушылықта қатар жүргізілді. Олар
орыс әкімшілігіндегі ... ... ... ... мен жай ғана
қателіктері, болыс баскарушыларының құлқыны және т.б. ... ... ... ... ... ... тікелей батқандықтан, толқудың өріс алуы сөзсіз
еді».[7]
Қазақстандағы көтеріліс 1916 жылғы 25 ... ... ... ... басталды. Шілденің бас кезінде Қазақстанның ... ... ... ... ... көп ... ... ұласты. Халык ашуызасының алғашқы сокқыларына ... ... ... тікелей жасаған болыс басқарушылары,
ауыл старшындары және патша әкімшілігінің басқа да ... ... ... Ол кезде қазақтарда метрикалық куәліктердін болмағанын пайдаланып,
олар тізімге жас шамасына қарамастан кедейлерді ... ... ... ... пара алып ... ... Іс жүзінде тізімдер жасау
жүйесі жаппай парақорлық пен қиянат ... ... ... ... өкімет орындары лауазымды адамдарды, болыс-тарды,
село және ауыл ... ... ... ... ... ... ... молдалар мен мүдәристерді, ұсақ ... ... мен ... ... және орта оқу
орындарында оқушыларды, үкіметтік мекемелердің шенеуніктерін, дворян және
кұрметті азамат құқықтарын пайдаланатын ... ... ... ... ... ... және ... жерлерде оны жүзеге асырудың
әділетсіз әдістері түңілуге дейін жеткізген, қолына түскенімен қаруланған
еңбекшілер патша өкіметінің ... ... ... ... ... ... ... бас салып «адам
бермейміз!» деп айқайлап, ... ... ... ... ауыл ... ... мен ... өртеді.
Жүргізілген істер мен жұмыска алынушылардың ... ... ... тыл ... адам алудан осындай жолмен кұтыламыз деп санады.
Стихиялық қозғалыс бірте-бірте ұйымдасқан сипат алып, ... ... ... ... ірі ... (Жетісу мен Торғайда) пайда болды.
Көтеріліс бүкіл Қазақстанды қамтыды және оның ... жүзі ... ... және кең көлемде орыстандыру саясатына және белгілі бір
дәрежеде ауылдардың феодал-бай үстем ... ... ... ұлт-
азаттық қозғалысына ұласты. Осы тұрғыдан ол ... ... табы ... ... және ... өкіметіне қарсы революциялық қоз-ғалысымен
ұштасты.
1916 жылғы көтерілістің басты мақсаты ... және ... ... ... арқылы ол қазақ халқының бостандық пен тәуелсіздік жолындағы бұрынғы
бүкіл күресінің қорытындысын шығарды. ... ... ... ... шаруалардың қалың тобы, сондай-ақ сол кезде туып келе ... ... ... ... ... ... ... көтерілістің ұлт-азаттық сипатта болуы себепті ... ... ... ... ... ... байлар, болыс
басқарушылары, билер), ... ... ... ... ... және ... болған көтеріліс кең-байтақ өлке аудандарының
көпшілігінде ұлт-азаттық ... ие ... Тек ... ... ... ... байлардың үстем топтары мен ... ... ... ... қатар ұйғырлар, өзбектер, қырғыздар, дүнген-дер
және басқа да кейбір халықтардың өкілдері қатысқан Оңтүстік ... жөне ... ... ... Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-
азаттық козғалысы кұрамы жағынан бір ұлттың козғалысы болды.[8]
ІІ тарау. Көтерлістің барысы,сипаты,тарихи ... ... ұлт ... ... ... ... жарлығы мен көтеріліске көзқарас бір ... жоқ: ... ... топтарының белгілі бір бөлігі, сондай-ақ
«бұратаналық әкімшілік» дейтіннің шенеуніктері «реквизиция туралы» ... ... ... және оны ... жүзеге асырушылар болды; қазақ
зиялыларының батыл өкілдері (мысалы, Тоқаш Бокин, Жаңабай ... ... ... ... ... ... Сейітқали Мендешев,
Бәймен Алманов және ... ... ... ... ... ... және
халықты қарулы қарсылыкка шакырды, ал «Қазақ» газетінің төңірегіне біріккен
либерал-демократияшыл зиялылардың жетекшілері (А.Байтұрсынов, ... және ... ... ... адам ... асыкпауға, қайта
әуелі дайындық шараларын жүргізуге көзін жеткізуге талай рет ... ... ... олар ... ... ... өкіметінің аяусыз жазалау
шараларының кұрбанына айналады деп орынды санап, ... ... ... ... «...Патшаның жарлығы – Акиқат және оған қарсы
пікірлер болмауы керек, - делінген «Қазак» газетінің 1916 жылғы 6 ... ... - ... ... ... ... ... бұл халық үшін
күйзеліс әкеледі. Қазір — соғыс уакыты, тәртіп катал; ... ... ... ол ... ... әкеп ... отбасына
бақытсыздық әкеледі...» .[9] Нақ осы газет 1916 жылғы 11 ... ... ... М.Дулатовтың атынан алаш
арасында бұйрықты ешқандай қарсылықсыз іске асыруды жақтады. Сонымен бірге
олар аңғалдықпен, егер ... тыл ... ... ... жеңгеннен
кейін олар өз жағдайын жеңілдетуге және автономия алуға үміт ете ... ... ... ... ... ... ... бас болып) мұндай
екі ұдай жағдайда, балға мен төстің ... ... есте ... ... ... ... ерекшеліктерінің бірі күреске төменгі топтардың
көтерілуі болғаны ... Ауыл мен ... ... ... ... айлакерлік
жасады, өйткені олар ішінара болыс, старшын, жергілікті аппа-раттың
қызметкерлері жөне т.б. ... ... ... ... ... екінші
жағынан - ұлттық зиялылар, ең алдымен оның Ә.Бөкейханов және оның «Казақ»
газеті редакциясындағы серіктері ... ең ... ... ол ... ... ... ... соғысқа жұмылдыруды жақтаған Ресей
конституциялык-демократиялық партиясының ... ... ... ... Осыны негізге алып және өзін жалпы ресейлік зиялылардың
бір ... деп ... ... пен оның жақтастары майданға ... ... Олар ... ... ... қатысуды патша
үкіметі, орыс жұртшылығы барлық туындайтын зардаптарымен коса алғанда ... ту ... ... беру деп ... ... ... ... тағдырдың жазғанына көнуге,
Қазақстан бір бөлігі болған соғысып жатқан державаға көмектесуге шақыруы
осыдан. Бұл ... ... ... ... ... ... Бұқараның іс-қимылын басқаруға, олардың саяси тәлімгерлері
болуға ... ... ... ... ... ... себептері нақ
осында болатын.
Тұрар Рысқұлов атап өткендей: «қазақтардың бұл ... ... ... сол ... өмір сүрген құрылыс пен патша
өкіметінің жергілікті жерлердегі әкімшілігіне қарсы болды... Патшалык ... ... ... ... ... ... ынтымақтаса жұмыс істеді. Бұл ... ... ... ... жасалған керексіз көтеріліс деп сипаттап,
барлық келіспеушіліктерді ... ... ... ... болар еді деп
көрсетті».[12]
Сонымен бірге ұлтгтык, қазақ зиялыларының жетекшілері қазақтарды тыл
жұмыстарына шақыруды ... ... ... ... ... және олардың майдан өңірі аудандарындағы тұруы мен жұмыс істеуі ... ... ... ... нақты қадамдар ... ... ... ... 7 ... Орынборда шақырылған бес
облыс (Торғай, Орал, Ақмола, Семей және ... ... жеке ... ... Олар ... ... бастамашылар (Ә.Бөкейханов пен
оның серіктері) жалпы алғанда тыл жұмыстарына шақы-рылғандарды ... ... ... тізімдерін жа-сау кезіндегі заңсыздык
көріністерін және жергілікті өкімет орындарының ауыл тұрғындары мен казак
әскерлерінің жазалау ... ... ... жағдайлар ұйымдастыру
жөніндегі арандатушылықтарын әшкереле-генін көрсетеді. Осы ... ... ... деп атап көрсетіледі: «25 маусымдағы аса
жоғары жарлық қазақтарға, сол жарлыктың өзі жарияланбаған ... ... ... хабарландыру ны-санында мәлім болды.[13]
Бұл халыққа ашық аспаннан жай түскендей әсер етті. Жергілікті ... аса ... ... ... ... орындауға кірісе бастады... Тізімге
қазақтардың жасын ауылнайлар ез бетімен енгізеді... кейбір ... ... ... біле тұра ... ... бай ... өз балаларының жа-сын
әдейі ересек етіп жазғызды... ... ... ... өз ... ... ... жасағысы келіп, оларды адам алуға қарсыласты ... ... ... ... ... жасаушылықтар арқасында... өкімет орындарының
қазіргі буыны казактардың ... ... рет ... Дала ... отрядтарының пайда болуы орасан үлкен ауданның бейбіт ... ... Осы ... ... болғандардың бәрі аса жоғары жарлыкты
орындауға өте асығыс кіріскендікпен түсіндіріледі. Халықты ... ... ... қолдану қажет».[14] Кеңеске қатысушылар осы шаралар
ретінде ... ... 17 ... тұратын қарар ұсынды. Олардың ең
бастылары мыналар болып табылады:
«1) ...Солтүстік уездер үшін адам алу 1917 ... 1 ... ... ... ... үшін - 1917 ... 15 наурызға дейін кейінге қалдырылсын.
2) Бірінші кезекте 19-31 жастағылардың ... бірі ... ... кішіден басталсын, өйткені бұл жастағылардың дені әлі ... ... 5) ... ... ... жергілікті жерлердегі мемлекет
қорғау жөніндегі жұмыстарға қалдырылсын.
... 9) ... ... ... ... шақырудан
босатылсын.
10) Бұрынғы асығыс жасалып, дұрыс берілмеген ... ... ... он ... бір ... ... комитет сайланып, ауыл
жиынының қатысуымен жаңа тізім жасау осы комитетке тапсырылсын.
... 14) Ауырып қалған жұмысшылар жараланғандармен ... ... ... ... ... ... және ... одақтар мекемелерінің
қарауында болуға тиіс. Жұмысшы қазақтарды басқаратын мекемелердің құкықтары
мен міндеттері туралы нұскау шығарылуға тиіс.
... 17) ... ... ... ... ... қажет болуына қарай
демалыс алатын болсын...»[15]
Патшалық өкімет орындарына табыс етілген бұл құжатқа Қазақстанның бес
облысы ... ... ... Ә.Бөкейханов және оның хатшыла-ры
О.Алмасов пен М.Дулатов қол қойған. Егер бұл құжатты мұқият оқып ... ... ... ... ... ... ... болашақтағы ұйымдастырушылары) өздерінің қолдан ... ... ... ... ... XX ... ... ресми тарихнамада үнемі айтылып келгеніндей, «ұлт мүдделеріне
сатқындық ... ... ... кезекте дәлелдейтінін аңғару киын
емес.
Оның көрнекті өкілдерінің бірі Міржақып Дулатов 1929 жылғы 7 қаңтарда
ОГП У ... ... ... ... деп ... «1916 жыл ... ... дейінгі қазақ халқын тыл жұмыстарына ... ... ... ... жарлығы кенеттен жарияланды. Қазақ халқы толқыды... ... мен ... бар ... ... ағылды. Губернаторлар
жер-жерге барды, түрмелер батыл адамдарға лык ... ... ... ... тура ... ... «Бірде-бір қазақ тірі қалмаса да патша
жарлығы орындалады».[16]
Осының бәрін, ал ең бастысы - ... ... ... көрген біз халыққа өкімет орындарына қарсыласпауға кеңес
бермекші болып ... ... ... тең болмайтынына, қазақ ... ... ... ... орны ... ... ұшырайтынына сенген
едік, кейбір жолдастар қазір ұлттық қазақ зиялылары сол кезде көтеріліске
басшылық ете алмады деп ... ... ... ... ... өкіметінің ізіне
еріп кетті және т.б. деседі. Менің ойымша, сол кездегі мән-жаймен, шын
жағдаймен ... ... ... адам мұны ... ... жылғы көтерлістің жеңілу себептері,тарихи маңызы.
Жеке-жеке бұрқ еткен толқулар көп ұзамай қарудың күшімен ... ... ... мен ... ... ... ... «Қазақ» газетінің редакциясы тыл жұмыстарына жөнелтілген қазақтардың
мұқтаждарына ... ... ... және осы мақсатпен барлық қазақ
зиялыларына ... ... ... ... өз ... ... бұратаналар бөлімін құруға шақырды. Зиялылар (көпшілік бөлігі
халық мұғалімдері) бұған үн ... және көп ... ... ... ... ... ... құрылды. Мен Минскіге бәрінен кейінірек
аттанып кеттім...».[17]
Қазақстанның әр түрлі аудандарында пайда болған стихиялы қозғалыс ... ... ... ала ... ... ... - ... Әшекеев,
Ұзақ Саурықов, Жәмеңке Мәмбетов, Тоқаш Бокин, Әубәкір Жүнісов, Серікбай
Қанаев, Монай және ... ... мен ... және Торғайда (басшылары
— Әбдіғапар Жанбосынов, Амангелді Иманов, Әліби Жангелдин және ... ірі ... ... ... ... ... 1) шілде - стихиялық наразылық
көріністері, 2) тамыз — оның ... ... ... және 3) ... — көтерілістің біртіндеп бәсеңдеуі және жеңіліс табуы деген кезеңге
бөлуге болады.
М.Тынышбаевтың ... ... 25 ... патша жарлығы Жетісу
қалаларында 8 ... ... ... ... ... уездеріне
жұмысшыларды шақыру туралы телеграммалар одан да бұрын, 2 және 3 ... ... ... хабарлар мен алынатындардың тізімдерін жасау ... ... ... ... ... ... ... соты
прокурорының қорларында сақталған құжаттардың ... ... ... туралы хабар алынғаннан ... ... ... Әлжан болысы
қазақтары: «Жат жерде өлгенше, осында өз ... ... ... ... да, ... бармаймыз жөне ешкімді жібермейміз» , - деп айқай
салған. 6 шілдеде Акбейіт алқабында ... ... ... ... ... ... ... жиналысында көтерілістің Қарқара ошағы басшыларының бірі
Жәмеңке Мөмбетов былай деп ... ... ... кәрілердің
өлгені жақсы, ақ патшаның жарлығын орындамаймыз». Оны Ұ.Саурықов, ... ... ... және ... басқа да
қатысушылар колдады. Бұл ... ... 11 ... ... Подворков
пен урядник Плотниковқа жеткізді; 1916 жылғы 7 және 8 ... ... ... 40 ... жердегі Үшқоңыр алқабында Верный уезі Жайылмыш
және басқа да жақындағы болыстардың өкілдері арнаулы съезге жиналып, ... ... ... ... ... берілмесін, таудан жазыққа түспейік, өкімет орындары тарапы-нан
күш қолдану ... ... ... ... қирату, тыл жұмыстарына
шақырылушылардың тізімдерін, болыс басқармаларының кеңселерін өртеуге ... ... ... ... ... жасалсын деген шешім қабыдданды.
Шілде айының бас кезінде толқулар Верный уезінің Батыс және оңтүстік
бөліктерін де ... ... ... ... ... ... ... Қосанұлы және басқалар басшылық етті.
1916 жылы жасы ... асып ... ... ... ... ... үлкен жасағын басқарды. Көтеріліс жасалған жағдайда ... ... ... әзір ... және ... үй ... кермеде
ерттеулі ат тұруына ұсыныс жасалды.
Верный уезі Ұзынағаш болысының Үлкенсаз мекенінде Жетісудың он ... ... 5 ... ... адам ... жоғарыдай шешім қабылдаған
съезі болып өтті. «Оқтың астына барғанша, осында ... ... ... ... Көп ... ... енжар нысандары жер-жерде
семсерлермен, аңшылык, мылтықтарымен, суык ... ... ... ... ... ... ... Верный қаласынан батыстағы өзінше бір
орталығына, Жетісу облысындағы ... ... ... ... ... ... ... 1916 жылғы 13 шілдеде Жетісу
облысының әскери губернаторы генерал-лейтенант ... ... ... ... ... ... қазақтарды бір
жерге шоғырландыру мақсатымен қырдан тауға көше ... ... ... және ... өлкесінде соғыс жағдайы жарияланды.
Патша өкіметі орындары ... ірі ... ... әкелді, әскери гарнизондарды
нығайтты, Жетісудағы қоныс аударушы халықтың ауқатты топтарынан қазақ және
қырғыз көтерілісшілерін жазалау үшін ... ... ... ... ... уезі көтерілісшілерінің Асы жайлауында, Қарқараның таулы алқабында,
Самсы ... ... ... ... Жалаңаш, Кұрам елді мекендері
аудандарында, Лепсі уезінің Садыр— Матай болысында және басқа ... ... ірі ... болды.
Осындай жағдайларда Верный уезінің батысында Б.Әшекеев Жетісудың
бытыраңқы көтерілісшілер топтарын біріктіру үшін ... ... ... үшін ол 1916 ... 13 тамызда Ошақты деген жерде әр түрлі болыстар
өкілдерінің съезін шақырады, съезде тыл жұмыстарына ... алу ... ... ... қарулы қарсылық көрсетуге дейін барып бағынбауға
шешім шығарылды.
Өз адамдарымен Үшқоңыр тауындағы Ошақты сайына орнығып ... ... ... дайындала бастады, сонымен бірге көтерілісшілердің
қатарын жаңа ... ... ... ... ... ... ... басқаша болды. 1916 жылғы көтеріліске қатысқаны
үшін сот ... ... ... ... ... ... қарағанда, Жайылмыш болысының
көтерілісшілері мен оның ... ... ... ... алған соң уезд бастығы подполковник Базилевский жазалау отря-
дымен аталған ... ... ... 13 ... ... жазалау
отрядымен қақтығысы болып, ол нашар қаруланған және ұрыс қимылдарын
жүргізуден тәжірибесі жоқ ... ... ... ... қарсаңында Қаскелең станицасында ұйымдастырылған
көтерілісшілерді ыдырату және оның басшыларын тұтқындау жөніндегі ... ... ... Көп ... әр ... ауылдардың өкілдері
көтерілісшілердің қатарын тастап кете бастады. ... ... ... ... қиын ... ... тиіс болды: не Кытайға кету
керек еді, онда ... ... ... ... ... ... не туыстары мен ауылдастарын құткарып қалу үшін патша ... өз ... ... керек еді. Бекболат Әшекеев екіншісін таңдады. Ол
өкімет ... өз ... ... ... ... ... кінәні өз мойнына алды.
Верный қаласы гарнизоны бастығының міндеттерін уақытша атқарушы генерал-
майор Грызаловтың 1916 ... 1 ... ... ... (ол
көтерілісшілерді сөзсіз қырғынға ... ... ... өз ... берілгеннен кейін) отрядтық дала сотына беру
туралы ... ... деп ... ... ... ... ... 4-
ауылының қазағы Бекболат Әшекеев бұратана жұмысшыларды реквизициялау ... ... ... ... кедергі жасауға ... ... ... Ол ... 13 ... ... жағдайында тұрған Жетісу
облысының Верный уезіндегі өзінің ... ... ... жерде... көтеріліс
ұйымдастыру үшін заңсыз съезд ... онда ... ... ... ... ... жөне өкімет орындарына қарулы қарсылык
көрсетуге қаулы етті, подполковник Базилевский баскарған казактар отрядына
аттылы ... ... ... ... ... де... ... әрекеттері үшін жоғарыда аталған қазақ Бекболат Әшекеевті... мен
соғыс уақытының заңдары бойынша соттау үшін ... ... ... сотына беремін.[21]
7 қыркүйекте Верный қаласында Верный әскери гарнизонының соты бо-лып,
ол Бекболат Әшекеевті өлім жазасына кесіп, дарға асу ... үкім ... ... облыстың әскери губернаторы Фольбаум нақ сол күні бекітті.
Үкім бір күннен соң, яғни 1916 ... 9 ... ... ... деген жерде орындалды.
Бекболат Әшекеевтен кейін оның ең жақын 23 серіктері Түркістан өске-ри-
округтік сотына ... ... сот 1917 ... 17 ... ... ... ... бәрі тағылған айыптауларға өздерін кінәлі деп ... ... ... ... ... ... Саты-ханов,
Әшекеев, Карақсин, Әбішев, Сұлтанов, Нұрбаев, Аманбаев, Екейбаев, Әбдірәшев
дарға асылды.
Б.Әшекеевтің баласы ... ... ... ... мен ... 20 жыл ... ... жұмыстарға айдалды. 8 адам соның
ішінде болыс баскарушысы Сәт ... ... ... ... ақталды.
Қыркүйекте - қазан айының басында барлық жағынан жазалау ... ... ... ... ... табанды шайқаса оты-рып
шегініп, Шыңжаңға ... ... ... ... ... уезінің ізінше онымен көршілес Сырдария
облысының Әулиеата уезінде көтеріліс басталды. ... ... атап ... оның ... ... ... ... облысы қазақтарының ма-ңызды
көтеріліс ошақтарының бірі болды. Тапсырма бойынша, Әулиеата ... ... ... тиіс ... 1916 жылғы тамыздың аяғына қарай шақыру
пункттеріне 3 ... адам ғана ... ... толқу тамыздың бас кезінде басталды. Сырдария об-
лысы әскери губернаторының ... ... ... 1916 ... ... ... көтерілістің барысы туралы баяндамасында айтылғанындай,
«Көшеней болысы қазақтарының 50 ... жуық ... 1 ... ... үйін ... оның ... талап әкетті. Орыс халқы үрейленіп,
поселкелерден қашып жатыр, ал қазақтар көршілес Пішпек уезінің болыстарымен
қосылып, кыр көрсетуде және ... ... деп ... Көп
кешікпей бұл толқулар қарулы аттаныстарға ұласты. 1916 жылғы 20 ... ... ... ... ... қарулы тәртіпсіздіктер басталды.
Мерке-Пішпек телеграф қатынасы үзілді» көтерілісшілер ... ... үзіп ... Олар Мер-ке станицасына үш жағынан өрт
қойды, ал көтерілісшілердің бір бөлігі Луго-вое селосын ... ... ... ... түні ... прапорщик Дутко командалық ететін
жазалау отрядына шабуыл жасады. Жазалаушылар таң атқанға ... ... ... ... ... ... ... көтеріп ақ атпен жүрген
жетекшісі ... ... ... ... учаскесінде (Құрғаты болысында)
көтерілісшілердің отрядына басшылық етуде «Ақкөз деген бір ... ... ... ... «ол ... соң ... алынып, ұрып-соғылған, бірақ
тірі қалған».[23]
1916 ... 6 ... ... ... ... Петроградқа әскери министр Д.Шуваевқа былай деп телеграф арқылы
хабарлады: «Әулиеата уезінде Луговое ... ... ... ... ... ... жол ... шабуыл жасады, көмекке 100 адамнан тұратын
атты ... ... ... ... онға ... (үй) ... селосын қазақтардың үлкен тобыры қоршап алған, мұнда
қазақтарға ... ... ... жеткізіп жәрдем көрсетуде,
бүлікшілер арасында молдасы және әулиеаталық және ... ... ... ... өкімет орындары 1916 жылғы кыркүйектің ... ... ... ... үшін ... ... ... запастағы полкінің қосымша екі ротасын жіберуге мәжбүр болды.
Әулиеата уезіндегі көтерілістің бастапқы кезеңіне Ташкент мұғалімдер
институтындағы оқуын үзіп ... ... ... Рысқұлов қатысты. Батыл
болғанмен, жағдайды нашар білетін командирлердің белгілі бір жағдайда қалай
істеуге болатынына ... ақыл ... ... аз ... ... ... ... алдын ала ұйымдастыру, қарулы күрес
ошақтарын өзара үйлестіру, орыс ... ... ... ... ... ... жекелеген отрядтарының
жетекшілері қабылдады. Бірақ ... ... ... қандай тактиканы
тандап алу керектігіне ... ... пен ... пікірлері
қабыспады. Т.Рысқұлов өзінің саяси тәлімгерлік ... екі ... ... ... ... әкімшілігінің күштерімен айқасқа әзірлену
үстінде көтерілісшілер құпиялық жайын онша ... ... ... мен
Әулиеата уезінің полициясы, әкімшілігі ... ... ... ... ... алу ... қолданды. Полицей приставы
Т.Рысқұловты тұтқынға алуға ... ... оны ... және полицейлерде
тікелей айғақтардың болмауы құтқарды. Сезікті ... ... ... ... басып-жанышталып, Т.Рыскұлов окуын жалғастыру үшін
Ташкентке қайтып барды.
Көтеріліс ... және ... ... ... ... ... ... барлық 48 болысында үкіметке қарсы толқулар
орыналған.
1916 ... 7 ... 5 ... ... уақыт кезеңінде Ақмола және
Семей облыстарындағы көтерілісті ... ... ... ... барон Таубе жасаған анықтамада мынадай деректер ... ... ... Зайсан уезінде — әрқайсысында 1000 адамнан
асатын бірнеше топ, Семей ... — 7000 ... топ, ... ... ... адам саны — 3 мыңға дейін жететін бірнеше топ ... ... ... ... ... — 30 мыңға дейін жететін
қазақтар және Ерейментау тауларында — 5 мыңға ... ... ... ... ... — 7000-нан астам және Қосағаш ауданында 2000-ға дейін
қазақтар топталды».[24]
Жетісу, Сырдария, Ақмола, Семей ... және ... ... ... ... ... ... немесе оны
аяусыз басып-жаныштау үрдісі жүріп жатқан кезде, Торғай дала-сында ол ... күн ... ... ... ... Әбдіғапар Жанбосынов, Амангелді
Иманов, Әліби Жангелдин бастаған Торғай көтеріліс ошағы ең ... ... ... ... ... дәлелдейтініндей, көтерілістің Торғай ошағы шырқау
шыңына жеткен кезінде ... ... ... ... ... ... ... және көршілес облыстардың бірқатар уездерін басып
алған) көтерілісшілер саны 50 мың адамға жуық болған. ... ... уезі ... ... ... ... Торғай уезі негізінен
қыпшақ және арғын рулары шоғырланған 13 ... ... ... ... толқулар қыпшақтар мекендеген ... ... ... Қарақопа болыстарын, сондай-ақ негізінен арғындар
мекендеген Тосын, Майқарау, Сарықопа, Наурызым, екінші Наурызым ... ... етек жаю ... ... Жанбосынов қыпшақ
көтерілісшілерінің ханы, ал Шолақ ... ... ... ханы
болып сайланды. Кейіннен 1916жылғы 21 қарашада 13 болыс (6 болыс қыпшак, 6
болыс арғын жөне 1 ... ... ... ... ... арасында
атақты Нияз бидің ұрпағы Әбдіғапар ... ... ... ... ханы ... ... (Әбдіғапар өзін әмір деп атаған).
Құрылтайға қатысушылардын. келісімімен ... ... ... ... Иман батырдың немересі - Амангелді Иманов ... ... ... (бас ... ... ... ... келген жөне көп кешікпей көтерілісшілерге қосылған, осы ... ... ... ... ... ... болды.[25]
Ондаған мың ұйымдаспаған көтерілісшілерден Ә.Жанбосынов, А.Има-нов және
олардың ең жақын серіктері ондықтарға, жүздіктерге және ... ... ... ... жасақ құрды. Әрбір қолды ... ... ... ... мыңбасы койылды. Кейкі Көшкінбаев
бастаған арнаулы мергендер тобы ... ... ... ... ... ... ... бақылауындағы аудандарда, шынына
келгенде, төменгі ауылдық-болыстық әкімшілік жойылды, азаматтық ... ... ... ... А.Иманов және олар басқарған
әскери кеңес тыл ... ... ... ... ... ... азық-түлікпен, атпен камтамасыз етуді,
ұстаханаларда колдан мылтық, кылыш, қанжар, ... және т.б. ... ... А.Иманов бастаған 15 мың көтерілісші Торғай қаласын қоршады.
Қаланы қоршау бірнеше күнге созылды. ... ... ... ... ... калаға қарай үш бағытта келе жатгы. Патша
жазалаушыларының басым күштері жақындап ... ... ... ... ... коршауды койып, патша ... ... ... 16 ... ... ... жалпы саны 12 мың адамға
жуық сарбаздар Түнкойма ... ... ... ... ... ... ... жасады. Көтерілісшілердің негізгі көпшілігі адам
күшін сақтау үшін карашаның екінші жартысында Торғайдан 150 ... ... ... кара ... ... Осы ... 1916 жылғы карашаның
екінші жартысынан 1917 жылғы ақпанның ортасына дейін жазалаушыларға ... ... ... ... мен жазалаушылар арасында
Татырда, Акшығанақта, Доғал Үрпекте, Күйікте ... ... ... орналасқан Батпаққара ауданындағы шайқастар
шиеленісті болды. Шайқас 1917 жылғы ... ... ... ... ... 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі Казақстанның бар-лық
аймақтарында катаң басып жанышталды. ... және ... ... ... 12 атты әскер жүздігі, 11 ... жаяу ... ... ... ал ... көтерілісшілеріне қарсы патшалық өкімет
орындары 17 атқыштар ротасын 18 қазақ жүздігін, 4 атты ... ... ... 10 ... және басқаларды әкеп төкті. Алайда жазалау-шылар
Қазакстанның біркатар аудандарында көтерілісті Ақпан революция-сына дейін
баса ... ... ... ... ... патша екіметі
қүлатылғаннан кейін ғана тоқтатылды.
Көтерілісті басып жаныштау үшін ... ... ... ... 8 750
найзалы мылтығы бар 95 рота, 3900 қылышкері бар 24 жүздік, 16 ... 47 ... ... ... ондаған қазақ және қырғыз ауылдар ... ... ... ... ... ... ... өкімет орындары
қудалаған 300 мың қазақтар мен ... ... ... ... төрттен бірі Қытайға қашып кетуге мәжбүр болды.
Генерал-губернатор Куропаткин бекіткен сот үкімі бойынша ғана Түркістан
өлкесінде қоныс аударушылар селоларының тұрғындарынан ... ... ... ... ... және ... қаза ... адамдарды
қоспағанда, 1917 жылғы 1 ақпанға қарай 347 адам өлім жазасына, 168 ... ... 129 адам ... ... 1916 ... 25 ... әділетсіз жарлығының қасіретті
зардаптары осындай болды.[26]
Ресей ... ... ... 1916 ... 25
маусымдағы патша жарлығы шығуының ең басынан-ақ оның заңсыз ... егер бұл ... ... ... ... ... халық
толқуларының пайда болуы анық екенін ескерткен еді.
1916 жылғы ... ... ... ... мен ... өкілдері болып табылатын Мемлекеттік Дума мүшелері Ішкі
істер министрлігі мен Әскери министрлікке жарлықты ... ... ... анықтауды талап еткен болатын. Бірқатар депутаттардың сауал ... ... ... ... ... заңдылығы мен Мүмкіндігі және
зардаптары ... ... ... ... ... бірнеше рет
талқыланды. 1916 жылдың тамызында Мемлекеттік Думаның ... мен ... ... өткендердің бәрімен жергілікті жерде
танысу үшін өз фракцияларының тапсыруымен Түркістанға барды. Мемлекеттік
Думадағы трудовиктер ... ... А.Ф. ... ... ... өлкесінде болып жатқан оқиғаларды орыс тарихының маскара беттері деп
сипаттады. Ол «.. .25 ... ... ... ... ... ... ... кезінде Ресей империясының негізгі және негізгі ... бәрі ... ... ... ... бұзылған», — деп
мәлімдеген.[27]
Мемлекетгік Думаның мұсылмандар фракциясының мүшесі ... ... ... ... ... және оның ... ... колдай келіп, Қазақстан мен Орталық Азия ха-лықтары
көтерілісінің ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі атқарушы өкімет орындарының соған тікелей байла-нысты іс-
қимылы деп айқын ... ... ... ... агенттерінің заңсыз
әрекеттеріне қоса, - деді М.Г. ... - ... ... ... ... ... бұратаналарды шақыру туралы жарлык шығару актісінің
заңсыздығы да, бұл актіні жүзеге асырудың ... да ... ... бойы ... және ... ... ... өз
пікірін де, оның өмірлік мүдделерін де елемеудің ... ... ... ... - орыс ... ... ... жөніндегі
саясатының принципі».
Қорытынды.
1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының сан ... ... ... ... ... орын ... ... дүниежүзілік соғыс
жағдайларында көтерілістің жалпы жұрт таныған басшылары ... ... ... ... ... ... ... Т.Орысов, Ж.Құдайбергенов, С.Қа-наев, М.Ұзақбаев,
А.Сұлтанбеков және басқалар, көтерілісшілердің саяси көсемдері Т.Бокин,
Т.Рысқұлов, ... ... Б. ... және басқалар кезінде Сырым
Датов, Исатай Тайманов, Махамбет Өтемісов, Жанқожа Нұрмұхамедов, Кенесары
және Наурызбай Қасымовтар, ... ... және ... ... жолындағы күреске халықты көтерді. Кенесары Қасымов басшылық
еткен ұлт-азаттық қозғалыстан кейін 1916 жылғы көтеріліс ... рет ... ... барлық аймақтарын әр түрлі дәрежеде қамтып, бүкілқазақтық
сипатталды. 1916 ... ... ... ... өлкенің бірқатар
аудандарында (негізінен, Қазақстанның оңтүстігінде және ... ... ... ... ... өзбек және басқа да халықтар
өкілдерінің де ... ... ... шекаралас аудандарда көтеріліске
шыққан қазақтар мен қырғыздар патша жазалаушыларына қарсыласудың ... ... ... ... (Қазақстан) және Қарақол
(Қырғызстан) ... ... уезі ... және ... ... ... жері және ... отаршылдыққа қарсы жөне империализмге қарсы бағытта бол-ды.
Көтерілістің басты міндеті — ... ... ... ... және ... азат ету ... салыстырғанда, таптық мәселе (ауылдың бай үстем
топтарына қарсы күрес) екінші кезекте қалды. Бірқатар жерлерде және ... ... ... ... соғысқа ұласты (оның Жетісу және Торғай
облыстарындағы жекелеген ошақтарында).
Қазақстан мен Орталык Азиядағы 1916 жылғы ... ... ... ... ... ... және ... одан әрі асқына түсуіне себепші болды. Ол ... ... және ... басқару жүйесінің іргесін шайқалтты және
шығыстың отар халықтарының империалистік езгіге қарсы XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... бөлігі, буындарының бірі
болды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Жамбылов.Д. Қазақстандағы Ұлт-азаттық қозғалыс. А., «Жеті ... ... ... ... ... ... А., ... 230 бет.
3. Әшекева Н. ХХғ. бас кезіндегі Қазақстандағы саяси әлеуметтік ... ... А., 2004. 3 ... ... М. Алаш ... А., ... ... К.А. ХVІІІ-ХХ ғ. басындағы Қазақстаның саяси, әлеуметтік,
экономикалық ... ... ... орыс ... А., 2006. ... ... М. ... үкіметі қазақтарды әскерге неге алмады. // ... 2005. 109 ... ... Ө. ... ... Думасы және Қазақстан. А., 1997. 234бет.
8. Ағыбайқызы.Қ. Ұлт-азаттық қозғалыстың зерттелуі.//Қазақ тарихы. 2006. 37
бет.
9. Мұхамеджанова Р.Ж.Отарлық езгіге қарсы ... ... ... ... 2006.32 ... Қарсы боп ақ патшаға қазақ шықты. //Түркістан.2006.9 бет.
11. Бажақұлы Н.Елім деп ... ... мен ... 2006.11 ... ... Т.1916 ж ... ... 45 бет.
13. Көлбаев Т.Алашты аман сақтау үшін күрес.//Жас қазақ.2006.7 бет.
14. Нұрпейісов К.Ұлт-азаттық күрес және Алаш қозғалысы.//Ақиқат.1990.№6 45
бет.
15. Пірімбетова ... ... ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыс және
оның тарихи сабағы.А.,2001 30 бет.
17. Бекмағамбетов М.ХХ ғ. басындағы Атбасар,Ақмола ... ... ... ... сана ... ... 30 бет.
18. Асфендияров С. Қазақстан тарихының очерктері. А., «Санат».1994. 72 бет.
19. Аманжолов К. Түркі халықтарының ... А., ... 1999. 130 ... Қазақ Совет энциклопедиясы. Т-4. А., 1974. 438 бет.
21. Учебно-методический практикум по ... ... для ... 2002. 206 бет.
22. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., ... ... ... К.Р. ... тарихы дәрістер курсы. Т-2. А., «Білім» 2004.
24. Қазақстан тарихы. Т-3.А., «Атамұра» 2002.765 бет.
-----------------------
[1]Н.Ә.Назарбаев. Тарих толқынында.292-293 ... ... Н. ХХ ғ. бас ... ... ... ... процесс
лидерлерінің көзқарастары. А., 2004.3 бет.
[3] Бұл да сонда.
[4]Рысқұлұлы .Т. 1916 ... ... ... ... 2006.№6.58-60
бет.
[5] Нұрпейсов К. Ұлт-азаттық күрес және Алаш қозғалысы. //Ақиқат.1990. №6
45 бет.
[6] Демко Джордж Оыстардың ... ... А., ... 1997.230 ... ... Е.Ө. ... ... қозғалыс. А., ҚазМЗА.
2001.54 бет.
[8] Қарсы боп ақ патшаға қазақ шықты. //Түркістан.2006. 9 бет.
[9] Әшекева.Н. ХХ ғ. бас кезіндегі Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... Бұл да ... Жамбылов.Д. Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалысА., «Жеті жарғы» 168
бет.
[12] Рысқұлұлы Т. 1916 жылғы Ұлт-азатық қозғалыс. ... . 2006. №6. ... ... Ағыбайқызы Қ. Ұлт-азаттық қозғалыстың зерттелуі. А., «Ғылым» 2006.
[14] Жамбылов Д. Қазақстандағы Ұлт-азаттық қозғалыс. А., «Жеті ... ... Бұл да ... Мұхамеджанова Р.Ж. Отарлық езгіге қарсы ұлттық идеологияның
қалыптасуының ... ... А., 2006,32 ... ... Д. ... ... ... А., «Жеті жарғы» 168
бет.
[18] Бұл да сонда.
[19] ... Е.Ө. ... ... қозғалыс. А., ҚазМЗА. 2001.
54 бет.
[20] Бұл да сонда.
[21] Бұл да сонда.
[22] Жамбылов Д. Қазақстандағы Ұлт-азаттық ... А., ... ... ... ... К. Ұлт-азатық күрес және Алаш қозғалысы.//Ақиқат.1990. №6
45 бет.
[24] Бекмағамбетов. ХХғ. басындағы Атбасар,Ақмола уезіндегі. Ұлт-азатық
көтеріліс барысысындағы ұлттық сана ... ... А., 2001. ... ... Д. Қазақстандағы Ұлт-азаттық қозғалыс. А., «Жеті жарғы» 168
бет.
[26] Қарсы боп ақ патшаға қазақ шықты//Түркістан. 2006. 9 бет.
[27] Озғанбай Ө. ... ... ... және ... А., 1994. ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Амангелді Иманов5 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
1950 - 1980 жылдардағы КСРО-ның халықаралық қатынастар жүйесіндегі Үндістанмен байланысы61 бет
АҚШ заңнамасында колданылатын құқықтың орын алуы16 бет
Беларусь Республикасы63 бет
Валюта бағамы38 бет
Валюта негізгі түсініктері, еркін валюта бағамдары23 бет
Валюта – дербес экономикалық категория ретінде37 бет
Валюта, валюталық қатынастардың теориялық негізі38 бет
Валюталық жүйелер және олардың қызмет етуінің теориялық негіздері32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь