Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу барысындағы еңбекке ақы төлеу және шығындарды өтеу

КІРІСПЕ
1 ТАРАУ. ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС БОЙЫНША ІС ЖҮРГІЗУ БАРЫСЫНДАҒЫ ЕҢБЕККЕ АҚЫ ТӨЛЕУ ЖӘНЕ ШЫҒЫНДАРДЫ
ӨТЕУ
1.1 Іс жүргізу шығындарың өтеу мәселелері және төлеттіру тэртібі
1.2 Азаматтардың мүлкіне келтірілген зиян үшін жауапкершілік
1.3 Азаматтардың өмірі мен денсаулығына зиян келтіргені үшін
жауапкершілік
2 ТАРАУ. ЖЕКЕ АДАМНЫҢ МОРАЛЬДЫҚ ЗАЛАЛ ШЕГУІ .ОҒАН ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚАСТАНДЫҚ ЖАСАУДЫҢ САЛДАРЫ ЖӘНЕ ЗАЛАЛДЫҢ ОРНЫН ТОЛТЫРУДЫҢ ТҮСШІГІ
2.1 Жеке адамға қылмыспен келтірілген моральдық зиян ұғымы
және түсінігі
2.2 Моральдық зиян келтіргені үшін азаматтық.құқықтық жауапкершіліктің залалдың орнын толтырудың түсінігі
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қазақстан Республикасында қүқықтық реформа қалыптасуының бірінші кезеңі аяқталып келеді; оның екінші кезеңінің бағдарламасы талқылануда. Азаматтар қүқықтарының басымдылығы мен заң жүзіңде қорғалатын мүлделерінің конституциялық жағдайын жүзеге асыру, сөз жоқ, реформада басты орын алуы тиіс. Бү_ған, көбіне садалық заңдарды жэне бір жағынан — "қылмыстық" қү_қықты жетілдіру арқылы қол жетуі мүмкін, Алайда, азаматтық қүқықты жетілдіру жэне оны қолданудың тиімділігін арттыру аталған конституциялық қағиданы жүзеге асыруда негізгі рөл атқаруы тиіс.
Қазақстан Республикасының 1999 ж. 1 шілдеден бастап күшіне енген Азаматтық кодексі (ерекше бөлім) қолданылып жүрген заңдардағы көптеген олқылықтардың орнын толтырып, біздің қүқықтық жүйені дамыған елдердің қүқықтық жүйелеріне жақындата түсті. Осыған қарамастан, азаматтык қүқық қатынастарын реттейтін Азаматтық кодекстің жалпы бөлімін жэне басқа нормативтік актілерді қабылдау және кейін қолдану тэжірибесін басшылыққа ала отырып, Азаматтық қодекстің ерекше бөлімі аяқталған түрге жету үшін біраз уақыт жэне қажырлы еңбек ету керек деп сенімділікпен айтуға болады.
Бүл монографияда азаматтық қүқықтың нарықтық қатынастар дами бастаған түста жеткілікті көңіл бөлінбеген бір саласы — азаматтық-қүқыктық жауапкершілік институтына зейін аударылады. Сондықтан адамның және азаматтың қүқықтарын қорғау түрғысынан қарағанда, көрсетілген институттың рөлін анықтау біздің зерттеуіміздің негізгі мақсаты болды. Қазіргі өмір шындығын ескере отырып, азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің жалпы қағидаларына да талдау жасалады, мүнда жеке адамға қылмыстық қастандықтың салдары ретінде туындайтын деликт (азаматтық құқық бүзушылық) жауапкершілікті талдауға негізгі көңіл бөлінеді. Нарықтық қатынастардың қалыптасуы мен дамуының қазіргі кезеңінде пайдакүнемдік сипаттағы қылмыстың өсуін ескере отырып, бү_л проблеманың алға қойылуы ерекше маңызды болып көрінеді.
Азаматтық-қүқықтық жауапкершілікті көздейтін нормаларды қолданбайынша, көптеген жағдайлар коммерциялық айналымдарда да ойдағыдай шешілмейді. Азаматтық-қүқықтық жауапкершілік
маңыздылығының өсуі қылмыс пен басқа да қүқық бұзушылық нысаны болып табылатын азаматтардың, заңды түлғалардың қүқықтарын қылмыстық қүқық қолдану субъектілері жеткілікті дәрежеде үғынбай отырғандығына да байланысты. Мүның үстіне, олар азаматтық сот ісін жүргізу тэртібі жағынан да тиісінше қорғалмаған. Қүқық қол-дану субъектілері құқық бүзушылықтың зардаптарына (оның ішінде қылмыстарға) үнемі толық дәрежеде аза-маттық-қүқықтық баға беріп отырмайды.
1. Қараңыз: Теория государства и права /Под ред. С.С Алексеева. - М: Юридическая литература. 1985. 425-бет.
2. Ащеулов А.Т. Кредитные правоотношения колхозов в СССР.- М. 1971. 409-бет.
3. Лившиц Р.З. Теория права: Учебник. - М.: БЕК. 1994. 224-бет.
4. Қараңыз: Сонда. 23-бет.
5. Қараңыз: Хутыз М.Х., Сергейко ГІ.Н. Энциклопедия права: Учебное пособие М.: Былина. 1995. 8-бет.
6. Тархов В.А. Ответственность по советскому гражданскому праву. -Саратов: Изд-во Саратовского ун-та. 1973. 6-бет.
7. Сонда.
8. Қараңыз: Басин Ю.Г. Ответственность за нарушение гражданско-правового обязательства: Учебн. посо-бие. - Алматы: Әділет-Пресс. 1997. 5-бет.
9. Қараңыз: Оразаева С. Мои права — мое богатство (проекты) //Ваше право. 1998. 5 маусым.
10. Қараңыз: Басин Ю.Г. Көрсет. жұмыс. 5-бет.
11. Қараңыз: Тархов В.А. Көрсет. жұмыс. 8-бет.
12. Қараңыз: Юрченко А.К. Разграничение административных и гражданских правоотношений //Проблемы гражданского и административного права. -Л.: ЛГУ. 1962. 81-бет.
13. Қараңыз: Газетпдшов Н.И. Деятельность следователя по возмещению материального ущерба. - Казань: Изд-во Казанского ун-та. 1990. 6-бет.
14. Қараңыз: Ведомости Верховного Совета Казах-ской ССР. 1987. №43. 542-бап.
15. Қараңыз: Юридическая газета. 1999. 28 шілде.
16. Қараңыз: САГШРК. 1994. №9. 91-бап.
17. Қараңыз: Додин Е.В. Административная деликтология в системе юридической науки // Советское государство и право. 1991. №12. 33-бет.
18. Қараңыз: Матвеев Ю.Г. Англо-американское деликтное право. М.: Юридическая литература. 1973. 23-бет.
19. Қараңыз: Қазақстал Республикасының Конституциясы — Он екінші сайланған Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің тоғызыншы сессиясында 1993 жылғы 28 қаңтарда қабылданған. Алматы. — Санкт-Петербург. 1993.49-бет.
20. Қараңыз: Ведомости Верховного Совета СССР. 1988. №22. 355-бап.
21. Сонда. 1961. №50. 525-бап; Ведомости Верховного Совета и Правительства Казахской ССР. 1964. №2.
22. Қараңыз: Ведомости Верховного Совета СССР. 1973. №27. 348-бап.
23. Қараңыз: СПСССР. 1973. Отд. 1.№20. 111-бап.
24. Сонда. 1989. Отд. 1. №32. 145-бап.
25. Қараңыз: Бюллетень Верховного Суда СССР. 1979. №3. 10-16-беттер.
26. Сонда. 1986. №6. П-19-беттер.
27. Қараңыз: Бюллетень нормативных актов Министерств и Ведомств РК. 1992. №4. 72—78-беттер.
28. Қараңыз: Вестник Верховного СудаРК. 1993. №1. 37-39-беттер.
29. Сонда. 1996. №1. 34-35-беттер.
30. Сонда. 1995. №1. 43-53-беттер.
31. Қараңыз: САППРК. 1993. №8. 97-бап.
32. Қараңыз: Что опер там нашарил: болыной завод в кошаре!//Караван. 1999. 9шілде.
33. Қараңыз: САПП Р С. 1994. №9. 91-бап.
34. Қараңыз: Ведомосги Верховного Совета СССР. 1961. №50. 525-бап; Известия (Советов народных депутатов СССР). 1991. 26 маусым.
35. Қараңыз: Белякова А.М. Гражданско-правовая ответственность за причинение вреда: Теория [ практика. М.: Изд-во Московского ун-та. 1986. 21—37-беттер.
        
        КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасында қүқықтық реформа қалыптасуының бірінші
кезеңі аяқталып келеді; оның екінші ... ... ... қүқықтарының басымдылығы мен заң жүзіңде қорғалатын мүлделерінің
конституциялық жағдайын ... ... сөз жоқ, ... ... орын алуы
тиіс. Бү_ған, көбіне садалық заңдарды жэне бір ...... ... ... қол ... ... Алайда, азаматтық қүқықты
жетілдіру жэне оны қолданудың ... ... ... ... ... ... ... рөл атқаруы тиіс.
Қазақстан Республикасының 1999 ж. 1 ... ... ... ... ... ... ... қолданылып жүрген заңдардағы көптеген
олқылықтардың орнын толтырып, біздің қүқықтық жүйені ... ... ... ... ... Осыған қарамастан, азаматтык қүқық
қатынастарын реттейтін Азаматтық кодекстің жалпы бөлімін жэне ... ... ... және ... қолдану тэжірибесін басшылыққа
ала отырып, Азаматтық қодекстің ерекше ... ... ... жету ... уақыт жэне қажырлы еңбек ету керек деп сенімділікпен айтуға болады.
Бүл монографияда азаматтық қүқықтың нарықтық ... дами ... ... ... ... бір ...... институтына зейін аударылады. ... ... ... қүқықтарын қорғау түрғысынан қарағанда, көрсетілген ... ... ... ... ... мақсаты болды. Қазіргі өмір
шындығын ескере отырып, азаматтық-құқықтық ... ... да ... ... ... жеке ... қылмыстық қастандықтың
салдары ретінде туындайтын деликт (азаматтық ... ... ... ... ... ... Нарықтық қатынастардың
қалыптасуы мен дамуының қазіргі кезеңінде пайдакүнемдік сипаттағы ... ... ... бү_л ... алға ... ... маңызды болып
көрінеді.
Азаматтық-қүқықтық жауапкершілікті ... ... ... жағдайлар коммерциялық айналымдарда да ойдағыдай
шешілмейді. ... ... өсуі ... пен басқа да қүқық бұзушылық нысаны болып
табылатын азаматтардың, ... ... ... қылмыстық қүқық
қолдану субъектілері ... ... ... ... да
байланысты. Мүның үстіне, олар азаматтық сот ісін жүргізу тэртібі ... ... ... ... ... ... ... бүзушылықтың
зардаптарына (оның ішінде қылмыстарға) үнемі толық дәрежеде аза-маттық-
қүқықтық баға беріп ... ... ... мемлекеттігінің ерте кезеңіне арналған
жұмыстарында шарттық және азаматтық жауапкершілікке негізінен бөлек талдау
жүргізіледі, бүл КСРО мен ... ... ... ... ... сай ... еді. ... Қазақстан Республикасының егемендік алған
сэтінен бөліп түрған уақыт аралығы үдайы өсіп келеді. Бүрын "новелла"
("қосымша") мәртебесін алып келген ... заң ... ... қүқықтық
материяның үйреншікті қабатына айналды. Оның ішінде ... ... ... ... ... жэне ... ... актілері де осыларға жатады. Алайда, мүны толық дэрежеде азаматтық-
қүқықтық жауапкершілікке арналған нормаларға ... ... ... ... ... қү_қықтың өзге салаларынан кейінірек
енгізіле бастады, мүны ... ... ... ... ... ... ... берілуімен тусіндіруге болады.
Қазіргі уақытта республикада жоғары теориялық деңгейде ... ... ... пайда болды. Олар заңды түлғалардың, азаматтық ... ... ... мен ... ... ... ... үйымдық-қүқықтық формаларын, міндеттілік қүқықтың, инвестициялық
қызметтің, кэсіпкерлік субъектілері мен өзге де ... бар ... ... ... ... ... ... арналған.
Азаматтық-қү_қықтық жауапкершілік проблемалары, оның ішінде моральдық зиян
келтіргені үшін жауапкершілік ... ... ... сөз
болады. Алайда, түтас алғанда, олар "ерсілі-қарсылы" талданбады. Сондықтан
авторлар бүл ... ... ... ... азаматтық-қүқықтық
жауапкершілікке жеткілікті көңіл бөлмеушіліктің орнын ... ... Атап ... біз азаматтық-қүқықтық жауаіжершілікті, сонымен бірге
азаматтық қүқықтың реттеуші нормаларының ... ... ете ... ... ... ... ... заң алдындағы жауапкершілік, атап
айтқанда, азаматтық-қүқықтық жауапкершілік болмайынша, қоғамның қазіргі
даму ... ... ... ... ... ... сөз түрінде қалуы
мүмкін.
Біз келтірілген жалпы тү_жырымның негізінде бірқатар ... ... ... ... ... әр ... салаларының
нормаларына сөйкес пайда болған мүліктік талаптардың әмбебап қүралы ретінде
бағаланады. Мүліктік жауапкершіліктің барлық қалған ... ... ... осы қызметті атқарады.
Азаматтақ-құқықтық жауапкершілік дегеніміз - бүл қүқық ... ... ... жэне ... ... ... дами отырып, бір-
бірінен көптеген түрлі элементтерді қабылдаған. ... ... ... ... ... және ... ... үшін ортақ
маңызы бар. Мүндай мән-жай бірқатар жағдайларда еске ... ... ... ... нормаларды қолданатын қазіргі қағида жэне
оларды қолдану ... әлі де ... ... ... Монографияда осы
секілді кемшіліктерді жоюға бағытталған практикалық үсыныстар беріледі.
Монографияның теориялық жэне практикалық ... бар. ... ... ... ... ... ... мен
жетілдіруге қомақты үлес қосары сөзсіз.
1 ТАРАУ. ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС БОЙЫНША ІС ЖҮРГІЗУ ... ... АҚЫ ... ... Іс ... ... өтеу мәселелері және төлеттіру тэртібі
Қоргаушының заң көмегіне ақы ... заң ... ақы ... ... ... заңдарға сәйкес
жүргізіледі.
Қылмыстық процесті жүргізетін орган, ... ... ... ... ... заң ... ақы төлеуден толық немесе ішінара
босатуға ... Бүл ... ... ... ақы төлеу республикалық
бюджет қаражатының есебінен жүргізіледі.
Адвокаттардың еңбегіне ақы төлеу жөніндегі шығындар ҚР ҚІЖК ... ... ... ... ... ... ала ... немесе
сотқа клиентпен келісім жасамай, тағайындау бойынша қатысқан жағдайда да
республикалық ... ... ... ... мүмкін.
Аудармашының, маманның, сарапшының орындаған жүмысы үшін сыйақы алуы
Қылмыстық іс бойынша іс жүргізу ... ... ... ... ... ... жүмысты қызметтік тапсырма тэртібімен орындаса - жүмыс істеген орнында
жалақы;
егер ... ... ... ... міндеттерінің аясына кірмесе жэне
жүмыстан тыс уақытта орындалса - Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... есебінен
сыйақы;
егер жүмысты осы тараппен уағдаластық бойынша орындаса тараппен жасалған
шартта белгіленген мөлшерде сыйақы алады.
Осы ... ... ... ... ... ... сыйақы
қылмыстық процесті жүргізіп отырған органның аудармашы, ... ... ... кейін шығарған қаулысының негізінде төленеді.
Қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысқан адамдардың шыққан шығындарын өтеу
Қылмыстық сот ісін ... ... ... ... ... ... олардың заңды өкілдерінің, қорғалушы
мен сеніп тапсырушы үшін тегін заң көмегін көрсететін қорғаушы мен ... ... ... ... маманның, сарапшының, куәгердің
мынадай шығындары республикалық бюджет қаражатының есебінен өтелуге жатады:
қылмыстық істі ... ... ... бойынша келуге байланысты
шығыстар:
- темір жол, су, ... ... ... ... және сол ... басқа да көлік түрлерімен жол жүру қү_ны, ал ... ... ... ... - эуе ... жол жүру ... қызметтік іссапарларға ақы төлеу үшін қабылданған норма ... ... ... ... ... өтемейтін реттегі түрғын үйді жалдау қүны;
бүл адамдар үшін қылмыстық процесті жүргізуші органның талап етуі ... ... ... тысқары жерде түруы қажет болған кезде және
тэуліктік ақыны үйым, жүмыс беруші ... ... - ... ... үшін ... ... ... жү_мыс беруші сақтайтын жағдайлардан
басқа, қылмыстық процесті ... ... ... етуі ... ... ісін ... қатысуға кеткен барлық уақыт үшін орташа жалақы;
сол ... ... ... ... ... ... етуі бойынша тергеу
ісіне немесе басқа да іс жүргізу эрекетіне қатысуы нэтижесінде ... ... ... мүлікті қалпына келтіруге немесе ... ... ... ... мен ... ... оның ... өкілінің,
куэнің, аудармашының, маманның, сарапшының, куәгердің қылмыстық процесті
жүргізуші органның талап етуі бойынша қылмыстық сот ісін ... ... ... ... ... ... ... сақтауға міндетті.
• Маман мен сарапшыға сондай-ақ оларға тиесілі химиялық реактивтер ... ... ... ... ... басқа да шығыс
материалдарының қүны, сондай-ақ жү_мысты ... үшін ... ... ... ... ... көрсетулер жэне машина уақытын
түтынғаны үшін төлеген ақысы өтеледі.
Қылмыстық іс ... іс ... ... шыққан шығындар осы баптың бірінші
бөлігінде көрсетілген адамдардың ... ... ... процесті
жүргізуші органның қаулысының негізінде, заңдарда белгіленген мөлшерде
өтелуге жатады. Аталған шығыстар сонымен қатар осы ... ... ... ... тергеу ісіне қатысуға тартқан тараптың есебінен не
осы Кодексте көзделген басқа жағдайларда өтелуі мүмкін. Осы ... ... 1, 2 жэне ... ... шығындар заңдарға сәйкес
қылмыстық процесті жүргізуші органның өз ... ... ... ... шыгындары:
Куэларға, жэбірленушілерге жэне ... ... ... ... ... ҚР ҚІЖК 173, 174-баптары тәртібімен
төленетін сомалардан; түрақты жалақысы жоқ ... ... ... ... ... ... қалыпты жүмыстарынан қол үздіргені
үшін төленетін сомалардан; жүмыс істейтін және түрақты ... ... ... және ... заңды
өкілдеріне, куэгерлерге олардың қылмыстық ... ... ... ... кеткен барлық уақыты үшін толық алмаған ... үшін ... ... міндеттер қызметтік тапсырма тэртібімен
орындалғаннан басқа жағдайларда ... ... ... ... алдын ала тергеу процесінде немесе ... өз ... үшін ... ... ... заң көмегін көрсеткені
үшін төленетін сомалардан, сезікті, айыпталушы немесе сотталушы адам ... ... не ... ... алдын-ала тергеуге немесе сотқа
клиентпен келісім жасамай, тағайындау бойынша қатысқан ... ... ... мен жөнелтуге жүмсалған сомалардан; сот сараптамасы
органдарында сараптама жүргізуге жүмсалған сомалардан; тергеуден немесе
соттан ... ... ... ... ... сомалардан;
айыпталушыны тергеушіге немесе сотқа ол ... ... ... алып ... ... сондай-ақ сотталушының дэлелсіз
себептермен ... не оның ... мас ... ... ... ... басқа уақытқа қалдыруға байланысты жүмсалған сомалардан; ... ... іс ... кезінде келтірілген өзге шығындардан қүралады.
Іс жүргізу шыгындарын төлеттіру
Іс жүргізу шығындарын сот сотталушыға жүктеуі мүмкін ... олар ... ... ... осы ... төртінші жэне бесінші ... ... ... ... ... ... сот
сотталушыдан іс жүргізу шығындарын төлеттіруге қүқылы. Іс жүргізу шығындары
жазадан босатылған сотталушыға да ... ... ... ... ... іс жүргізу шығындары мемлекет
есебіне жатқызылады. Егер аудармашы өз ... ... ... ... болса, онда оның еңбегіне ақы төлеуді ... ... ... ... өтейді.
Егер сезікті немесе айыпталушы қорғаушыдан бас тартатынын мэлімдесе, бірақ
ол қанағаттандырылмай, қорғаушы іске тағайындау ... ... ... еңбегіне ақы төлеу жөніндегі шығындар мемлекет ... ... ... іс ҚР ҚІЖК ... ... бөлігінің 1, 2-
тармақтарына жэне 269-бабының екінші бөлігіне сэйкес қысқартылған жағдайда
іс жүргізу шығындары ... ... ... Егер ... ... ақталса, сот оны ол кінэлі деп танылған айыппен байланысты іс жүргізу
шығындарын төлеуге міндеттейді.
Іс жүргізу шығындары оны ... тиіс адам ... ... дәрменсіз
болған жағдайда мемлекет есебіне жатқызылады. Егер іс жүргізу шығындарын
төлеттіру сотталушының асырауындағы ... ... ... эсер ... ... сот сотталушыны іс жүргізу шығындарын
төлеуден толық немесе ішінара босатуға қүқылы.
9
Іс бойынша бірнеше сотталушыны ... деп тани ... сот іс ... ... ... ... ... төлеттірілуге тиіс екенін
белгілейді. Бүл ретте сот ... ... ... ... ... ... жэне ... жағдайын есепке алады.
Кэмелетке толмағандардың қылмыстары туралы істер бойынша сот іс жүргізу
шығындарын ... ... ... ... ... орнындағы
адамдарға жүктей алады.
Сотталушы жеке айыптау ісі бойынша ақталған кезде сот іс жүргізу шығындарын
шағымы бойынша іс ... ... ... ... немесе ішінара төлеттіруге
қүқылы. Тараптардың бітімге келуіне байланысты іс ... ... ... ... бір ... екі ... де ... қайтыс болған жағдайда оның мүрагерлері іс жүргізу ... ... ... ... ... жүргізу шығындарын төлеттіру қүқығы соттың тиісті шешімі заңды ... ... ... үш жыл ... соң ... ... тоқтатылады.
1.2 Азаматтардың мүлкіне келтірілген зиян үшін жауапкершілік
Мүлікке қылмыспен зиян келтіргені үшін жауапкершілікті қолдану мәселесі ... оның ... оның ... ... ... ... байланысты проблемаларын жан-жақты талдау қажеттігі ... ... ... ала отырып, азаматтық-қүқықтық жауапкершіліктің
осы түрі жөніндегі заңдарды, ... ... ... жэне мүлікке келтірілген зиянның орнын толтыру жөніндегі
нормаларды қолдану практикасын — қарастыру объектісі етіп алу ... ... ... орнын толтыру практикасында кездесетін кемшіліктер
толып жатқан ... ... ... ... ... Олардың
қатарынан, мысалы, қүқықтық олқылықтардың орын алуын, ... ... ... ... дейін атап көрсетілгендей) жеткілікті
зерттелмегенін, қүқық қорғау органдарының жүмысындағы кемшіліктерді ... ... ... ... ... ету ... ... органдарының мүлікке дер кезінде ... ... ... ... көңіл бөлмейтін, залалдың сипаты мен көлемі туралы айғақтарды
толық зерттемейтін, ... ... ... ... ... ... ... жолмен табылған қаржыға алыну мүмкіндігін
анықтамайтын теріс практика қалыптасқан. ҚР ... ... ... ... ... кемшіліктердің орын алып отырғанын атап
көрсетті. ... ... мен ... ... ... ... ... жеқе басына қарсы жасалған қылмыстар бойынша ... ... ... ... қазіргі практикада да сакталып отырғанын, ал зиянның
орнын толтыру практикасының босандығын көрсетеді.
Мысалы, ... КСР ... ... 88-бабының 1-бөлігінің ... ... ... ... ... ... жасағаны үшін X. деген азаматты айыптау жөніндегі істе ... ... ... ғана ... Сот ... ... ... оның мазмүны — өзінің қорытындыларының неге сүйеніп жасалғанын
жэне ... ... ... ... есептелгенін анықтауға ... Осы іс ... сот ... ... деп айтылған: "Г. деген
жэбірленуші өкілінің азаматтық талабы ... жэне ... ... 1995 жыл ... ... ... сотында адамның жеке басына қарсы
жасалған қылмыстар бойынша 49 ... іс ... оның 6 ... ісі
Қазақ КСР Қылмыстық кодексінің ... ... ... ... үшін айыптау жөнінде ... Бүл ... ... өлтіруге үласқан, ал бір іс — ... ... ... ... ... үшін ... жөнінде қозғалған,
қалған істер — мүлікті иеленіп кетуге бағытталған ... ... кісі ... ... ... Сот 33 жағдайда қылмыспен
келтірілген зиян үшін, оның ... ... ... зиян үшін ... жауапкершілікті қолдану туралы мәселені мүдде қарамаған. Сонымен,
жағдайлардың 33 пайызында ғана зиянның орны толтырылған; азаматтық-қүқықтық
жауапкершілікті қолдану жөнінде де ... ... Атап ... ... ... ... КСР Қылмыстық кодексінің 221-бабының 2-бөлігінде, 217-
бабының ... 765, ... ... "а", "г", ... ... 2-бөлігінде көзделген қылмыстарды жасағаны үшін
айыптау ісінде мүлікті үрлағаны үшін келтірілген зиян ғана өтелген, ... ... ... жасамаған жэне зиянды өтеу керек пе, жоқ па немесе
талап етуді қолдану керек пе еді ... ... ... жылы ... ... соты ... жеке ... қарсы жасалған 44
қылмыстық істі қараған, олардың бесеуі Қазақ КСР Қылмыстық кодексінің ... ... ... ... 3-бөлігінде көзделген қылмыстарды
жасағаны үшін айыптау жөнінде, ... ... — кісі ... кісі ... жөнінде, оның ішінде меншікке қарсы қылмыстарға үласқан эрекеттер
жөнінде қозғалған. 1996 жылы қаралған ... ... 31 ... ... зиян өтелмеген (жағдайлардың 29 пайызында зиян өтелген).
Бүл ... ... ... ... ... зиянды өндіріп алудан бас
тартқан. Мысалы, Т. деген азаматты ... КСР ... ... ... 3-бөлігінде, 88-бабының 1-бөлігінің "а" тармағында, 201-бабының 1-
бөлігінде көзделген қылмыстарды жасағаны ... Д. ... ... ... ... кодексінің 202-бабының 1-бөлігінде, 762-бабының 3-бөлігінде, 88-
бабының 1-бөлігінің "а" тармағында көзделген қылмыстарды ... ... ... ... істе сот ... қүны 325 мың ... ... ВАЗ-
2106 маркалы автомашинаны бөлшектегенін, сондай-ақ С. деген жэбірленушінің
1200 теңге ақшасын ... ... ... ... ... үш доңғалағы, аккумуляторы, артқы әйнегі табылған. Сот
аталған ... ... ... ... үшін ... ... өкілі (ол — азаматтық талапкер де) қойған талаптарын
растайтын ... ... ... ... ... қараусыз қалдырған,
ал жэбірленушінің өкіліне азаматтық іс жүргізу тәртібімен талап қою ... ... ... КСР ... ... ... ... қалдыруға болатын жағдайлардың
толық тізбесін көздеген жэне айғақтарды келтірмеу талапты ... ... ... жоқ (ҚР ... 249-бабы да талапты қараусыз
қалдыруды көздейді). ҚР ҚІЖК-нде талапты қараусыз қалдыру ... ... жоқ. ... КСР ... ... (іс осы бап ... сэйкес, "сот айыптау қорытындысын шығарған кезде азаматтық
талапты ... ... ... ... ... оның орындылығына
қарай одан бас тартады". Мәселен, 1997 жылы Алматы ... ... ... ... жеке ... ... ... жасаған түлғаларға
қатысты 37 қылмыстық іс қаралған. Белгілі бір істер бойынша ... ... ... ... ... ... да адамның жеке
басына қол сүғушылықпен байланысты ... да ... ... ... ... ... Көрсетілген кезеңнің қалғандарынан ерекшелігі —
101-бап бойыша сотталғандардың саны болмашы еді. Бір іс ... ... ... кісі ... ... ... жасаумен байланысты
болса, 101-баптың 3-бөлігі бойынша ... ... іс те кісі ... ... және ... іс — Қазақ КСР ... 101 ... ... ... ... жасағаны үшін айыптау жөнінде қозғалған.
Қаралған істердің 40 пайызында келтірілген ... орны ... ... ... бүкіл зиянды өндіріп алу қажеттігін көздесе
де, азаматтардың мүлкіне келтірілген зиянды өтеуде сот ... ... ... өтеу ... ... ... ... КСР Қылмыстық
кодексінің 15, 88-баптарының 1-бөлігінің "б", "ж" ... 82, ... ... "б", "в" ... ... ... үшін Ж. ... азаматты айыптау жөніндегі істе жэбірленушінің
пайдасына 7360 ... ... ... ... қүны ғана ... ... заттарының үрлануымен қатар, сотталушы — өзі ... ... үйді ... ... ... қабырғаны қүлатып, оған залал
келтіргенін, бүл қабырғаны қалпына келтіру үшін 60 мың ... ... ... ... сот ... ... қанағаттандырмаған.
Сотталушының мүліктік жағдайының нашарлығын ... ... ол ... жағдайы қылмыстық істі қарау барысында анықталған зиянды өтеуден
бас тартуға негіз бола алмайтын ... да, ... зиян үшін ... ... ... өтеу ... ... оны есептеп шығару және
делелдеу жүргізілмеу практика: сын да заң түрғысынан алғанда ... ... ... Мәселен, Қазақ КСР Қылмыстық кодексінің 88-бабының 1-
бөлігінің "б" тармағы бойынша, 200-бабының 2-бөлігі бойынша,
соттың ... ... ... ақша ... орындамауы нэтижесінде
басқаның ақшасын заңсыз пайдаланғаны үшін төленетін айып есептелуі мүмкін.
353-баптың 1-тармағы ҚР-ның ... ... ... ... ... ставкасы негізінде талап қойылатын немесе шешім шығарылатын күні ... ... ... ... ... ... ... зиянды ақшалай өндіріп алу кезінде іс ... ... ... айыпақы ғана қолдануға ... ... ... ... тікелей сот шешімінен пайда болатынын атап көрсеткенбіз.
Мұндай рұқсат беру кеңінен ... ... бүл ... ... ... ... тигізетін болады. ҚР АК-нің
353-бабының бүрынғы редакциясында мүндай рүқсат беру пайыздар деп ... ... ол ... ... ... ... ... Оны коммерциялық айналымдағы негізгі (әмбебап) рүқсаттың ... ... ... ... түрі деп ... ... сәтті болып көрінеді
[8. 4 б.].
Қолданылып жүрген заңдардың мағынасы бойынша мүндай рүқсат ету коммерциялық
айналымда ғана емес, сондай-ақ ... ... ... пайдаланатын барлық
жағдайларда, оның ішінде қылмыстармен келтірілетін ... ... да ... ... Ол өзінің табиғаты жөнінен аралас рү_қсат
бола отырып, залалдың анықтығын байқатады, өйткені қаржы рыноғының ... ... банк ... ақша ... салудан белгілі бір пайда алу
мүмкіндігі күмән туғызбайды. Ол осымен бір мезгілде, ... да, ... ... ... бүл ... ақшаның иесі оны салымға салу жолымен
одан табыс алу шараларын ... ... ... ... ... ... ҚР ... айыпақы төлеу мөлшерін азайту жөніндегі 297-бабы
қолданылмауы тиіс.
Соттар қылмыстармен келтірілген ... ... ... ... Міне, сондықтан да оны қолданудың қажеттігі ... ... ... ... күші бар) ... табуы тиіс.
Заңдарда көзделген нысандармен жэне әдістермен төлем ... ... ... ақша міндеттемесі орындалады. Төлемдер заңды төлем
қүралы болып ... ... және ... теңге түріндегі қолма-қол
ақшаны беру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Қолма-қол ақшамен төлем ... ... ... ... алған түлғаларға банкноттарды (теңгені) нақты
беруі. Орындауды қабылдаған жәбірленуші борышқордың талап етуі бойынша оның
толық немесе бір ... ... ... оған қолхат беруге міндетті (ҚР
АК 290-бабының 1-тармағы).
Азаматтық қүқық бүзушылықтан туатын міндеттемелерді орындау үшін қолма-қол
ақшасыз төлемдерін жүргізуде ... ... ... ала отырып, мынадай
төлем эдістерін қолдануға болады: төлем тапсырмасын. инкассалық ... чек ... Бүл ... ... ... ... жазылған чек оны
берушінің ақша ... ... ... ескеру қажет. Ол чек
бойынша ақша ... ғана ... Егер чек ... ақша ... оны ... элдебір олқылыктарының салдары
болса, онда оған ақша міндеттемесін орындау мерзімін өткізіп алғаны үшін
жауапкершілік ... ... Чек ... ... ... ... болуы да мүмкін, алайда бү_л зиян келтірушіні ақша міндеттемесін
дер кезінде орындамағаны үшін жауапкершіліктен ... (ҚР ... ... ... ... алу немесе бүлінген заттарды түзету жолымен мүлікті
қалпына келтіру мүмкін болса, залалдың ... ... ... мүліктің
қү_ны түрғысынан баламалы болып табылады. Баламалы азаматтык ... ... ... шартты міндеттемені орындау тәртібінен айтарлықтай
өзгеше болады. Зиян келтірілген жағдайда борышқорда да, несие ... ... ... бір ... ... ... ауыстыруды тандау қүқығы болмайды, ол
сотта ғана болады.
Адамның жеке басына қылмыспен келтірілген зиянды өтеу ... ... ... ... немесе бөлек қаралатынына қарамастан, сот белгілі бір
түлғалардың бүзылған құқықтарын қорғау міндетін жүзеге асыруы тиіс.
Несие берушінің ... ... ... ... ... үшін
үсыным ретінде енгізу керек. ҚР АК 934-бабының мағынасы бойынша, сот ... ... нақ ... зат ... ... оның қүнын өндіріп алудан басқа,
зиянды заттай өтеудің өзге әдісін ... ... ... біздіңше
міндеттемені орындаудың баламалылығы принципін сақтаған кездегі ... ... ғана ... ... ... ... өзара үқсас
заттар болғанда ғана осындай ауыстыру қолданылуы тиіс. Мысалы, ... ... ... ... ... пайдалануға өте зөру болып
қалды. Сот ... ... ... ... айырмашылықты өндіріп ала
отырып, оған қылмыскердің автомобилінен сыныбы сәл төмен автомобильді кесіп
беруді үйғара ... ... ... ... ... ... ... алу немесе заттардың орнына мүліктік қүқықтарды беру жолымен зиянды
өтеудің өзге түрлеріне жол берілмейді.
Зиянның өтелуін ауыстыруды ... ... ... ... ... ... ... Шаруа, фермер қожалығына тиісті өндіріс құрал-жабдықтары
мүшелерінің біреуі оның қүрамынан шығатын кезде ... ... ... және өзге ... мен жабдықтардың, көлік құралдарының,
қүралсаймандар мен басқа да фермер қожалығы ... ... ... жэне оның ... етуі үшін ... ... бар. Фермер қожалығының
мүшесі келтірген зиянды өтеуде бүл ескерілуі ... Егер ... ... ... ... ... меншігіндегі мүлікген өндіріп алынатын
болса, сот ... ... ... ... ... ... ... міндетті.
Соттар мүлікке келтірілген зиянды өтеуге үкім шығаруда біркатар жағдайларда
залалды талапкер мэлімдеген құны ... ... ... бүл ... бола ...... ... дэлелденуі тиіс. Мысалы, Қазақ КСР
КД-нің 76-бабының 2-бөлігінің 2-тармағының "г", "д" тармақшаларында, ... ... "а", "г", "е" ... 15-82, ... ... ... деп ... Н. деген,
азаматтың ісінде сот одан 850 750 теңге өндіріп алу туралы шешім шығарған,
бүл талап арызда ... сома ... ... сома ... шыққан. Әрине, ол
іс бойынша қылмыскер ретінде ... ... бүл оны ... ... ... ... зиян бәсеке негізінде анықталды ... ... сот ісін ... ... жәбірленуші деп тану туралы
қаулының нысаны оның ... ... ... ... бойынша жэбірленушінің іс бойынша айғақ беру, жеке өзінің ... ... ... ... ... ... беру, алдын ала тергеу
аяқталған сэттен бастап істің ... ... ... ... ... ... ... шағым түсіру құқығы бар деп
жарияланады. Тиісті түсіндіру жүргізілмейінше, ... ... мен ... ... мүмкіндіктері өте шектеулі болады.
Тергеушілердің жэбірленушілерді азаматтық талапкерлер деп тану туралы қаулы
шығармайтын ... де ... ... атап ... ... ... кодексінің 101-бабының 3-бөлігінде, 88-бабының 1-бөлігінің ... "з" ... ... ... ... деп А. жэне Ю. деген
азаматтарды айыптайтын қылмыстық істе ... ... деп тану ... ... ... ... КСР ҚК 88-бабының 1-
тармағының "а", "е" ... ... ... ... жасады деп И., К. жене К. ... ... ... істе де ... жағдай орын алған. Екі жағдайда да жәбірленушілер
азаматтық талап қойған.
' Жоғарыда атап өтілгеніндей, қылмыспен зиян келтірілген ... ... ... ... ... ... ... құқықтық жағдайынан
өзгеше болады. Ол өзінің қүқықтарын ... ... ... міндетті, тергеу, сот және прокуратура органдары жэбірленушіге
жәрдемдесуі тиіс. Алайда, прокурорлар айыпталушылардан ... ... ... ... кірісі немесе жергілікті бюджет есебіне өндіріп
алу жөнінде талаптар қояды және соттар ... ... ... ... ... ... КСР ... 88-бабының 1-бөлігінің "б",
"г", 15-тармақшаларында, 88-бабының 1-бөлігінің "б", "г", "з", ... ... ... ... ... ... ... 172-1-бабында көзделген қылмысты жасады деп айыпталған
Т. ... ... ... ... бес ... ... ...
кэмелетке толмаған адам болған. Прокурор олардың қүқықтарын елемей,
мемлекет кірісіне 13 022 ... ... алу ... ... ... ... талап өтінішті берудің өзі заңға негізделмегенін атап көрсетеміз.
Азаматтық процесте сот шығындарын бөлу туралы ... сот ... ... сот ... (жаңа ҚІЖК бойынша іс жүргізу шығындары)
да талап қоймайтын тәртіппен сот өндіріп ... істе ... ... де ... ... ... бас тартатыны
жөнінде арыз жазған. Оның бір ... ... ... ... немесе судьяның айтуымен жазылғаны туралы жорамал ... ... ... шын мәнінде, бұл талаптан заң
түрғысынан сауатсыз ресімделген бас тарту деген сөз, өйткені ол ... ... ... сот ... ... дейін ғана мүмкін болады.
Субъективтік қүқық ... ... ... ... бас ... күші
болмайды.
Талап қоюдан бас тартудың сауатсыз ресімделуі бүл жағдайда жэбірленушілерге
пайдалы болады, өйткені талап ... бас ... іс ... ... ... ... қою ... жойылады. Қазіргі практикада осындай
арыздардың өзі де алдағы уақытта азаматтық сот ісін ... ... ... ... ... ... ҚР ... Сотының қылмыстық істер
жөніндегі сот алқасының осындай іс бойынша шығарылған ... ... ... ... ғана ... аударады. Қылмыспен
келтірілген залал анықталмайды.
Осыған байланысты, сөз жоқ, іс ... ... ... ... ... қажет. Қылмыспен қүқықтары бүзылған түлғалардың ... ... іс ... ... ... ... жай ғана
мойындалады. Қылмыстарды тез эрі толық ашу, оларды ... ... жэне ... ... ... ... істі әділ қарау жэне
қылмыстық заңды дүрыс ...... ... ... ... ... қылмыстық іс жүргізу заңдарының шалалығы байқалады, өйткені
бірқатар ... сот ... ... азаматтық-қүқықтық
жауапкершілікке де тартады. ... ... ... ... ... да
қылмыстық процестің міндеті болуы тиіс. ҚІЖК-нде ісі сотқа жататындық жэне
қылмыстық іс бойынша үсынылған азаматтық ... ... осы ... ... ... ... деп ... Қылмыстық іс
жүргізу заңдарымен ... іс ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Қажет етсек, әрине, қандай жағдайларда қылмыстық іс жүргізу нормалары, ал
қандай жағдайларда — ... іс ... ... ... ... бірақ мү_нда жалпы алғанда сот ісінің жай ... ... ... ... ... ... ... бүл
мәселелер бойынша біркелкі және дүрыс сот практикасының болуы мүмкін ... ... ... басшылықта іс жүргізу қүқығы мен тараптардың
міндеттерін, оның ... ҚР ... 49, ... ... ... талап қою қүралдарына билік етуді, сондай-ақ азаматтық
процестің қатысушылары туралы ... ... ... іс ... ... ... түрде қолданылуын ескеру қажет.
Оның үстіне, соттар алынбай қалған табысты өндіріп алу ... ... ... толтыру көбінесе келтірілген залалды емес,
мүліктің қүнын ғана ... ... ... ... ... құны ... ... Қазақ КСР ҚК-нің 17, 88-баптарының 1-бөлігінің "а"
тармағында, ... ... ... ... жасағаны үшін П.
деген ... ... істе ... үкім ... К. ... П.-ға ... талабы нақты келтірілген залалдың шегінде
қанағаттандырылған. Жэбірленушіге қайтарылған 17 кг балды ... ... ... ... бал мен шыны ... жалпы сомасы 100 890 теңге қүны
өндіріп ... ... жол ... ... ... 16 мың ... құнын
өндіріп беру жөніндегі талабы қанағаттандырылмаған, өйткені бү_л секілді
залал келтіру П.-ның ниетінде ... Сол ... ... жеткізуге
жұмсалған шығындар оның қүнына қосылуы тиіс еді. Сонымен қатар, ... ... ... сот зиян ... үшін жауапкершілікті, азаматтық
қүқық бүзушылық қүрамы элементтерінің ерекшеліктерін ... ... ... ... назарға алмаған.
Азаматтық құқық бұзушылықтан туындайтын міндеттемелердің мазмұнына жасалған
құрылымдық талдауды зерттеп көретін болсақ, оның қүрамының ... ... ... ... ... зиян ... ... екі міндет болады:
ол зиян келтіруші ретінде нақты ... ... ... алынбай
қалған табыстарын етеуге міндетті. Бү_л бір міндет деп айтып, ... ... ... пікірімізше, бүлайша бөлудің қажеттігі азаматтық
қү_қық бұзушылық қүрамының өртектілігіне байланысты.
Зиян келтірудің көптеген ... ... ... ... екі
қүрамы қатар байқалады, оның біреуі негізгі, екіншісі — көмекші ... ... өтеу үшін ... ... эрекеттің (немесе эрекетсіздіктің),
зиянның бар екенін, зиян мен оның ... ... ... ... ... ниет ... ... түріндегі зиян келтірушінің кінэсын анықтау
қажет. Залалды өтеу, сондай-ақ зиян ... ... ... алайда мүнда әрекет (эрекетсіздік) пен ... ... ... арасындағы себеп байланысы едэуір зор маңызға ие болады.
Қалыптасқан жағдайда мүліктік зиянның аталған түрін өндіріп алу ... ... ... ҚР ... ... ... қылмыстық процесте
есі дүрыс емес адамның тікелей қылмысымен немесе қоғамға қауіпті әрекетімен
келтірілген моральдық және мүліктік зиянды өтеу туралы ... ... ... жеке жэне ... түлғалардың материалдық құқықтарын
елемеуге алғышарт туғызады.
Тікелей ... ... ... ... ... зиян ... ... тікелей қылмыспен келтірілген зиян туралы түжырымдаманы
ҚР ҚІЖК-нің 77, 162-баптарының ... алын ... ... деп ... ... жеке ... азаматтық-құқықтық мэртебесінің
ерекшеліктерін жеткілікті дэрежеде бейнелейтін болады. Сонымен қатар, ... ... ... ... өтеу ... субъективтік қүқықтары
қылмыстың жасалуынан элдеқайда кейін ... ... ... ... барлық залалды толығымен өндіріп алмау себептерінің бірін осыңан
көруге болады. Зиян шеккен түлғалар зиян мен ... ... ... талап қойылғаннан кейін ғана сезінетін жағдайлар болады, ... ауыр ... ... ... ... ... ... азаматтық сот ісінде жауапкер сотқа келмей калғанда шығарылатын
мынадай аралық шешімдер бар: ... тиіс ... алу ... заттарды табиғи түрінде қайтару туралы талап қойылған
бүйрық берілгенде ... ... ... ... ... сырттай шешім
алады. Бұл шешім талап бойынша ... ... ... ... ... бірақ келтірілген залал мен сот шығындарының көлемі әлі
де анықталуы тиіс".
Біздің заң ... ... ... мән-жайларды ескере отырып,
Қазақстан заңдарына осы секілді қосымшаларды енгізу ... ... ... егер сот ... толық анықтаудың мүмкін еместігін ескере келіп,
қылмыстық істі қарауда азаматтық талап ... ... ... ... ... осы ... ... жауапкершілікті толық көлемде жүзеге асыру
айтарлықтай жеңіддейді. Мүндай шешімде ... ... ... бірақ
объективтік себептерге байланысты талапты ... сот ... ... ... шығару қиынға соғатын залалдар калькуляциясын жасау
мүмкіндігі көрсетілуі тиіс. Әрине, ... ... ... ... ... тиіс, сот осыларды ... ... ... ... ... Егер мұндай мүмкіндікгер көзделмесе, кейінірек
пайда болған залалдарды өндіріп алу бастапқы ... ... ... ... ... ... ... Н. деген азаматтың ісі бойынша
үкіммен одан мүліктік залалды өндіріп алумен және моральдық зиянды ... онын ... ... ... ... тэркіленген. Қазақ КСР ҚК-нің 88-
бабының 1-бөлігі, 134-бабының 2-бөлігі бойынша сотталған И.-дің, ... ... ... ... ... да ... тэркіленген. Үшеуі де Д.
деген азаматтың өліміне әкеп соққан қарақшылық шабуыл фактісі ... ... ... ... келтірілген П. деген азаматтың жағдайында да
зиянды өндіріп алумен бір мезгілде осындай жазалау ... ... ... ... (санкция) бүлайша бэсекелестіре қолдану дұрыс
болмайды, бұған ерте ... сот ... және ... ... ... ал біз ол ... осы жүмыстың 1-тарауында айтып
өттік. Зиянды өтеу жөнінде барынша кепіддік туғызу ... ... ... ... ... ... несие беруші емес, ... ... ... ... ... алуы тиіс. Егер тәркілеу
сол уақытта немесе келешекте соттың ... ... ... ... ... келтіретін болса, бүл ҚР Жоғарғы Соты Пленумының
Сотталушының мүлкін ... ... ... ... ... көрсетілуі тиіс. Бү_л мэселе осы уақытқа дейін ҚР Жоғарғы
Сотының Пленумында ... ... ... ... ... ... ... мүліктік жауапкершіліктің өзге түрлері алдында ... ... ... ... ... Сонда ғана азаматтардың қүқықтарының басымдылығы
мен заңмен қорғалатын мүдделерін нақты қамтамасыз ету ... ... ... ... ... алу ... ... жалпы үлестегі
немесе басқа тұлғалармен бірлескен ортақ меншіктегі мүлкін бөліп шығаруға
тиісінше назар аудармайды. Азаматтық қүқық ... ... ... ... үшін ... ... ... тұлғаның
мүлкінен өндіріп алу қажет болуы мүмкін, — бүл ... ... ... ... ... ... Ертерек кезендегі сот практикасына шолуда
материалдық зиян келтірген 73 адамға ... ... ... ... мүндай
зиянның дер кезінде өтелуі қамтамасыз етілмеуі, осының нәтижесінде олардың
68-інің тыйым салынатын ... жоқ ... ... ... ... КСР ... ... 1-бөлігінің "а", "е" тармақтарында, 134-бабының
2-бөлігінде көзделген қылмыстарды жасағаны үшін И., К. жэне К. ... ... ... қылмыстық істе тергеуші айыпталушылардың
мүлкіне тыйым салу ... ... ... ... тыйым салу жөніндегі
барлық қаулыларда "мүлікті тэркілеу жөніндегі мүмкін болатын үкімді орындау
мақсатында" ... ... ... қолданылған. Мэлімденген азаматтық
талап қамтамасыз етілмеген. Алматы қаласындағы соттың үкімі шығарылған соң
сотталғандардың бірінің экесі ... ... ... ... шығарып тастау жөнінде талап арыз берген. Сот жанама айғақтардың
негізінде ғана талапты қанағаттандырады. Сот ... ... ... бірі ... ... ... ретінде жауап алынған салық полициясы
өкілінің сотталушының пөтер сатып алуға ата-анасынан ақша алуы ... ... ... келтірілген зиянды өтеуде азаматтық-қүқықтық жауапкершіліктен
қулылып кетудің бүркемеленген түрлерін анықтауға неғүрлым батыл ... ... деп ... Ол үшін ... сақталуы мүмкін деп ... ерік ... ... ... мен ... ... ... мен жағдайларын мү_қят ... ... ... ... ... ... ... табылса, бүл фактінің
шүбәсыздығын анықтау қажет.
Іс жүргізу түрғысынан ... бүл ... өтеу ... ... ... ... осы санаттағы дауларға тэн емес ... ... ... ... ету ... меншік құқығы туралы
мәселелерді енгізуді қажет етеді. Мүнда дэлелдеу ... ... ... ... ... қатысатын оның отбасы мүшелері мен ... ... бар өзге де ... ... ... ... қүқығы анықталатын мүлік және ақы үшін ... ... үй ... ... ... ... дэрежеде ҚР Жоғарғы
Соты Пленумының 1999 ... 9 ... ... үйге ... ... ... қолданудың кейбір мэселелері туралы" Қаулысын ... ... Онда ... түрғын үй заңдарында түрғын үйге қүқықты қорғау
жөніндегі ... ... ... ... мен өзге де ... ... ... артықшылығы көзделгені ескерілген. Атап айтқанда, тіпті түрғын үйді
жалдау шарты бойынша ... ... үй ... ... ... үй ... алынған немесе бас бостандығынан айыруға сотталған немесе қамауға
алынған яки жазасын өтеуге ... ... ... осы жерде түру
мүмкіндігі болмайтын өзге де жазалау шарасы
белгіленген адам үшін ... ... ... үй ... ... ... ... 8-тармақшасы). ҚР Жоғарғы Соты Пленумының
осы Қаулысы борышқордың үлесіне ақы үшін ... үй ... ... ... ... ... берді (практикада осындай жағдайлар да болады). Онда
былай деп атап көрсетілген: "Несие берушінің талап етуі ... ... ақы үшін ... үй ... ... болатындықтан, сот бүлайша
өндіріп алудың мынадай екі жайтпен шектелетінін еекеруі ... а) ... ... қанағаттандыру үшін борышқордың басқа мүлкі болмауы тиіс;
б) ортақ меншіктің қалған қатысушылары бүл үлесті оның ... ... баға ... ... алуға жэне саудадан түскен сома есебінен борышты
өтеуге қүқылы. Мүндай жағдайлар болмаса, борышқордың ортақ меншік қүқындағы
үлесі жария ... ... ... ... қағида кейбір жағынан түрғын үй ... ... ... ... ғана тиесілі болатын жағдайларда қолданылады. Меншік бөлек болатын
жағдайда мүліктің бүл түрін ... ... ... өзге ... ... ғана жол беріледі. Түрғын үйдің бір бөлігін өндіріп алуға
болатынын да ... ... ... ... ... үйге ортақ меншік қүқығының қатысушылары
болып табылмайтын жағдайларда да ... үй ... ... ... болғаны тиімді. Біздіңше, отбасы мүшелерінің ақы ... ... үйді ... алу ... ... бүл проблеманың
сэтті шешімі болар еді. Оқтын-оқтын төлем жасау туралы эңгіме ... ... ... ... бөліп төлеу мүмкіндігін берген жөн.
Әлбетте, тиісті соманың төленіп отыруы сот орындаушыларының ... ... ... міндеттемені ойдағыдай орындамау немесе орындамау құқық
бүзушыға түрғын үйге билік етуіне (оны сатуға) ... ... ... қосымша
мүліктік санкцияны қолдануға экеп соқтыруы тиіс. Және, ... ... ... ... борышқордың қүқықтық мүрагерлері міндеттемелердің
орындалуын эрескел бүзатын реттерде мүлік ... ... ... ... қанағаттандыруға қызмет етуі тиіс.
Заңдар түлғаның шаруашылық серіктестігіндегі, өндірістік кооперативтердегі
мүліктік үлесін оның өзіндік борыштары үшін ... ... ... Ақы ... ... жүмсау борыштарды өтеуге өзге мүлік болмаған жағдайда ғана
жүргізіледі.
Заңды тұлғалардың заңдардан ... эр ... ... мүлкіндегі үлесінен ақы үшін мүлік жүмсау ... ... ... ... ... үлестің (ақшалай немесе
заттай) еншісін ... ... ... одан ... ... ... ... қатысушыларына тән болады (ҚР Президентінің Заң күші
бар "Шаруашылық серіктестіктер туралы" Жарлығының 20-бабының ... ... ... ... ... ақы үшін ... тәртібі де
осындай.
1- Л
Егер қатысушының жауапкершілігі шектеулі және ... ... ... ақы үшін ... ... онда ... берупіі
борышқордың үлесін сатудан түскен ақша сомасын ғана ала алады. Бүл арада ол
жөнінде ... ... ... жоқ, ... ақы өндіруші несие беруші
серіктестікке борышқордың үлесін (үлестің бөлігін) мэжбүрлеп сатып алу жэне
сатып алудан түскен сома ... ... жою ... ... мэлімдейді.
Заңға сәйкес үлесті (үлестің бөлігін) сатып алуды серіктестіктің өзі немесе
оның қатысушылары ... ... ... ... ... ... баға ... жүргізуі тиіс. Мүнда, біздің ойымызша, баға
төмендетілмеуі немесе көтерілмеуі тиіс, оның нарықтық ... ... ... ... ... ... жэне ... ақы үшін
мүлік жұмсалатын қатысушының келісімімен үлес (үлестің ... ... ... мүмкін.
Несие берушінің талабы мэлімденген күннен кейінгі үш ай ... ... оның ... ... үшінші тұлға үлесті (оның бөлігін) ... жэне ... ... ... беруші оны ҚР-ның азаматтық
іс жүргізу заңдарында көзделген ... ... ... ... ... ... қүқылы. Бүл арада ... ... ... ... ... ... ... болады (ҚР-ның "Жауапкершілігі
шектеулі және қосымша серіктестікгер туралы" Заңының 37-бабы).
Акционерлік қоғамның өз қатысушыларының мүлкінен ... ... ... ол ... ... ... ... бермейді (ҚР
Президентінің Заң күші бар ... ... ... ... ... ... ақы үшін мүлік жұмсауды акцияларға ғана қолдануға ... ... ... ... мүндай әдісі эзірше сот
практикасында қолданылған жоқ. Оны практикада қолдануда ... тууы ... Бұл ақы үшін ... ... ... айналдыру
зиянды өтеу проблемасын толық дэрежеде шеше алмайтынына байланысты. ... атап ... заң ... ... немесе заттай өтеу жөнінде
сөз қозғайды. Акциялармен өндіріп алуды өтеудің екі ... де ... ақы үшін ... ... алуға байланысты сот шешімдерін орындау
тетігі көрсетілмеген, тек тыйым салу ... ... ... сәйкес,
сот орындаушысы бағалы қағаздар мен мүліктік қүқықтарды есептемегенде, тек
өзге мүліктерді ... ... ... ... жэне ... ... ақша
сомасының қайтарылуын қамтамасыз етеді.
Бұл проблеманы шешу үшін осымен бір ... ... ... туралы заңдар
мен сот шешімдерінің орындалуы туралы заңдарға өзгертулер енгізе отырып, ең
болмағанда ... ... ... ... ... ... маманданған сот орындаушысының лауазымын енгізу талап етіледі.
Осы жүмыстың 1-тарауында ... ... ... ... деген
үғыммен қамтылатын алуан түрлі мүліктік қүқықтарға да зиян келтірілуі
мүмкін. Жойылған немесе зақымданған ... ... ... қүқықтардың
иелеріне келтірілген залалды осындай зиян санатына жатқызуға болады. Өзге
заттай құқықтар үғымының ... ... ... ... көп уақыт
өткен жоқ. Жер пайдалану құқығы, шаруашылықты жүргізу қүқығы, жедел басқару
қүқығы, сондай-ақ басқа да ... ... ... ... ... етілген. Сонымен қатар, заттай құқықтар жер, түрғын үй заңдарының
нормаларымен де ... ... ... ... ... бір мезгілде міндеттемелік, заттық, авторлық
немесе өзге қүқықтық ... ... ... деп айтылған. Яғни,
көптеген жағдайларда ... ... ... ... ақша өзінің нысандары
болып табылатын шарттардан туындайтын заттай қүқықтарға зиян ... ... ... көрсетілгеніндей, заттай қүқықтар абсолюттік қана емес,
салыстырмалы сипатта да ... ... ... етуден туындайтын заттай
қүқықтар, меншік ... ... ... ... ... ... ... жатқызылуы мүмкін. Мүндай қүқықтарды заттай қүқықтардың
белгілерін ... ... ... азаматтық құқық қатынастары
көлемінде ғана ... ... ... ... ... ... қорғау
деңгейі заттай абсолюттік қү-қықтарды қорғау деңгейінен төмен болмауы тиіс.
Сонымен, ... ... тобы ... ... ... ... ... қатынастарының бар-жоқтығына қарамастан, барлық жағдайларда
да қылмыскерден зиянды өтеу ... ... ... ... ... ... олардың мүдделерін сөзсіз қорғау шектеулі заттай қү-қық
шегінде ғана жүргізілетін болады.
Бірнеше түлғаның ... ... зиян ... олар ... ... ... Бірлескен әрекетпен зиян келтірілгенде
әрбір ... ... ... мен ... зиян ... байланысы болады, • сондай-ақ осындай әрекеттерден туындайтын зиянның
бөлінбейтіндігі ... ... ... бөлінбейтіндігі оның зардаптарын жай
қоса салу емес, нэтижесінде зиян ... ... ерік ... ... қатар, шарттық міндеттемеден өзгеше, ҚР АК-нің ... ... ... болу ... ... аталатын міндеттеме
нысанының бөлінбейтіндігі ортақтасқан зиян келтіру фактісі жоқ реттерде
зиян ... ... ... ... үшін ... болмауы
тиіс.
Ортақ қызмет пен үмтылысты жүзеге асыру үшін шарттарда бірнеше қатысушы
(тіпті несие берушіге ... ... ... айтпастан) бірігеді,
олардың ерік-жігері сэйкес келеді. Азаматтық міндеттемеде теріс қылық жасау
зиян келтірушілердің үлестік жауапкершілігін туғызуы тиіс. ҚР ... ... зиян ... ... ... ... ... керек.
ҚР АК-нің ерекше бөлімінде сотқа талапкердің арызы бойынша және ... үшін зиян ... ... ... ... ... ... берген 932-бап бар. Оның тұжырымдамасы Қазақ КСР АК-нің
451-бабындағы түжырымдамадан ... ... ... ... ... ... ... эділ шешуге жэрдемдесетін
болады.
Бүрынырақ, соттың ... ... үшін ... ... ... ... алатыны туралы түсіндірмелер КСРО Жоғарғы
Соты, ҚР Жоғарғы Соты Пленумдарының қаулыларында берілген ... ... ... ... ... ... қылмыспен бірлесін зиян
келтірген түлғалардың үлестік жауаптылығын қолданудың ... ... ... ... біз ... ... түлға бірлесіп зиян
келтірген істерде соттар ортақтас жауаптылықты ... Атап ... ... ... 15-88-баптың 1-бөлігінің "а", "е", ... ... ... жасаған Е., С. жэне Е. деген
азаматтарды айыптау жөніндегі қылмысты істе ... ... ... ... ... ... қанағаттандырылған, бірақ үлестік жауаптынықтың қажеттігі
туралы мэселе қаралмаған. ... ... сот ... ... өтем ... екенін анықтамаған.
КСРО Жоғарғы Соты Пленумының 1979 жылғы 23 наурыздағы ... ... ... ... өтеу ... ... ... практикасы
туралы" №1 Қаулысында негізі қаланған ... ... ... ... ... ... іс жүргізу кодексі мынадай жағдайды да
көздейді: егер бір ... ... ... ... ... ... сот ... тез эрі дүрыс қарау мақсатында мүндай істерді бір өндіріске
біріктіруге қүқылы. ... ... ... ... ... іс тоқтатылатын жағдайларда оған қойылатын талап азаматтық сот
ірін жүргізу тәртібімен бөлек беріледі деп айтылған. ... ... сот ... ... ... ала-қүлалықты жоюды талап етеді.
Айыпталушылардың біреуінің іс-эрекетінде қылмыс оқиғалары болмауына немесе
сотталушының қылмыстың жасалуына қатысуы ... ... ... қудалау тоқтатылғаи жағдайларда ғана айыпталушылардың ... ... ... талап қаралмауы тиіс. Сотталушылардың біреуіне
қатысты басқа негіздер бойынша ақтаушы үкім шығару ... ... ... жауапкершілікті жүктеу мүмкіндігін жоққа шығармайды. Бүл жайт ... ... ... ... ... адамның жеке басына қарсы қылмыс ... ... ... қажетті қорғаныс қүқығын ... ... Заң ... ... ... ... зиян үшін ... сөзсіз
босату қажеттігі атап керсетіледі. Сот практикасы осындай ... Егер ... ... ... асып кету ... зиян ... сот істің мән-жайына және сотталушы кінәсының дәрежесіне жэне
жэбірленушінің ... ... ... ... ... өтеу мөлшерін
азайтады немесе тіпті оны өтеуден мүлде бас тартады. Зиян ... ... ... ... ... КСР ... 453-бабында
көзделген. ҚР АК-нің (ерекше бөлімінің) ... ... ... ... зиянды өтеуден ғана толық бас тартуға
жол береді.
Бүрын қолданылып келген ... ... ... ... ... ... асып кеткені үшін қылмыстық және азаматтық жауапкершілікті қолдану
саласын айқын шектейді. ҚР ... ... ... ... ... ... асып кеткені үшін қылмыстық жауаптылық қасақана зиян
келтірген жағдайларда ғана тууы ... Бүл ... ... зиянды өтеу
жөніндегі нормаларының маңызын ... ... М.Я. ... ... қажетті қорғану күйінде әрекет еткен адам шабуыл ... ... ... зиян келтіретін жағдайды сипаттайды. Ол кейбір ... ... ... ... қорғану кезінде келтірілген зиянды
өтеуді шабуыл ... ... ... деп атап ... ... осы проблеманы зерттейтін азаматтық қүқық мамандары —
цивилистер жэне сот ... ... ... ... ... ... жеткілікті көңіл бөлмейді. Шындығында, ол заңсыз
әрекет етті, оның іс-әрекеттері мен ... ... ... ... (жанама)
байланысы бар, өзінің шабуыл жасауына байланысты белгілі бір зардаптардың
туу мүмкіндігін ол сезінеді ... ... ... ... біздіңше, оның мінез-қүлқы корғанушыны қорғануға арандату
арқылы енжар зиян ... ... ... ... табылады. Практикалық
қүқық қолдану субъектілеріне арналған нүсқауда үшінші адамның, сондай-ақ
қорғанушының мүлкіне шабуылдаушының ... ... үшін ... ... көрсету керек. Алайда, оның іс-әрекеттерінде азаматтық
қүқық бүзушылықтың қүрамы байқалмада, ... ... ... ... белсенді қорғануға мэжбүр болатын адамдардың
мүдделерін ... ала ... ... ... ... үшінші адамға
келтірген зияны ушін шабуылдаушының жауапкершілігі ... ... ... ҚК-нде күштеп немесе психикалық мәжбүрлеу салдарынан адам өзінің іс-
эрекетіне (эрекетсіздігіне) ие бола ... ... ... ... бар. ... ... ... арқылы зиян келтіру өзінің табиғаты жөнінен аса
қажеттілік күйінде зиян келтіруге жуықтайды. ҚР ҚК ... ... ... ... ие болу ... бар ... ... әсерімен
іс-эрекет жасайтын жағдайларға Қылмыстық кодексгің 34-бабының 2-бөлігінде
баянды етілген аса қажеттілік ... шығу ... ... ... ... ... емес.
Егер адам зорлықшы ұсынатын талаптарды орындау барысында өзінің ... ... ... ... асырылатын қатердің зардаптары тууы қаупінен
қу_тылу нысанына айналады. Бүл ... адам ... ... ... ... өзіне жақын адамдардың мүдделері үшін ... ... ... асырылатын мәжбүрлеу үстіндегідей әрекет етеді. Алайда, бүл жағдайда
оның істеген іс-эрекетінің заңға ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеу арқылы келтірілген зиян үшін осыған мэжбүрлеген
адам (адамдар) жауапты болуы тиіс.
25
Талап етілетін іс-эрекеттерді жүзеге асырушы субъектінің өз ... ... ... мүдделерін көздейтінін ескере отырып, мұндай ... ... ... ... адамдарға) қосалқы жауапкершілік
жүктеу керек. Мүнда қорқытушының мүліктік жағдайы соттың ... ... ... ... ... ... басшылыққа алу қажет.
Мэжбүрлі эрекет еткен адамның кейін қорқытушыға кері талап қою мүмкіндігі
сақталуы тиіс. ... ... ... ... ... оған ... ... мүмкін болмайтын жағдайда да тікелей
зиян келтірушіге жауапкершілік жүктеу мүмкіндігі сақталуы тиіс. Сот істің
мэн-жайын ... ... зиян ... де, ... ... үшін эрекет еткен адамды да аса қажеттілік ... ... ... ережені қолдана отырып, зиянды өтеуден ... ие ... ... Біздің бүл айтқандарымызды жүзеге асыру
заңдарға тиісті өзгерістер ... ... ... эрі ... ... ... ... зиянды өтеу
ерекшеліктерін қарастырайық. Бірқатар жағдайларда кәмелетке толмағандар 14
жастан бастап ... ... ... ... ... кісі өлтіргені
үшін (96-бап), денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіргені үшін (103-бап),
денсаулыққа ауырлататын ... ... ... ... ... үшін ... ... зорлағаны үшін (120-бап),
нәпсіқүмарлық сипатындағы күш қолданғаны үшін (121-бап) жэне ... ... ... ... ... ... ... қалған жағдайларында қылмыстық
жауаптылық 16 жастан басталады.
Адамның жеке басына ... ... зиян үшін ... ... жас та ... ... ... Мүндай жағдайларда
қылмыстың тиісті субъектісінің болмауы қылмыспен бірлесіп зиян келтіруді де
жоққа шығарады. Сондықтан 14 ... ... ... ... іс-
эрекеттері үшін азаматтық-құқықтық жауапкершілікке тарту ... ... сот ... ... ғана ... ... ... жасаған қылмыстар туралы істерді қарау кезіндегі сот
практикасы кәмелетке толмағандар келтірген зиянды өтеу тұсында туындайтын
мәселелерге ... ... ... Сотының 1996 ж. бірінші жартысына арналған жүмыс жоспарына
сэйкес, Ғылым министрлігінің — ҚР ... ... ... жэне ... бірге кэмелетке толмағандардың қылмыстары туралы, ... жэне өзге де ... жат ... ... ... істер бойынша
заңдарды соттардың қолдану практикасы қорытындыланды. Шолуда 1986-1996
жылдар арасында кэмелетке ... ... арту ... де, ... де ... атап көрсетіледі.
Статистикалық мәліметтерді салыстыра зерттеу 1983 ж. — 6429 ... ... ... 1993 ж. — ... саны ... ... Егер 1984 ж. 6610 ... толмаған сотталса, 1994 ж. — 8102,
ал 1985 жэне 1995 жж. тиісінше 6494 жэне 7286 ... ... ... ... ... қылмыстың өсу ... ... ... ... жасауға болады, мүны халықтың
негізгі бүқарасы қайыршылық күй кешіп отырғанда ... ... ... ... болады. Сотталғандардың едэуір бөлігін есірткі
заттар сақтағандар, үрлық жасағандар қүрайды. ... ... ... адамның жеке басына қарсы қылмыстар жасайды. Мысалы, 1997 ... ... ... ... ... 136 кісі ... болған,
қасақана дене жарақатын түсірудің 184 жағдайы, ауыр дене ... 128 ... ... 45-і кісі өлімімен аяқталған), 98 зорлау
тіркелген. Мүндай қылмыстардың ... ... тек қана ... жасаған.
Қалыптасқан жағдайда кэмелетке толмағандардың қылмыстарымен ... өтеу ... ... ... ... ... алайда Жоғарғы Сот тиісті
қорытынды жасамай келеді. Мэселен, аталған қорытындыда кейде ... ... ... ... ... мен ... пайдаланып, оларды
қылмыстық әрекеттерге тартатыны атап ... ... ... егер ... ... ... ... жасаған болса, онда
оны зиянды өтеуден босату керек. Егер кэмелетке толмаған ... ... ... ... ... ... болса, келтірілген зиян үшін
ортақтасқан емес, үлестік жауапкершілік қолданылуы ... Бүл ... ... ескере отырып, келтірілген зиянның негізгі бөлігін өтеу міндеті
қылмыстың ересек қатысушысына ... ... ... ... ... 18 жасқа дейінгі кэмелетке толмағандар өздері
келтірген зиян үшін жалпы негіздер бойынша ... ... ... 14тен ... ... ... толмағанның мүлкі немесе өзге табыс көздері
болмайтын жағдайларда, оның ... ... ... ... немесе
қорғаншылары мүндай зиянның олардың кінэсынан ... ... ... толығымен немесе жетіспейтін бөлігін өтеуге тиіс. Ата-
ана қүқықтарынан айырылған жағдайда да бүл міндет ... ҚР ... ... жаңа ... (927-бап) енгізілген, оған сэйкес сот ... ... ... егер зиян ... баланың мінез-
құлқы ата-аналардың оны ... ... ... ... салдары болып табылатыны ... ... ... ... кейін үш жыл ішінде кәмелетке толмаған балаларының
келтірген зияны үшін жауапкершілікгі жүктей алады.
Ата-ана қүқықтарынан айырылмаған ата-аналардың ... ... ... ... ... және отбасы туралы" Заңының 130-бабына
сәйкес, егер алимент төлеу туралы келісім болмаса, сот олардың ... ... ... жүмсауға қатыстыруы мүмкін. Мүндай ... ... ... толмағандардың немесе еңбекке қабілетсіз
кәмелетке толмағаңдардың, мүқтаж ... ауыр ... жэне ... ... туындауы тиіс. Кэмелетке толмағанның жасаған қылмысымен келтірілген
зиянды өтеу қажеттігі де осыған теңестіріледі.
II
"Неке жэне отбасы туралы" жаңа Заң ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті айқын
шешпегенін атап көрсеткіміз келеді. Мэселен, бүл Заңның 130-бабының ... ... ... алимент төлеу жөніндегі келісім туралы
ғана айтылады. Мұндай алимент ... ... ... ... — ата-
аналарды балаларды тэрбиелеуге байланысты ... ... ... ... танылады. Алайда, қосымша шығындарды көтеру ... ... ... жөніндегі келісімнің болуының қандай салдары
болатыны занда көзделмеген. Бүл келісімге сэйкес ... ... ... ... қосымша шығындарды да көтеруі тиіс дегенді білдіре ме? Олай
емес секілді. ... ... жол ... үшін ... жэне ... ... балаларын кутуге қосымша шығын ... ... ... 1-тармағына мынадай тұжырымдаманы енгізу керек: "Ата-
аналар алимент төлеу жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... жұмсауға қатысады... (бүдан әрі —
мәтін ... ... ... сот ... ... ... қылмыскерлердің
ата-аналары азаматтық-кұқықтық қатынастарда да мүдделі адамдар болып
саналатынын ескермейді. Н., Б. және А. ... ... ... ... ... Қазалы аудандық соты), Р., К. және А. ... Іле ... ... ... ... және ... істер бойынша
алдын ала тергеу органдары кәмелетке толмағандардың ата-аналарынан жауап
алмаған, олар ... ... ... ... жэне ... ... түсіндірілмеген. Әдетте, осыған үқсас жағдайларда соттар бастама
көтермейді жэне ... ... сот ... ... оларды
процестің толық қүқықты қатысушылары деп танымайды жэне олардан ... ... ... ... ... ... ... процестің барысында кәмелетке толмаған қылмыскерге азаматтық
талап қойылатын ... онда ... ... ... баласы
келтірді деген зиянды анықтауға қатысуға мүмкіндік алуы тиіс.
Қорғаншылыққа мұқтаж 14-тен 18 жасқа дейінгі ... ...... ... ... ... қорғау мекемесінде немесе заңға сәйкес
қорғаншы болатын басқа да ... ... ... ... бүл ... толығымен немесе жетіспейтін бөлігін етеуі тиіс. Егер зиян ... ... ... ... жэне қорғаншылык жасау органдары
оны тәрбиелеуге ... ... ... міндеттерін орындап
келген болса, қамқоршылық жэне қорғаншылық жасау органдарына да ... ... ... ... ... шарттың негізінде жас
балаларды тэрбиелеу, білім беру және ... ... мен ... ... ... да ... іс-әрекеттері үшін мүліктік
жауапкершілікке тартылуы мүмкін. ... ... бала ... ... ... көрсетуі туралы шарттар жасасқан ... ... ... ... керек деп ойлаймыз, бірақ мұндай
жауапкершілік тікелей шартта көзделген реттерде
28
ғана жүктелгені жөн ... Өзге ... ... ... ... ... ... беру қызметін көрсететін адамға нақ соның
теріс ... ... ... ... себепші болғанын дэлелдей отырып,
кері талап қою мүмкіндігі ... ... ... ... оның ішінде емдеу, тәрбиелеу немесе басқа
да ... ... ... ... ... ... ... адам
(қамқоршы тэрбиеші) мен қамқоршылық және ... ... ... шарт ... Қамқоршы тэрбиешілер де тәрбиелеуге қабылданған
бала жөнінде қамқоршылар мен ... ... ... ... ... ... келе, кэмелетке толмағандардың іс-эрекеттері үшін
жауапкершілік ... үш ... ... ... тууы ... ... болады:
— заңның нүсқауларына ... бүл ... ... ... ... ... ... таралады;
— сот ... ... бала ... алушыларға жүктейтін
жағдайда);
— шарт.
Жоғарыда баяндалғандарды негізге ала отырып, ... ... ... ... ... зиян үшін ... ... асыру кезінде
азаматтық қүқық бұзушылықтан туындайтын міндеттеменің ... ... және ... ... пайдалану мақсатында зиянды өтеудің шегін
бөліп көрсету, зиянды өтеуді қалпына келтірудің өзге ... ... ... ... ... өтеу ... шешім шығара отырып, табиғи қалпына
келтіруді, пайдалы ... ... ... ... зат беру кезінде сондай
сапалы зат беруді ауыстыруды немесе ақшалай өтем жасауды ... ... ... ... ете ... есеп ... ақы үшін ... сондай-ақ ортақ меншік пен заңды түлғалар меншігінің режимін жэне
шектелген заттай ... ... ... ... ... ... нарқын
дамыту олар үшін мүлік жүмсауды мүмкін ету үшін ... ... ... ... ... ... ... жэне азаматтық қүқықта зиянның түрліше ... ... ... заладды өндіріп алудың шынайы мүмкіндіктерін ескере
отырып, "аралық ... ... ... ... ... қүқықтың түрлі ... ... ... ... ... (санкция) қатар (бэсекелес) қолдану — қылмыспен келтірілген зиянды
өтеу ... ... ... теркілеуге мүлде болмайды, сондықтан жеке
адам ... ... ... ... бүған нормативтік шектеу
енгізу керек;
— зиянды өтеу ... ... ... ... ... ... ... осы процеске ... ... ... ете ... азаматтық іс жүргізу заңдары нормаларының
міндетті түрде қолданылуын ... ... ... қажетті ... ... ... ... ... ... ... өзіне-өзі
немесе үшінші адамның мүлкіне жүктеуді көздеу талап етіледі;
... ... зиян үшін ... ... қылмыстық қүқықта заңды эрекет ретінде қарастырылатын күштеп немесе
психикалық мэжбүрлеу ... зиян ... ... де ... қажет.
Кэмелетке толмағандардың мэжбүрлеу ... зиян ... ... ... ... толмағанның жэне оны қылмыстық эрекетке тартқан ересек
қылмыскердің азаматтық-қүқықтық ... ... ... ... ... өмірі мен денсаулығына зиян келтіргені үшін
жауапкершілік
Мүлікке қылмыспен зиян ... үшін ... ... кезінде
пайдаланылған материалдар бойынша азаматтардың өмірі мен денсаулығына
келтірілген зиян үшін ... ... ... бүл ... ... жэне шешімін таппаған проблемалар бар екенін атап көрсету
керек, ол ... ... ... ... зиян үшін ... ... ... асып түседі.
Бүл адамның жеке басына қарсы жасалатын қылмыс арқылы ... ... ... ... ... өтеу жөніндегі сот ... ... ... ол ... ... басым көпшілігін қарауда
ескерілмеген. ... ... ... қаласының, Алматы облысының
соттарында қаралған ... жеке ... ... ... ... ... ... істі зерттеу азаматтардың өмірі мен денсаулығына келтірілген
зиянды өтеу — қаралған істердің 1 пайызына да ... ... ... ... жою жэне ... ... өмірі мен денсаулығына ... ... ... ... ... болар. Адамның өмірі мен
денсаулығына зиян келтіру ол жөнінде әлдебір ақшалай (мүліктік) мазмүндағы
қатынастар тумайтын "баға ... ... ... ... ... ... соты X. ... азаматты Қазақ КСР ҚК-нің 221-бабының
2-бөлігінде, 217-бабының 1-бөлігінде, 765, 88-бабының 1-бөлігінің "а", "г",
"е" тармақтарында, 82-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстарды ... ... ... істе үрланған заттың күны ғана өтеледі. ... ... ... зиян ... ... Одан эрі, ... ... кодексінің 14-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмысты жасады
деп айыпталатын И. деген ... ... ... ... үш ... ... төрт жыл бас бостандығынан айыру жөнінде үкім ... сот ... ... ... ... процесс барысында
сотталушыдан сараптама
жүргізуге байланысты 3426 теңге 29 тиын ... ... ... кірісіне
өндіріп алу туралы талап арыз жазуды үмытпайды. Кэмелетке ... ... ... оны ... арнайы оңалту шаралары қажет
болатын орны толмас залал келтірілгені қаперге алынбаған.
Қазақ КСР ЩС-нің 101 -бабының 1 ... ... ... ... ... У. ... ... қылмыстық ісінде де жэбірленушінің
денсаулығына келтірілген залалды анықтау жэне өтеу ... ... бүл істе де ... ... ... шығындарды бюджет кірісіне
өндіріп алу туралы талап қойды. Мэселен, Қазақ КСР ҚК-нің ... ... ... ... ... ... деп ... Т. деген
азаматтың қылмыстық ісінде 15 жасар кэмелетке толмаған қыз бала ... ... Бүл іс ... ... ... ... ... қалалық
сотының наразылық үйғарымы, ҚР Жоғарғы Сотының қылмыстық істер бойынша
алқасының қадағалау ретінде қаулысы шығарылды. ... ... ... ... ... ... танылады, онда қыздың анасына моральдық
зиян келтірілгені атап көрсетіледі. Қыз балаға ... дене ... ... ... ... ... тиісті денсаулыққа зиян
келтіру, моральдық зиян келтіру фактілері аталған ... ... ... ... ҚР ... ... қылмыстық
істер жөніндегі алқасы бүл эрекетті ҚК-тің 97-бабы бойынша қайта саралап,
жалақысының 20 пайызын мемлекет ... ... бір жыл ... ... ... жаза тағайындайды.
Біз бүған дейін мүндай шара адамның бүзылған мүліктік ... ... ... жасайтын жағдайда ... ... ... атап ... Бүған қоса, соттар түзеу жүмыстары түріндегі
жазаңы қолданады және денсаулыққа келтірілген зиянды анықтауды, ол ... ... ... ... Бүл, мысалы, Қазақ КСР ҚК-нің 98-бабының 2-
бөлігінде көзделгендей қылмыс жасаған М. ... ... ... істе де ... Оған ... 15 ... мемлекет кірісіне
үхтап отыратын, 6 ай түзеу жүмыстарына ... ... жаза ... ... ... ... ... ретінде жәбірленушілерге
қайтару эділеттірек болар еді.
КСР Одага мен ҚР Жоғарғы Соттары Пленумдарының басшылыққа алатын қаулылары
соттардың азаматтық талаптарды шешу ... ал егер ... ... өз ... ... ... өтеу туралы мэселені талқылауға
назар аударды. Алайда бүл шаралардың жеткіліксіз болатыны айдананық. ... ... ... ... соттардың пікірін үдайы тыңдай бермейді, оларды
ескермейді. Мүның себептерінің бірі, сөз жоқ, қүқық қорғау органдарындағы
лауазымды адамдардың белгілі бір ... ... ... ... ... ҚР Әділет министрлігі алқасының кеңейтілген мэжілісіңде "Судьялар
өздерінің іс-әрекеттерін әр түрлі дәлелдермен ақтай отырып, қылмыскерлерді
жауапкершіліктен саналы ... ... ... ... да аз емес" деп
атап көрсетілуі кездейсоқтық ... ... ... кең ... ... ... кеңестің
төрағасы келтірген мэліметтерден де көруге болады. Осы орган
қүрылған бір жылдың ... ... ... ... атына азаматтардан
2098 өтініш, оның ішінде Жоғары тәртіптік кеңеске — 495 өтініш ... ... ... жэне қабылдауда болғандарында қүқық қорғау
органдары қызметкерлерінің қүқыққа қарсы іс-әрекеттеріне, ... ... ... өтініштерін қарау кезінде жол берілетін сөзбұйдашылығына
шағымданады. Мүндай хаттардың саны жалпы тасқынның ... бір ... ... ... ... да ... өтініштер түседі. Бүл
арада азаматтардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бақылау жэне қадағалау органдарына
қайырылмайды [6. 6 6].
Қазіргі уақытта соттардың өз бастамасымен ... ... ... ... ... міндеті ресми сот түсіндіруімен белгіленген зандардың
мағынасынан келіп шығады. ... ... ... ... қоюды
алмастырмастан, зиянды өтеу шараларын ... ... ... заңдарға
бекіту талап етіледі.
Жоғарғы Сот азаматтардын; өмірі мен денсаулығына келтірілген зиян ... ... ... ... бөлмейді. 1996 ж. облыстық
соттар, сондай-ақ ... ... соты 805 ... ... 484 қылмыстық іс
қарап, үкім шығарған. Салыстырып көрейік: 1995 ж. осындай кезең ішінде 1233
адамға қатысты 669 ... іс ... ... ... ... ... беру ... 1996 ж. бірінші жартысында 477 адамға қатысты 344 іс,
1995 ж. бірінші ... — 681 ... ... 485 іс ... ... ж. ... жэне оларға теңестірілген соттар барлык қаралған істердің
55,2 пайызын наразылық шағым беру тәртібімен қарап, үкім ... ... ... ... қорытынды жасауға болады: түтас
алғанда, көрсетілген соттардың заң талаптарын сақтағанына және ... ... ... ... ... ... ... қате шешімдер қабылданатын жағдайлар элі де үшырасуда. Мәселен,
1996 ж. бірінші жартысында 67 адамға қатысты шығарылған үкім ... ... ... ... сөз, 1995 ж. ... ... 68 ... қатысты үкім
жойылған, бү_л шағымдар мен наразылық білдіру бойынша шағым беру ... ... 9,9 ... ... 1996 ж. ... ... тергеуге
жіберілуіне байланысты 19 адамға шығарылған үкім, дүрыс ақталмауына
байланысты — 13 ... сот ... ... өте жүмсақтығына
байланысты — 1 адамға, басқа негіздер бойынша — 19 ... ... ... жоқтығына, айыптаудың дэлелденбеуіне байланысты іс
жүргізудің тоқтатылуына орай — 13 ... оның ... аса ауыр емес ... — 10 ... ... ... ... — 2 адамға қатысты айыптауды
қалдыру жөніндегі үкімдер жойылған. Көріп отырғанымыздай, сот ... ... ... өтеу ... зерттелмейді.
ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1999 ж. қабылданған "Республика соттарының
денсаулыққа ... ... өтеу ... ... ... кейбір
мэселелері туралы" Қаулысында да ... ... ... Соты ... ... ... орын алын отыр —
мұнда азаматтардың өмірі мен денсаулығына қылмыспен ... ... ... ... ... мен Алматы қаласуның соттары да адамның жеке басына қылмыспен
қелтірілген зиянды өтеу ... ... ... ... КСР Әділет
министрлігінің 1973 ж. 12 шілдеде өткен ... ... ... ... ... ... жэне оның эдістемесі жөніндегі
үсынымдары орындалмайды. Көрсетілген үсынымдарда ... ... ... мыналар аталады: қылмыстық істерде азаматтық
талаптарды дұрыс ... ... ... ... мен азаматтық
жауапкерлерді қатыстыру; талапты ... ... одан бас ... ... талапты негізсіз қараусыз қалдыру фактілері; тергеу
органдары барлық жағдайларда ... ... ... ... ... шаралардың дер кезінде қабылдануы.
ҚР ҚІЖК-нің 62-бабының 2-бөлігі мынаны ... ... ... оның ... үшін ... ... болатын түлғаға, өзінің
дәрменсіз күйіне, айыпталушыға ... ... ... өзге де ... ... ... жэне оны қорғау қүқығын өз бетінше пайдалануға қабілеті
жоқ жәбірленушінің мүдделерін қорғап талап қоюға қүқылы. Өз ... өкіл ... ... ... ... ... ... пайдасына
талап қою міндетін баянды ету қажет деп есептейміз. Сонымен қатар, талап
қою және оны ... ... өз ... ... ... түлғалар
туралы тұжырым сипатына қарай өте жалпылама болатындықтан, сөйтіп кемелетке
толмағандардың ... ... ... ... мен ... ... пайдасына қарай талап қою
міндеті қажет болады; шынында да сот практикасында мүндай ... ... ... ... КСР ... 88-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмысты
жасады дегі айыпталған Г. деген азаматтың қылмыстық ... А. ... ... ... ... сот ... жэне ... Г.-ның
іс-эрекеттерін қажетті қорғану шегінен аса отырып ... ... ... ... ... ... қатысты қылмыстық ізге
түсуді тоқтатпау жөнінде өтініш жазады. Бүл арада жэбірленуші эйел өлген
адамның ... ... үш ... бар ... ... ... да өзінің
қүқықтары мен балалардың ... ... ... ... эйел ... ... әкеп ... зиянды өтеу жөнінде
талап қойған ... ... іс ... ... үкімде іс-эрекеттің қылмыстық-қүқықтық саралануы
ғана көрсетілген, ал сотталушы "Система" ғылыми-өндірістік бірлестігінің
директоры ... онда ... ... қажетті мүлік бар деп ... еді, ... сот мұны ... ... ... ... практика
жаппай сипат ала бастағандықтан, қылмыспен келгірілген зиянды өтеу ережеден
гөрі ерекшелік болып шығады. Тағы бір ... ... ... ... ... сотында 1993-1997
жылдары қылмыспен келтірілген зиянды өтеу жөніндегі қылмыстық істен бөлек
бірде-бір азаматтық іс қаралмаған. Ал ... ... бар ... ... ... зиян келтіріп отырған.
Азаматтың өмірі мен денсаулыгына ... ... зиян ... ... Оны анықтау үшін ... ... ... ... мен ... жүмысшылар мен қызметшілерге
жарақаттану немесе олардың еңбек ету міндеттерін ... ... ... арқылы келтірілген залалды өтеу Ережелерінде көзделген
зиянды есептеу әдістемесі мен оны өтеу ... ... ... Сонымен бірге,
қү_қық қатынастарының осы түрінің ерекшедігін де ескеру керек.
Бүған дейін атап өткеніміздей, азаматтың өмірі мен денсаулығына келтірілген
мүліктік зиян ол алып ... ... ... ала ... ... ... ... көрсетілуі мүмкін.
Еңбек жарақаты арқылы келтірілген залалды өтеу мөлшерін есептеуде табысқа
жалақының барлық түрлері жатқызылады. Қолданылып жүрген ... ақы ... ... бір жолғы сипаттағы төлемдер (пайдаланылмаған демалыс
үшін өтем, жүмыстан босатылған ... шығу ... ... ... ... ... ақша және ... бүған жатпайды.
Бір жолғы сипаттағы мұндай төлемдер жарақаттанған адамның материалдық
игілігіне айтарлықтай ... ете ... ... ... алу ... ... ... (мысалы, бір жолғы мадақтау төлемдері). ... ... мен ... ... зиян келтіру салдарынан
жоғалтылған табысты анықтауда олар ескерілмеуі ... ... ... ... мен ... да ... еңбекке
ақы төлеу жүйесінде көзделген жылдық сыйақылар, біздіңше, орташа табысты
анықтау ... ... ... Бүл ... Үйым ... орташа
жалақысын есептеу тэртібі туралы ... ... ... ... ... орташа табыстың қүрамына қосу ... ... ... ... ... ... ... сыйақыларды жоғалтылған табыстың құрамына қосудың
орындылығы мынаған да байланысты: олар да ... ... алып ... ... бір ... ... Оны мынадай негізде анықтауға болады:
ол көрсетілген сыйақыларды үзақ уақыт бойы алып келген, өзі өте ... ... бүл іс ... оның ... ... ... ... Бүл арада жыл ішінде алған осындай төлемдердің сомасы жыл айлары
бойынша біркелкі ... және ... ... ... ... тиіс. Заңдар оларды өндіріп алу мүмкіндігін жоққа шығармайды.
ҚР АКнде (938-баптың 2-тармағы) табыс салығы салынатын еңбек жэне ... ... ... ... ақы төлеудің барлық түрлері өтелуге
жататын табыстардың қүрамына енгізіледі деп ... ... ... ... ақы төлеуге қатысы бар бөліктің осы қағидасы
біздіңше толық дэлелді ... ... ... ... ... ... ... қатынастарында еңбекке ақы төлеу —
шарт ... ... ... ... ... табылады. Алайда, оған
табыс салығын салуды осындай табысты ... ... ... ... ... ... шарты деп есептеуге болмайды. Қазіргі уақытта
Қазақстан Республикасында жеке кәсіпкерлік ... 54 түрі ... ... ... ... алады. Көрсетілген түжырымдама
кэсіпкерлік қызметтің осы ... ... ... ... ... ... келтірілген зиянды өтеуге кедергі жасауы ... ҚР ... ... ... ... ... ... деректері негізінде
кэсіпкерлік қызметтен түскен табыстың жоғалтылған табыстың ... ... ... Бүл ... ... ... табысты өзге де әдістермен, ... ... ... ... дэлелдеу, белгілі бір кәсіпкерлік ... ... ... көрсеткіштерінің негізінде оны анықтау
мүмкіндігін мойындау керек.
Өтелуге ... ... ... ... ... немесе өзге де
денсаулықтың зақымдануына дейінгі немесе жәбірленушінің кәсіби еңбек
қабілетінен айрылу ... сай ... ... ... ... ... ... — табыстың (кірістің) пайызымен анықталады. Табыстың
(кірістің) барлық түрлері салықтар үсталғанға дейін ... ... ... ... ... ... денсаулық бұзылғанға дейінгі 12
жұмыс айындағы табыстың (кірістің) жалпы сомасын 12-ге бөлу жолымен есептеп
шығарылады.
' Зиян келтірілетін ... ... 12 ... кем жүмыс істейтін жағдайда
орташа айлық табыс (кіріс) оның денсаулығы бүзылғанға дейін іс ... ... ... ... ... ... сомасын осы айлардың
санына бөлу жолымен есептеп шығарылады.
Егер зиян ... ... ... ... ... болса, оның тілегі
бойынша ол жұмыстан босағанға дейінгі табысы ... ... ... ... ... ... үшін бұрынғы жұмысындағы
табыстың орнына оның осы ... ... ... алатын сыйақысының
әдеттегі мөлшері ескерілуі мүмкін, бірақ ол заң ... ... ... ... ... кем ... ... жэбірленушінің жарақаттанғанға немесе денсаулығы өзгедей бүзылғанға
дейінгі табысында (кірісінде) оның мүліктік ... ... ... болса (жалақысы арттырылған, едәуір жоғары ақы төленетін жұмысқа
ауыстырылған, оқу орнын аяқтаған соң жұмысқа орналасқан жене ... ... ... ... ... ... өзгерту
мүмкіндігі дэлелденетін басқа жағдайларда), оның ... ... ... анықтауда оның тиісті өзгерістерден кейін алған немесе алуға
тиісті табысы ... ғана ... олар ... ... ... ... ... (кірісінің)
мөлшерін кеміту арқылы оның жағдайын нашарлататын ... ... ... ... ... ... ... келтірілген зиянды
есептеу эдістемесі қолдануға жарамайды [12. 81 ... ... атап ... ... ... мен ... ... өтеуде шарт бойынша ол үшін көтеріңкі мөлшерде өтем
алуға жол беріледі. Бү_л ... ... жэне ... ... көрсеткіштерін арттыруға мүмкіндік беріледі.
Дене жарақатының ауырлық ... ... ... ... ... дене ... алудың жэбірленуші үшін түрліше салдары болуы
мүмкін. ¥зақтығы 6 күннен аспайтын, болмашы, өткінші ... бар ... дене ... бір түрі ... ... ... ... дене
жарақатының осындай түрінде де ... ... ... ... ... ... ... адам еңбек ете (оқи) алмайтындай
жарақаттанған кезде немесе өзге де ... ... ... болмайтын немесе
жэбірленушінің емделуіне кедергі туса (егер ол ... ... ... кез ... ... босай алмайтын болса), еңбекке жарамсыздық
туралы ... ... ... ... ... қағаз уакытша еңбекке жарамсыздығы үшін
жэрдемақы алуға негіз болып ... ... КСР ... ... мен ... ... кеңесінің 1984 жылғы 29 наурыздағы ... ... ... аумағында КСРО Министрлер Кеңесі ВЦСПС-тің 1984
жылғы 23 ақпандағы қаулысымен бекітілген Мемлекеттік ... ... ... ... етудің негізгі шарттарының күші қосымша
баянды етілді. Түрмыстық ... ... ... ... жарамсыздықтың 6-
күнінен бастап жэрдемақы төленеді. Еңбек туралы ... да ... ... ... сақтау жөнінде кепілдік жоқ.
Қылмыспен зиян келтірілетін жағдайда еңбекке жарамсыздық қағазы бойынша
еңбек ... ... ... ... ... ... болып шығады,
өйткені Азаматтарға уақытша еңбекке жарамсыздығы туралы еңбекке жарамсыздық
қағаздары мен анықтамаларды беру ... ... ... де, ... да ... ... жарақаттарға қатысты алып тастаулар
айтылмаған. ... ... ... қасақана зиян келтіріп, уақытша
еңбек қабілетінен айрылуға мэжбүр болатын ... да ... ... ... ол жүмысты немесе өзге де міндеттерді атқарудан
жалтару мақсатында зиян келтірмеген болуы ... ... ... ... ... жэрдемақы бөлігінде еңбекке
жарамсыздығы бойынша ... ... ... ол ... ... ... ... КСР ҚК-нің 15-бабы, 101-бабының 1-бөлігі, 94-
бабы бойынша сотталған К. деген азаматқа мүлік пен денсаулыққа ... ... ... еткен азаматтық талапқа сэйкес сот 60 сом көлеміндегі
жоғалтылған табысты өндіріп алу жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... тұрақты, одан соң амбулаториялық
емдеуде болған кезеңінде оған табысының 80 ... ... ... еңбекке
қабілетсіздігі бойынша жэрдемақы төленгені ... ... ... ... мен ... ... ... қағазы бойынша берілетін
жәрдемақы арасындағы айырмашылық өндіріп алынды.
Қазақ КСР АК-нің 455-бабы егер жэбірленуші үшін әлеуметтік салық жэне ... ... ... ... ... емес үйым ... ... адамды
жарақаттаса немесе оның денсаулығына ... ... ... бүл үйым
немесе азамат оның алатын жәрдемақысының ... ... ... ... деп ... ҚР ... 937-бабының 2-тармағына сәйкес төленген
жэрдемақының сомасы өтелуге тиісті зиянды ... өтеу ... Бүл ... ... ... ... элдеқайда сэттірек
еді деген қорытынды жасауға болады.
Азаматтық-қүқықтық жауапкершілік қарымақы қызметін атқарады: бүл ... ... ... өтеу ... ... жол ... келіп
шығады.
Егер еңбекке жарамсыздық үзіліссіз жалғаса беретін ... ол ... ... 4 ... ... ... төленеді. Жэбірленуші зиян
келтірушіге ... ... ... оның ... және ... ... дэрежесін анықтау үшін сот-медициналық сараптама тағайындалуы
тиіс. Бүл арада кэсіби еңбекке жарамсыздық ... ... ... ... комиссияларының еңбек ету міндеттерін
атқаруға байланысты ... ... ... ... зақымданған
қызметкерлерге кэсіби еңбекке жарамсыздық дәрежесін белгілеу тәртібі туралы
Нүсқамалар қолданылуы мүмкін.
Практика қүқық ... ... мен ... ... ... мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу
саласындағы ... ... ... ... ... ... ... соттарға, тергеу органдарына сарапшыларға ... ... зиян ... ... ... кәсіби немесе жалпы еңбекке
жарамсыздық дэрежесі туралы мэселені қою туралы үсынымдар ... ... ... зиян ... байланысты туған қосымша
шығындарды бірден анықтаған жөн деп ... ... ... ... ... үрыпсоғудың кейін туатын зардаптарын ... ... ... ... жорамал жасауымыз, алдымен дене жарақатының
ауырлығын, одан соң — ... ... ... анықтау үшін қайталап
медициналық сараптама тағайындаудың орынсыздығына байланысты, өйткені бүл
жәбірленуші үшін ... ... ... шығындар және сот былықтарын
туғызады. Мысалы, Қазақ КСР ҚК-нің 202-бабының 2-бөлігінде, ... ... ... ... ... ... "а", "б", ... 15-бабында, 88-бабының 1-бөлігінің "а" тармағында көзделген
қылмыстарды жасағаны үшін айыпталған Г. деген ... ... КСР ... ... "а", "б", "г", ... 88-бабының 1-бөлігінің
"а" тармағында көзделген қылмыстары үшін Б. деген азаматтың ... ... Н. ... ... Ол ... өтпелі пышақ жаракатының
ауыр зардаптарынан жапа шегіп жүргенін, таяуда операцияға ... Оның ... ... жаны ... іс жүзінде еңбекке ... ... ... ... емделуіне орасан көп ... ... ... ... залал ретінде Б. мен Г.-дан 404757 теңге
өндіріп алу ... ... ... қалатыны көрсетілген, өйткені
талапты негіздеуге тиісті қүжаттар тіркелмеген. Залалдың ... ... ... ... егер ... ... ... дер кезінде
жиналмаса, әрине, дэл анықтауға ... ... бұл ... ... тастау үшін негіз бола алмайды.
Адамның өмірі мен денсаулығына ... ... ... бұрынырақ
үсынылған аралық шешімнің конструкциясы ең жақсы нүсқа болып көрінеді. Егер
кейін жэбірленушінің денсаулығында ... бір ... ... болса,
қылмыстың салдары ретінде ауру ... сот ... ... ... ... ... ... залалды өндіріп ала
алады.
Адамның жеке басына жасаған ... үшін ... ... ... ... өтеуге жеткілікті мүліктері болмайды.
Көбіне өндіріп алуға ... үй ... жер ... ... ... ... бір ... өндіріп алу) жүмсалады, ал жүйелі төлемді қамтамасыз ету
іс жүзіңде мүмкін болмайды.
Бүл проблеманы шешу үшін ҚР ... ... ... ... ... ... депозит есепшоттарын ашуды ... ... ... ... ... ... осы ... қажет. Сот шешімінде көрсетілген мерзімділікте жэбірленушіге ақша
қаржатын төлеуді көздейтін осындай есепшоттардың арнайы ... ... ... ... ... ... сәйкес сотталғаңдардың табысынан,
зейнетақысынан, жәрдемақысынан жэне өзге де ... ... ... алимент, салық, сақтандыру жарналары, сондай-ақ
міндетті зейнетақы ... жэне өзге де ... ... ... соң іс жүзінде оларға берілген тағамдардың, заттай мүліктің жэне
коммуналдық-түрмыстық қызметтің ... ... ... ... ... ... ... оны жасаушылардың әлеуметтік қамсыздандыру, еңбек,
салық, азаматтық-іс жүргізу ... ... ... ... ... ... ... қиын. Міндетті сақтандыру
аударымының, ... ... ... ... табысынан емес, еңбекке
ақы төлеу қорынан төленетіні ... ... ... мен ... ... ... ... Егер сотталған адам авторлық сыйақы, қүнды
қағаздардан табыс, мүлкін жалға беру арқылы кіріс жэне басқа табыс ... ... ... ... төлейді. Жалақы беретін орын оған ... ... ... ... ... ... ... аударылатын
ақшалай табысынан алынбайтын аударымдар аталған. Бүдан эрі, алименттер
олардан атқару қағазы бойынша ... ... ... жатады; бүл
бапта алименттер жеке аталады және атқару қағаздары мен ... да ... ... ... ... үстап қалу ҚР-ның зандарында көзделген
тәртіппен жүргізілетіні туралы айтылады.
3 5
Көрсетілген норма адамның өмірі мен ... ... зиян ... ... ... ... ... айтарлықтай
қиындатуы мүмкін. Оның жалпы атқару заңдарына жэне азаматтық қүқықтың
нормаларына, атап ... ҚР ... ... ... ... ... ... болып табылады, өйткені алиментті өндіріп алу ... ... мен ... ... зиянды өтеу бірінші кезекте
жүзеге асырылуы тиіс.
Бүрынғы ғылыми заң ... ... мен ... олар
өндірістің мүдделерін корғау кезінде келтірілген зиянды ... ... ... Бүл мәселе қазіргі кезде де өзінің өзектілігін
жойған жоқ. ... ... ... ... ... мен ... берушілердің
өзара қарым-қатынасы өзгерді, жаңа ... ... ... пайда болды. Қылмыс өлемі кэсіпкерлік ... ... ынта ... ... ... бір ... заңсыз талаптарынан туатын
жанжалдардың негізінде дүниеқоңыздықпен ... ... ... ... Мысалы, күзетші фирманың аумағына қорқытып ... ... Ол ... кек алу ... қызметтен тыс уақытта күзетшінің жеке
басына қастандық жасауы мүмкін. Фирманың ... ... ... ... ... ... де оның коммерциялык қүпиясын жарияламайды,
егер онымен шарт жасалмаған болса, ол мүны моральдық ойлау ... ... ... жасауы мүмкін. Қылмыскер өзіне керекті мағлүматтарды осы
адамнан алуға болатынын білгендікген, оған ... ... ... ... ... ... ... адам зиян келтірілетін сәтте қызмет -бабы
міндеттерін атқармаған. Алайда оған зиян ... оның ... ... ... ол сол үшін ... ... заңды түлғаның қызметімен
тығыз байланыста болады.
ҚР-ның азаматтық заңдарында Ресей Федерациясының азаматтық заңдарындағыдай
міндеттемелерін атқармағаны (немесе тиісінше атқармағаны) үшін ... ... ... ... ... тамыр жайған. Бүл
заңнамалық жаңалық, сірэ, азаматтық қүқық теориясында болған ... ... ... керек. Авторлардың көпшілігі кейбір жағдайларда
азаматтық қүқықта кінэлы жэне ... ... ... ... ... келді, бүл арада олардың кейбіреулері кінәлы жауапкершілікті ... ... және ... ... ... бар кэсіпорындар үшін
кінэсыз жауапкершілікті енгізу үхынылды. ... ... ... ... сыни ... ... ... де айтылуда. Алайда,
кәсіпкердің тэуекел етуімен және мүліктік жауапкершілігімен ... ... ... ... ... заңнамалық анықтамасы
пікірдің заң шығарушылардың кәсіпкерлердің міндеттемелерін атқармағаны үшін
кінәсыз жауапкершілігі жағына ауын ... ... ... ... ... зиян келтіруде заңды ... ... ... келіспеушілік туғызбады. Бүрын ... ... ... ... еңбекке ақы төлеу иесіздік
ЭУ
сипатта болды. ... ... ең ... ... ... ... ... кепілді болды. Осыған үқсас ... ... тірі ... ... ... ... қалатын кезде мэселе
өзгеше, өйткені зейнетақымен ... ету мен ... ... ... ... ... ең төменгі кепілдіктерін алып қойды.
Сондықтан адамның жеке басына келтірілген ... ... ... ... бірі ретінде заңды түлғаның қызметіне байланысты
адамның жеке басына келтірілген зиян үшін ... ... ... ... жауапкершілігі туралы норманы енгізу орынды болып көрінеді.
Алайда, кэсіпкер іс жүзінде ... ... үшін ... ... қалыпты деуге болмайды. Сондықтан кэсіпкерге міндетті жүктеу
кезінде қосалқы жауапкершіліктің ... ... ... ... ... жағдайларда кәсіпкер міндетінің көлемін ең төменгі түтыну
қоржынының қүнымен ... ... ... ... қорғау органдарының, жеке күзет қүрылымдарының
қызметкерлері де қылмыстық іс-эрекеттерімен адамның жеке ... ... ... ... ... көздейтін қағидалар ҚР АК-
нің (ерекше бөлім) 922 жэне 923-баптарында баянды етілген.
Біздің осыған дейін атап ... ... ... ... ... ... ... Пленумы, егер зиян қылмыстық процесті жүргізетін органдар
қызметкерлерінің қылмыстық эрекеттерімен келтірілген болса, ... ... ... ... ... Бү_л ... заңсыз соттау арқылы жеке
түлғаға зиян ... ... ... заңсыз тарту, бүлтартпау
шарасы ретінде күзетке алу, үйде қамап үстау, ешқайда кетпеу туралы ... ... ... ... алу немесе түзеу жұмыстарына жіберу
түріндегі экімшілік жазаңы заңсыз қолдану, психиатриялық немесе басқа ... ... ...... ... өтеу ... талабын
қанағаттандырудың міндетті шарты болып табылады.
923-баптың 1-тармағында қамтылатын эрекеттердің тізбесін ұлғайту, сондай-ақ
бүл норманы ... ... оның ... ... ... ете алмайды. Зиянды өтеу, сірө, қылмыстық іс қозғау туралы
қаулы, бүлтартпау ... ... ... ... жэне ... осы ... ... қылмыстық іс жүргізу қүжаттары арқылы жүзеге асырылатын болар.
Алайда бу_л белгілі бір орган тарапынан жауапкершіліктен қүтылу ... ... кең өріс ... ... ... бүқаралық ақпарат
қүралдарында жарияланатын материалдарға сүйенеді. Қүқық ... ... ... ... өзге де тексеру эрекеттері барысында қылмыстық
жауаптылыққа заңсыз тарту нэтижесіндегіден кем ... зиян ... ... Келтірілген мысалдар заңдарды одан эрі жетілдіру,
органдар ... зиян ... ... ... дэлелдеу
тетіктерін ажарлау қажеттігін көрсетеді. Түтас алғанда. бүл салада әлі ... ... ... ... көптеген маңызды жэне шешуін таппаған
мәселелер сақталып отыр.
Қарастырып отырған саладағы заңдарды ... ... ... ... ... Зиян ... қорғау органдарының жогарыда аталғандардан
өзгеше заңсыз әрекетімен келтірілген ... ... ... ... жаңа ... ... біреуіне жатқызуға болады (ҚР
АК-нің 923-бабының 2,3-тармақтары, 922-бабының 3-тармағы). Зиян ... ... оны ... ... ... жағдайларда
мемлекет жауапты болады.
923-баптың 2-тармағы сілтеме жасайтын 922-баптың ... ... ... ... ... ... ережеге сүйенеді (917-бап).
Қүқық ... ... ... зиян келтіретін жағдайларда
органның өзінің кінэлылшын анықтаудың белгілі бір өлшемін жасау керек. Олар
жеке ... ... зиян ... кінәлылығын анықтауда да қажет
болады.
Аталған ... ... ... ... ... моральдық-ізгілік өлшемдер бойынша сұрыптап алуды көздейді.
Кейде қүқық тәртібі органдарының қатарына ... ... ... ... бар ... өтіп ... құпия емес. Олар
кейде тізімделетін қаруды иеленеді, өздеріне ... ... ... ... ... ... ақпаратты, сондай-ақ қылмыстың жасалуын
жеңілдететін немесе оны жасыратын өзге де ... ... Жеке ... ... жүмысқа қабылдауда да осындай жағдай болуы мүмкін.
Сонымен ... ... ... ... ... ... заңды
бұзуына тікелей алғышарт туғызуы мүмкін. Тергеу органдарында ... ... ... ... ... үнсіз қолпаштау болуы мүмкін.
Барлық қалған қүрылымдарда да осындай қүқык ... ... ... ... ... ішкі ... ... патрульдік-күзет
қызметінің милиционерлері екі кәмелетке толмағанды өлтіріп қойған. Істің
мән-жайы қылмыстың ... ... ... ... ... ... Өлтірілгендердің аналары берген талап
өтініштерінде жауапкер ретінде ... ... ішкі ... ... ... ... ... А. Алматыдағы Алмалы аудандық ІІБ сараптама-
криминалистика бөлімінің ... бола ... ... ... мақсатымен
егде әйелді өлтірген. Оған жалған қүжат жасау жолымен қүқық ... ... ... ... ... сәті ... ... ІІБ-нің лауазымды
адамдарының тиісті құжаттардың бланкілерін сақтау мен ... ... ... де ... жол ... ... ... қылмыстан келген зиян
өтелмеген, соған сәйкес ішкі істер органының азаматтық-қүқықтық жауаптылығы
туралы меселе қойылмаған.
Қолданылып жүрген заң ... ... ... ішкі ... ... үшін негіз жоқ. Алайда, біздің пікірімізше, белгілі бір
органның ... ... ... ... көрсетілген себептермен
қылмыс жасауға алғышарт болуы мүмкіндігін ескеру керек. ... зиян ... ... ... бар ... ... мінез-
қүлықтарының жанама себепсалдар байланысы болған түста ... ... ... ... жеке ... ... келтірген зияны үшін
жауапкершілік жүктелуі тиіс. 14 жасқа ... жэне ... жоқ ... ... ... ... бұзып алатын жағдайда зиян үшін
жауапты адамдар денсаулықтың бұзылуына ... ... ... 14 ... ... сондай-ақ табысы (кірісі) жоқ 14-тен ... ... ... ... зиян ... ... зиян үшін
жауапты адамдар жәбірленушіге ... ... ... ... оның ... қабілетінің жойылуына немесе азаюына
байланысты зиянды ... ... ... ... ... ... 10
еселенген мөлшерін басшылыққа ала отырып өтеуге міндетті [17. 33 ... ... ... ... ... ... ... табысы болса,
онда зиян осы табыстың көлеміне қарай өтеледі. Жэбірленуші еңбек қызметі
басталған соң өзінің атқарып ... ... ... ... ... ... табысты негізге ала отырып, зиянның өтелуін арттыруды талап
етуге құқылы.
ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1999 жылғы 9 ... ... ... ... ... өтеу ... ... қолдануының кейбір
мэселелері туралы" Қаулысында кәмелетке толмаған зиян келтіруші ... ... ... ... ... ... Біз 14-тен 18
жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар мүлікке зиян келтірген жағдайда ол ... ... ... атап ... Мүның адамның өмірі мен
денсаулығына зиян ... ... да ... ... қатысы бар.
14-тен 18 жасқа дейінгі кэмелетке толмағанның зиянды ... ... ... өзге ... ... жағдайда оны толығымен немесе
жетіспейтін ... өтеу ... ... мінез-қүлқы кінэлы болатын
реттерде оның ата-аналарына, бала ... ... ... ... ... ... ... Қаулының 20-тармағында
келтіріледі. Кэмелетке толмағанды дүрыс тэрбиелеуді жүзеге ... ... ... ... оның заңсыз эрекеттерін қолпаштау осынарға жатқызылуы
мүмкін.
Зиян келтіруші кэмелетке толғанда немесе оның зиянды ... ... ... өзге де ... ... ... ата-аналардың, бала асырап
алушылардың, қорғаншылардың міндеті тоқтатылады. ... ... ... аз ... ... ... кәмелетке толмаған мүра,
сыйға тарту шарты бойынша немесе басқа да негіздермен мүлікке ие болғанда
тоқтатылуы ... Ол кез ... ... 4 жылдан үзаққа созылмайды. Ата-
аналар, бала асырап алушылар ... ... ... ... зиянын өтейтін жағдайларда олардың кері талап қоюына жол
берілмейді.
Егер ... оның ... ... ... ... ... өмірі мен
денсаулығына келтірілген зиянды өтеу ... ... ... ... ... ... Ол үшін ... қабілетінің төмендеуі
денсаулыққа келтірілген зиянмен ... ... ... өтеу ... ... ... ... кейін жақсаратын жағдайда
да зиянды өтеу мөлшерін ... ... ... ... келтірушілердің көпшілігінің мүліктік жағдайы төмен болып келетінін
жоғарыда атап ... ... 1998 ... ... республика
бойынша орташа жалақы 9026 теңге бодды. Оның ... ... ... ... ... жүмыс істейтіндердің жоғары ақы алатын топтарының
(мысалы, таукен өнеркэсібі ... ... ... алу ... ... ... жалақының өсу индексі 1997 жылдың осындай кезеңімен
салыстырғанда 119,7 пайыз ... ... ... өсу ... ... ... 1998 жыл ... жалақының мөлшері аз ғана өскен, оны
арттыру мөлшері ҚР-ның "1998 жылға ... ... ... туралы"
Заңында анықталған. 1999 жылға да жалақының шамалы есуі жоспарланған.
Еңбек табыстары халықтың ақшалай ... ... көзі ... табылады.
1997 жылы олардың ақшалай табыстың жалпы көлеміндегі үлесі 74 пайыз болды.
Ақшалай табыстың (сатудан және ... ... ... түсімдердің)
қалған бөліктерінің меншікті салмағы 611 пайыз аралығында ауытқиды. 1998
жылдың наурыз ... ... ... ... ... 267,9 ... (сол ... ақпанындағыдан 5,4 мың адам көп) тіркелген.
Тіркелмеген жұмыссыздардың саны да айтарлықтай болса ... сот ... ... ... ... үкім ... онда іс жүзінде зиян
келтірушіден үкім шығарылған соманы өндіріп алу мүмкін емес. Сондықтан зиян
келтірушінің мүліктік ... ... ... ... ... ең ... өндіріп алу, ал сот шешімінде өндіріп алуға ... ... ... ... ... болып керінеді. Зиян келтірушінің мүліктік жағдайы
жақсарғанда — берешегін ... алу ... ... ... ... орындалуы сот шешімімен кейінге қалдырылған бөлігін
орындамағаны үшін рұқсат беру ... ... ... ... ... ... ... келсе немесе зиян
келтірушінің мүліктік жағдайы нашарлап кетсе, сот зиян ... ... ... ... өтеу мөлшерін азайта алады.
Қылмыстан жэбірленушінің ... ... ... ... талап ету
құқығы бар. Жәбірленуші емдеуге қатысты ... ... ... (тегін
көрсетілген емдеуден басқаларын) зиян келтірушіден ... алуы ... ... ... ... ... жасанды мүше салуға, бөгде
адамның күтіп-бағуына, санаторийлік-курорттық емделуге, ... ... ... ... ... мамандыққа дайындалуға және т.с.с жүмсалған
шығындар ... ... Егер ... тиісті жэрдемге немесе күтімге
зэру болатын жэне оларды тегін алмайтын жағдайда осындай шығындар ... ... ... ... негізінде белгіленген
мерзімдерде болашақта да өтелуі мүмкін.
Зиянның көрсетілген түрлерін етеу ... сот ... ... ... ... жарақаты арқылы келтірілген зиянды өтеуде жәбірленушіні күтіп-бағуға
жүмсалған қосымша шығындар оны кімнің жүзеге асырғанына және ... ... ... ... алынады. Алайда қылмыспен
келтірілген зиянды өтеуде сот практикасы накты жүмсалған шығындарды ... ... ... Барабар болмаса да, осыған үқсас қатынастарды
реттейтін нормативтік актілерге сілтемені ... ... кез ... ... алмайды. Жеке адамға қылмыспен келтірген зиян ұшін жауаптылықтың
бу_л қыры да көрсетілген мэселеге ... ... ... ... ... ... Егер ... қорытынды бойынша қосымша және
тұрмыстық күтімнің қажеттігі анықталса, онда күтіп-бағуға ... ... ... ... ... ... егер ... шығындар бөгде адамның
күтуіне белгіленген нормативтік өтемнен асын кетсе, ... ... ... ... ... алу ... ... тиіс.
Егер жэбірленуші көлік қүралына мүқтаж болса, онда ... ... ... норманың мағынасы бойынша оған ... ... ... ... ... ... ... мен қызметшілер секілді, қолмен
басқарылатын арнайы көлік қүралының (мотобесік-арбаның) қүны өтеледі.
Бүл мэселені сот ... ... ... ... ... ... ... Жәбірленуші ... ... ... жэне ... ... мотобесік-арбаны
пайдалана алмайтын жэне ол үшін бірден-бір арнайы жылжу қүралы белгілі бір
үлгідегі автомобиль бола ... ... ... сот ... ... мөлшерін көрсетілген автомобильдің қүны көлемінде анықтауға қүқылы.
Қазақстанның заңнамасына сэйкес, азамат ... ... ... ... ... ... ... немесе ол қайтыс болған күні одан
көмек алуға қүқығы бар ... ... ... ... ол ... соң туған
баласы, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... жүмыс істемейтін және қайтыс болған адамның
асырауындағы 14-ке жетпеген балаларын, ... ... ... ... отбасының кез келген мүшесі немесе көрсетілген жасқа
жеткенімен, медицина органдарының қорытындысы ... ... ... бөгде адамның күтуіне мұқтаж адамдар зиянның өтелуін талап етуге
қүқыны.
Егер еңбекке ... адам ... ... ... асырауында түрған болса
жэне ол ... соң 5 ... ... ... жарамсыз болып қалса, ол ... ... ... ... ... ... жүбайы немесе отбасының 14-ке жетпеген, ... және ... ... ... балаларын, немерелерін, інілерін,
қарындастарын күтумен айналысатын кез ... ... ... осы жасқа
жеткенімен, денсаулық жағдайына байланысты бөгде ... ... ... кезеңінде еңбекке жарамсыз болып қалған кез келген
мүшесі осы адамдарды күтіп-бағуы аяқталған соң зиянның ... ... ... ... ... 18 ... ... оқушылар күндізгі оку
орындарындағы оқуын аяқтағанға дейін, бірақ тек 23 жасқа ... 58 ... ... және 63 ... асқан еркектерге — өмір бойы; мүгедектерге —
мүгедектік мерзімінде; ата-аналарының біреуіне, ... ... ... адамның асырауындағы балаларын, немерелерін, інілерін, қарындастарын
күтумен айналысқан отбасының басқа мүшесіне — ол 14 жасқа ... ... ... ... ... келтірілген зиян өтеледі.
ҚР АК-нің (ерекше бөлімнің) 940-бабының мағынасы бойынша ... ... ... ... болған адамның отбасы мүшелері болуы тиіс
(отбасының ... ... ... да ... қатарына
жатқызуға болады). Отбасының кэмелетке толмаған мүшелері қайтыс болған
адамнан іс ... ... ... ... алмағанына қарамастан, зиянның
өтелуін талап етуге құқылы болуы тиіс. Қайтыс ... ... тірі ... алып түру ... ... ... етеу ... сақталуының негізгі
өлшемі болуы тиіс.
Асыраушысының өліміне байланысты зиянды өтеуге қүқығы бар ... зиян оның тірі ... алып ... немесе алуға қүқығы болған
қайтыс болған адам табысының (кірісінің) үлесі көлемінде өтеледі. Табысты
есептеу ... ... зиян ... ... болған адам
кірісінің қүрамына табыспен қатар, оның тірі ... алып ... ... жәрдемақысы және басқа төлемдері қосылады. ҚР Жоғарғы
Соты Пленумдарының Қаулылары мүндай зиянды ... ... ... мағынасы бойынша, екі ата-анасынан айырылған балаларға зиянды
өтеу көлемін анықтауда қаза болғандар табысының ... ... ... ... ... өліміне байланысты зиян үшін жауапты адамдар жерлеу
шығындарын көтерген адамға осындай ... ... ... Бүл жерлеу
жоралғысына міндетті ... ... ... ... тиіс ... Егер ... ... элдебір қосымша шығындар жұмсалатын
болса (мысалы, бағалы тастан, металдан ескерткіш жасап және т.с.с), олардың
өтелуі міндетті ... Бүл ... ... ... өлімімен келтірілген
зиянның осы түрін өтеу туралы шарт ... да ... ... ... ... тараптардың келісімі бойынша зиянның өтелетін мөлшеріне
қосылуы мүмкін.
Есі дүрыс емес деп ... жене ... орай ... ... ... азаматтық-құқықтық жауаптылығы туралы мэселені шешу
қылмыспен келтірілген зиянды етеу проблемаларының бірі болып табылады.
Қылмыс жасаған, бірақ кейіннен жан ... ... ... және ... есі ... емес деп ... ... өздері келтірген залал үшін жалпы
негіздер бойынша жауап береді.
•чо
ҚР АК-нің (ерекше ... ... ... ... деп ... ... зияны үшін жауапкершілігі мэселелерін реттейді. Еңгер
эрекетке қабілетсіз зиян келтірушінің келтірген зиянды өтеуге ... ... ал ... кайтыс болса немесе оның зиянды өтеуге
жеткілікті қаражаты болмаса, онда зиянды өтеу ... ... ... зиян
келтірушінің өзіне жүктелуі мүмкін. Бүл арада басқа мән-жайлар да, ... зиян ... ... ... ... ... ... алынады.
Біздің пікірімізше, жәбірленушілердің асырауындағы еңбекке қабілетсіз
адамның муліктік мүдделерін міндетті түрде ескеру ... сот ... бү_л ... ... ... ... келді.
Осымен бір мезгілде, қоғамда азаматтар ... ... ... мен ... қылмыспен зиян келгірілетін жағдайларда қорғалуы
жағдайын нашарлататын келеңсіз үрдістер байқалды, бүл жайт та ... ... атап ... ... ... ... бойынша тағайындалатын сот-психиатриялық
сараптамалардың мөлшері жыл сайын 6-дан 10 пайызға дейін өсуде; соңы 10 жыл
ішінде олар барлығы 34,6 ... ... ... ... бөлігі (65,8 пайызы) ауыр қылмыстар бойынша емес, өзге санаттағы
істер бойынша ... ... ... ... адамның
психикалық саулығына күмән келтіру үғымы практикада негізсіз ... ... К. ... ... мас ... ... ... А.-ны кезіктіріп, онымен себепсіз керісіп қалады. ... ... ... ... естіген таныстары С. мен Н. оларға келіп,
тыныштандырмақ ... К. ... ... ... ... ... ... алады, ол есіне келместен өліп кетеді. Сот К.-ны есі ... ... ... ... ... ... қылмыстық жауаптылықтан
босатады. Осынау мүдде мағынасыз кісі өлтірудің нэтижесінде қаза ... ... ... ... шегіп қалған болар (оған тек жақсы
мінездеме берілген), ... сот ... ... ... Жоғарғы Соты Пленумының 1999 жылғы 9 шілдедегі "Медициналык ... ... ... сот практикасы туралы" Қаулысында соттың
істі қарауы барысында ... ... ... бар қылықты жасаған
адамдарға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдану ... "сот ... ... ... ... ... және ... мөлшерде қанағаттандырылуы тиіс екені, сондай-ақ
егер азаматтық талап қойылмаған болса, мүліктік зиянның өтелетіні ... ... ... ... ... ету үшін ... салынған
мүлікпен не істеу керектігі туралы мэселені де анықтауы ... ... ... ... ... талапқа кеңіл бөлінген, бірақ
қарастырып отырған проблемамызға қатысты айтсақ, ҚР АК-нің 928 жэне 930-
баптарының ... ... ... тәртібі де қосымша түсіндіруді
талап етеді. Ал өз ... ... ... қабілетсіздігі
қысқа мерзімдік сипат алатын ... ... ... шешу үшін ҚР ... ... қағидаларын
қолдануға болады.
Жалпы ереже мынадай: өз іс-эрекеттерінің мэнін пайымдай алмайтын немесе
оларды ... ... ... күйде зиян келтірген әрекетке қабілетсіз,
сондай-ақ 14-тен 18 жасқа дейінгі ... ... ... ... үшін жауап бермейді. Алайда, егер жәбірленушінің өмірі ... зиян ... ... сот ... мен зиян ... жағдайын, сондай-ақ басқа да мән-жайларды ескере отырып) ... ... ... немесе ішінара зиян келтірушіге жүктей алады. Бұл
арада зиян келтіруші ... ... ... заттарды пайдалану арқылы
немесе өзгеше эдіспен өзін осындай күйге келтіргендіктен, жауапкершіліктен
босатылмайды.
Жан күйзелісімен ауыратындықтан ... ... ... өз ... ... ... адам зиян келтірсе, бүл келтірілген зиянды етеу
кепілдіктерінің бірі болып ... ... сот ... өтеу ... ... осындай күйі туралы білгенімен, оны эрекетке қабілетсіз ... ... ... ... осы ... ... ... оның еңбекке жарамды
зайыбына, ата-аналарына, кәмелетке толмаған балаларына және оған қамқоршы
мекемелерге жүктей ... ... ... ... ... ... қалуынан
сақтану үшін азаматтық қүқықтың ... ... ... кеңірек қолдану керек.
Адамның өмірі мен денсаулығына қылмыспен келтірілген зиянды ... ... ... негізінде мынадай қорытындылар жасауға
болады:
— адамның өмірі мен ... ... ... өтеу ... ... өте ... ... түр, оның үстіне төмен түрған соттар Жоғарғы
Соттың ... ... ... ... ... ... шаралар қолдану жөніндегі үсыныстарын орындамайды. ... ... бірі іс ... заңнамасының бүл
мэселені реттемейтіндігінде болып табылады. Сот ... ... ... ... ... ... ... едэуір қатаң
реттеушілікті талап етеді;
— заңнамада салық патентінің негізінде жүзеге ... (бүл ... ... 54 түрі кіреді) кәсіпкерлік қызметтен түсетін табысты
анықтау тәртібі ... ... ... ... ... қызметтен түсетін табысты анықтау жэне салық
декларациясынан басқа, атап ... ... ... ... ... ... асырылатын кәсіпкерлік қызметтің түрлерінің
орташа табыстылығы туралы қорытындылармен анықтау мүмкіндігі көзделуі ... ... ... ... ... ... ... табысынан ұстап қалуды ... ... ... ... ... ... Өзіндік мүліктік емес игіліктерді —
жэбірленушілердің өмірі мен денсаулығын қорғаудың басым бағыттылығы осыны
талап етеді;
... жэне жеке ... ... ұйымдардың
қызметкерлеріне (оның ішінде ... ... де) олар ... ... ... ... жүзеге асырмай тұрған кезде де зиян
келтірілуі мүмкін ... ... ... алайда оларға ... осы ... ... ... байланыста болуы мүмкін;
— қу-қық қорғау органдары мен жеке күзет фирмалары қызметкерлердің өзіндік
сапаларына ... ... ... ... ... құрылым
қызметкерлерінің құқық бұзушылыққа тікелей немесе ... жол ... мен өзге де ... ... ... бабындағы өз мүмкіндіктерін пайдалану арқылы алуан ақпараттарды,
қару-жарақтарды, қозғалыс ... ... ... белгілерін
жэне т.с.с. пайдалануы осы түхта бүған құқық қорғау органының немесе жеке
күзет ... ... ... кінэлы заңды түлғаның ... ... тиіс ... ... бәрі ... ... мен денсаулығына қылмыспен
келтірілген зиянды өтеу деңгейінің өте төмендігінен туып ... ... ЖЕКЕ ... ... ... ... -ОҒАН ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚАСТАНДЫҚ
ЖАСАУДЫҢ САЛДАРЫ ЖӘНЕ ЗАЛАЛДЫҢ ОРНЫН ТОЛТЫРУДЫҢ ТҮСШІГІ
2.1 Жеке адамға қылмыспен келтірілген моральдық зиян ... ... ... теориясында моральдық зиянға жэбірленушіге жан азабын
немесе тән азабын ... ... ... мен ... ... емес зиян ретінде анықтама беріледі.
Моральдық зиянның алғашқы жария анықтамасы іс ... ... ... болған жоқ, — азаматқа заңсыз әрекетпен келтірілген жан
азабы мен тэн азабы моральдық зиян ... ... ... ... ... ... басынан кешірген қорлануы, ызалануы, ашулануы,
ұялуы, түңілуі, тэн қиналуы, залал шегуі, ... ... ... және ... ... ... ... үстірт болып келді де, одан эрі нақтылауды ... Олар ... ... ... біз ... ... ... анықтамасына бағындыру қиын болатынын айрықша қиындықсыз-ақ түсінуге
болады. Қүқықтық мағынада алғанда, ... бір зиян — бүл ... да ... беретін белгілі бір формадағы нақты игіліктің кемсітілуі. Қазіргі
уақытта моральдық зиянды ... ... ... жэне ... ... кез келген игіліктер мен құқықтарға кол ... ... ... ... ... ... жүрген анықтамаға сәйкес моральдық
зиян дегеніміз — бүл жеке және ... ... ... ... ... мен ... бұзылуы, кемсітілуі немесе олардан ... ... ... ... ... қүқық бүзушылықтың ... ... ... ... ... ... ... жан азабы
немесе тән азабы (қорлау, ызаландыру, қысым жасау, ашуландыру, үялту,
түңілту, тән ... ... ... ... ... қалу жэне т.б.) (ҚР ... 951-бабының 1-тармағы).
Моральдық зиянды барлық жағдайда оларға қарсы қүқық бүзушылык жасалатын
игіліктер мен қүқықтарды ... ... ... ... ... моральдық зиян өтелуге тиіс мүліктік зиянға қарамастан
өтелетінін көрсете отырып, мүны ... ... (ҚР ... ... ... ... бүл ... түжырымдамасын "Моральдық зиян мүліктік ... ... деп ... ... болар. Сонда ол моральдық зиян
азаматтың қүқық бүзушылықтан туатын міндеттеменің бірден-бір негізі болатын
жағдайларды да ... ... ... ... ... өтеу жөніндегі талаптар кейбір
жағдайларда қылмыстан жэбір ... ... ... ... олардың саны өсті, сот практикасында бүл проблемаға көзқарас та
өзгерді. Мәселен, 1996-1997 ... ... ... мен Алматы қаласындағы
соттардың практикасыңда моральдық зиянды өтеуге уәждемесіз
немесе ойдан шығарылған уэждемемен бас ... ... орын ... ... соты 1997 жылы ... 37 ... ... нәтижесінде 4
жағдайда моральдық зиян етелген. Бір мезгілде мүліктік залалды өтеу туралы
талапты ... ... ... ... ... ... ең ... нұхқа
деуге бола қояр ма екен? Алайда, ... ... ... ... ... ... бас ... жағдайлары болған.
Қылмыстық істердегі моральдық зиянды өтеу практикасы судьялардың басшыдыққа
алған өлшемдері туралы пікір айтуға мүмкіндік бермейді, ... ... ... зиянның тікелей көлемінен басқа еш нәрсе көрсетілмеген.
Берілген өтемдердің көлемі 1 мың теңгеден 3 миллион теңгеге дейін ... ... ... барынша толық түсінік алу үшін ... ... ... жылдардағы азаматтық істер бойынша қадағалау және
наразылық шағым практикасы зерттелді. ... 1995 жылы осы сот ... ... 95 ... 1996 жылы — 116 істі ... 1997 жылы Алматы
облыстық сотының қадағалау өндірісінде 204 іс ... ... ... ... кету ... ... өлімімен келтірілген зиянды өтеу
туралы жесір И.-дің К.-ге қойған талабы жөніңдегі іске ... ... ... ... ... 1995 жылы ... өз ... Д., В., Я., Ш.-
ның үрып-соғуымен келтірілген зиян ушін ... ... ... шағымы қаралды. Шабуыл ... жас ... ... іс ... жоқ. 1996 жылы наразылық шағым ... ... 1995 ... 26 ... оның үлы Б.-ны үрып-соғу арқылы
келтірген материалдық және моральдық залалды өндіріп алу ... Т. мен ... ... ... бойынша іс қаралды. Қүқық бұзушылар қылмыстық жауаптылық
басталатыи жасқа жетпегендіктен, іс ... жоқ. ... ... ... ... 415 істе ... жеке басына қылмыспен
келтірілген зиянға бірде-біреуінің тікелей қатысы болмаған бүл үш жағдайдың
өте ... ... ... ... ... істердің көрсетілген санатын қайта қарау көрсеткішінің төмен
болуы оның моральдық зиянды өтеу ... ... ... зиянның басқа түрлері секілді, оған да барлық деңгейдегі соттардың
практикасында жеткілікті көңіл ... ... өтеу ... ... және ... шағым өндірісінің негізгі
бөлігі қызметкерлердің қызмет (еңбек) міндеттерін атқару ... ... ... ... ерекетінен келтірілген зиянға қатысты болады. (Біз
бүдан былай мүндай ... ... зиян үшін ... ... пайдаланатын боламыз.)
Азаматтық құқық бүзушылықтың салдары ретінде моральдық (мүліктік емес)
зиянның пайда болу ... ... ... ... ... рет атап
өтілді [29. 89 б].
Азаматтық-құқықтық жауапкершілік ... ... ... ... әр түрлі игіліктер мен қүқықтарға қол сүғатын
азаматтық құқық бүзушылықтың ... зиян ... ... атап
көрсете отырып, оны қолданудың дұрыстығы мен орындылығын теріске шығарды.
Моральдық зиянды ақшалай өтеуге жол беріл-мейтіндігі Ресейдің 1917 ... ... ... ... да атап ... Г.Ф. ... П.Н. ... осы мағынада ой білдірді. ... ... ... ... моральдық зиянды өтеу туралы жекелеген
көзқарастар болса да, оны ... ... ... ... сипат ала
бастады. Мүндай үрдіс 60-жылдарға дейін сақталды, ал 70-жылдардың шебінде
заңгер ғалымдардың моральдық зиянды өтеу ... ... ... ... зиян үшін өтем алуға болатыны туралы Н.С. ... Л.А. ... Ю.Х. ... М.Я. ... және В.А. Тархов жазды.
Бұл идея біртіндеп кең таныла бастады. Мысалы, бұрынырақта моральдық зиянды
азаматтық-құқықтық ... ... өтеу ... ... ... теріске шығарған А.М. Белякова кейін бүл мәселе жөніндегі
пікірін ... В.А. ... ... алғанда моральдық зиянды ақшалай ... ... ... отырып, "нақтылы шығындарды" өндіріп ... баса ... ... ол ... мүны ... ... жазғыру
түрі деп көрсетті. Моральдык зиянды өтеу ... ... ... ... ... ... ... жол бермейді деген пікірді
ұстанды. Алайда мүндай тыйым салу ... ... оны сот ... кейін мүндай көзқарас сала теориясында да орнықты.
Моральдық зиянды өтеу туралы мәселе жөніндегі көзқарастардың даму ... ала ... оны ... ... ... ... оның жалпы үғымы мен
ерекшеліктерін айқындау үшін ... ... ... ... ... ... ... ал оны қолдануды жақтайтын авторлар мүны тек мүліктік
зиянды өтеуге қосымша ретінде қолдануға болады деп ... ... ... уақытқа дейін ақшалай өтемді теріске шығара отырып,
өзіндік мүліктік емес қүқықтарды мүліктік ... ... ... ... ... емес ... қорғаудың азаматтық-қүқықтық
эдістерінде (қылмыстық қүқықтардан өзгеше) бұзылған қүқықтарды ... ... ... ол ... ... бір өзіндік құқықтарын
(өзіндік қүқыктарды біреу ... ... олар ... ... ... белгілі
бір күқыққа қайшы эрекеттерді тоқтату туралы немесе бүзылған өзіндік
қүқықтарды ... ... ... ... ... бір оң іс-
әрекеттерді жасау туралы талаптарын қанағаттандыру жолымен іске асырылады.
Моральдық зиянды өндіріп алу ... ... рет ... ... ... бүқаралық ақпарат құралдары ... ... ... болатын.
Республикалық заңдарда да осындай мүмкіндік қарастырылды. Сол кезендегі
моральдық зиян үшін ... ... — оның ... еді. Көптеген жағдайларда моральдық зиян үшін жауапкершілікті
жүктеуге заңның үқсастығын қолдану жеткілікті еді.
Қүқық бұзушылықпек келтірілген моральдық зиянды өтеу ... ... ... ... мен ... ... ... мэліметтерді
таратумен қатар, сондай-ақ түтынушыға ... ... ... ... ... аркылы келтірілген зиянды өтеу туралы кейбір талаптар
мэлімденгеніне қарамастан, практика жоғарыда көрсетілген ... ... ... ҚР ... ... "Экономикалық реформаны жүргізу
кезеңіңдегі азаматтық құқық қатынастарын реттеу туралы" Қаулысы КСР ... ... ... заң ... ... ... ол бойынша
моральдық зиян келтіргені үшін жауапкершілік жан-жақты баянды етілді. ... ... ... мен ... отбасы мүшелерінің мэртебесі және
элеуметтік қорғалуы туралы" заңында моральдық зиян үшін жауапкершілік одан
әрі ... ... мен ... ... заң ... ... ... және кәсіпкерлер несие берушілер болып табылатын ... ... ... зиян үшін жауапкершілікті жоққа шығарды.
Мэселен, моральдық зиян оның өтелу қүқығын көздейтін заң ... ... ... ... ... ол ... жатпайды. Алайда, жэбірленушіге
моральдық зиян келтіретін заңға қайшы ... ... зиян ... ... заң күшіне енгенге дейін басталса және осы заң
күшіне енгеннен ... де ... ... болса, ол сөзсіз, өтелуі тиіс.
Моральдық зиянның негізгі белгілеріне тоқталайық. Ең ... ол ... зиян ... көрінеді және көптеген жағдайларда туынды (кейінгі) ... ... ... зиян ... ... дейін қарастырылған барлық
жағдайлары моральдық зиянның пайда болуына әкеп соқтыруы мүмкін. Оның пайда
болу себептеріне (мүліктік игіліктерді немесе ... ... ... ... ол түрліше байқалуы мүмкін.
Біз бүған дейін айтып ... ... зиян ... жеке қүқық бүзушылық
деп есептеу жөніндегі үсыныс заң-техникалық түрғыдан ... ... ... зиянды өтеу өзге зиянды етеу жүргізілетін ережелерден
өзгеше ережелер бойынша ... ... ... зиян ... ... ... ... зиян келтірушінің кінэлылығы оны
өтеудің міндетті негізі болады. (Біз залалды алынбаған табыстар ... алу ... ... ... кінә ... ауытқушылық
болатынын атап еткенбіз).
Ең соңында, моральдық зиян қалған зиянды өтеумен аяқталмайды. Яғни, ... ... ... міндеттеменің мазмүны біздің дэстүрлі
түсінігімізде мүлікті, адамның өмірі мен ... ... ... ... ... ... зиянды өтеу жәніндегі міндетпен
аяқталады. ... ... ... ... ... азаматтық және қорғау
міндеттемесінің орындалуы ретінде түсіну керек. Оның ерекшеліктерінің ... оның ... ... ... ... азаматтық-қүқықтық
жауапкершілік бола отырып, өзінің атқаратын қызметі жөнінен мүліктік зиянды
өтеу жөніндегі міндеттемеден біраз өзгеше болады. Оның ... ... зиян ... ... игілікті қалпына келтіруді мақсат етпейді, бүл осы
жағдайда оның жазалау қызметін күшейтумен қатар, залалдың ... ... ... ... ... ... заң шығарушылар моральдық зиянға анықтама
бергенде ... тез өте ... ... бар және "тэн азабы ... ... ... айтарлықтай дәл қамти алмайтын психикалық процестерді жэне
моральдық зиянның көрінісі ретінде ... ... ... ... Ашулану мен қолайсыз жағдайды моральдық зиянның
көрінісі деп ... бола ма? Егер бүл ... ... ... ... онда ол үшін жауапкершілікті көздейтін нормалардың эрекет етуі
арқылы іс жүзінде ... ... ... ... кететін кез
келген қатынастарын қамтуға болады. Бүл өз ... ... ... ... үшін жауапкершілікті көздейтін қүқықтық нормалардың әсерін жоққа
шығаруы мүмкін.
А.М. Эрделевский Англия мен ... ... мен сот ... ... "жан азабы" үғымымен шамалас "сезімдік мазасыздық" ... ... ... ... бүл ... ... ... та, толқу да, ашулану да кіреді. Бүл жағдайда жауапкершіліктің
белгілі бір ... ... ... ... ... қойылатынын атап
көрсету керек. Мысалы, Англияда ... ... ... ... ... ... комиссия қүрылған, ол осындай жағдайлар үшін жасалған
арнайы схемамен жүмыс істейді. Егер қылмыстық ... дене ... ... онда ... зиян үшін ... ... негізінен даусыз
төленетін еді.
Біз "тэн азабы" және "жан азабы" тіркестері ... ... ... деп
ойлаймыз, өйткені төн азабы мен жан азабын тартқызу ...... емес зиян ... болды деген сөз. "Денеге зақым түсірілгенде тэн
азабын ... ... ... ... ... мен мазасыздану,
мамандығы бойынша жү_мыс істей алмайтыны себепті өз болашағы үшін толқу,
әлеуметтік ... ... ... шегу сезімі және т.с.с. әр түрлі мән-
жайларға ... ... ... үласуы мүмкін",
Адамның тэн азабын немесе жан азабын тартуының салдары ... ... ... моральдық зиян деп түсіну керек. Осы жағдайда ғана ... ... ... мүліктік емес зиянды ... ... ... ... ... ... анықтамасында көрсетілген жеке элементтер оның ... ... ... ... ... қарастырылуы мүмкін, алайда
оларды тұрмыстық терминологиямен емес, медициналық эдістермен анықталатын
тән ... ... ... ... белгілеу керек. Бүл ауырлық
дәрежесіне карай мүндай зиянды сатыларға бөлуге мүмкіндік береді. ... ... ... ... зиянды бағалауға осындай көзқарас орныққан,
мүнда оны анықтаудың психиатриялық, психикалық зиян, жүйке күйзелісі, жүйке
шайқалысы, естен тану, ... ... ... ... бар. ... ... зиянды ауырлык дәрежесіне қарай анықтауға мүмкіндік
береді; ал оның ауырлық ... ... ... ... оның жеке ... ... әсер ... байланысты.
Егер қорқыту, адамды ұрлау, заңсыз бас бостандығынан айыру, психиатрия
мекемесіне заңсыз орналастыру, пайдалану ушін ... ... ... ... тіл ... ... моральдық зиян келтірілсе, мүндай зиян
бастапқы зиян ... ... (ҚР ... 112, ... Адамның
жеке басына қарсы жасалған аталған ... ... ... ... ... үшін ... ... табылады. Қорқыту, тіл тигізу,
жала жабу секілді қылмыс қүрамдары бүрынғы қылмыстық ... да ... ... ... ... ... екі ... — қылмыстық және
азаматтық қүқық саласын бағалау саласына кіреді. Азаматтық ... ... жала жабу ... — бұл ... ... ... ... тарату
арқылы оның ар-намысы мен қадір-қасиетін кеміту. Практикада моральдық зиян
көбіне ... ... ... ... тіл ... Азаматтардың ар-намысы мен қадір-қасиетін кеміту эдетте
осының ... ... Осы екі ...... ... ... Ар-намыс дегеніміз — бұл адамның қоғамдық бағасы, ... жэне ... ... өлшемі. Адамның іскерлік ... ... ... ... оның ... ... ... қадір-
қасиеттерінің түрақты оң бағалануы адамның ар-намысының қүрамдас бөлігі
болып табылады. Қазіргі заңдарда іскерлік ... жеке ... ... бүл ... жеке ... ... ... ықпал ететін жэне
ерекше субъектілерге — кәсіпкерлерге тэн ... ... ... ... Мұндай жағдайларда ізгілік-этикалық маңызы бар
(яғни қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... мағлүмат таратқан адамның оны ... ... ... емес ... ... негізгі әдісі болып табылады,
бүл іс жүзінде тіл тигізу немесе жала жабу ... ... ... зиян ... ... шығарады. Заң ... ... ... зиян үшін ... болуын да естен
шығармастан, адамның ар-намысына, қадір-қасиеті мен іскерлік ... ... үшін ... көздейтін нормалардың жазалау ... ... ... ... ... ... өтеу жәбірленушінің
реніші үшін бейнелік өтем және қүқық бұзушы үшін айыппүл болуы тиіс.
Сот практикасы ... ... ... ... ... ... айыптау, әкімшілік-қүқықтық жэне азаматтық-қүқықтық қүқық бұзушылық,
әдепсіз қылық жэне т.б.), олардын таралу шегіне, жауапкер кінэсының түріне,
оның ... ... және ... да ... ... түратындай мен-
жайларға қарай" адамның ар-намысы мен қадір-қасиетше келтірілген моральдық
зиянды өтеу ... ... ... ... ... ... туғызбайды, бірақ солай болса да
кейбір анықтаулар қажет болады. Ең алдымен, моральдық зиян үшін ... ... оның ... дәрежесіне тәуелділікте болуы тиіс.
Адамды масқаралайтын жалған ... ... ... ... ... ... зиянның теріс эсері кемиді, ал соттар көбіне
бүл мән-жайды ескермей, келтірілген ... үшін ... ... ... ... ... миллиондаған талаптарды қарайды.
Адамды масқаралайтын жалған мағлүматтарды тарату жан күйзелісін туғызатын
мүліктік емес зиян ... ... ... ... ... бүзушыға оны
өтеу міндеті жүктелуі тиіс. Адамды масқаралайтын жалған мағлүматтарды
тарату мүліктік залал ... де ... ... бұл оны ... ... ... ... етеді [19. 158 б].
Іс жүзінде бүл, ең алдымен жэбірленушінің іскерлік ... ... ... Ол ... ... жәбірленушімен нақты, ол үшін тиімді
мэмілелер жасасудан бас тартуына байланысты ... ... ... ... ... ... ол ... жалған мағлүматтардың
таралуына жауап ретінде шүғыл әрекеттер қолдана ... ... ... ушін ақы ... ... ... жері мен ... беру
шарттарын өзгертуінен оған залал келуі мүмкін, ал бүл, өз ... ... оның ... ... ... азаюына әкеп соқтырады. Аталған
жағдайлар моральдық қана ... ... ... зиян ... ... тиіс. Мүндай саралаудың мерзімінің ескіруі туралы ережені ... үшін зор ... бар. ... ... ... өтеу ... ... мерзімінің ескіруі үш жылды қүрайтыны белгілі. Сонымен қатар, мүліктік
деп танылған талаптарға ... баж ... ... зиян ... ... жэне ... ... жөнінен түрліше болып
келеді. Адамның өмірі мен денсаулығына қастандық жасалатын жағдайларда оны
психикалық зиян ... ... ... ... ... адамның өмірі мен
денсаулығына келтірілетін зиян, ең алдымен, оның жан ... ... ... зиян, өз кезегінде, түрліше дәрежеде көрінетіндіктен,
оны өтем мөлшерін анықтауда ескеру керек.
Адамның ар-намысын, қадір-қасиетін, іскерлік беделін кемітетін ... ... ... емес зиян ... жағдайларда "моральдық зиян"
үғымын қолданған жөн. Сонымен, психикалық және моральдық зиян — ... ... ... ... емес зиян ... мәні ... қорытынды
өзінен-өзі туындайды.
Біз адамның өмірі мен денсаулығына зиян келтіруге байланысты ... ... ... зиянның да пайда болатынын атап
керсеткенбіз, өйткені ол айқын кәрінеді. Сонымен бірге, ол қүқықтық ... ... оны ... ... барудың қажеті болған
жоқ. Сондықтан моральдық жэне психикалық зиян барабар ... ... ... ... емес зиян ... ... саулығы, ар-намысы, қадір-
қасиеті, іскерлік беделі секілді заңмен қорғалатын бірқатар мүліктік емес
игіліктерді кемеіту ретінде байқалуы ... ... бір ... емес ... ... анықтауда қүқық бүзушылықтың ауырлығымен қатар,
белгілі бір игіліктің маңыздылығын да ... ... Заң ең ... адам
денсаулығының бір бөлігі — оның психикалық саулығын қорғаудың ... етуі ... ... ... ... ... ... мүмкін екенін есте
үстау керек, ал ол ... емес ... ... ... ... ... қызметті пайдалану дэрежесіне де байланысты. Енді ... ... зиян ... ... ... мен мазмүнына қарай
жақсы анықталады. Мысалы, Е.А. Флейшиц француз заңгерлері ... ... Олар ... деп атап ... ... ... кей кезде моральдық
саладағы зиянды да өтей алатындай қүдіретті... Адам көп ... ... ... мэжбүр болады. Ақша ең жақсы барабар нэрсе болып
табылады, өйткені ақшасы бар ... ... ... ... Сол ... үшін бұл ... еді, өйткені медицина психикалық
саулықты қалпына ... ... ете ... сондықтан қүқық
психикалық зиянды мүліктік емес зиянға жатқызуға мәжбүр болды.
Психикалық зиянның бүкіл өтемін медициналық қалпына келтірудің ... ... ... ... болатынын атап өтеміз. Адамның рухани құрылымы өте
күрделі. Адам өзінің осы саладағы мұқтаждарын ... ... ... артық санайтын жағдайлар да болуы мүмкін. Мүның да
жөні бар. Сонымен, өтем мүліктік емес зиян үшін жүзеге ... ... зиян үшін ... ... игіліктің өтемін ғана қамтамасыз
етпестен, қүқық бүзушыға жаза да болатынын және қүкык ... ... ... ... ... де есте ұстау керек.
Мұның үстіне, қылмыстық қүқықтың ... ... ... ... ... ... да, моральдық зиян үшін жауапкершілік қылмыс-кердің
жэбірленуші мен оның ... ауыр жан ... ... ... мен ... асуына қарай жіктелуі мүмкін.
Сонымен, мүліктік зиянды өтеуден өзгеше, моральдық зиянды өтеу іс жүзінде
келтірілген зиянға ү_дайы ... ... ... ... оның ... ... жауапкершілікті анықтауда шешуші фактор ... ... ... эрекеттің ауырлық дэрежесі белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... көлемін азайтуы
немесе арттыруы тиіс.
Адамның өліміне, оған ауыр дене зақымын түсіруге экеп соқтыратын және басқа
қауіпті қылмыстар жасағаны үшін ... ... тууы ... Басқаша
айтқанда, мүліктік емес зиян, өзінің салдары секілді, едәуір мәнді ... ... ... ... жеке басына қылмыспен келтірілген мүліктік
емес зиянның ерекшелігі - оның көлемі болып табылады, ... ... ... тікелей зиян келтіруге бағытталған. Кейбір ... дене ... ... бас ... қол ... ... келтірілетін зиян біртекті болмайтындықтан, осымен бір мезгілде
адамның ар-намысын, қадір-қасиетін, жан саулығын ... ... ... ... ... кісі ... ауыр дене ... түсіру
секілді қылмыстар сияқты қоғамға өте қауіпті болмаса
да, олардың мүліктік емес зияны ... көп ... ... емес. Бүл жағдай
олардың зиянын өтеу әдістемесінде сөзсіз ... тиіс деп ... ... келе, мыналарды атап көрсету керек:
— заңдарда моральдық зиян үғымы оның ауырлық дэрежесіне қарай ... ашып ... бүл ... сот практикасында ол үшін
белгілі мөлшерде жауапкершілікті жүктеудің айқын бағдарын ... ... бірі ... отыр;
— зиянның ... ... ... ... ала ... ... үғымының өзін нақтылау қажет. Біздіңше, мүліктік емес
зиянның екі түрі бар: адамның ... ... ... ... ... ... өзі жэне оның қүрамдас бөлігі — психикалық
зиян. Моральдық зиянның өзі ... ... тек ... ... ... өйткені мұндай игіліктерді қорғау мен ... ... ... адамның ар-намысын, қадір-қасиетін, іскерлік ... ... ... ... ... табылады. Психикалық зиян —
зиянның неғүрлым ауыр дәрежесінің ... ... ... Ол, ...... аса қауіпті және адамның өмірі мен ... ... ... ... ... кейбір жағдайларда адамның ар-намысы
мен қадір-қасиетін кеміту психикалық зиян туғызуы да мүмкін, мүліктік емес
зиян ... үшін ... ... мұны ... ... ... емес игіліктерге ... ... ... ... жэне ... емес ... ... туған теріс зардаптардың нақты көрінісіне сүйене отырып
ажырату ...... емес зиян ... үшін ... ... әдістемесін жасауда біздің баяндаған топшы-лауымызды пайдалану
қажет.
2.2 Моральдық зиян келтіргені үшін ... ... ... ... түсінігі
Қазақстан Республикасының азаматтық қүқық теориясында моральдык ... үшін ... шегі ... мәселе айтарлықтай алға
қойылған емес. Алайда, эділетті, дэлелді сот шешімдерін шығару үшін ... ... ... ... ... ... келтірілген зияң үшін
жэне адамның өмірі мен денсаулығына нүқсан келтіруден туған мүліктік ... ... ... анықтау кезінде түжырымдалған өлшемдер
моральдық зиян үшін ... ... ... ... Алайда, бүл
мэселенің шешілуі кінэ мен себеп ... ... ғана ... ... да ... ... ... байланысты. Мэселен,
Германияның азаматтық қүқық теориясында "әділетті өтем" деген арнайы термин
пайдаланылады. Оның мән-мағынасы сот практикасы мен ... ... ... ғана ... ... зиян үшін жауапкершілік
факторы өтем-айыппүл төлеу ретінде танылады, яғни ... ... (біз мүны ... ... ... Бүл ... бойынша,
ең алдымен жэбірленушіге берілетін өтем келтірілген мүліктік емес зиянға
шамалас болуы тиіс.
Біздің республикамыздың заңдарында, ... ... ... ... ғылыми
дэлелденген анықтамасы болмағанындай, өтем көлемінің мүліктік емес зиянның
көлеміне ... ... жоқ (бұл ... ... өткенбіз), ал іс
жүзінде зиянды өтеу ... ... ... жэне ... да ... ... Сот ... "моральдық зиянды өндіріп алу"
тіркесін пайдаланады, бүл дұрыс емес, ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Мүндай өтем белгілі бір нормативтерге сәйкес
жүргізілуі тиіс.
Өтемді белгілеуде ең алдымен қүқық бүзушылықтың ... ... ... ... ... салаларының нормалары қорғайтын игіліктерді заңсыз
кеміту салдарынан моральдық зиян туады. Қүқықтың ... ... кез ... жарлық талаптарының, оның ішінде белгілі бір саланың ... ... ... ретінде түсінілетін ұғым болады. Сонымен бірге,
өздерінің ауырлық дәрежесіне ... ... ... белгілі бір салалық
бағыну тәртібі бар. ... ... ... бүл ... ... бәрінен жоғары түрады. Қылмыстық қүқық саласының ішінде қүқық
бүзушылықтың өзіндік бағыну тәртібі бар. Кейбір өзгешеліктеріне қарамастан,
"қылмыстық кодекс нормаларының ең көгт ... беру ... ... игіліктердің қоғамдық маңыздылығын барынша әділ бейнелейді".
Мүндай рүқсат берулердің арақатынасы — ... ... ... ... екенін қосып айтуға болады.
Ауыр дене зақымын түсірудің салдары ретіндегі нақты моральдық зиян ... ... ... туыстары шеккен залалдан көп болуы мүмкін.
Алайда, ауыр дене зақымын түсіру ... ... ... зиян ... ... арқылы келтірілген зияннан үлкен жауапкершілік жүктейтін айқын
алғышарттар болмаса, орташаландырылған өтем ... ... ... ... ол кісі ... нәтижесінде келтірілген мүліктік емес зиян үшін үлкен
өтем төлеуді көздейді [28. 115 б].
Ауыр дене жарақатын түсіруден келетін ... ... зиян кісі ... ... зияннан айтарлықтай асып түсетін жағдайларда ғана
моральдық зиян үшін әділ өтем ... алу ... ... қажеттігі
туады. Түтас алғанда, жала жабу, тіл тигізу, ... ... ... зиян үшін өтем ... жеке ... ... ... келтірілген
психикалық зиян үшін белгіленетін өтемнен айтарлықтай төмен болуға ... ... ... үшін ... ... ... еңбек, азаматтық
қүқық нормаларында көзделген азаматтық құқық бұзушылық арқылы келтірілген
моральдық зиян үшін өтем ... ... да ... бар. Мәселен,
1995 жылдың 22 желтоқсанында А. ... ... ... ... өзі ... жатқан машина басып қалады. ... дене ... ол II ... ... ... ... және жалпы еңбек
қабілетінің 80 пайызынан айырылады. А. өмірі мен денсаулығына ... ... 100 мың ... ... ... өтеу ... ... сотқа шағымданады. Талап
қанағаттандырылады. Кейін ... бүл ... ... ... карсылық
білдіреді. Алматы облыстық сотының осы іс бойынша ... 1997 ... ... ... ... деп ... ... Сот Пленумының 1995 жылғы
22 желтоқсандағы ... ... ... өтеу ... ... ... Қаулысының 4-тармағын бүза отырып, сот моральдық зиянның
көрінісін, жауапкердің іоәрекеттері арқылы қандай жан азабы мен тэн ... ... ... - ... осы ... ... залалдың
сомасын төлемеген деген дэлелі моральдық зиянды өндіріп алу үшін жеткілікті
негіз бола алмайды".
Т. деген азаматты Қазақ КСР ... ... ... "б", "г", ... көзделген қылмысты жасағаны үшін айыптау жөніндегі ... ... ... ... ... ... өтеу ... 50 мың
теңге өндіріп алынған (біз бұған дейін кісі өлтіру арқылы ... ... ... ... бір ... 3 млн. ... өндіріп алынғанын
көрсеткенбіз). Сот екі жағдайда да белгілі бір өтемнің ... ... ... ... нақты көрсетпейді. Бір нэрсе айқын: ... ... ... ... ... ... зиян үшін өтем ... сез болып отырса, сомалардың мү_ндай өзара алшақтығына жол беруге
болмайды. Мысалы, Ч. деген ... ... ... ... ... арыз ... денсаулығына келтірілген жэне моральдық зиян үшін
1 млн. 112 мың 550 ... ... алу ... ... ... Ол 1997 жылғы 8
қазаңда ... ... ... ... ... ... тобы ... АҚ-ға тиісті МИ-8Т тікүлііағымен Алматы қаласына жақын тау
беткейлерімен танысу үшін үшып шығады. Іле ... Орта ... ... ... ... ... қону ... тікүшақ
апатқа үшырайды. Азамат Ч. үзақ уақыт ... оның ... ... ... ... ... аса күрделі операциялар мен ... ... ... ... ... бірқатар заттарынан
айрылғанын көрсетіп, өзінің талаптарын ... ... ... Іле
аудандық соты өзінің шешімімен оның талабын қанағаттандырады. Бүл ... 17 ... да ... ... ... зиян үшін 1 млн. теңге
көлемінде өтем алды. Біз ... ... ... кісі ... ... ... оның ... моральдық зиян үшін өтемді
өндіріп беруді өтінгеніне мысал келтіргенбіз. Ол ... ... ... тағы да ... ... ... тосқышпен жүргенін,
халінің нашарлап, ауырып жүргенін де көрсетті. ... оған ... ... ... ... ... 17 жолаушысы 1 млн. теңгеге бағаланатын
моральдық зиян шекті деп елестету қиын. Сот бүл ... ... ... ... ... жеке ... ... болған оқиғаның ортақ
жағдайларын орынсыз басшылыққа алған.
Басқа жағдайларда соттар психикалық зиянның ... ... ... өз ... ... Мысалы, талапкер А. сотта қатерлі
қауіп көзінің иесі — ... ... ... ... ... ... өндіріп беруді өтінген. Ол үсынған талаптарын Б. ... ... ... өзін ... ... соның нәтижесінде екінші
топтағы мүгедекке айналғанымен, аяғын кестіріп, еңбек қабілетінің ... ... ... Ол ... ... ... азабын 15 млн. теңгеге бағалады. Еңбекшіқазақ аудандык сотының
1995 жылғы 6 сәуірдегі ... ... ... ... зиян үшін 15 мың ... ғана ... Наразылық шағым
кабылдайтын орындар осы ... ... ... ... емес ... ... қорытындыға келіп, оның көлемін анықтағанда жәбірленушінің
аяғы кесілуінен оның қоғамдық мінез-қүлқын ... ... ... азап тартқанын ескермегеніне бірінші ... ... ... ... ... қарайтын алқа соттың бү_л жөніндегі шешімін
өзгертіп, 30 мың ... ... жэне ... ... ... ... мысал. Талапкер И. Т. жэне Т. деген азаматтардан жалпы сомасы 103 422
теңге, оның 61750 ... ... ... ... ... ... залалды өндіріп алу жөнінде талап қойған. Оның 8 жасар ү_лы ... ... 1981 жылы ... ... мен 1980, 1987 ... туылған
ағалы-інілі Т.-лар соққыға жығып, орташа ауырлықтағы деле жарақатын салған.
Осыдан ... Б.-ға ... ... ... ... болғандықтан, анасы И.
жүмыстан босанып, табысынан айрылуға ... ... ... ... де
едэуір шығын жүмсалады (ол 32 кун бойы Алматыға - үлына келіп түрады).
¥лының ... де ... зиян ... ... бү_л ... істе
анықталмаған. Талғар аудандық сотының 1995 жылғы 20 желтоқсандагы ... ... ... ... ... ... 10 мың ... сомасының бүлайша күбылуы моральдық зиянды өтеудің дәлелді эдістемесін
жасау қажеттігін тағы да алға ... Біз ... ... ... ... адамның жеке басына қылмыспен келтірілген моральдық зиянның
өділетті өтемін ... үшін ... ... ... өтеу жүйесін
үсынамыз.
А.М. Эрделевский қүқық бүзушылықтың түрлеріне қарай моральдық зиянды етеу
эдістемесін үсынды. Онда ... бір ... үшін ... белгілі бір көлемі
ұсынылады. Оның тізбесіне адамның жеке ... ... ... ... ... ... қүқық бүзушылық түрлері енгізілген. Бүл арада ол ... ... ... көлемін анықтауда жеке түлғаның 10 жыл ішіндегі
табысын негіз етіп ... ... ... 6 ең аз ... дегі жорамалдағанда).
Мүндай кезқарасты дэлелдеу жэне дүрыс деп ... қиын деп ... ... есептелген өтем сомасы айтарлықтай ... оны ... ... ... ... ... әмірі мен денсаулығына
келтірілген зиянды өтеу ... ... ... ... алу міндеті де қүқық
бүзушыға жүктелетінін ескеретін болсақ) төлей алмайды.
"Заң әдебиеттері мен ... ... ... ... ... ... қадір-қасиетін кемсіту жазалаудың ... емес ... ... ... жазалау қүқық бүзушыны да ... ... ... ... ... емес, әділетті болуы тиіс ... ... бү_л ... сырттай имандылық бағытын толық теріске
шығаруға болмайды", — деп есептейді Н.С. ... біз осы ... ... жоқ, зиян ... ... ... жетпейтін соманы төлеу жөніндегі
міндеттемені жүктеу азаматтық-қүқықтық жауапкершіліктің ... ... ... ... өте ... ... ... жүктелген қылмыскер
әлеуметтік ақталу мүмкіндігінен айрылып, ең соңында ол төлем қабілеті бар
субъект болудан ... Егер ... ... ... ... өтеу
жөніндегі міндетке кэсіпкерлерге өте жоғарылатылған салықтар ... ... ... ... ... ... ... төлеу кәсіпкерлерді кез келген өдіспен оларды төлеуден жалтаруға
итермелейді.
Алайда, қай жағдайда болса да, ... зиян үшін ... ... де, басқа адамда да адамның жеке басын заң ... ... ... мен ... "арзаң түрады" деген эсер
қалыптаспауы үшін айтарлықтай үлкен болуы тиіс. ... ... ... шамалылығы салдарынан жэбірленушінің қадір-қасиетін кемітпеуі керек.
Оның ... ... ... ... отырып шығарылуы тиіс.
Сондықтан белгілі бір қүқық бүзушылықтар үшін өндірілетін өтемнің ... ... ... дэрежесі ескерілуі тиіс. Осылайша ... ... ... салу және тек ... тікелей өтем төлеу сипатында
болады. Моральдық зиянды өтеудің бүл сызбасы айтарлықтай ... ... ... ... ол ... моральдық зиян үшін өтем төлеу туралы талапты
қанағаттандырудан негізсіз бас тарту мүмкіндігінен ... ... ... ... арқылы айтарлықтай моральдық, психикалық мүліктік емес
зиян келтірілсе, өтем қызметінің нәтижесі ретінде қосымша өтем ... ... өте ... немесе заңмен қорғалатын мүліктік емес игіліктердің
күйіне әсер ететін кез ... ... емес зиян ... ... ... ... тиіс. Мэселен, Англияның қүқығында психиканың бүзылуы төрт
топқа сараланады: а) бастапқы бүзылуы, 6 аптадан 16 аптаға дейін ... ... ... 16 аптадан 26 аптаға дейін созылады; б) ... 26 ... ... ... бірақ үдайы емес; в) өте күшті
бүзылуы, тіршілік белсенділігінен біржола айрылуға өкеп соқтырады.
Мү_нда ... ... ... ... ... ... ... мен (немесе) тән азабы және тіршілік белсенділігінің ү_зақтығы оқиға
болған ... ... 6 ... ... ... ... ... Тіршілік белсенділігінің жойылуы адамның еңбек немесе ... ... ... ... байланыстарының жойылуынан
немесе үзілуінен, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... заңдарымызда психикалық зиянды бұлайша
О I
сатылау жүризілмейді, ал оған өділетті өтемді ... үшін ... ... ... ... жүргізу керек.
Біздіңше, психиканың жеңіл, бастапқы (орташа) жэне күшті бүзылуы үғымын
міндетті ... ... ... қатарына жатқызу керек. Бұл тэнге
келтірілген ... ... ... ... ... ... ... бейнелемейтін әр түрлі үғымдарды қолдануды азайтады, мүның
өзі, ... ... осы ... ... сот ... түрақтылығына
жақсы ықпал ететін болады. Заңдарда болмашы психикалық зиян үғымы ... ... ... арқылы болмашы мүліктік емес зиян келтірудің өзі
жәбірленуші азаматтық талапкерге тек ... ... ... ... ... ... тиіс [30. 54 б].
Психикалық зиян шкаласын жасауға, белгілі бір қылмыстар үшін ... емес зиян үшін ... ... ... ... эр түрлі
саланың мамандары, психиатрлар, психологтар жэне ... ... ... ... ғана ... емес зиянды өтеудің ғылыми негізделген
өдістемесін жасауға болады. Моральдық зиянды анықтаудың және ... ... ... үшін өтем ... ... ... іс ... зор маңызы бар. Жеке алынған ербір жағдайда мүліктік емес
зиянның түрі мен ... ... ... ... тіршілік
белсенділігінен айрылу дәрежесін анықтаудың, психика ... ... ... ... ... ... мүны сот жэбірленушілердің
айналасындағы адамдардың айғақтары арқылы жэне басқа эдістермен ... ... ... емес зиян үшін ... өтемнің мөлшерін анықтауда ... ... ... ... жеке ... де назар
аударуды үсынады. Соттан осымен бір ... ... ... ... материалдық, денсаулық, жас ерекшеліктері және басқа)
жағдайларын ескеру талап етіледі.
Егер жасалған қылмыс жәбірленушінің тіршілік жағдайларын ... ... ... ... ... ... жэне қылмыстың салдарына
байланысты дәрменсіз ... ... сот ... ... ... тиіс.
Заңдарда жебірленуші үшін қылмыс салдарының ауырлығына ... ... зиян ... көлемін арттырудың арнайы коэффициенті ... ... міне ... де ... атап ... зиян келтіруші мен жебірленуші кінәсының
дэрежесі де назарға алынуы тиіс. Жэбірленушінің кінэсын есепке алу ... ... жэые ... ... мен ... ... зиянды
анықтап, есепке алуда қолданылған ... ... ... өрескел абайсыздығынан оған мүліктік емес зиян келгірілген
жағдайда, біздіңше, зиян ... ... ... ... ... ... ... теріс пиғылы оны мүліктік емес
зиян үшін өтем алу ... ... ... келтірілген зиянды өтеу жөніндегі міндеттемелерден өзгеше, мүліктік
емес зиян үшін жауапкершілік ... ... осы зиян ... ... ... ғана ... ... ... і—
кінэсына қарамастан, мүліктік емес зиян үшін өтем ... ... ... бар. Атап ... зиян ... ... қарамастан,
адамның ар-намысына, қадір-қасиеті мен іскерлік беделіне нүқсан келтіретін
мағлұматтарды тарату арқылы келтірілген зиян үшін өтем ... ... ... ... ... емес ... бір ғана әдіспен ... жеке ... оны ... ... ... арқылы кемсітетін
кінэсына қарамастан жауапкершілік жүктеуді көздейді. Бүл моральдық ... ол үшін ... ... ... ... ... ... ар-намысын, қадір-қасиеті мен іскерлік ... ... ... зиян тек ... азаматтық қүқық бүзушылықтың салдары ретінде
қарастырылды. Заңдар да бүған дейін айтып өткеніміздей, ... ... ... ... ... зиян үшін ... қатысты
қарастырғанда, бүл норма да түзету ... ... ... ... жеке
басына, қадір-қасиеті мен іскерлік беделіне жала жабатын, қылмыс жасайтын
жағдайларда осының салдарынан туатын ... зиян ушін ... ... баянды ету талап етілмейді, өйткені оны ... ... ... ... жеке басының ар-намысын, қадір-қасиеті мен іскерлік беделін кемсіту
өзге де қылмыстардың (мысалы, нәпсіқүмарлықтың, ... ... ... ... ... ... ... бүл игіліктерді
басқа да қылмыстық қастандықтардан қорғауды қамтамасыз ету артық ... Осы ... ... ... ... келтірілген нормасындағы
түжырымдаманы "Ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге келтірілген
зиян" деп өзгерту керек. Өйтпейінше, мүндай зиянды ... ... ... ... ... жеке ... ... игіліктер
қорғаусыз қалатын болады.
Мүліктік емес зиян үшін жауапкершілік жүктеуге зиян келтіруші ... ... жоқ. Зиян ... ... ... алу талабының орнына
зиян келтіруші кінәсының түрі туралы талапты белгілеген түжырымдама дәлірек
болады. ... кінә ... ... маңызы ғана болып, орташаландырылған өтем
қолданылмауы тиіс (өйткені мүндай өтем шкаласында кінәның түрі ; ... ... зиян үшін өтем ... алу кезінде зиян ... ... ... зиян келтіруші кінәсының түрі ескерілуі тиіс,
заңдар да оны есепке алу қажеттітін көрсетеді.
Зиян келтірушінің мүліктік жағдайының нашар ... ... сот ... ... сөйкес белгіленген өтемнің ... ... ... ^кеп соқтырмауы тиіс. Сот практикасының түрақсыздығын жою үшін,
сондай-ақ мүліктік емес зиян үшін ... ... ... ... шегін анықтау қажет. Өтемнің мөлшерін азайту шегін ... ... ... шектеу қисынды болып көрінеді. Абайсызда зиян ... зиян үшін ... ... ... азайтуға құқық беруі
тиіс. Абайсызда зиян келтірген адамның мүліктік
63
жағдайы нашар болатын реттерде ... ... ... ... ... кеміту эділетті болар еді.
Мүліктік емес зиян мен ... ... ... ... ... алу ... ереже бойынша жүргізілуі тиіс.
Мүліктік емес зиян келтіргені үшін жауапкершіліктің шегін қарастыра келе,
біздің пікірімізше, айтарлықтай маңызы бар тағы бір ... ... ... ... ғана ... заң эдебиеттерінде ... ... ... ... ... қарастырылмайды. Меселен,
В.А. Тархов жауипкершілік ... ... ... жеке ... ... байқалады деп көрсете келе, оған тек жанасып ... ... ... (адамның жеке басына қылмыспен зиян келтіру)
қатысты сөз еткенде, жауапкершілік құқық мирасқорлығы ... ... ... ғаьа ... ... Алайда, қү_қық мирасқорлығы мэселелері тек
жауапкеріиілік мирас-қорлығын қараумен аяқталмайды; азаматтық міндеттемелер
ъойынша талаптар мирасқорлығы мэселесін де қарастыру қажет. ... ... ... ... талаптар жеке сипатта болады, жебірленуші
мүрагерлерінің түқым қуалай берілетін талаптары бүған жатпанды. ... үшін ... ... ... ... ... заңдарда жэне тиісінше, сот практикасынд зерттелмеген ... ... ... бұл проблеманың, біздіңше, зор этикалық қуаты бар.
Мү_нда ... ... ... өлген жэбірленушінің шеккен
моральдық зияны туралы ... ... ... Әрине, бүл жерде тек талаптың
мирас-қорлығы туралы сөз болуы мүмкіь емес. Алайда, өлген адамның ... ... ... ... ... қажет. Бізге процесте өлген
адамның мүлделеріне өкілдік етуге оның ... ... ... ... заң
шығарушылар қылмыскердн жәбірленушінің шеккен моральдық зиянын қылмыстың
мән-жайларын ескере ... ... ... ... ... де : ... тиіс болып көрінеді. Ол үшін жәбірленуші өзін
қорғау мақсатында осындай талап қояр ма еді ... ... да ... ... зиян ү: ін азаматтық-қүқықтық жауапкершілікті жүзеге асырған соң
өтемнің тиісі сомасына қатысты қүқық мирасқорлығы ... ... ... -лер ... ... ... келе, мыналарды
атап көрсету кег к:
— осы зиянды өндірі шу шегін ғылыми дэлелдеу адамның жеке басына ... м\ ... емес зиян ... ... нақтылаудан кейінгі
маңыздылығы жөі :нен келесі кезек күттірмейтін ... ... ... Егер
мүлікке, ад; .шың өмірі мен денсаулығына келтірілген ... өтеу ... ... лқ ... бүзушылықтың кейбір элементтерін (оларға кінә ... баі: ... ... ... ... ... ... болса,
онда морі дық зиянды өтеу институтының жаңалығы мен оның ерекшелігі жауапкс
тіліктің ... ... ... ... да факторлардың эсерін ... ... ... ... кұкық
бүзушылықтың ауырлығы моральдық зиянның іс ... ... жеке ... ... ... ... ... мен таралу дэрежесі жатады. Осымен қатар, зиян келтірушінің кінэсын
есепке алу ... ... се ие ... жоғарыда баянд лғандардың бәрі ... ... өділ жэне ... ... заң гринципін сақтауды қамтамасыз етуге бағытталған. Англия
мен Ресейдің заңд ... ... ... ... өтеудің түрлі
эдістемелері жасалған Бүл эдістемелер мүліктік емес зиян үшін өтемнің
көлемін ... ... алық ... ... ... ... ... ауырлығыі (Ресей) негіз етіп алады. ... ... ... да ... емес зиян ... ... жэне өтем төлейті қызметін бір мезгілдс ... ... ете ... деп ... ... егер ... ... болмаса, кісі өлтіру арқылы келтірілген ... емес зиян ... ... ... ... ... ... келтір лген мүліктік емес зиян
үшін төленетін өтемнен аз ... ... ... ... ... негізге ала отырып, біз мүліктік емес зиян үшін кч ;арланған ... ... ... үсынамыз, бүл оның тиімділігі мен кеп лдігін
айтарлықтай арттыруы тиіс;
— заң ... ■ .щ зиян ... ... ... ... ... талабын нақтылай т су үшін оның кінәсының түрін есепке алу ... ... ... жөн. ... мүліктік емес зиян
келтіру қылмыскерге өзінен өндірі. ... ... ... ... ... ... Бүл мүлік к емес зиянды әділ өтеу ... ... ... қазірг' қүқықта тиісінше кеңіл ... келе ... ... шешу ... ... ... ... негізге ала отырып,
қылмыстың салдарынан ... ... ... ... емес зиянды өндіріп алу қажег; Толады; мүндай жауапкершілікті
қолдану белгілі дәрежеде өлген ... ту ... жан ... ... болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Осы зерттеудің негізІ! це біз мынадай қорытындыға келдік:
... ;тық және ... ... алғанда зиян
үғымы эр түрлі болып ^іғынылады жэне қылмыспен ... зиян ... ... ... бу_л айырмашылық ескерілуі тиіс;
— өзіндік мүліктік імес ... ... ... ... сөз ... ... ) мен сот ... зиянды үнемі муліктік
жэне мүліктік емес зиянға өле ... оны ... бір ... ... көрінісіне қарай жүрі зу керек;
— нарық ... іың ... ... ... ... ... ... болатын ... бір ... ... ... ете оі ... ... ... көлемде және
әдістермен оны ... ... ... ... бүзушылықтың салдары
ретінде ... ... ... жасх /ды ... ... ... қоса,
мүліктің белгілі бір түрінің қүқықгық режимін д : ескеру қажет;
... жеке ... ... қылмыспен келтірілген зиянды өтеу
мәселелері бойынша арнайы нормативтік акт жоқ. ... ... ... ... мен ... ... ... түтас алғг ща оны жасау мен қабылдаудың ... ... ... :ық ... тек ... ... бас тарту қажет, ... ... ... ... ... жеке басына қарсы бірқатар қылмыс жасаумен
байланысты ... ... жеьз ... ... ... ... ... фшіліктің жазалау қызметін
күшейту қажеттігін туғызады. Бүл оның жоғарі ... ... ... ғана ... ... ... ... жэне азаматтық процесте әр түрлі дәлелдеуден
туындайтын ... бар, ... ... жеке ... ... зиян үшін ... ... жауапкершілікті жүзеге
асыруды жоққа шығаруы мүмкін, бу/ан жол ... үшін ... ... ... ... етіледі;
—сала теориясындағьі шарттық және азаматтық жауапкершіліктің арақатынасы
туралы қалыпта ;қан ... ... ... ... онсыз жеке адамның
қүқықтары мен : аңмен қорғалатын ... ... ... ... ... ... ... емес;
— мүлікке келтірілге . зиян үшін жауапкершілікті ... ... ... ... , ... ... анықтау және
материалдық қүқықты дүрыс қолдану ма ... ... ... ... бөліп
көрсетіп, зиянды өтеуді қалпына келтір /дің өзге түрлерінен ажырату ... ... ... өтеу ... ... шығаруда табиғи қалпына келтіру, ... ... ... затіғ-н ауыстыру, пайдалы қасиеттері үқсас басқа зат беру
немесе несие ... ... ... ... ... өтем төлеу,
өндіріп алынатын мүліктің, сондай-ақ ортақ ... пен ... ... ... хн заттай қүқықтың мазмүнын ескеру ... ... және ... ... ... түрліше көрініс табатынын,
қылмыстық істе э көлемінде ... ... ... іс ... ... ... п, "аралық шешімдер" шығару практикасын енгізу
қажет;
—қылмыстық жэне ізаматтық қүқықта мүліктік жазалауды, атап айтқанда, зиянды
өндіріп алу мен тэркілеуді ... ... жол ... ... ... ба ы қүқықтарының басымдылығын ескере отырып, бұған нормативтік ... лзу ... ... жеке ... ... ... "мүліктік емес зиян" үғымын
талдап, нақтылаудаі; кейінгі келесі кезек күттірмейтін маңызды міндет — осы
зиянды өтеу ... ... ... ... ... ... мен денсаулығына
келтірілген зиянды өтеу ... ... ... қүқық
бүзушылықтың кейбір элем знттерін ... кінә мен ... ... ... ... ... негізделген болса, моральдық зиянды өтеу
институтының жаңалы,/ы жэне оның ерекшелігі жауапкершілік шегіне ... да ... ... ... ... ... алға ... факторларға қүқық бүзушылықтың ауырлығы, моральдық зиянның ... ... сі, ... жеке ... ... масқаралайтын
мағлүматтар; эің сипаты мен дәрежесі жатады.
Осымен қатар, зиян ... ... ... ... ... ерекшеліктері
бар. Жоғары;,а баяндалған жайттардың бәрі'"зиянды орынды және өділ ... ... ының ... қамтамасыз етуге бағытталған. Англия мен
Ресейдің заңдар лнда ... ... ... ... әр ... жасалға [. Бүл әдістемелер мүліктік емес зиян үшін ... ... ... ... ... ... ... мен қүқық
бүзушылықтың а ырлығын (Ресей) басшылыққа алады, алайда бүл эдістемелердің
бірде-біреуі N ... емес зиян үшін ... ... және ... ... ... асыруды қамтамасыз ете алмайды. Егер бүған
жеткілікті ... бол, аса, ... ... түсіру арқылы келтірілген мүліктік
емес зиянға қарағаь (,а, адам өлтіру арқылы келтірілген мүліктік емес ... ... өлшс ,-іді аз ... ... эділетсіз болып шығады.
Біз осыны негізге ла отырып, мүліктік емес зиянды ... өтеу ... ... зі оның ... мен ... ... арттыруы
тиіс;
— заң шығарушының иян келтіруші кінәсының дәрежесін есепке алу ... ... т су үшін оның ... ... ... алу туралы талап
ретінде ресімдеу дүрь ; болады. Абайсызда ... емес зиян ... одан ... ; ... өтемнің мөлшерін азайтуға мүмкіндік
беруі тиіс. Бүл ... е сес ... әділ өтеу ... ... ... ... қазіргі к қықта тиісінше көңіл бөлінбей келе жатқан бір
проблеманы шешу ... еті зді. ... ... ... ала ... ... өлге ... келтірілген мүліктік емес зиянды өндіріп
алу қажет болады; мүндай ... ... ... ... ... ... жа ... да өтемі болар еді. ... жеке ... ... ін зиян үшін ... ... нормалардың
қолданылуын жүзеге асьі] ітын қүқық ... ... ... аталған
жүмыс нэтижелер г пайдалану ... ... емес ... қатысты
қорғалу жэне кеі лдік деңгейін де айтарлықтай арттылады. Бүл ... сүру жағг ... ... ... ... маңыз-ды рөл
атқарады, мүның е мемлекеттік саясаттың ... ... ... бірі ... та ылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қараңыз: Теория государства и ... /Под ред. С.С ... - ... ... 1985. 425-бет.
2. Ащеулов А.Т. Кредитные правоотношения колхозов в СССР.- М. 1971. 409-
бет.
3. Лившиц Р.З. ... ... ... - М.: БЕК. 1994. ... ... ... ... Қараңыз: Хутыз М.Х., Сергейко ГІ.Н. Энциклопедия права: ... ... ... 1995. 8-бет.
6. Тархов В.А. Ответственность по ... ... ... ... ... ... 1973. 6-бет.
7. Сонда.
8. Қараңыз: Басин Ю.Г. ... за ... ... ... ... ... - ... Әділет-Пресс. 1997. 5-
бет.
9. Қараңыз: Оразаева С. Мои ... — мое ... ... //Ваше право.
1998. 5 маусым.
10. Қараңыз: Басин Ю.Г. Көрсет. жұмыс. 5-бет.
11. Қараңыз: Тархов В.А. Көрсет. жұмыс. ... ... ... А.К. ... ... и
гражданских правоотношений //Проблемы гражданского и ... -Л.: ЛГУ. 1962. ... ... ... Н.И. ... ... по возмещению
материального ущерба. - ... ... ... ... 1990. ... ... Ведомости Верховного Совета Казах-ской ССР. 1987. №43. 542-
бап.
15. Қараңыз: Юридическая газета. 1999. 28 ... ... ... 1994. №9. ... ... Додин Е.В. Административная деликтология в системе
юридической науки // Советское государство и ... 1991. №12. ... ... ... Ю.Г. ... ... право. М.:
Юридическая литература. 1973. 23-бет.
19. Қараңыз: Қазақстал Республикасының ... — Он ... ... Республикасының Жоғарғы ... ... 1993 ... 28 ... қабылданған. Алматы. ... ... ... ... ... ... СССР. 1988. №22. 355-бап.
21. Сонда. 1961. №50. ... ... ... Совета
и Правительства Казахской ССР. 1964. №2.
22. Қараңыз: Ведомости Верховного Совета ... 1973. №27. ... ... ... 1973. Отд. 1.№20. ... ... 1989. Отд. 1. №32. 145-бап.
25. Қараңыз: Бюллетень Верховного Суда СССР. 1979. №3. ... ... 1986. №6. ... Қараңыз: Бюллетень нормативных актов Министерств и Ведомств РК. 1992.
№4. 72—78-беттер.
28. Қараңыз: Вестник Верховного СудаРК. 1993. №1. 37-39-беттер.
29. ... 1996. №1. ... ... 1995. №1. ... Қараңыз: САППРК. 1993. №8. 97-бап.
32. Қараңыз: Что опер там нашарил: болыной завод в кошаре!//Караван. 1999.
9шілде.
33. Қараңыз: САПП Р С. 1994. №9. ... ... ... ... Совета СССР. 1961. №50. 525-бап;
Известия (Советов народных депутатов СССР). 1991. 26 ... ... ... А.М. ... ... за
причинение вреда: Теория [ практика. М.: Изд-во Московского ун-та. 1986.
21—37-беттер.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 89 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қылмыстық іс жүргізу қағидалары79 бет
Қылмыстық іс жүргізу құқығы24 бет
Қылмыстық процестегі жедел-іздестіру әрекеттері62 бет
Астық-түйірді сақтау тәсілдері6 бет
«Семей былғары-мех комбинаты» ЖШС-дегі өндірістік шығындардың аудиті және талдауы66 бет
Іс қағаздардың түрлері. Еңбекке қатысты құжаттар7 бет
Акциз салығын төлеудің ерекшеліктері18 бет
Акциз салығын қазақстан республикасында төлеудің ерекшеліктері53 бет
Алымдар және оны төлеушілер8 бет
Аяқталмаған өндірісті бағалау,есептеу және шығындардың аналитикалық есебі16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь