Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы ақпарат

Табиғаттың өзгеруіне болжам жасаудың маңызы.
Қазақстандағы ерекше қорғауға алынған территориялар.
Қорықтар
Ұлттық табиғи парктер
Қорықшалар
Жалпы сипаттама.
Қазақстанның жер беті сулары.
Төрттік дәуірдегі мұз басу.
Қазақстандағы қазіргі мұз басулар
Қазақстанның рельефі
Қазақстанның биік таулы аймақтары.
Климат.
Климаттың негізгі сипаттары және климат құрушы факторлар.
Адамның шаруашылық әрекеті — табиғаттың дамуына әсер ететін ерекше фактор. Адам еңбек пен ақыл-ойдың арқасында айналадағы ортаға бейімделуімен қатар, оны өзгертеді де. Табиғаттағы құрамдас бөліктердің бір-бірімен тығыз байланыста екенін ескерсек, олардың біреуі өзгерсе басқаларының да өзгеруше әкелетіні түсінікті. Сондықтан табиғатты өзгерту барысында адамзат оның кейінгі зардаптарында ескеруі қажет.
Адамның табиғат кешендеріне кері әсері озық ғылыми-техниканың тікелей жемісі емес. Ол өзгерістерге кінәлы прогресс емес, техникалық жобаларда адамның шаруашылық әрекетінің әсері есепке алынбаған. Жауын-шашын мөлшерін, топырақ ылғалдылығын ескерместен топыраққа минералды тыңайтқыштар енгізу, ол заттардың шайылып, өзендер мен бөгендердің ластануын туғызады. Мұның бәрі қаншама еңбек пен шикізатты зая кетірмеумен бірге, айналадағы ортаның жағдайын нашарлатады.
Ірі бөгендер салуда территорияның табиғат ерекшеліктерін ескермеу мезгілсіз батпақтануға, топырақ қасиетінің, өсімдік жамылғысы мен сол жердщ микроклиматының өзгеруіне әкеліп соғады.
Қазіргі кезде антропогендік ландшафттар басым. Ландшафттарды жақсарту үшін оларды өзгертетін шаралар жүргі-зеді. Соның бірі — мелиорация.
Мелиорация жердің жағдайын жақсарту мен оны пайдалану тиімділіпн арттыруға бағытталған шаралардың жиынтығы болып табылады.
Табиғатты тиімді пайдалану, көркейту және қорғау кешенді түрде қарастырылуы қажет.
Адам әрекетінен Қазақстан жершде тез шешуді қажет ететін проблемалар бар. Солардың бірі — Арал алабының проблемасы. Бұл проблеманың тууына басты себепші болған — адам әрекеті.
        
        Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі.
Адамның шаруашылық әрекеті — табиғаттың дамуына әсер ... ... Адам ... пен ... ... ... ... бейімделуімен
қатар, оны өзгертеді де. Табиғаттағы құрамдас бөліктердің бір-бірімен тығыз
байланыста екенін ескерсек, олардың біреуі өзгерсе ... да ... ... ... ... ... барысында адамзат оның
кейінгі зардаптарында ескеруі қажет.
Адамның табиғат кешендеріне кері әсері озық ... ... ... Ол ... ... прогресс емес, техникалық жобаларда
адамның шаруашылық әрекетінің әсері есепке алынбаған. Жауын-шашын ... ... ... топыраққа минералды тыңайтқыштар енгізу,
ол заттардың шайылып, өзендер мен бөгендердің ластануын туғызады. Мұның
бәрі ... ... пен ... зая ... ... айналадағы ортаның
жағдайын нашарлатады.
Ірі бөгендер салуда территорияның табиғат ерекшеліктерін ескермеу
мезгілсіз батпақтануға, топырақ қасиетінің, ... ... мен сол ... ... ... ... кезде антропогендік ландшафттар басым. Ландшафттарды жақсарту үшін
оларды өзгертетін шаралар жүргі-зеді. Соның бірі — мелиорация.
Мелиорация ... ... ... мен оны ... тиімділіпн
арттыруға бағытталған шаралардың жиынтығы болып табылады.
Табиғатты тиімді пайдалану, көркейту және қорғау ... ... ... ... ... жершде тез шешуді қажет ететін проблемалар
бар. ... бірі — Арал ... ... Бұл проблеманың тууына басты
себепші болған — адам әрекеті. Аралға құятын екі ірі өзен — ... ... суын ... ... ... дерлік егіс-тіктерді суландыруға
пайдалану. Бұл онсыз да булануы көп шөл зонасындағы теңіз суының таралуына
әкеп соқты. ... ... ... оның ... 800 га ... ... ... теңіз айналасы бүл күнде тіршілігі жоқ құмды,
сортаң шөлге айналды. Теңіздің ... ... ... жоқ ... ... Бұл ... өз кезегінде сол ... ... ... да ... ... ... қалыптасты. 1970 жылы
Балқашқа құятын іле өзенінде ... ... мен ... ... ... ... кешеншде бетбұрыс кезең болды. Іле өзенінш гидрологиялық
режимі ... ... ... ... ... ... өзгере
бастады. Қапшағай су торабын жобалау кезінде Іле өзенінің ... ... ... ... ... ... ондатра, балық
және ауыл шаруашылығына көп зиян келді. Ақ дала ... ... ... ... да ... ... ... қалды. Іле өзенінің атырауы кеуіп, оның
кері әсері Балқаш көліне ... ... ... ... ... Іле
қоңыр көмір кен орнын игеруді бастау көлдің болашағы үшін ... ... XXI ... басында көлдің батыс бөлігінің мүлде кеуш, шығысының
тұзды шалшыққа айналуы мүмкш. Бұл өз кезегінде ... ... ... ... ... түбірінен өзгертіп, тіршіліксіз шөлге
айналдырады. Көл ... ... оның ... ... ... әкеп соғуда. Бұл, бір жағынан, егістік ... ... ... ... су ... әр ... тұздардың көп болуына байланысты.
Сонымен қатар, алаптағы өзгерістер ... маңы ... ... да әсерін тигізеді. Су айдынының тәуліктік темлератураны, ауа
ылғалдығын реттеуші әсері өз күшін жояды. Ғалымдардың болжауынша, ... ... ... мен ... ... ... шекараларын
өзгертуі мүмкін.
Табиғаттың өзгеруіне болжам жасаудың маңызы.
Табиғаттың болашақта ... ... ... ... әрекетінің
табиғатқа әсері, адамзаттың тағдыры сияқты ... ... ... ... ... ... қажет екендігі өз-
өзінен түсінікті. Ғалымдардың ... ... ... ... бірге, болашақта адам әрекетнінің сипаты қандай болуы керектігі
жөнінде құнды мәліметтер салаларын да қамтиды.
Ауыл ... ... жер және су ... өсімдік
байлықтарының өзгеру сииаты мен оған әсер ететін факторлар ... ... ... Кез ... ... ... жан-жақты ғылыми
болжамдарға сүйенгенде ғана тиімді ... ... ... ... ... ерекшеліктері, олардың өзгеруінен болатын зардаптар мен
материалдық шығындар ескерілмегендіктен, ... ... ... зиян ... Сол сияқты ірі өнеркәсіп орындарын орналастыруда оның ... ... ... ... ... ала ... ... жағынан болжануы
қажет. Мысалы, табиғат ерекшеліктерш ескермей, Алматы қаласында ауыр
өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... апатты құбылыстарға алдын ала болжау жасау ... және адам ... ... ... ... ... ... Қазақстанның таулы аудандары үшш ... ... ... су ... ... ... шаруашылығын өркендетуде де кешенді
ғылыми болжамдар ... ... ... байлықтарын дұрыс пайдалануға көмектесумен
қатар, адамзат болашағы туралы мәселеде де маңызы зор. В. И. Вернадский
«Адам цивилизациясы ... ... ... ... емес» деген болатын.
Табиғи қорлар таусылған күннің өзшде адамзат ғылыми болжамдар арқылы жаңа
шикізат, энергия ... ... өз ... ... етуі ... ерекше қорғауға алынған территориялар.
Қазіргі кезде Қазақстан территориясын ... ... ... ... ... осы ... тән ... ландшафттардың белгілі бір
қайталанбас бөліктерін сақтап қалу мақсатында ... ... ... туып ... ... ...... ландшафттар эталонын мұндағы
тіршілік ететін өсімдіктер және ... ... қоса ... ... ... даму заңдылықтарын анықтау. Соңғысы адамның шаруашылық
әрекетінен табиғатта болатын өзгерістерді болжау үшін аса қажет.
Қазақстан ... саны ... ... ... ... орын, ал олардың ... ... ... ... орын ... ... ... көлеміне шаққандағы қорықтар үлесі жөнінен он
үшінші орында. Бұл Қазақстан секілді ұланбайтақ республика үшін қорықтар
көлемінің әлі де аз ... ... ... ... нақты 6 қорық ... ... ... Қазақстан табиғатының алуан түрлі табиғат
жағдайларын ... ... үшін ... ... ... табиғатты қорғау қоғамы өкілдерінің ұсынуымен тағы 15 ... ... 1926 жылы ... Бұл ... келе жатқан қорық. Қорық Шымкент облысының Түлкібас және ... ... ... мен Өгем жотасында 74 мың гадан астам жерді алып
жатыр. Қорық төрт биіктік белдеуді ... 1500 м ... ... белдеу — өзіне тән өсімдіктері мен жануарлар дүниесі бар ... м ... ... ... ... ағаш ... ... ағаш тәрізді арша (биіктіп 20 м дейін барады), бадам бұтасы, жабайы
жүзім, жабайы алма және ... ... ... ... ... елік, жайран, борсық, басқа жерден әкелінген марал және басқалар
мекендейді.
2000—2300 м биіктікте ... ... ... Бұл ... ... ... ... басқа ағаш өсімдіктері жоқ. Онда тау ешкі, ... ... ақ ... ... ... мен ... тамыр»
кездеседі.
Қорықта сүтқоректілердің 40-тан астам түрі мекендейді, оның ішінде
аю, сілеусін, марал, арқар, қасқыр және қүстың 200-ге жуық түрі бар, ... ... ... ... да кездеседі.
Көлде балықтың төрт түрі: мөңке, майқан, талма, теңге бар. Бұлардың ... ...... оның еті өте ... — ең жас ... Ол Маңғыстау облысында 1984 жылы құрылды. Бұл
— республикадағы ең ... ... ... ... ... ... ... шөл зонасына тән: жазы ыстық, ұзақ, қысы ... ... өте аз ... 120 мм). Қорықты ұйымдастырудағы мақсат ... ... ... ... шөл зонасындағы 12 түрлі аң мен
қүстарды қорғау мен сақтау. Жануарлар арасынан ... ... ...... ... ерекше түрі, қарақүйрық, ұзын инелі кірпі, шұбар
күзен, төрт жолақты қарашұбар ... ... ... ... ... ... шөл ... Қорықтың территориясында бір кезде осы арада
кеңінен тараған жыртқыш ірі ...... мен ... ... ... ... ... тұратын аса маңыздысы: жүмсақ жемістік
(қалдық және ... ... ... ... ... ... Ғалымдар
шөлдің қатаң климат жағдайына бейімді жануарлар мен ... өмір ... үшін ... ... ... ... парктер.
Ұлттық табиғи парктер — елімізде қорғалатын ландшафттардың жаңа
түрі. Олар әлі де толық өріс ... дами ... жоқ. ... ... ... мен тынығушылардың кіріп көруіне рұқсат етіледі. Бірақ
олардан табиғатты ... ... ... ... етіледі.
Казақстанда әзірше бір ғана Баянауыл ұлттык, табиғи паркі бар. Ол 1977
жылы Павлодар облысындағы Баянауыл орман шаруашылығының негізінде ... — 45 мың га. Парк ... ... ... ландшафттары
тамаша табиғат ерекшеліктерімен көзге түседі. Карағай. кайың ... ... ... Баянауыл таулары Сарыарқаның шөлейтті
жазықтарында оқшау көрінеді. Биік шыңы — ... оның ... ... 1026 м ... ... ... байланысты Баянауыл
тауларын «шөлді даладағы таулы-оранды оазис» деп атайды. Бұл ... ... пен ... ... ... мүнда көптеген демалыс үйлері, ... ... ... ... ... орналаскан.
Паркте үзақ уақыт үгілу әрекетшен қайталанбас жартас, шокылар
қалыптасқан. Олар ... ... орай ... ... «Найза тас», «Тас
және Ат басы», т. б. деп ... ... ... парк ... ... және өнеркәсіп маңында демалыс жерлерді бөлу жөнінде жобалау
жұмыстары жүргізілуде.
Бұған қоса республика ... ... тағы екі ... ... ... — мүнда табиғат объектілерінің тек жеке
бөліктерін шаруашылыққа шектеп, белгілі бір ... және ... ... зиян ... ... ғана пайдалануға рұқсат етіледі,
Қазақстанда қазіргі уақытта 80-ге жуық қорықша бар. Жалпы көлемі — 4600 ... Олар ... ... байланысты геологиялық, ботаникалық,
хайуанаттар қорықшалары т, б. деп бөлінеді.
Геологиялык ... ... ... ... ... мен жер бедерінің пішіндері бар ландшафттарды ... ... ... ... ... ... әр ... орналасады. Мұнда флораны сақтау және калпына келтіру
жұмыстары жүргізіледі.
Хайуанаттар қорықшалары жабайы жануарлар мен ... ... ... ... ... қамтиды, мұнда фаунаны толығымен
қорғау қолға алынған.
Жалпы сипаттама.
Қазақстанның кең-байтақ жерінде топырақ және ... ... ... дүниесі әр түрлі. Топырақтың ... ... ... мен ... ... географиялык, таралуы қазіргі заманғы
физикалық-географиялық ... ... ... және қазіргі
уақыттағы физикалық-географиялық жағдайлардың сипатымен, ең ... ... ... ... ... ... ... табиғат зоналарына сәйкес таралған.
Топырақтың басты түрлері ты, кейде аласа, батпаңты ... ... ... жатқан батпақтардың көп болуы олардың біртіндеп ... ... ... ... ... ... аз ... ікөтерілуімен
кезектесіп отырады. Сілетітеңіз көлі онша терең емес жайпақ ойыста жатады,
Оның суы экермек, құрамы теңіз суына жақын, мөлдір ... ... ... оның
температурасы әжептәуір жоғары болады.
Жалаулы көлі улкендігі жағынан бұл топтағы екінші көл. Ол онша терең
емес. ... 398 кв км. ... ... суы ... көлі ... ... ... жатады. Оның ауданы 228 кв км,
жағалаулары жайпақ. көпшілік же-рінде қамыс, ңоға ... суы ... ... тобы ... ... ойпатының баты-сында жатыр. Бұл топтағы көлдер
ұзындығы 570 км, ені 200 ... ... ... ... ... тізбектеле орналасқан. Бастылары: Үлкен Ңоскөл, Жалтыр, Таранкөл,
Жалтырөзек, Жыланды т. б.
Батыс Сибирь ойпатында ұсақ көлдер әте көп. Олар ... ... ... ... ... ... ... орналасқан.
Биік таулы аймақтардың көлдері жоғарыда ... ... ... ... ... және кар ... жатады.
Төменде олардың ең үлкендері жайында баяндалады. Марқакөл Алтайдағы
терең ойыста. Күршім мен Азу жоталарының ... 1434 м ... ... оңтүстік жағалауы жаркабақты, солтүстігі — аласа келеді.
Көлге бірнеше ... ... ... ... ... ең үлкені Тополезка.
Марқакөл — ағынды көл, одан Кульджир өзені ағып ... ... түбі ... ... төмендей береді және түнбалы құм басып жатады. Ең терең жері
27 м, суы ... түсі ... ... ... судың беткі қабатының
температурасы ... орта ... ... ... ... жері 7°. ... ... астам жатады, көлде ақ қайран, ускуч, хариус т. б. ... биік тау ... ... ... ... ... ... мен
Лепсі бастауындағы Жасылкөлді атауға болады. Қазанкөл — тектоника жазық-
аласа таулы бөлікте солтүстіктен оңтүстікке ... ... ... ... ... биік ... аймақтарда олар вертикальды белдеулерді (бк-
іктік зоналар немесе белдеулер) ... ... ... бойынша
бөлініп ерекшеленетін топырақтың негізгі түрлерінен басқа бірсыпыра жерді
азональдық топырақтар (сораң, ... және өзен ... ... ... тұратын ин-тразональды топырақтар алып жатады.
Республиканың топырақ ... ... және ... ... ... ... көп. Олар ... топырақ зоналарының
арасын-да арал сияқты ойдым-ойдым орналасқан күйінде кездесіп, негізгі
топырақ зоналарындағы топырақты ... етіп ... ... ... ... атап ... Орыс жазығы және Батыс Сибирь ойпатымен
салыстырғанда Ңазақстанның топы-рақ жамылғысы ... әр ... және ... болып келеді. Республиканың көпшілік жеріндегі ... ... ... ... ... ... ... болу процесіне әсер
етпей қоймаған. Осыған байланысты топырақтағы ылғал мен ... ... ... проце-сінің даму барысын баяулатады.
Топырақтың ... ... көп ... тез ... ... төменгі
қабаттан үстіңгі қабатқа ауысып, топырақтың сортаңданып кетуіне ... ... ... ... ... ... және сор топырақтар көп
кездеседі. Топырақтардың негізгі типтері мына түрде орналасңан:
қара топырақ Қазақстанның солтүстік бөлігін, оның ... ... ... Қазақстан және Целиноград облыстарын, республика ... ... алып ... және ашық-каштан топырақтар қара топырақты өңірдің
оңтүстігіне қарай, яғни құрғақ және шөл даланың оңтүстігіне ... ... ... оңтүстік шекарасы солтүстік ендіктің 48°-і бойымен өтеді.
Бұл ... ... ... ... ... 27%-не тең. ... ... топырақ 14%, ал ашық-каштанды топырақ — ... ... және сұр ... ... ендіктің 48°-нан оңтустікке қарай тараған.
Ол шөл даланың оңтүстігі мен ... ... ... ... ... топырақты жердің ауданы Қазақстан жерінің 32,1 %-не тең.
Солтүстіктің сүр топырағы әдетте шөл зонасына тән, ол ... ... ... ... алып ... ... ... 3,7%
Сортақ және сор топырақтар барлық топырақ зона-ларында арал сияқтанып
жатады және солтүстіктен ... ... ... ... (6,7%).
Қүмдар Қазақстанның барлық жер көлемінің 9%-ін құрайды.
Вертикальды белдеулер бойынша ... тау ... 8,5 ... ... ... ... төрттік дәуірде пайда болған.
Қазақстанның климаты мұз басу дәуірінен кейін біраз ... ... ... ... ... ... қарай жылжыған. Сол ... ... ... және ... топырақтар әжептеуір кең
жайылған. Кейіннен қолайлы климаттық жағдайда олардың ... ... ... дәрежеде олардың физикалық-химиялық қасиеттері өзгерді.
Солтүстік ауданның сортаңдары біртіндеп сораңға айналды.
Қазақстанның ... ... әр ... Ол оның ... мен ... болу
тарихы және әр түрлі ңазіргі кездегі жағдайлармен түсіндіріледі.
Қазақстанның өсімдік жамылғысын құрайтын өсімдіктің 5 мыңдай ... Оның 1,5%-і ағаш ... 15%-і ... ... жартылай шөптерден, ал басым көпшілігі 83,5 %-і көп жылдың және
бір ... ... ... Бұның барлығы Қазақстанның континентті
климатының жағдайына сай келеді.
Қазақстанның осы ікүнгі ... ... ... ... ... ... ... алып жатқан кезде, бор дәуірінің аяғы мен үштік
дәуірдің бас кезінде ... ... ... ... ... басып жатты. Ол Торғай бұғазы арқылы
Батыс Сибирь теңіз бассейнімен ... ... ... ... екі ... ... Осы кезде Торғай бұғазынан шығыста — ... ... ұсақ ... ... ... жалпақ жапырақты
лардан, кейде мәңгі жасыл түрлер аралас ... ... ... ... ... ... ... Ангара флорасының құрамында
гинкго, бук, граб, вяз, емен т. 6. ағаштардың ... ... ... ... және қылқан жапыраққа ағаштарға бастама болған. Торғай ... ...... Жалпы Сырт және Ембі үстірті аудандарында ... ... ... ... ... флорасы болған. Ол пальма,
секвоя мәңгі жасыл емен мен лаврдан тұрған.
Неогенде ... ... ... ... ... ... батысы мен
шығысы бір-бірімен ... Осы ... ... ... ... қарай
жылжыған. Бүған Зайсан көлі мен ... тауы ... ... табылған осы флораға тән мәңгі жасыл емен, секвоя, таксодиум
дәлел бола алады. Шығыс флорасы керісінше, батысқа қарай ... ... ... ... ... ... жалпақ жапырақты
ағаштардан тұратын арктоторғай флорасы немесе торғай флорасы деп ... ... ... оның ... ... грек жаңғағы, емен, бук,
граб, ... т. б. ... ... ... ... климаттың континенттігі арта
бастайды. Осыған байланысты үштік дәуірден бастап ... және ... ... ... бар ... ... ... ертедегі
вельвичия Қазакстанға Иран таулы қыраты мен Орта Азия ... ... ... ... ... ... тез ... бастаған. Бұл ксерофит
эфемерлі өсімдіктердін бастамасын берген. Бұларға жоңышқаның, эспарцеттің,
акантолимонның, сондай-ақ бұталардың және ... ... ... ... Ксерофит өсімдіктер сол кезде жаңа ғана теңіз ... ... мен ... ... ... участоктарды да жайлаған. Мұнымен
қатар ... ... ... сортаңды участоктарға, құмды массивтерде
псаммофиттер, сазды жерлерде серифидтер болған. Осы ... ... ... ... ... Азия ... ... ксерофит өсімдіктері
тараған, оған тән түрлер ... ... ... боз, қараған бұталары
есептеледі.
Сонымен үштік ... ... ...... — жазық-ойпаңды
аудандарды үлкен теңіз басып жатңан, ал оның жағалауларындағы ... ... ... ... жапыраңты ну орман өсіп тұрған; ... ... ... — неогенде — бұл көрініс өзгереді: теңіз
біртіндеп кішірейіп, ең ... ... ... де ... осы ... көлдерді
ңалдырады. Климат құрғақ климатқа айнала бастайды Сжазы ыосы да қысы суық).
Субтропиктік ормандар қоңыржай ... ... ... бірте-бірте
кішірейе береді, ал құрғақ ксерофит өсімдіктері үлкен көлемді ала ... осы ... ... ... негізінен осылай қалыптасқан.
Төрттік дәуірде бүл өсімдіктер үлкен өзгерістерге ұшырайды. Төрттік
дәуірдің ......... суық ... ... ... биік таулы аймақтар «үшті мұз басуларға ұшырайды. Бұл аймақтарда
үштік дәуірдің жылы сүйгіш ... ... ... ... кетеді, тек
азды-көпті қолайлы жағдайы бар кей ... ғана сол ... ... ... олар: грек жаңғағы, өрік, алма. Қылқан жапырақты ағаштар
өзінің ареалын кеңейтіп, солтүстіктен және шығыстан ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік-шығысындағы
биік тау жоталарымен солтүстіктен оңтүстікке қарай жылжыған.
Осы жоталар бойымен Сибирь жақтан сол кездегі мұздықтарға дейін ... алып ... арғы тегі ... ... ... ... Қазақстанның жазық аудандары шұғыл континентті климатты шөлге
айналды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Мұз
басу кезінде, керісінше, ксерофит өсімдіктер жазықтыңқа қарай шегініп,
қылқан жапыраңты ағаштар мен ... ... ... ... ... ... сондай-ақ таулы аймақтарда өсімдіктер
зонасының бірнеше рет араласуы болған.
Мұз басу дәуірінен кейін ксерофит есімдіктер Қазақстанның жазық-аласа ... ... ... ... осы ... ... дала зонасына дейін
барған. Оңтүстік-Шығыстағы биік таулы аймақта олар жоғары ... ... ... биік тау ... дейін жеткен. Мұз басу дәуірінде кең
тараған жалпаң жаііырақты ... ... ... ... және биік таулы аймақтарда сақталған. Бұл қалдық ағаштар кейін
дами келе ... жаңа ... ... олар ... оңтүстік-шығысындағы
биік таулы аймақта өсіп, осы күнгі ормандар мен ... ... ... ... ... ... оңтүстік-шығысындағы
таулы аймақта ғана сақталып қалған, сөйтіп осы күнгі субальпі- және альпі
зоналарының негізін ... ... ... ... ... осы ... ... Ксерофит өсімдіктер өзінің ареалын бірсыпыра қысқартады.
Ңазақстан-ның жазык бөлігінде, әсіресе оның ... ... ... өсімдіктері әжептәуір дамиды. Биік таулы аймақтарда ... ... ... ... ... алып ... ... уақытта
Казақстанның жазық-аласа таулы бөлігінде ксерофит өсімдіктер үстем орын
алады. Мұнымен қа-тар дала зонасының өсімдік ... ... ... ... ... орталықтарынан тараған ңұрғақ сүйгіш өсімдіктері аралас өскен
бореалды түрлерден түрады.
Шөлдің өсімдігі Оңтүстік Азия ... мен ... ... ... ... тау алды мен ... ... бөліктерінің өсімдік жамылғысы
жазық-тағы сиякты ксерофит өсімдіктерден құралады. Орташа биіктігі бар және
биік таулы аймаңтардікі орманды-шалғык және әр ... ... ... ал оның ... ... мұз басу ... тура келеді.
Сонымен, жазықтық және аласа таулы бөліктерде осы ... ... ... ... ал биік ... ...... белдеу
бойынша тараған.
Қазакстанның жануарлар дүниесі қазіргі уақытта сүт қоректілердің 130
түрі мен құстардың 450 ... ... 350 түрі ... ... ... ... кіреді. Қазақстанның жануарлар
дүниесі барлық палеарктикалық аймақ ... ... ... мен ... жас. Оның ... ... дамуының жаңа
Қазақстанның жер беті сулары.
Қазакстанның жер беті суларының негізгі сипаттары. Рельефі мен климат
жағдайларының әр түрлілігіне, кейінгі даму ... ... ... беті ... бірқатар ерекшелігі бар.
Республиканың кең-байтақ территориясының гидрография торының әр
кезеңде пайда болуы — оның жер беті ... ... бір ... ... ... ... осы ... өзен-көл
жүйесінің негізі үштік дәуірде-ақ пайда болған. Олар континенттік жағдайда
ұзақ уақыт ... ... ... ... Мұз басу ... ... өзен торлары өзгерді, өйткені ағын сулар өзінің ағып
келе ... ... ... ... ... ... бағыттарын өзгерткен.
Төменгі төрттік дәуірде Каспий теңізінің трансгрессиясы мен регрессиясына
байланысты Каспий бойы ... ... ... ... ... ... ... бөлігінің қалған жерлерінде үштік дәуірден
кейін гидрография торы тіпті сол ... ... ... ... ... ... қазіргі уақыттағы өзен-көл торы өзінің
даму ерекшелігінің соңғы кезеңіне жеткен.
Биік таулы аймақтарда осы күнгі гидрография торы мүз ... ... ... ... ол алғашкы даму сатысында тұр.
Қазақстанның көпшілік бөлігінің гидрография торының ағынсыз немесе ... ... ... ... бұл ... жер беті
суының екінші ерекшелігі.
Осымен қатар ... мен ... ... әр ... ... ... ішкі ... еркелкі таралуы тән.
Қазақстанның жер беті суларын сипаттауды ең алдымен, көптеген тау өзендерін
негізгі қоректендіруші болып ... ... ... ... ... мұз ... биік таулы аймақтары солтүстік жарты шар климатының жалпы
суынуына байланысты плейетоценде мұз басуға ұшырады. Бұған таулардың күшті
көтерілуі де ... ... ... мұз ... ... биік таулы
аймақтардың көптеген жерлерінде байқалады. Мұнда бетінде мұздықтардың
айғыздап кеткен іздері бар, ... ... ... не ... кең, кдрап бұзыла бастаған, не таяуда ғана мұздықтардан босаған мұздық
карлар; көлемі жағынан кіші-гірім, бірақ ... ... кар және ... ... кең әрі ... терең трог аңғарлар; өсімдіктер қалың өсіп
басып кеткен немесе әлі жас, қалың ... ... және осы ... өзен
аңгарлары бойында жататын үлкен мұздық қой тастар кездеседі. Бұл ертедегі
мұз басудың әр ... ... ... ... ... жоқ.
Сондықтан Қазақстан тауларындағы ертедегі мұз басудың саны, сипаты, типі,
көлемі мен шекарасы әлі жеткілікті анықталмаған.
Қазақстанның әр ... биік ... ... ертедегі мұз басудың
саны әр түрлі болуы мүмкін емес, өйткені бұл барлық таулы аймақтар ол кезде
де ... ... ... ... ... ССР Ғылым академиясының география секторы жүргізген соңғы
жылдардағы зерттеулер бойынша мұз басу екі рет ... деп ... мұз басу (рис) ол ... онша ... ... ... жауып
жатқан. Көпшілік ғалымдар дың пікірінше, ол жаппай немесе ... ... ... және ... мұз ... ... ... үлкен
территорияны қамтыған. Бірінші мұз басудын ізі қазіргі ... ... Оған кең, өте ... ... карлар, жоғарғы немесе ішкі трог
аңғарлардың анағұрлым жайпақ бөліктері және ... ... ... ... басып кеткен мореналық шөгінділер жатады.
Екінші мұз басу (вюрм) таулы аймақтардың ... және ... ... ... ... ... ... Бұл бірінші мұз
басуға қарағанда көлемі жағынан шағын болғанымен, аңғар-ларды бойлап ұзаққа
тараған.
Екінші мұз басудың іздері жақсы сақталған. Олар жас, ... ... ... ... ... ... бөліктері және мореналы
шөгінділер түрінде кездеседі.
Қазақстан Алтайы плейстоценде (Алтай тау жүйесінің қалған бөліктерімен
бірге алып қарағанда) үлкен мұз басу ... бірі ... Тек бір ... ... ... мұз басудың көлемі 400 км жеткен.
Рудалы Алтайда ертедегі мүз басу мүндай қалыңдықка жеткен жоқ, ... ... ... ... дейін түскен альпі типіндегі Ивановский мүздығы ... ... ... ... ... ... Сауыр-Тарбағатай да жергілікті мұз басудың
орталығы болған. Бірінші, анағұрлым үлкен мұздық ... 700 м ... ...... ... 1 000 м ... ... тараған, Сауырдағы
Қосайрық мұздығының ұзындығы 20 км-ге жеткен.
Жоңғар Алатауы мұз басу ... оның ірі ... бірі ... ... ... мұз басу 1 000—1 100 м биіктікке дейін болған,
қазіргі ... бұл ... ... ... мореналар сақталып қалған.
Жоңғардағы ірі мұздықтар 25— 50 ... ... ... ... ... ... ұзындығы 52 км-те дейін болған.
Плейстоценде Қазақстан Тянь-Шаны да мұз ... ... ... ... ... оның ... тармақтарының анағұрлым оңтүстікте жатуы
нәтижесінде ертедегі мұздықтар ... ... ... ... ... бірсыпыра жоғарыда аяқталған, оған ертедегі ... ... ... ... ... бола ... Мысалы, Қырғыз
Алатауында ертедегі аяққы мореналар 2 500 м, Талас ... 2 500—3 000 ... ... Бұл ... ертедегі аңғар мұздықтары ұзындығы 10—15 км-
те жеткен.
Қазақстандағы ңазіргі мұз ... ... ... ... ... ... ... 1 850 кв км 1 190
мұздық бар. Олар ... ... ... мен ... ... аудандарына тараған.
Қазіргі мұздықтардың пайда болуы. Қазақстанның мұздықтары реликті
мұздықтар. Бұған олардың барлық ... тез ... ... мұз ... ... ... және ... типтерінің ерекшеліктері дәлел
бола алады.
Осы күнгі мұздықтардың сақталып қалуына ... ... ... биік ... ... көлемділігі мен бір
тұтастығы, ңар ... ... ... ... абсолюттік биіктік-тер,
жоталардың ендік ... ... және ... ... ауа
массаларының тау аралық аңғарларға өтуге қолайлығы ... ... Осы ... сақталып қалуына биік таулы аймақтарда атмосферальщ ... ... де ... жағдай туғызады.
Қазақстанның тауларында қар жиегі ... ... мен ... ... ... ... жатыр. Шығыс және оңтүстік-
шығыс тау жүйелерінде оның биіктігі ... ... ... ... ... ... отырады. Солтүстік таулы ауданда ңар
жиегі оңтүстікке ... ... ... ... ... ... әрбір таулы
аймақта ол климаттық жағдайларға байланысты ... ... ... оңтүстікке қарай жоғарылап отырады. Қар жиегінің биіктігі
орографиялық ерекшеліктерге де байланысты. ... тау ... ... ... ... ... ішкі ... қарағанда ылғалды артық
алады. Соның нәтижесінде қар жиегі ішкі тауларға қарағанда ... ... ... 'Қар ... ... ... ... да үлкен
әсері бар, солтүстік және оңтүстік беткейлерде қар ... ... ... м-ге ... ... ... қар ... орташа биіктігі
солтүстікте 2 300—3 000 м, оңтүстікте 2 500—3 200 м. ... 3 300 м. ... ... Алатауының солтүстік беткейінде 3 300—3 500 м, оңтүстік
беткейінде
700—3 900 м, ал ... ... ... атап ... Іле
Алатауының солтүстік беткейлерінде ол 3 700—3 900 м ... 000—4 200 м ... ... ... ... мұздықтары типологиялық жағынан әр
түрлі. Бүл бірсыпыра себеп-термен байланысты.
Қазақстан тауларындағы осы күнгі мүз басу ... ... ... ... мұздық типтері бар;
мұнда биік таулы қыраттар басым, оларға жайпақ төбе мұздықтары ... ... ... тау ... ... ... ұзаққа созылып жатыр, бұл жағдай мүздыңтардың әр ... ... әсер ... ... мұздықтардың мынадай негізгі типтері кездеседі:
Аңғарлық мұздық, кәдімгі альпі типтегі ... ... ... ... ... алаңдары жақсы дамыған және ... ... ... ... ... ... ... жағында жиі кездеседі,
оңтүстікте сирек.
Түркістан ... Бұл да ... ... ... ... қар ... ... қоректену бассейнінің ауданы
кіші, мореналық шөгінділер күшті дамыған. Бұл Тянь-Шань тау жүйесіне ... одан ... ... ... ... ... ... Ол Қазақстанның барлық таулы аймақтарында ... ... ... кар ... шұңқырларында орналасады.
Аспалы мұздықтар. Олар беткейлерде ... ... ... ... ... мұздықтар.
Жайпақ төбе мүздықтары. Биік таулы қыраттардың төбесінде пайда болады,
олар Жоңғар Алатауында ... ... ... ... сирек. Қазақстан
мұздықтары әдетте шағын болып келеді, ұзындығы 1—2 км-ден 3—4 км-ге ... ... 1 — 2 ... 4—6 кв. ... ... ... Ұзындығы 4— 5 км-те,
ауданы 8—10 кв. км-те жететін мұздықтар сирек кездеседі. Қазақстанның ... ... ... Берель мұздығы, ұзындығы 8 км, аудакі, 14 кв. ... ... ... ... ... ... ... 12 км-
те жуық, ауданы 45 кв. км.
Мұздықтардың жағдайы және ... ... ... ... мұз басу баяу регрессия ... ... ... ... ... ... ... Алтайдың мұздықтары
15—20 м, атап айтқанда Берель мұздық 22 м, Жоңғар Алатауының ... ... ... ... 30 м-ге ... ... дейін, Солтүстік Тянь-
Щаньның мұздықтары 6 м-ден (Пальгов мүздығы) 16—17 м-те ... ... ... ... отырады.
Қазақстан мұздықтарының жылжу жылдамдығы өте ... Орта ... ол ... ... 5—7 м ... ... ... 20 ж-ден
(Кі-ші Алматы) 40 ж-ге дейін (Конституция мұздығы).
Қазақстанның ңазіргі мұздықтарына аудандық шолу.
Алтайдағы қазіргі мұз басулар. Алтайдың биік ... ... ... және ... ауа ... ашық ... бұл ... осы күнгі мұз
басуға қолайлы жағдай жасайды. Батыс Алтайдағы Иванов жотасында қар ... ... 400 м, ... ... ... 2 500—3 000 м, ... Алтайда
Күршім және Сарымсаңты тауларында 2 900—3 000 м биіктікте жатады. ... ... ... қар жиегінің өте жоғарыда орналасуына қарамастан,
мұздықтар негізінен осы аудандарға шоғырланған, ал ... аз. Бұл ... ... және ... ... қарағанда аласа болуына
байланысты. Қазіргі кезде Қазақстандық Алтайда жалпы ауданы 85 кв. ... ... ... бар. Олар ... Батыс, Орталық және Оңтүстік
Алтайдың биік таулы аудандарында ... ... ... ... ... Үбе және Чарыш өзендерінің
бастауларында, Холзун жотасында — Катунь өзенінің салаларының ... бар. Олар ... ... кар ... ... ... ауданы шамамен 2 кв. км-дей. Қазакстан жеріндегі
Орталық ... ... ... ... ... жерінде Катунь жотасының
оңтүстік беткейлерінде орналасқан. Бұл аудандағы ең басты Берель мұздығы
аңғарлық типтегі мұздық. Ол ... ... ... ең ірі ... ... ... мұздықтар үш оқшау жатқан ауданға топталған:
Сарымсақты тауларында 2 кв кмж-дей бір аңғарлық, бір ... және ... ... ... Алтай жотасының батыс бөлігінде жалпы ауданы 24 кв км 19
аңғарлық, 14 ... және ... ... ... қар ... ... Алтайдың шығыс бөлігінде жалпы ауданы 41 кв км 5 аңғарлың, ... және ... кар ... бар, ... ... ... ... мұздықтарының бірі есептелінеді, ол аңғарлық
мұздыққа жатады, ауданы 10 кв км-ге дейін жетеді.
Жоғарыда баяндалғандай Алтайдың мұздықтары кәдімгі аңғарлық, ... кар ... ... ... ... мұз басулары. Мұндағы мұздықтар Сауыр
жотасындағы ... ... ... ... ... және Дара ... шоғырланған. Не бары 10 мұздық белгілі, олардың үшеуі кәдімгі
аңғарлық, екеуі аспалы және қалғандары қар мұздықтары. Ең ... ... ... ... ... ... ... және Дара
өзендерінің жоғарғы ағысындағы Дара мұздығы.
Жонғардың қазіргі мұз ... ... ... қар ... ... ... ... байланысты Сауырға қарағанда
бірсыпыра жоғары.
Қазақстанның рельефі.
Қазақстанның жер беті ... ... ... ... ... Тек ... және ... ғана, басында мәңгі қары бар биік таулар
жатыр. Сондықтан Қазақстан ... ... ... және ... ... ... ... аласаратынын байқаймыз.
Қазақстанның орографиясының мұндай құрылысы оның климатының және
табиғат ландшафтысының әр жерде әр ... ... ... үлкең әсер
етеді. Оны жазық-аласа таулы жерлерде горизонталь биоклиматтық зоналардың,
ал биік тауларда өзгеше ... ... ... ... болады.
Қазақстанның қазіргі рельефінің қалыптасуы ... ... ... көтеріліп, құрлыққа айналу тарихымен
байланысты. Қазақстан территориясының әр түрлі бөлігі геологиялық дәуірдің
белгілі бір кезеңдерінде не ... не шөгу ... ... отырған.
Міне, сондықтан Қазақстанда әр түрлі жастағы және әр түрлі биіктіктегі
рельеф түрлерін кездестіреміз. Қазақстан ... ... ... ... ... ... қамтитын жазық-аласа таулы және ... алып ... — биік ... деп екі ... ... ... көп жері ... жазықтықтардан, үстірттерден, және биіктігі
500 м-ге жететін қалдық аласа таулардан тұрады.
Соңғы геологиялық дәуірлерде ... бұл ... баяу ... ғана ... отырған. Бұл жерде денудация (үгіліп-жемірілу)
процесі ұзақ уақытқа созылды. Сондықтан да рельефі жазық немесе аласа ... ... ... ... биік ... ... жатыр.
Олар: Алтай, Сауыр-Тарбағатай, Жоңғар және Солтүстік Тянь-Шань таулары.
Бұлар ... ... тау ... ... ұшыраған. Сондықтан олардың
рельефі нағыз ... ... ... биік таулы аймақтары.
Жалпы шолу.
Орографиясы. Қазақстанның шығысында және оңтүстік-шығысында жатқан
таулы аймақтары Орталың ... ... тау ... ... ... ... едәуір кең тау аралық ойыстары арқылы бөлінген жеке тау
жүйелерінен тұрады. Бұл таулы ... ... ... ... тау ... ойыстармен кезектесіп отырады: Алтай, Зайсан қазан
шұңқыры, Сауыр-Тарбагатай, Балқаш-Ала-көл ойысы, Жоңғар Алатауы, Іле ... ... ... ... ... ... ... және оңтүстік-шығысындағы ... ... ... ... орографиялық ерекшеліктері бар.
Біріншіден, бұл әрбір тау жүйелерінен батысқа және солтүстік-батысқа
қарай ... ... ... ... ... ... ... жотасы, Сауыр-Тарбағатай Қазақтың қатпарлы өлкесімен
жалғасады, Жоңғар Алатауынан Үшкөл ... ... ... ... ... ... Қаратау жотасы. Осы жоталар-дың бәрі де негізгі
жүйеден қашыңтаған сайын бірте-бірте аласарып. ... ... ... ... ... аз ... ... қазіргі бағыты (солтүстік,
солтүстік-батыс) ежелгі ... ... ... ... ... ... Урал-Тянь-ІПань геосинклиналының жалпы ішкі ... ... ... ... ... ... палеозой жыныстарынан құралған солтүстік бөліктерінде төбесі тегіс
билік тау қыраттары көп, ал жоғарғы палеозой ... ... ... тау ... ... ... және олар едәуір биік, ауданы
жағынан кіші болады. Таулы өлкелердің барлың ... ... ... ... ... тік ... Бұл ерекшелік таулы ... ... ... және бірнеше рет көтеріліп, алып тау жасалуында
жалпы көтерілу ... ... ... ... баяулауымен
байланысты.
Республикамыздың биік таулы аймақтарының орографиялық—тек жалпы ұқсастық.
Ал шынында таулы аймақтың өзіне тән орографиялық ерекшеліктері бар.
Рельефі. ... биік ... ... ... ... өте
күрделі және әр түрлі. Қатар орналасқан бір ... ... ... ... айырма жасайтын рельефтің формалары кездесіп отырады. Биік таулы
аймақтардың рельефі нағыз альптік ... ... ... терең әрі тар әр
түрлі шатқалдармен бөлініп жатқан биік ... ... ... биіктігі 1 000 ж-ге дейін, құламасының еңістігі 90° жетеді.
Сонымен қатар мұнда төбесі жазық кең тау қыраттары ... ... ... ... ... ... ... төменгі және орта белдеулерінде
доғалданған жоталар жатыр, олардың төбелері ... ... ... ... ... онда ... ... өседі. Бұл
жоталар тау алды қыраттарымен немесе көлбеу жазықтықтарымен жалғасады. Одан
бірте-бірте төмендей келе ... ... ... аймақтармен байланысты тау
алды жазықтармен қосылып кетеді.
Қазақстанның биік таулы аймақтарының рельефінің мұндай күрделі және әр
түрлі болып ... оның ... ... ... рельеф құрушы
факторларына байланысты.
Рельеф құрушы факторлар. ... биік ... ... ... негізінен альпі тау жасалу қозғалысының әсерінің ... ... ... ... ... ... ... неогеннің
аяғымен төрттік дәуірдің бас кезінде болған күшті ... ... ... ... биік ... айналған.
Қазақстанның оңтүстік-шығыс таулы аймақтары палеозойда бірнеше рет
көтерілуге ұшырағандықтан қатты участоктарға ... ... ... ... ... ... ... негізінен дизъюнктивтік
дислокация түрінде болды. Тау жоталары радиусы кең, ірі ... ... ... Олар көтерілген кезде жер қабығының көптеген
шытынап жарылулары да болды. Тектоникалық ... ... ... пенеллендері вертикаль бағытта ығысты. Соның нәтижесінде тауларда
өте көп кездесетін жайлаулар немесе тау ... ... ... Таулар әлі
де көтерілуде, оны мезгіл-мезгіл болып тұратын, кейде, тіпті күшті болатын
жер сілкінулер дәлелдейді.
Казақстанның биік ... ... ... ... басында бірнеше рет
мұз басуларға ұшырады. Ол ... ... өте ... ... және биік
таулардың ңазіргі рельефінің қалыптасуында зор роль атқарды.
Мұз басудың іздері болып есептелетін ... ... ... ... ... т. б. биік таулы өлкелердің кез келген жерінде байқалады.
Төрттік дәуірдің ортасында ... ... ... ... суы ... және ... ... әрекеті күшейіп, жер беті
тілім-дене бастайды.
Қазіргі кезде биік ... ... ... ... ... ... мұздықтар мен механикалық үгілу процесі. Сонымен бірге таулардың орта
және төменгі ... ... ... мен ағын ... қатар деллювиальдык және аллювиальдың процестердің, лайлы-тасты
селдердің де ... ... ролі ... биік ... ... геоморфологиялық бөлінуі
Қазақстанның биік таулы аймақтарында тектоникалық және ... бір ... ... салдарынан рельефтің белгілі бір
типтері және ... ... ... ... мен ... ... байқаймыз.
Қазақстанның биік таулы аймақтарында, ... ... үш түрі (тау ... тау алды және тау) кездеседі.
Тау етегі белдеу тау етегіндегі жазықтарды қамтиды. Олардың қалыптасу ... ... ... ... ... а) ... төрттік дәуір
дің шөгінділерінен құралған өзен аңғарларындағы жас аллювиальдық жазықтар.
б) Ертедегі тегіс жазықтар. Бұл ... ... ... дәуір
шөгінділерінен құралган өзен аралық-тары жатады.
Тау алды белдеу тау алды ... ... Оның ... ... ... және ... күштердің арақатынасының тұраңсыздығымен байла-
нысты. Бүл жерде рельефтің мынадай негізгі типтерін айыруға болады:
1. Тау алды ... ... ... ... ... деп атайды.
Тау алды ңыраттар рельефтің ең жиі ... ... Олар ... ... ... шөгінділерінен, ал кей жерлерде ... ... ... адыр деп ... ұсақ ... өте көп ... алды еңіс ... Бұл жазықтар борпылдаң жас ... өзен ... ... ... ... Олар беті жұқа ... ... ... ... ... ... ... құралған.
Рельефтің қырқалы-аңғарлы түрі. Бүл тау алды ... ... ... ... өзен ... ... ... жеріне тән.
Тау белдеуі — биік таулы аймақтың негізгі бөлігі. Оның ... ... ... ... ... ... ... аласа, орта, биік таулы болып үш геоморфологиялың яруоқа 6ө-лінеді.
Кей жағдайда өте биік жоталардың су айрық жерлерін альптік ярус деп ... ... ... және ... ... ... анық ... Сондықтан бұл белдеудің рельефі өте күрделі. Мұнда
кездесетін ... ... ... ... ... ... Рельефтің альптік немесе тік беткейлі, тілімденген түрі. Ол көбіне
Қазақстанның биік таулы ... тән, ... биік тау ... ... ... көп ... Оның ерекшелігі өте тілімденгендігі мен
салыстырмалы биіктігінің үлкендігінде (1000 м). ... ... ... мұз басу ... кездеседі.
Климат.
Климаттың негізгі сипаттары және климат құрушы факторлар.
Қазақстанның климаты қоңыржай ылғалды биік таулы аймақтарынан басқа
жерлерінде континентті ... ... оның ... ... көрінеді,
оларға: температура амплитудасының үлкендігі, ауаның ... ... ... ... ... аз түсуі, қыстың
оңтүстікте қысқа, солтүстікте үзақ, әрі қатаң, жаздың ыстың болуы жатады.
Қазақстанның географиялық орны ... ... ... ... ... теңіз елдеріне және қоңыржай ылғалды жылы климатымен
ерекшеленетін Орталық Европаға сәйкес келеді. Бірақ Қазақстанның ... ... ... онда бұл ... ерекше қоңыржай суық климаттың
құрылуына себепші болады.
Қазақстанның климатына қыста Сибирьдің қатты ... ал ... ... ... әсер ... алыста жатқан теңіз бассейндерінің оның ... ... ... ... ... Атлант мұхитының солтүстігі мен оның
теңіздері жағынан солтүстік-батыс, батыс ылғалды ауа ... ... ... Олар ... ұзақ жолында трансформацияланып, Қазақстанға жеткенше
біраз құрғайды, дегенмен атмосфералық ылғалдың негізгі бөлігін алып ... ұзақ ... ... жататын және қалған уақытында суық болып
тұратын Солтүстік Мұзды ... пен оның ... ... ... ... әсері өте аз.
Қазақстанның жер беті жоғарыда айтылғандай, солтүстікке және батысқа
қарай ашық жатқандықтан батыс пен ... ауа ... ... ... отырады. Республиканың бұл ендіктерде жатуына ... ... ... болуының себебіде осыдан. Әсіресе биік таулы аймақтарда
климатқа ... ... зор, ... ... өскен сайын темпе-ратура мен
ауаның ... ... Ауа ... ... ... ... өздерінің
багытын, жылдамдығын және басқа да физикалық қасиеттерін өзгертеді. Таулар
... ... ... ... ... факторлардың бірі ауа мас-саларының циркуляциясы.
Бұл факторда негізгі ... ... ... ... 50с с. ... ... ... барометрлік жоғары қысымды ось алады. Бұл ... ... ... ... ңысымды аймақ қыс кезінде шығыстан келетін ... ... ... жазда — Европа жактан келетін азор максимумының
шығыс тармағы болып есептеледі. Қыста ол ... ... ... ... ... Бұл ... қысымды барометрлік ось бүкіл жыл
бойы болады, ол Қазақстанның солтүстігі мен ... ... ... ... ... және ауа ... ... мен таралуына
күшті әсерін тигізеді.
Климаттың динамикалық жағдайлары.
Климат құрушы факторлар өз ара ... әсер ете ... ... ... ауа массаларының сипаты мен бағытына және
соғатын үстем желдерге ықпал етіп отырады.
Қазақстанның ... кең ... ... ... бірдей
таралмаған. Әсіресе, жазық-аласа таулы және биік ... ... ... ... ... ... айырма жасайды,
Барометрлік жоғары қысымды алап Қазаңстанның жазық-аласа ... ... ... ... ... қарай да, солтүстікке қарай да атмосфералық
қысым біртіндеп кемиді. Мұның өзінде солтүстікке қарағанда оңтүстікке қарай
көбірек ... Биік ... ... ... теңіз деңгейінен жоғары көтерілген
сайын азая береді.
Жыл бойы ... ... ... ... ... Мысал үшін
Петропавл (солтүстік) мен Қызылордадағы (оңтүстік) ауа қысымының айлық
орташа ... ... ... ... Қазақстанның жазық-аласа таулы бөлігі
үшін жалпы атмосфералық қысымның бөлінуінің материктік типі тән. ... ... көбі ... ... (декабрь— январь), ал азы — жазда
(июль). Ауа қысымының өзгеруінің ... ... және ... өзгеруімен байланысты. Қысқа қарай атмосфералық ... ... ... ... азаюына, ауа температурасының
төмендеуіне, арктикалық ауа массасының кіре ... мен ... ... ... пайда болуына байланысты. Ал ... ... ... ... ... үстіндегі атмосфера қабаттарының жылынуына,
арктикалық ауа массаларының шегінуі мен оңтүстік тропиктік ауа ... ... ... ауа фронттарының маусымдық ауысуы да байланысты.
Қыста Солтүстік Мұзды мұхиттың жағалауынан арктикалық фронт ... ... ... Осы ... ... ... ... тармағы оңтүстікке, Иран
территориясына қарай ауысады. Жазда керісінше, ауа ... ... ... ... ... ... Ауа ... мүндай
алмасуы нәтижесінде қыста солтүстік және солтүстік-шығыс, жазда оңтүстік,
оңтүстік-батыс, батыс ауа массаларының өтуіне себепші ... ... ... ... ... де тән. Ауаның ңысымы мен температурасының
өзгеруі, сонымен қатар ... ... ... ... ауа массаларына күшті әсерін тигізеді.
Қазақстан территориясындағы ауа массалары екі топқа бөлінеді: 1)
Ңазақстан территориясының ... ... ... жергілікті ауа массалары; 2)
Қазақстанға сырттан келетін экстерриториялық ауа массалары, бұл климат
құруға қатынасатын негізгі ... бірі ... ... ауа ... 1. Полярлық континенттік солтүстік қазақстан-
батыс сибирь ауа ... ... ... мен ... ... ... ... бүкіл жыл бойына Солтүстік Қазақстанға әсер етеді. Ол ... және жыл ... ... температурасы шұғыл өзгеретін кәдімгі
континенттік ауа массасы болып табылады. ... бұл ауа ... ... ... ... суық ... ... және теріс радиациялық баланстың
орнауымен байланысты. Жазда Күннен келетін жылудың артуы және жер ... ... ... ... ... ... ... тармағы қыста
оңтүстікке ңарай ауысуына байланысты Оңтүстік Қа-
зақстан мен Орта Азияның үстінде полярлық конти-
ненттік тұран ауасы пайда болады. Бұл ауа ... ... ... ... аз ... ерекшеленеді.
Жазда Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияның
үстінде полярлық ауаның, сонымен ңатар оңтүстіктен
келетін тропиктік ауаның трансформациялануынан
тропиктік (субтропиктік) ... ... ... ... Бұл температурасының жоғары және
өте құрғақ болуымен ерекшеленеді.
Шығыс Европа мен Батыс Қазаңстанның ... ... ... ... ... ауа ... болады. Бүл ауа ... ... ... Қазақстанда әрекет етеді және өзінің физикалық қасиеттері
жағынан Солтүстік Қазақстанның
полярлық континенттік ... ... ... ... ... ауа массалары Қазақстанның биік таулы аймақтарында
(Алтайда, Жоңгарда, Тянь-Шаньда) пайда ... Бұл ауа ... ... ... ... жағдайында: үлкен абсолюттік биіктік пен
күшті тілімденген рельеф жағдайында бұл жаққа келген ... ауа ... ... ... ... биік ... аймақтың
өзінің жергілікті мус-сон типтес тау ауасы болады, олардың ... ... жыл ... ңарай өзгеріп отырады. Бұл өзгеріс қыста
Ңазақстанның биік таулы аймақтарының өзін ... ... ... жылы арал ... ... тұруымен байланысты. Сондықта қыста
айнала қоршаған жазықтардан суық жел тауға ... ... ... ... ... шөл мен шөлейттің ортасындағы салқын арал сияқты, сондыңтан
ылғалды салқын жел таудан жазықка қарай соғады. Муссон типтес ... ... ... аймақтарда ерекше климаттың пайда болуына жағдай туғызды.
Экстерриториялық ауа массалары:
Континенттік арктикалық ауа Арктиканың Сибирь секторы мен ... ... ... ... қыста Солтүстік Мұзды
мұхит жағалауынан Батыс Сибирь ойпатына қарай арктикалық фронт ... ... ... ... ... өтуі кейде жыл мезгілдерінің ауыспалы кездерінде ... ... ... және ... үсіктер болып түрады. Сибирь
секторының ... ... ... ... ... ... ... оның оңтүстік ... ... ... ... ... 15%, ... 5 %.
Гренландия және Баренц теңіздерінің теңіздік
арктикалық ауасы. Қысқы кезде өтетін Арктиканың
европалық секторының бұл ... ... ... нен ... ... ... Оның қай-талауы солтүстік-батыста 25%, оңтүстік-шығыста
5%.
Атлантиканың солтүстігінен келетін теңіздік ... ауа. Бұл ... ... ... ауа ... ... барынша ылғалы молы
болып есептелінеді. Ол көбінесе жыл мезгілдерінің ауыспалы
кездерінде және анда-санда қыста енеді. Аз ... ... ... ... ... ... ... Онымен атмосфералық жауын-
шашынның республика территориясында ... ... ... қарай өсуі) және жыл мезгілдеріне қарай бөлінуі (көктемгі
және ... ... ... ... иран ... Бұл ... ... байқалады. Ол Ңазақстанның қиыр оңтүстік аудандарын қамтиды,
оның қайталауы шамамен 20%. Орта ... ... ... яғни Арал ... ... жагалауы мен Балқаш көлінің
арасын қосатын сызықтың бойында ... ... 5% тен ... жылы ауа массаларының өтуіне байланысты пайда ... ... ... мен ... үлкен роль атқарады. Олардың барлық жолдарын
үш бағытқа ... ... 1 ... ... ... 2 — ... ... 3 — солтүстік ендіктердің циклондары.
Оңтүстік ендіктердің циклондары оңтүстік-батыстан, ... ... ... ... және Оң-түстік Ңазақстан арқылы солтүстік-шығыс
бағытта өтеді.
Орта ... ... ... Атлантика жақтан Орталық
Қазақстан арқылы шығыс бағытта өтеді.
Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанды қамтиды.
Антициклондардың пайда болуы салқын ауа массаларының ... ... ... ... үстінде. Мұнда оның шығыс жақ шетімен солтүстіктен
және солтүстік-шығыстан полярлық немесе ... ауа, ал ... ... жылы ... және полярлык ауа массалары келіп жатады.
Шығыс Қазақстанның жазықтық бөлігінің үстінде. ... ... ... ... ... жақ шеті қамтиды. Антициклондық
тұрактау процесі оңтүстік адвекцияның онан әрі да-
муымен ауысады.
Оңтүстік Қазақстанның жазықтық бөлігінің үстінде. Бүл жерде оның ... ... ... жақ ... ... ... ... Сибирьдің солтүстігінен
ауысып келген циклондар әсер етеді. Антициклон орталығының ... ... ... орналасатын кездері болады, бүл ... ... шеті ... бүкіл территориясын қамтиды.
Циклондар мен антициклондардың үздіксіз ... ... ... ... ... ... ауаның циркуляциялық
процестерінін етруктурасының негізі болып табылады.
Казақстан климатының динамикалың жағдайларының маусымдық режимі ... ... ... ... анық ... ... баланстың өсуінің және суық ауа массаларының
оңтүстікке қарай жылжуының нә-тижесінде қыс ... ... ... бәрінен
бұрын температурасы тез төмендейтін солтүстік және ... ... ... ... және ... фронттың оңтүстікке
қарай жылжи түсуіне қарай ... ... ... ... ... ... декабрьде Қазақстанның бүкіл территориясында тұрақталады.
Қыста антициклон Қазақстанның ... ... ... ... ... оның ұзақтығы 10—20 күнге дейін
жетеді.
Қазақстанның солтүстік-шығыс және орталық бөлігінде антициклонның
басымырақ ... ... ... ... ... 40° және 45° с. ... ... Осы ендіктерде полярлық фронттың орнауы тән. ... ... ... ... байқалады.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі12 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы33 бет
Аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі4 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы табиғатының өзгеруіндегі антропогендік факторлардың ролі57 бет
Қазақстан флорасының (соның ішінде дәрілік шөптер) және фаунасының жағдайына қоршаған ортының әсері10 бет
Іс - әрекет туралы жалпы түсінік3 бет
Жер-табиғи ресурс және өндіріс құралы ретіндегі ілім9 бет
Оқу үлгерімі төмен оқушылар туралы жалпы түсінік6 бет
Су эрозиясы8 бет
2010-2012 жылдары аралығында атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының өзгеруі46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь