Тірі жүйелердің уақытша құрылымдық формасы ретіндегі биоырғақтылық

КІРІСПЕ
І.бөлім

ТІРІ ЖҮЙЕЛЕРДІҢ УАҚЫТША ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ФОРМАСЫ РЕТІНДЕГІ БИОЫРҒАҚТЫЛЫҚ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ҚАҒИДА
1.1. Биологиялық уақыт
1.2. Ырғақтылық құрылым . табиғаттың жалпыға
бірдей заңы
ІІ.бөлім. БИОЫРҒАҚТЫЛЫҚТАРДЫ ЖІКТЕУ ЖӘНЕ ОҒАН СИПАТТАМА
ІІІ.бөлім

ДЕНІ САУ АДАМДАРДАҒЫ ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІҢ ТӘУЛІКТІК ЫРҒАҚТЫЛЫҒЫ
3.1. Босанудағы тәуліктік ырғақтылық
3.2. Гормондық активтіліктің тәуліктік ырғақтылығы
3.3. Зат алмасуының тәуліктік ырғақтылығы
3.4. Қан ұюының тәуліктік ырғақтылығы
3.6. Дене температурасының тәуліктік ырғақтылығы
3.7. Қан айналу жүйесінің тәуліктік ырғақтылығы
3.8. Газ алмасуының тәуліктік ырғақтылығы
3.9. Асқорыту мүшелерінің тәуліктік ырғақтылығы
3.10. Биологиялық активті нүктелер функциясының тәуліктік ырғақтылығы
3.11. Жалпы активтіліктің тәуліктік ырғақтылығы
3.12. Тәуліктік ырғақтылық және жас
IV Бөлім. АДАМ ХРОНОПАТОЛОГИЯСЫ
5. Тәуліктік ырғақтылық және организмнің хронорезистенттілігі
ҚОРЫТЫНДЫ
Бізге өзімізді қоршаған ортаның үйреншікті болып кеткені соншалық, онда жүріп жатқан өзгерістердің ғажайып заңдылықтарына таң қала бермейміз.
Тәуліктер қатаң тұрақтылықпен орын алмасса, күн міндетті түрде түнге айналады, белгілі бір сағаттан немесе күннен кейін мұхит суы жағаға шығып, қайта қайтып отырады, айлар жылжып, жыл мезгілдері айналып соғады. Біз үшін күзде ағаш жапырақтарының тусуі табиғи нәрсе: олар күз келетін уақытты “білетін” секілді, себебі оған тамыз айынан-ақ дайындала бастайды. Көптеген құстар қысты тропикалық өңірде өткізіп, балаларын шығару үшін көктем басталысымен-ақ біздің өңірге ұшып келеді, бірақ қыстың келе жатқанын сезетіндей тамыз айында қайта қайтып кетеді? Жыл сайынғы бұғының күйлеуі күз айына сәйкес келеді, өйткені гормондардың өзгерістері жылдың белгілі бір мезгілімен үндестіте жүреді. Аралар болса, өсімдіктердің шырыны пісіп-жетілген мезгілде ғана өсімдіктерге қонады. Маса кешкілік активті, сол кезде шегірткелер шырылдайды. Түлкілердің тамақ іздеуі сарытышқандардың жортуымен сәйкес келеді. Құстардың тіршілік әрекеті уақыт бойынша аса қатал тәуліктік кесте бойынша жүреді, өйткені олар уақыттың белгілі бір сағаттарында ұядан шығып, қайтып келіп отырады. Адам организмі де жүректің белгілі бір ретпен соғуын, тыныс алудың қайталануын, ашыққандықты, ас қорыту, зәр шығару, сергектік пен ұйқының алмасып келуін және әйелдер организміндегі жыныстық циклдардың қайталанып келуін сезе алады.
Органикалық және неорганикалық табиғаттағы кездесетін осы тәрізді құбылыстардың бәріне ортақ қасиет – периодтық тербелістер: олар уақыттың белгілі бір аралығында заңды түрде жаңаланып отырады. Бұдан планетамыздағы алуан түрлі құбылыстар мен процестердің жалпы ырғақтылық заңына бірігетіндігін, ал биологиялық жүйелердің қызметі ерекше категорияға – биологиялық ырғақтылыққа бағынатынын көруге болады.
Биологиялық ырғақтылыққа қызығушылық 2,5 мың жылдай уақыт бойына созылып келеді: ежелгі грек ақыны Архилох – “адамды қандай ырғақтылықтар басқаратынын біл” деп жазған. Ғаламда периодты өзгерістер болатындығын өз еңбектерінде Аристотель де көрсеткен. Біздің эрамызға дейінгі ІV ғ. ортасында ол былай деп көрсеткен: “Осы аталған құбылыстарды жүктілікті, дамуды және тіршіліктің т.б. периодпен өлшеуге болады. Мен күн мен түнді, ай, жыл және уақытты период деп атаймын, бұлар периодпен өлшенеді; осы сияқты көл, сулар тыныштықта тұрғандай болып көрінеді немесе желдің әсерінен қозғалысқа келгендей болып көрінеді, ал ауа мен желдің өзі күн мен айдың периоды бойынша өзгеріп отырады, сондықтан оларда пайда болатын кез келген өзгерістер осы периодтық өзгерістермен тығыз байланысты”. Астық өсімдіктерінің жапырақтарының түнде жиырылып, көлемінің кішірейіп, күн шығысымен үлкейетіндігі жөніндегі мәліметтерді б.з. дейінгі ІІІ ғасырларда Андротенус тарихқа қалдырған.
Адам организміндегі периодтық өзгерістерді алғаш рет эксперимент жүзінде XVII ғ. ортасында Санкториус жүргізген. Ол аумағы бір бөлме болатындай үлкен таразы жасаған, онда ол бір айдай болған, эксперимент барысында өз денесінің салмағын өлшеп, зәрінің түсін анықтап отырған; осы көрсеткіштердің отыз тәуліктік ырғақтылықтарын белгілеген. Биоырғақтылық ғылымының дамуында француз де Мерана ерекше роль атқарған. 1729 ж. ол ұзақ мерзім бойы қараңғыда тұрақты температурада тұрған өсімдіктердің жапырағында 24 сағаттық периодты өзгерістер болатындығын байқаған. Осы жұмысы арқылы де Мерана биологиялық ырғақтылық қоршаған ортаның циклдық өзгерістеріне қайтаратын реакциясы ғана емес, керісінше, тірі жүйеге тән, іштен пайда болатын құбылыстардың ерекше категориясы екендігін анықтады.
        
        КІРІСПЕ
Бізге өзімізді қоршаған ортаның үйреншікті болып кеткені соншалық, онда
жүріп жатқан өзгерістердің ғажайып заңдылықтарына таң қала бермейміз.
Тәуліктер қатаң тұрақтылықпен орын алмасса, күн ... ... ... ... бір ... ... күннен кейін мұхит суы жағаға шығып,
қайта қайтып отырады, айлар жылжып, жыл мезгілдері айналып соғады. Біз үшін
күзде ағаш ... ... ... ... олар күз ... ... ... себебі оған тамыз айынан-ақ дайындала бастайды. Көптеген
құстар қысты тропикалық өңірде өткізіп, балаларын ... үшін ... ... ... ұшып ... бірақ қыстың келе жатқанын
сезетіндей тамыз айында ... ... ... Жыл ... ... ... айына сәйкес келеді, өйткені гормондардың өзгерістері жылдың ... ... ... жүреді. Аралар болса, өсімдіктердің шырыны пісіп-
жетілген мезгілде ғана өсімдіктерге қонады. Маса ... ... ... шегірткелер шырылдайды. Түлкілердің тамақ іздеуі сарытышқандардың
жортуымен сәйкес келеді. Құстардың тіршілік әрекеті ... ... аса ... ... ... ... өйткені олар уақыттың ... ... ... ... ... ... отырады. Адам организмі де жүректің
белгілі бір ретпен соғуын, ... ... ... ... ... зәр шығару, сергектік пен ұйқының алмасып ... және ... ... ... ... келуін сезе алады.
Органикалық және неорганикалық табиғаттағы кездесетін осы ... ... ... ... – периодтық тербелістер: олар уақыттың
белгілі бір аралығында заңды түрде жаңаланып ... ... ... ... ... мен ... ... ырғақтылық заңына
бірігетіндігін, ал биологиялық жүйелердің қызметі ... ... ... ... ... көруге болады.
Биологиялық ырғақтылыққа қызығушылық 2,5 мың жылдай уақыт бойына
созылып ... ... грек ... ...... қандай ырғақтылықтар
басқаратынын біл” деп жазған. Ғаламда периодты өзгерістер болатындығын өз
еңбектерінде ... де ... ... эрамызға дейінгі ІV ғ.
ортасында ол былай деп көрсеткен: ... ... ... ... және ... т.б. периодпен өлшеуге болады. Мен күн мен ... жыл және ... ... деп ... ... периодпен өлшенеді; осы
сияқты көл, ... ... ... ... ... ... ... қозғалысқа келгендей болып көрінеді, ал ауа мен желдің өзі күн мен
айдың периоды бойынша ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер осы периодтық өзгерістермен тығыз байланысты”. Астық
өсімдіктерінің жапырақтарының ... ... ... кішірейіп, күн
шығысымен үлкейетіндігі жөніндегі мәліметтерді б.з. ... ІІІ ... ... қалдырған.
Адам организміндегі периодтық өзгерістерді алғаш рет эксперимент
жүзінде XVII ғ. ... ... ... Ол ... бір ... үлкен таразы жасаған, онда ол бір айдай болған, ... өз ... ... ... ... түсін анықтап отырған; осы
көрсеткіштердің отыз тәуліктік ... ... ... ... ... де Мерана ерекше роль атқарған. 1729 ж. ол ... бойы ... ... ... тұрған өсімдіктердің
жапырағында 24 сағаттық периодты өзгерістер болатындығын байқаған. Осы
жұмысы ... де ... ... ... ... ... циклдық
өзгерістеріне қайтаратын реакциясы ғана емес, керісінше, тірі жүйеге тән,
іштен пайда болатын құбылыстардың ерекше категориясы екендігін ... ... дене ... ... бойы өзгеріп отыратындығы
туралы хабарлама пайда болды, ал XVIII ғ. аяғында Х. ... ... ... ... бақылай отырып, организмде “ішкі
сағаттар” болуы мүмкін, ал олардың жүрісі ... өз ... ... ... ... ... Ол ... процестердің әржақты
екендігіне назар аударып; 24 сағаттық периодты “біздің табиғи хронологиялық
бірлігіміз” деп ... ... ... жекелеген зерттеулер биоырғақтылық
фактографиясын одан әрі толықтыра түсті, бірақ қазіргі көзқарастармен
салыстырғанда ... ... ... ... ... емес еді, ... биожүйенің қоршаған ортаның периодты өзгерістеріне қайтаратын
реакцияларының тәсілі ретінде тұжырымдалды.
Биологиялық ырғақтылықты танып, білудегі нақты прогресс ХХ ғасырдың 30-
жылдарында қоянның бауырындағы ... ... ... ... ... ... ... байқалды. Осы арқылы тірі
объектілердегі ырғақтылықтар геофизикалық ... ... ... ... ғана ... ... сыртқы циклдер әсеріне ... ... ... дәлелденді. Ал периодтылығы 24 сағатқа созылатын
тәуліктік ырғақтылық барлық тіршілік ... тән ... ... ... ... ... Сол ... бастап “биологиялық сағаттар”, “уақыт
датчиктері” сияқты тәуліктік тербелістердің шығу тегі ... ... ... ... ... ... ... алды. 1958 ж. дейін
жинақталған материалдар тірі табиғаттың ... ... бірі ... ... туралы ұғым қалыптастыруға мүмкіндік туғызды. Осы
жылдары Берлинде Э.Бюннингтің биологиялық жүйелердің ырғақтылықтарына
арналған алғашқы ... ... ... Қазіргі кезде адам функциясы
ырғақтылық процесс екендігі, ол процестер ана ... ... ... ... адам өлгенге дейін үздіксіз жүріп
жататын процестерді қаматамасыз ететін ерекше биологиялық құбылыс екендігі
анықталып ... ... ... ... ... ... ... ырғақты көріністері туралы мағлұматтар өте
ертеден белгілі. Бұған мысал ретінде ... ... ... ... ... әсер ете отырып, ауруларды емдеу тәсілдерін
келтіруге ... ... ... адам ... де үздіксіз айналып жүретін
“тіршілік энергиясы” болады, ол 24 ... ... ... ... мен
жүйелерді айналып шығады. Және де әрбір мүше мен ... ... ... бір ... максимум және минимум активтілік көрсетеді, осыған
сәйкес акупунктуралардың ең жоғарғы немесе ең төменгі ... ... ... ... Ежелгі грек ойшылы, медицинаның дәрігер-реформаторы
Гиппократ жыл мезгілдерін, яғни организмдегі көптеген өзгерістер тәуелді
болып ... ... ... ... ... ... Бұл
мәселеге өзінің “Каноне врачебной науки” деп аталатын еңбегінде Авицена да
көңіл бөлген. Бұл ... ол жыл ... ... бере ... маусымдық өзгерістері мен аурудың маусымдық циклдылығы туралы
мәліметтер келтірген.
Ортағасырлық Арменияның атақты дәрігері ... ... ... ... ... ала ... мен ... этнопатогенез және диагностика
мәселелеріндегі уақыт факторларының маңызы ерекше көрсетілген. Ол ... ... 10 ... ... адам ... себепкер болатын
жыл мезгілдерін ерекше бөліп қараған. Герацидың адамның ... ... ... ... ... ... етеді деп есептелетін
көзқарастары қазіргі заманғы биоырғақтылық ... ... ... ... ... ... жиі ... ауруға, ал
ырғақтылықтың тоқтауы өлімге әкеп соғады. “Ырғақтылықтың жоғалуы ауруды
туғызады, белгілі бір ... ... ... сәйкес келмейді”
деп көрсетеді В.М. ... ... ... ... ... ролі ... көптеген жаңа фактілерді
әкелді. 1797 ж. Сегуэн мен ... дене ... ... немесе олардың жоғалып кетулері пациенттерге ... бар ... ... ... ... ойларын білдірді. Бұдан
біраз кейін Францияның дәрігер-ғалымы Ж.Вире өзінің диссертациясында
терапияны ... ... ... ... ... ... Ол бірінші рет “тірі сағаттар” деген ұғымды қолданды.
Дегенмен, өткен ғасырлардағы медиктердің денсаулық пен патология үшін
биоырғақтылықтың маңызы ... ... ... ... ... ... ... жазғандарының көпшілігі қазіргі кезде қайтадан
ашылып жатыр. Жоғары оқу орындарында дәрігерлер даярлау өмірде кездеспейтін
физиологиялық константалар туралы ұғым ... ... ... ... мен ... биоырғақтылықтың мәнін түсінбейтіндігіне
таң қалуға болмайды. Биоырғақтылықтың практикалық маңызы жөнінде де белгілі
бір скептицизм кездеседі. Осыған байланысты ... мен ... ... медицина мен физиологияда функциялар тұрақты болады
деген ұғымға байланысты ... ... ... ... алынбаған.
Қазіргі кезде биологиялық ырғақтылықтар ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қарау қажеттілігі туып отыр. Хронобиологияның негізгі мақсаты ... ... ... ... ... реттелу
ерекшеліктерін, сыртқы циклдармен байланыстарын, организмнің бейімделістік
реакцияларындағы тербелістердің ролін, тірі ... ... ... ... ... ... ... космосқа,
реактивтік самолеттермен ұшу барысында және сол сияқты ... және ... ... ... ... ... процестердің
бұзылуынан туындайтын десинхронозбен байланысты адам денсаулығын сақтауды
қамтамасыз етуде ... ... зор. ... пен ... ... мен ... ... дербес биологиялық ерекшелік
негіздерінде биоырғақтылық жетістіктерін практикада ... ... туып ... ... ... білу – жалпы және
твочестволық активтілікті арттыруға және кәріліктің ерте ... ... ... ... ... биоырғақтылық мәселесі –
хрономедицинамен тығыз байланысты. Хрономедицина ... алып ...... ... ... мен ... ... өзара
байланыстардың ажырауы. Кез келген аурудың пайда болуы негізінде алдымен
биоырғақтылықтың қалыпты жүру процесінің ... ... ... аталған биоырғақтылық өзгерістер тереңдей түседі де, организмнің
ішіндегі ырғақтылықтардың сыртқы циклдармен байланысы үзіледі, нәтижесінде
аурудың барысы қиындай ... ... ... ... түрлі
функциялардың толқын тәрізді ырғақтылықтарының бұзылуына байланысты ол
кризиспен аяқталады. ... ... ... ... ... “сау эталонмен” салыстыру дұрыс диагноз қоюға және өзгерген
биоырғақтылықтарды ... ... жол ... саласында алынған фактілердің маңыздылығы ... мен ... ... ... әр ... ... ішінде емдеу) уақыт жөнінен аса ... ... ... ... ... ... ... байланысты, егер емдік
процедураларды тәуліктің белгілі бір кезеңдерінде, терапевтік ... сау ... ... ... ... барынша
тұрақты болғанда немесе патологиялық процестерінің бәсеңдеген және ... ... ... хронотерапия немесе биоырғақтылықтың негізі
ғылыми тұрғыдан бекіген болар еді. Егер уақыт бойынша дәрі-дәрмекті ... ... онда ... ... патологиясындағы ырғақтылық
иерархиясының жойылуына және ... ... жол ... ... ... өзі ... препараттар дозасын уақыт факторымен санаспай тәулік
бойына тең етіп бөлу мен кез ... ... ... бір ... ... ... ... бас тартуға мәжбүр еткен болар еді.
Адам туралы ғылымның одан әрі дамуы мен профилактика және ... ... ... ... сау және ауру ... ... дербес ырғақтылықтарын білумен тығыз
байланысты. Биология мен ... жиі ... ... ... ... сияқты категорияларды ғылым мен практикада
хронобиология мен хрономедицинаның ... ... ... болмайды.
Организмдегі басқа да мерзімді ... ... ... ... ... ... ... табылады. Ұсынылып
отырған кітапта хронобиология мен хрономедицинаның осы жақтары келтірілген.
Мерзімді әрекеттердің ... ... атап ... ... өзгерістер
басқа әдебиеттерде толық баяндалғандықтан, бұл жерде ол қаралмайды.
І-бөлім
ТІРІ ЖҮЙЕЛЕРДІҢ УАҚЫТША ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ФОРМАСЫ РЕТІНДЕГІ БИОЫРҒАҚТЫЛЫҚ ТУРАЛЫ
ЖАЛПЫ ҚАҒИДА
“Уақыт” ұғымы кең қолданылса да, оның ... мәні ... ... ... ... жоқ. Ал оны сипаттау үшін оның қасиетін толық баяндау қажет.
Бұл жерде де түрлі қиындықтар кездеседі, ... ... ... ... келгендіктен, оны шешу мәселесі де алуан түрлі болып келуі ... ... ... ... ... бірі – ... ... ... ... бұл проблемаға
көзқарас біржақты: “Кеңістік және уақыт – кез келген тұрмыстың негізгі
формасы”. ... ... ... – оның ... ... ... және ... уақыт пен материя қозғалысының арақатынасы
және уақыттың қайтымсыздығы, оның көлемі және үздіксіздігі мен үзілімділігі
жөніндегі ... әлі ... ... ... ... ақыл-ойында уақытты бағалау екі тенденция бойынша байқалады:
уақытты өткеннен келешекке бағытталған түзу ... ... ... және
уақыт оқиғаның біртіндеп қайталануымен бағаланатын циклдық қабылдау.
Уақыттың ... ... ... екіұштылығы ежелгі ойшылдардың
еңбектерінің негізіне алынған.
XVII ғ. ағылшын ғалымы ... ... де ... ... ... “пайда болу мен жоғалу табиғаттың мәңгілік заңы, ол
айналыстың ұлы дөңгелегін қолдайтын заттарда бекітілген”.
Оқиғалардың уақыттық құрылымында адамдар ... ... ... және уақыттағы жинақталуын, оқиғалардың жылдамдығын немесе
олардың жиілігін, оқиғалардың ... ... ... ... ... ... бөліп қарайды. Сонымен, адамдар “таза уақыт емес”,
уақыттық ... ... Бұл ... де, ... ... ... формасы ретінде оқиғалар арқылы қабылданады. Неліктен
біздер уақытқа анықтама берместен, оны өлшейтіндігіміз осы жерден белгілі,
бұған қазіргі ... сын ... ... ... ... ... ... өлшеу, үдеу, жылдамдық, т.б. ұғымдардың өздері, ... ... ... ... ұғымы арқылы анықталады. Уақыт өлшемі,
негізінен, қатынастарды салыстырумен, яғни қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, уақыттың алғашқы
эталоны жердің өз осінен айналу кезеңі ... ... ... ... есептелетін приборлар – маятниктер, осциляторлар, т.б. – осы алғашқы
эталон бойынша калибрленеді. Бұл физикалық ... ... ... организмінде, оның бас миында толып ... ... ... ... ... ... құрылымдар болмайды,
уақытты есептеу “бұлшық ет ... ... ... ... ... ... ... қайта өңдеу есебінен ... ... ... үлкен жарты шарлардың есептеуі арқылы
жүзеге асырылады (И.П. Павлов).
Уақытты ... ... ... ... бірдей болғанымен, оны
қабылдау және бағалау процестері әр адамда түрліше болады, әр адамның ... ... ... ... ... Бұл ... сыртқы датчиктер
болмаған кезде уақыттың белгілі бір органикалық ... ... ... жеке басының ерекшелігіне, ситуациялық жағдайлары мен денсаулығына
байланысты ... ... ... ... ... сөз. ... “дербес минуттар” деген атқа ие болды, мұны талдау өте қарапайым:
зерттелуші ішінен 1-ден 60-қа дейін ... ... ... ... ... ... ... бойынша салыстырады. Бейімделушілікке
қабілеті жоғары дені сау ... ... ... ... ... де,
физикалық уақыттан 2-10 сек жоғары тұрады. Бейімделушілік қабілеті жоғары
емес адамдарда және ауру ... ... ... 46-53 сек дейін
қысқарған, ал конфликтілік ситуациялар қатты әсер ететін адамдарда ... ... 22-27 сек. ... азайған. Уақыттың осы тәріздес баяулауы
мен жылдамдауын адамдар ... ... ... ... ... нақты жұмыс істеп тұрғандарына күмән ... ... ... ... минутының” ұзақтығы азаяды
(осы адамның қалыпты жағдайымен салыстырғанда) және бұл ... ... ... ауру ауыр жағдайда өтеді. Н.И.Моисеева мен ... ж.) ... ... ... ... ... жүрек ишемиясымен ауыратындардың емделгенге дейінгі “дербес минуты”
орташа 54,4 сек қысқарғандығын көрсетеді. ... ... ... ол тағы да 46,8 сек дейін азайған. Бұл ... ... ... баяулағанын, ал емді дұрыс қолданғанда, керісінше, 59,6 сек ... Бұл ... ... өзінің уақытты сезетін тәуліктік ырғақтылығы
бар екенін байқауға болады, ол 13, 15, 18 және 23 ... ... ... уақыт
Органикалық дүниеде уақыт ұғымы тіршілік құбылыстарымен байланысты, ол
қоршаған орта уақытымен, яғни физикалық ... ... ... ... ... ... уақыттың автономдық қасиеті бар. Биологиялық
уақыттың автономдылығы күрделі эволюциялық процестердің ... ... және ол ... ... ... бар ... ... пайда болуына әкеп соқты. Сондықтан физикалық ... ... ... ... жаңа масштабы – биологиялық уақыт – эволюция уақытын,
түрлердің тіршілігін және биологиялық ... ... ... ... барысын бейнелейді. Сондықтан тірі объектілердегі
уақыт көп деңгейлі, ол тіршіліктің ... ... ... Бұл ... уақыттың көптігі жөнінде айтуға негіз береді.
Егер биологиялық уақыт эталоны ретінде жекелеген организмнің немесе
ұрпақтың даму мезгілдерін алсақ, онда ... ... ... ... болады. Сыртқы орта факторларының ... ...... өз ... ... немесе күннің, айдың фазалары –
биологиялық уақыт сыртқы циклдардың мезгілдерімен өлшенеді. Егер де әңгіме
клеткалардағы ... ... ... ... ... алмасу
процестері жөнінде болса, онда биологиялық уақытты қысқа мерзіммен өлшеуге
болады. ... ... баға ... түрлі көзқарастар болуына
қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... ұзақтықтағы қайталанып келетін мезгілдермен
өлшенеді. Сондықтан организм ... кез ... ... уақытша
құрылымдарда бір ... ... ... яғни ырғақтылықтар
жиынтығының тірі жүйелер ішіндегі келісімді қызметі ретінде қарастырылады.
Франц ... өз ... ... жекелеген бөліктердің үйлесімді
қызметтері дегеніміз “жекелеген бөліктердің уақыт бойынша үйлесімділіг” ал
уақыт ... ... ... құрылым мен бейімделу мәселесімен
байланысты деп ... Адам ... ішкі ... ... ... ... ... өйткені жүрек секундтық интервалды
есептесе, тыныс алу ...... ас ... ...... ... ... – айды есептейді. Ырғақтылықтардың кейбір
топтары тәулікті, маусымды, ... 6-7 ... ... ... ... морфологиялық көріністерін
қалыптастыратын кеңістікте ғана ... ... ... реттейтін
уақытта да тіршілік етеді. Бұдан шығатыны биологиялық ... ... тірі ... ... ... сипаттауға және
бағалауға, оларды кездейсоқтық құбылыстар емес, керісінше алдын ала
сезінуге ... ... ... аспектілері деп қарауға мүмкіндік
береді. Мұндай позиция жалпы биология мен патология үшін ғана маңызды ... ... үшін де, ... ... ... зерттеу үшін де
маңызды. Өйткені бейімделудің ... ... ... ету ортасы
жағдайының циклдық өзгерістеріндегі оның тіршілік әрекетін ... ... ... ... проблемаларын зерттеу ... ... бірі – ... уақытша құрылымдар жөнінде ұғымдар
қалыптастыруға ... ... Бұл ұғым өсу, ... ... қатар, алуан
түрлі ырғақтылық құбылыстарымен біріктіріп қана қоймай, ... ... ... жиынтығын да көрсетеді. Биологиялық
объектілердің уақытша құрылымы жөніндегі көзқарастар “не? ... ... ... деген сұрақтарға ғана емес, “қашан?” деген сұраққа да жауап іздеуге
мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... (не?) ... безі мен симпатикалық нерв ұштарынан
(қайдан?) көптеп бөлінуі нәтижесінде органдар мен ... ... ... ... ... процестерін интенсивтендіреді. Демек, организмдегі
уақытпен реттелеген оқиғалар ... ... ... ... ... “қажетті заттардың” “қажетті мөлшерде” жеткізілуін қамтамасыз
етеді. Егер осы тізбектің біреуінде ақау байқалса, мысалы, ... ... ... одан ... ... ... ... сәйкес мүшелердің
олармен әрекеттесетін мезгілі жеткен жоқ делік, ол ... ... ... арты өлімге әкеп соғады.
Тірі жүйелердегі ... пен ... ... ... ... ... процестер динамикасының келешек
теориясының негізі мен адам патологиясының ... ... ... ... ... – табиғаттың жалпыға
бірдей заңы
Қоршаған орта – сыртқы ... ... ... ... алғанда,
өзара шатасып жатқан ырғақты ауытқушылық. “Бақылау ... ... ... ... ... ... ... қасиеттеріне
жататындығына көз жеткіземіз”, - деп жазды 1908 ж. ... ... ... ... ... Егер ... ... график
түрінде елестетсек, толқын тәрізді қисық пайда болады. Бұл ... ... ... қиып ... өзара тоғысып жататын және оның
кеңістігінде барлық тірі табиғаттың таралуы ... ... ... ... ... ... элементтердің бұл пульсациясына
біздің организміміз аса ... ... ... өз ... ... тәуліктің белгілі бір кезеңінде оның ... ... пен ... ауысуымен байланысты ылғи да қайталанып
отыратын өзгерістерді пайда ... 24 ... бойы ... қоршаудың
параметрлері заңды түрде өзгеріп отырады. Иондық радиациялық мөлшерінің ең
жоғарғы ... ... 6-да, ең аз ... 12 мен 18 сағ. ... ... ... ... градиенті тәулігіне екі рет 8-10 және 19-
23 сағ аралығында жоғары, ал 2-5 және 16-18 сағ ... ең ... ... Аэроиндар концентрациясының тәуліктік қозғалысы да өзгеріп
отырады: оның ең жоғары ... ... ... ал төменгісі 7-12 және
18-19 сағ байқалады. Барометрлік қысымның қисық ... ... ... ... 10-да ең ... ... жетіп, одан кейін төмендейді.
Оттегінің меншікті тығыздығы 2-4 сағ жоғары және 12-14 сағ азаяды; ... ... ... ... ... осы ... жоғары болып,
түрлі идеялар да осы кезде туындауы мүмкін. 24 ... бойы ... ... ... ... ... тәрізді өзгеріп отырады.
Орта Азия құмдарындағы ... ... ... ... ... 45-48º С-тан 18-20ºС-қа өзгере отырып, 30ºС дейін жетеді.
Таңғы 4-6 сағ ... 12-10% ... ... факторлардың аталған
тәуліктік динамикасын жалпы заңдылық деп қарау қажет, олардың амплитудасы
мен ең ... ... ... қабатынан өткенде, күннің
активтілігі өзгергенде олармен араласып кетуі мүмкін, одан әрі ... мен ... ... әсер ... Күн мен ... ... ... бөгет бола алмайды, ал жердің тәуліктік жарықтану вариациясы
барынша қатал және астрономиялық тұрғыдан ... ... ... ... Ауа
райы ашық күндері қоңыржай және ... ашық ... күн ... мың ... жетеді, ал түнде ол 0,001 лк дейін төмендейді. Бұл кезде
күн жарығының ... ... ... өзгерістерге ұшырайтындықтан,
күндіз оның спектрлі бөлігінің сары-жасыл энергиясы басым ... ... ... ... ... көбейеді.
Біздің планетамыздағы периодтық құбылыстардың күрделі комплекстері
аймен салыстырғандағы жердің, ... ... ... ... Бұл ай ырғағы деп аталынады және ол ... бен ... ... мен ... ... ... гравитациялық әсерлермен
байланысты. Көптеген географиялық аудандарда ай ... 24 сағ 50 ... екі ... ... ... ... тасқынның бірқалыпты қайталанып
отыруы айдың синодикалық айымен (29,53 ... ... олар ай ... және ... ... деңгейге жетеді. Синодикалық айға сәйкес
түнгі жарық та өзгереді, ол ... оның ... ... 0,3 лк ... жетеді.
Жердің күрделі айналу жазығына Жер осінің ... ... ... ... ... ... және ... тербелістері
тәуліктік тербелістерден әлдеқайда жоғары болады. Жарықтың маусымдық
өзгерістері бәрімізге белгілі. ... бұл ... ... дәлдігімен
ерекшеленетін және жыл мезгілдерінің қайталап келуін хабардар ететін ... ... – күн ... ... болады. Температура ... ... ... мен ... ... ... жақсы
байқалады. Дегенмен, геомагнит өрісінің кернеуінің амплитуда бойынша
өзгерістері өте аз, ... ... ... ... ... уақытқа
тәуелді: қыста жазбен салыстырғанда орташа 4 рет аз. ... кез ... ... ... ... ... ... олар наурыз, сәуір
және тамыз, қыркүйек айларында көбейеді. Атмосфералық электр ... ... ... қыс ... өте ... жаз айларында аз
болады. Аэроиондану тамыз-қазан айларында жоғарылап, ... ... ... ең аз ... ... ... байқалып, қыста жоғары деңгейіне жетеді. Күн ... ... ... ырғақтылықтар – заңды түрде
туындайтын құбылыстар, өйткені оның ... ... ... ... 600-ге
дейін және одан да ұзақ жылдарда байқалады. Әсіресе күн ... ... ... 11 ... ... ... ... олардың
көлемі мен санының артуы электромагниттік энергияны арттырып, ионосфераның
иондануын күшейтеді. Осындай аса күрделі ... ... жер ... ... болып, дамыды.
Тіршіліктің пайда болуының негізін қалаған жүйелер эволюциясын талдай
келе, ... (1966 ж.) ... деп ... “Эволюцияның күрделенуі мен
одан әрі жетілдірілу бағытындағы қозғалысы ... қана ... ... ... ... ... мен протобионттардың динамикалық жүйеге
өтулері ... ... ... ... жағдайлары аса қатал
тәртіп бойынша жүрген кездерде ғана ... ... ... ... ... тіршіліктің пайда болуына дейінгі уақыт аралығында
біртіндеп қалыптаспайынша, органикалық табиғатқа тән аса ... ... ... ... айналуы әлдеқалай болған болар еді”.
Сонымен протобионттар ... ... ... ... ... орны мен уақыты жағынан өзара үйлесімді дамуын және сол сияқты
эволюцияның соңғы нәтижесі ретінде қалыптасатын тірі ... ... ... қалыптасу процестерін біріктіреді.
Эволюция барысында тіршіліктің алғашқы формаларының прогрессивті
дамуына қажетті химиялық ... ... ... ... қоршаған ортаның мезгілді өзгерістеріне адекватты жауап қайтара
алатын қабілеттерінің ... ... ... орын ... яғни ақпараттардың
қоршаған ортадан жүйеге кеңстік қана ... ... ... де үлкен мәеге ие
болды. Негізінен, күн мен ... ... ... бұл ақпараттар
құрамында аминқышқылдары бар биологиялық жүйелерге дейінгі сфералардың
пайда болуына негіз болды, оны ... ... ... Құрамында
параформальдегид, молибден қышқылы және хлорлы темірі бар ерітінді 8 сағат
бойы күн сәулесін түсіргенде ... ... ... гистидин, лизин,
аспарагин және глутамин қышқылдары бар ... ... ... мембрана пайда болып, тығыздалған орталық бөлігі
қалыптасқан және ... ... ... қасиетіне ие болған. Егер
ерітіндіні сәулелендірмесе, “тіршілік бөлшектерінің” түзілуі байқалмайды.
Тіршілік ... ... ... геофизикалық циклдардың ролі арта түсті.
Тірі жүйелер пайда болуының ... ... ... осы ... ... ... өйткені олар биологиялық құрылымдардың тіршілік
етулері үшін қатал ... ... ... ... ... ... тіршілік әрекеттерін сәйкестендіру үшін мүмкіншіліктер
“іздестіруге” ... ... ... ... ретінде құмдағы түске жақынғы жоғары
температура мен поляр қысын алуға болады. Бұл жағдайдан шығудың ... ... оның ... ... ... ... ... мезгілді
ауытқу режиміне сәйкестендіретін механизмдерді немесе биологиялық
ырғақтылықтарды қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... адамзат әрқашанда сыртқы дүниенің ырғақты әсерлерін
басынан кешіреді және бүкіләлемдік пульске әуел ... ... ... жауап қайтаруда. Егер организм мен ортаның біртұтастығы
принципіне сүйенсек, организмнің тіршілік етуі сыртқы ... ... ... ... орта болса, тұрақты ауытқулық өзгеріс жағдайында болады. Осыдан
тірі жүйелердің ажырамас қасиеттерінің бірі – ... ... тән ... ... ... Шындығында, сыртқы ортаның
циклдылығымен байланысты экологиялық биоырғақтылықтар эволюция ... ... ... ... ... ... ... өйткені автоауытқушылық
процестер протобиологиялық жүйелерде жоғарғы жиілікте болған ... ... ... қажетті физиологиялық функцияларды
сыртқы циклдарға үйлестіре алмады.
Сыртқы ауытқушылық ырғақтылығымен байланысты туындаған биоырғақтылықтар
А.А.Ухтомскийдің еңбектерінде байқалады (1928 ж.). Ол ... әсер ... ... ... ... соған сәйкес құрылуға
мәжбүр ететіндігін ... ... күн мен ... ... ... ... ... қалай пайда болғандығын түсіну қиын
емес. Алғашында, фотосинтез пайда болғанға дейін тәуліктік ... бар ... ... ... ... ... метаболиттік
жүйелер өмір сүрді. 24 сағаттық ... бар ... ... ... ... ... ... алған және өз ырғақтылықтарын сыртқы ырғақтылықпен
(күн мен түннің ауысуы) сәйкестендіре алған кейбір жүйелер өз ... ... Бұл ... түрлі мүмкіншіліктер мен бейімделушіліктерді
және организмдердің одан арғы эволюциясын анықтады, өйткені мұндай жүйелер
сыртқы ортаның мезгілді ... ... өз ... ... қамтамасыз ете алатын болды.
Биологиялық жүйелердің ортаның циклды әсерлерімен өзара қарым-қатынасы
үзілетін болса, олардың бұзылу мүмкіндігі жоғары болды. Егер жүйе ... ... ... ырғақты ауытқуларымен жауап қататын болса, онда
ол сақталады және дамиды. Табиғи сұрыптау жүйені тұрақтандыруға бағытталған
тербелістер мен химиялық ... ... оның ... орта ... ... ... циклдар әлемдік механиканың заңдары ретінде
тұрақты болады және ... тірі ... ... ... ... ала ... ... стратегиясы ролін атқарады.
Биоырғақтылықтың пайда болуы организмдердің ... ... ... ... ... энергетика
жағынан үнемді, екіншіден, мезгілді тербеліс кезінде ішкі әрекеттерден
туындайтын реакциялардың өтуі ... ... ... ... гөрі ... ... ... қайта құру жеңіл болады; үшіншіден,
биоырғақтылықтар жауап қайтаруға тура келетін факторлар ... ... ... ... туындауын қамтамасыз етеді. Соңғы
жағдайда, мысалы, температура және ... да ... ... ... ... ... және организм активті жағдайға өтуге
дайын болады. С.И. Степановтың (1983 ж.) ... ... ... ... ... оның ... реакциясының жылдамдығымен
және энергетикасымен салыстырғанда әлдеқайда артықшылығы ... ... ... ... ... ... ... негізгі кезеңдерін бөліп қарауға
мүмкіндік береді:
1) пред- және ... ... ... болуы барысында
химиялық процестердің (автотербелісті) реттелуінің туындауы;
2) бұл жүйелердегі химиялық және метаболикалық ... ... ... мен ... ортаның ауытқулық құбылыстарымен
әрекеттесе алатын мүмкіндіктерінің қалыптасулары;
3) әр түрлі периодты және ... ... ... ... болулары мен бекітілуі бұл динамикалық
гомеостаздың тұрақтануын қамтамасыз етіп, ... ... ... ... ... ... ... механизмдерін
жетілдіріп, эволюция барысында жалпы биологиялық құрылымдарды
күрделендірді.
Сонымен ... ... ... ... ... болып қана
қоймай, тіршілікті оптимальды түрде жүзеге ... ... ... келе ... көп ... организмдегі биологиялық
циклдылықтар барлық деңгейде ... және ... ... ... Молекулалық деңгейде мезгілділік биохимиялық контурлардағы
тербелістер, алмасу циклдары және ... ... ... түрінде жүзеге
асады. Клетка деңгейінде болса, циклдық іс-әрекет пролиферация ... ... ... ... ... мен ... ... механизмдер мен әрекеттерді басқару процестері тербеліс режимі
түрінде орындалады. Организмдік деңгейлер гомеостаз бен ... ... ... да, ... аса ... ... бірі тәуліктік мезгілдік өзгерістер болып ... ... ... ... сыртқы ортаның мезгілді өзгерістерін
және онымен ... ... ...... ... ... т.б. ... біріктіреді. Түрлі деңгейдегі
циклдық процестер белгілі бір реттілікпен, ... ... оның өзі ... ... ... жүйелерінің қызметін қатал
түрде реттеуге мүмкіндік береді.
ІІ-бөлім. БИОЫРҒАҚТЫЛЫҚТАРДЫ ... ЖӘНЕ ОҒАН ... ... биоырғақтылықтың белгілі бір уақыт аралығындағы
тіршілік ... ... ... ... ... немесе бұл
құбылыстар - әр түрлі ... ... ... ... ... және минимальды ауытқудың уақыттық интервалдары
бірдей болады. Басқаша ... ... ... ... ... қайталанып отыратын, статикалық негізделген
физиологиялық өзгерістер ретінде ... ... ... үшін ... көрсеткіштерді пайдаланады:
• Мезор – зерттеу барысында белгілі бір уақыт аралығында функциялар
шамасын өлшеуден алынған мезгілді ... ... ... ... ... ... – процестің орташа деңгейден жоғары және төменгі ауытқу
шегі, яғни мезор мен функциялардың максимальды ... ... Фаза – ... ... ... кез келген жекеленген
бөліктерін сипаттайтын жағдай; егер ... бір ... ... ... ... ... ... сәйкес келмесе,
онда “фаза бойынша өзгерген” терминін енгізеді. Бұл ... ... ... ерте не кеш ... ... ... Период – бірдей немесе бір фаза ... яғни ... ... ... ... ... екі тербеліс аралығындағы
уақыт аралығы.
• Жиілік – ... ... ... саны.
• Акрофаза – математикалық үлгінің көмегімен ... ... ең ... ... ... ... Толқын формасы – мезгілдік процестің толық ырғақтықметрикалық
сипаттамасы.
Биоырғақтылық тірі ... ... әр ... ... ... ... уақыттылығымен және алуан түрлі бағыттылығымен
ажыратылады, дегенмен оларды түрлі белгілері ... ... ... ... құбылыстың қай класына жататындығына ... ... тірі және өлі ... ... адам, т.б.
2. Биоырғақтылықтар өздерінің процестеріндегі көріністері, тіршілік
әрекеттерінің немесе құрылымдық деңгейлері бойынша жіктеледі.
Субклеткалық, клеткалық және тканьдік деңгейлерде олар ... ... ... ... мен заттардың концентрациялық
деңгейі, ... ... мен ... ... Бұл ырғақтылықтар РН көрсеткіштерінде иондар мен
ферменттер, миотикалық активтілік, ... ... қозу мен ... ... мен ... ... Осы ... тербелістерді миограммалардан,
электроэнцефалограммалардан және нейрондық зарядтарды өлшеу
кездерінде байқауға ... ... ... олар қан ... ... ... гормондар алмасуы мен нерв
импульстары түрінде көрініс береді. Бұған ... ... ... сұйықтықтардағы электролиттер
концентрациясын, қандағы лимфа мен ликвордағы химиялық ... ... ... тербелістерді жатқызуға болады. Бұл
ырғақтылықтар жүрек қызметінен, қантамырлары толқындарынан,
қанның формалық ... ... және ... ... ... деңгейінде бұл өзгерістер
вегетативтік функциялардың мезгілді тербелістері, жүрек ритмі,
қан қысымы, зәрдегі электролиттер, ... ... ... ... қабылдау мен өңдеу түрінде байқалады да,
организмнің өзін-өзі реттеу механизмін қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... табиғи сұрыптау, эпидемиялық ошақтардың шығуы ырғақты
түрде өзгеріп отырады. Мұндай ырғақтылықтар популяциялардың
құрылымы мен ... ... ... ... ... ... ... екі типке
бөлуге болады. Бір топқа тербеліс периоды секундтың бөлшегінен
сағатқа ... ... ... ... Олар ... олардың органнеларында кездесіп,
тіршілік әрекетінің талапқа сай қажеттілігін қамтамасыз етеді.
Бұған молекулалардың мезгілді ... ... ... ... ... қозуының ырғақтылығы, т.б.
жатады. Биоырғақтылықтың екінші типі ... ... және ... ... ... ортаның мезгілді
құбылыстарымен байланысты. Бұлар бейімделушілік тобына жататын
судың тәуліктік тасуы мен қайтуы, айдың ... ... ... да ... ... ... нәтижесінде тірі
организмдердің активтіліктері мен зат алмасуының қарқындылық
фазалары олардың сол орта ... ... ... ... ... етеді, керісінше, тіршілік
әрекеттеріндегі тыныштылық, биологиялық жүйелердің жалпы ... ... ... ... айдың және
жылдың қолайсыз жағдайларымен сәйкес.
4. Сыртқы орта жағдайларына ... ... ... ... және ... ... бөлінеді. Егер
тыныштық пен активтілік, метаболизмнің күшеюі мен баяулауы басқа
функциялар сияқты сыртқы орта ... ... ... ... ... ... экзогенді, ал организмдерді
тұрақты ортаға көшіргенде тіркелетін ырғақтылықтар ... ... ... ... ... ... ... тәуліктің немесе маусымның
белгілі бір кезеңдеріндегі ... орта ... ... ... ... ... ... тобына көптеген функциональдық және барлық
бейімделістік ауытқулар кіреді. ... ... ... ... циклдан жылына бір циклға дейінгі
аралықта болады да, қан-жүйке импульстарынан, тыныс алудан, қан
аққанда, қан ... ... ... мен түс көру кезінде
байқалады. Дегенмен, эндогендік ырғақтылықтардың тұрақтылығы
белгілі бір деңгейде ғана ... ал ... ... біраз
ауытқу жағдайында болады. Мысалы, егер эндогендік табиғат
тәуліктік биоырғақтылықта тән болатын болса, онда ... ... ... олардың мезгілді өзгерістері, әдетте 24
сағаттан кем болады, бұл ... ... ... ... жақын ырғақтылық деп атайды. Өсімдіктерде олар 23-28
сағат, жануарларда 23-25 сағат.
Жердің өз осімен ... ... ... ... ... ... ... болып есептеледі және оларды
циркадиандық өзгерістен тәуліктік өзгеріске айналдырады. Синхронизаторлар
фазаға, мезгілдікке, амплитудаға әсер ете ... ... ... ... Олар тек ... бастама береді”. Сонымен, ... ... ... ... ролі – ... өз ... ... Эндогенді ырғақтылыққа ықпал
ететін сыртқы циклдарды “уақыт датчиктері” деп атайды, оларға фото- термо-,
баропериодтылық, ылғалдылықтың өзгеруі, жердің электр және ... ... ... ал адам функциясының ырғақтылығына оған қосымша
әлеуметтік ырғақтылықтар кіреді. Егер осы ... ... ... ... ... әдетте, өзіндегі шартсыз ... ... ... жұмыс істей бастайды. Мұның маңызы ерекше зор,
өйткені ... ... ... ... ... ... циркадианды
ырғақтылықтар циклдылық ... және сол ... ... қалыпты жүруін қамтамасыз етеді.
Уақыттың жалпы сыртқы ... ... ... ... – жарық пен қараңғылық. Бұл жерде негізгі рольді жарық саны
емес, жарық мезгілінің ... ... ... ... ... ... ... маймылдың түрлі физиологиялық функцияларына әсер
етеді. ... ... ... ... ... ... ...
табиғи күн жарығының ұзақтығының артуымен байланысты. Мысалы, белена
өсімдігі 11 ... күн ... ... ... ай бойы ... қала береді. Электр лампасымен күн ... ... ... ... ... ... бірнеше күннен кейін гүл бүршіктері пайда
бола бастайды. Хризантема 12 ... ... 13 ... ... екі ай ... гүлдей бастайды, егер күн ұзақтығын 13-15 минутқа
арттырса, гүлдену болмайды. Көбектің гусеницасы ұзақтығы 17 сағаттан артық
күн ... ... ... бірақ жарық ұзақтығын 16 сағатқа дейін
азайтқанда қуыршық ... ... ... ... ролі
биоырғақтылықтың құрылысы мен жануарлардың көбею ... күн ... ... ... дәрежесімен сәйкестенсе, жақсы байқалады.
Биоырғақтылықтың эндогендік реттелуін түсіндіретін ... ... ... ... ... алуға болады.
Біріншісі олардың генетикалық реттелуіне қатысты. Бұл гипотеза бойынша,
клеткада уақыт датчигі – ... ... ... – ДНК-ның ұзын
полицистрондық учаскесі, одан бір бағытта және бір ... 24 ... ... жүріп жатады. Хрононнан ақпараттардың осы тәрізді
циклды қайталанып саналуы нәтижесінде барлық ... ... ... Басқа концепцияға сәйкес биоырғақтылықтар генерациясында
өздері арқылы өтетін иондық топтарды мезгілді түрде ... ... ... ... ... ... ... орналасқан және калий
каналдарына жауапты белокты глобулдар фоторецепторлық функцияны ... Күн ... ... бұл каналдар ашылып, жабылып тұруы мүмкін,
мұның өзі ... ... ... ... ... ауытқу
жағдайын және биоырғықтылықтарды пайда етеді. Осы екі болжамды біріктіретін
трансляциялық-мембраналық үлгіде рибосомаларға трансляцияланатын ... ... ... ... үшін ... бір немесе
бірнеше белоктар болуы мүмкін деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... мембранасымен
байланысқан. Мұндай ген және ... ... ... ... ... ... үлгі ... мүмкіндігін организмдегі көптеген осцилляторлар көмегімен
математикалық тұрғыда негіздеген. Организмде түрлі жиіліктегі тебелісі бар
көптеген ... ... ... ... ... ... мен
сыртқы орта факторларынан белгілі дәрежедегі тәуелсіздігі мен ... ... ... ... ... объектіде функциялардың уақыттық
құрылымдары бұл қарапайым үлгілерге қарағанда әлдеқайда күрделі, өйткені
функция клетканың, тканьдер мен ... ... ... ... ырғақтылықтарын модификациялайды. Бұдан мамандандырылған ырғақтылық
орталығы – пейсмекерлік функция атқаратын негізгі ... ... ... ... осы ... ... ... циркадианьды
ырғақтылықты жинақтап, оларды жүйкелік немесе гуморальдық жолмен ... ... ... ЦАМФ пен ... да ... ... ырғақты
өнімдері түзілген, олар өз кезегінде физиологиялық процестердегі
циркадиандық ... ... ... ... ... ... істен шығатын болса ырғақтылықтың барысы бұзылады.
Сүтқоректілерде орталық ... ... ... ... ... бар. ... қоянның гипоталамусының алдыңғы бөлімін бұзса,
ректальды және тері температурасының тәуліктік ... ... ... ... ... бұзылған. Бұл ... ... ... ... атқарады, өйткені ондағы ... ... ... ... ... ... ... үлкен ми жартышарларындағы қыртысты
қабаттың маңызы зор, ... ми ... ... иттердің ұйқы мен
сергектілік ырғақтылығы бұзылады, ал тарақанның көру ... ... ... ... мүлде жоғалады. Көпклеткалы ... ... ... мамандандырылған жеке клеткалар болады.
Микроэлектродтар көмегімен қоянның бас ... ... бір ... ол ... ... ... жарық пен дыбыстық сигналдарға жауап
қайтармайды, ... 5, 10, 15 және 20 мс ... ... ... ... ... ... 5 мс болған. Бұл нейронды “Уақыт есептегіш
нейрон” деп атайды. Жекелеген нейрондардың фондық, ... ... ... ... ... анықталды. Осындай өзара байланысқан
нейрондар тобы ырғақтылықтардың барлық генераторлық ... ... ... ... ... пен тәуліктік ырғақтылыққа ... ... ... ... Ең соңында, түрлі функциялардағы
ырғақтылықтардың қалыптасуында жүйке жүйесімен тығыз ... ... ... ... ... ... ацетилхолин және
кортикостероидтар сияқты гуморальдық заттар да қатысады. Бұған ... ... ... мен ацетилхолин мөлшерінің ырғақтылығы жануарлардың
қозғалыс активтілігімен үндес келетіндігі.
5. Ырғақтылық процестерін жиілік ... ... ... ең көп ... ... ... және негізгі үш топқа бөледі.
Бірінші топқа 30 минутан ... ... ... ... ... ... жағдайда бұл ырғақтылықтардың сыртқы
ортаның циклды өзгерістерімен байланысы анықталмаған. ... ... С ... ... олар тербеліс жиіліктері 10-19-10-17, 10-15-
10-14 және 10-14-10-12 сипатында болатын молекулалардың, ... ... ... ... ... ... жатады.
Секундтың бір бөлігіндей немесе бір секунд шамасында биоқұрылымдарда
конформациялық өзгерістер деп аталатын ауытқулар болады, оған мысал ... ... ... ... ... ... ... қосылып, оны өзгертеді, одан кейін өнімді десорбциялап,
ферментті ... Осы ... ... ... цикл ... ... ... созылады, ал ырғақтылық процестің өзі бір ... ... ... Мысалы, бір секундтағы айналым саны альдолаза
үшін – 33, ... – 215, ... – 77,103, ... – 8·1015,
ацетилхолинэстераза үшін – 3·106. Жоғарғы жиілікті ... ... бас ... ... ... ... жиілігін келтіруге
болады. Электрограммадағы тоқтың әсерін талдау арқылы көру ... 0,01-0,3 с ... ... беретіндігін көруге болады.
Адам ЭЭГ-да жоғарғы жиіліктегі 6 диапазон бар: ... ... ... беретін δ – ырғақтылықтар (кол/с), 4-7 – θ-ырғақтылық, 8-13 – ... 14-20 және 21-30 – ... 31-70 – ... кол/с,
бұдан басқа, ауытқу мерзімі 50-60 және 80-90 с болатын ... ... да бар. ... ... ... ... 42-102 с және
1-48 мин тең болатын жоғарғы ... ... ... ішек ... электродтардың көмегімен байқалған. Тканьдердегі оттегі
режимінің ... да ... ... тән. ... ... ... ... мен бақаның уылдырығындағы оттегінің кернеуі секундына
жиілігі 15-20 циклмен өзгереді. Көру төмпешігінің ядроларынан және ... ... ... ядро мен адам ... ... құрылымдарынан тербеліс
ұзақтығы 4-10 с оттегі ... ... ... ... жүрек
қызметіне фазалық талдау жасағанда байқалған. Павиандардың аускультативті
диапазондағы жүрек ұшының фонокардиографиясын жазғанда тербеліс ... ... 1 және 2 ... жоғарғы жиіліктегі компоненттердің
болатындығын көрсетті.
Екінші топқа орташа тербеліс жиілігі 30 минуттан 6 ... ... ... ... топқа эндогендік және экзогендік табиғаты
бар және ... ... ... ... ... түрлі көріністері
кіреді. Жиілік диапазонының үлкендігіне байланысты, бұл биоырғақтылықтар
физиологиялық ... ... ... ғана ... ... де қамтитын бірнеше типтерге бөлінеді.
Мезгілділігі 20 сағ ... ... ... ... ... негізінен сыртқы ортамен байланысы әлі
қалыптаспаған тербелістер ... және олар ... ... ретінде
байқалады. Жылдамдықтың бұл диапазонын алдымен құрамына ауытқу мерзімі 10
мин болатын және ... ... ... ... тән
ырғақтылықтар кіретін ерекше “бір сағатқа жақын” жинақтар ... ... ... 30-60 мин тең уақытты көздің ... ... және ... ... сол ... ... тыс ... жануарлардың шықшыт бездерінің құрғақ салмақтары үнемі
өзгеріп отырады. Тап осындай мезгілділіктен клеткалардағы ... ... РНК, ... топтардың мөлшерінің белгіленген аминқышқылдарының
енуі мен ДНК негізінің тербелістері болып ... ... ... ... ... түзілген өнімдердің қанға өтуіне дейін 2-2,5 сағ
өтетін ұйқы безінің қызметі ... ... ... ... ... ... ... минутына 30-40-қа таяу клеткалық
параметрлер сағатқа ... тип ... ... ... Ультрадиандық
ырғақтылықтар сыртқы ... және ... ... гуморальдық
факторларға тәуелсіз түрде байқалатындығына қарамастан, ... ... ... әлі ... ... ... жоқ. Бұған дәлел ретінде
ырғақтылықтардың эксплантация ... ұзақ ... ... ... ... егеуқұйрықтың мезгілділігі 50-60 мин. болатын
шықшыт безінің ... ... ... еккенде, ондағы белок түзілуінде де
тербеліс байқалған, ал тышқан мен ... бас ... ... гистологиялық кесіндіні генкубация ортаға орналастырғанда
оттегін пайдалану жылдамдығының ... 2-4 мин ... ... байқалған. Жоғарғы жиіліктегі және ... ... ... ... шығарылу және ыдырау процестерін мезгілдік
реттеулермен байланысты эндогендік автотербелістік құбылыстарды бейнелейді.
Жоғарғы жиіліктегі ырғақтылықтардың мәні жөніндегі ... мен ... ... ... ... ... Клеткалардың нақты
құрылымдық гетерогендігі, клеткаішілік мембраналар жүйесінің барынша дамуы
және ... ... ... тасымалдауға бағытталған құбылыстар, тканьдік
жүйедегі клеткааралық өзара әрекеттестіктер модельді жүйемен салыстырғанда
биохимиялық процестер жүру үшін ... ... ... Автотербелістердің
пайда болу жағдайы мен олардың клеткалардағы механизмі басқаша болуы ... ... ... қызметімен анықталуы мүмкін. Мұның
өзі макромолекулалардың түзілуін стимулдайтын немесе ... ... мен ... ... субстранттарының ауытқуларын
туғызады. Жоғарғы жиіліктегі ... ... ... ... тканьдердегі клеткалар жүйесі өздерінің қызметі мен оның ... ... ... ... ... одан әрі ... түседі, бұл
функциональдық құрылымдар активінің перемежающейся 31 стр. ... ... ... ... ... ... ... ырғақтылықтардың үйлесуі мүмкіндік береді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... түрлі сатысында болады,
осыған байланысты жекелеген клеткалар үшін РНК түзілуі мен ыдырау фазалары
түйіспейді және ... ... Егер ДНК ... ... ... синхрониздаса (стр. 32) болғаны аталған фазалардың түйісуін
байқауға мүмкіндік туады. Басқа эксперименттерде мұндай ... ... ... үшін ... пен сілекей бездерін қоректендіру
режимі болып табылады. Соңғы жағдайда егеуқұйрықтың екі күн өткеннен кейін
әрбір үш ... ... ... 1,5 сағ циклдан тұратын белок мөлшерінің
ырғақтылық қасиетінің өзгерісін туғызады. Бұл ырғақтылық наркоздың ұйқы мен
парасимпатикалық ... ... ... (32 стр.) ... ... ... ... синхронизацияланғанда
клеткааралық жанасулар мен байланыстардың маңызы арта ... Бұл ... ... ... жүйеге біріккен барлық глиальды клеткалардың
құрғақ салмағының тербеліс синхрондылығы назар ... Егер ... онда ... ... мезгілді тербелістер синтетикалық клеткалық процестер
деңгейінен тыс басқа да ... ... ... ... ... ... ... егеуқұйрықтың қанында 3,3 сағ. мезгілді өсу
гормонының, ал адамдарда – 1-2 сағ ... ... бар ТТГ және ... ... бар ... ... ... байқалған. 20-60 мин
мезгілді толқындар егеуқұйрық терісіндегі жарықты шашырататын қасиеті бар
аурикулярлық биоактивті ... және жас ... ... ... ... ... ультрадианды ырғақтылықтар организмдердің тіршілік ортасының
өзгерістеріне аса сезімтал ... ... ... ... ... ... бермейтін сопақ пеналға отырғызғанда 24 сағаттан кейін
аурикулярлық биоактивті ... ... ... ... ... деңгейі төмендеп және орташа көрсеткіштер 30-50% азайған.
Тағы да 4 күн өткеннен кейін ... ... ... одан әрі
төмендеп, ал ауытқу амплитудасы азайған. Мұндай өзгерістер жануарлардың
гиподинамикалық жағдайындағы биологиялық ... өшу ... деп ... ... ... онша ... емес, өйткені
егеуқұйрықтарды қалыпты қозғалыс режиміне ... ... ... ... тез ... келеді. Модификациялаушы күшті факторларға
адамдардың биік тауға бейімделушілігі ... Жас ... ... ... тау ... ... корпоральды биоактивті нүктелердегі
электрөткізгіштіктің ультрадиандық тербелісінің ... ... ... мәні артқан және бұл көрсеткіштердің ассиметрлігі анық
байқалған, 3 ай өткеннен кейін ... ... ... ... ... ... ... қалыпқы келді. Бірақ 6 айдан кейін
күткен өзгерістер болған жоқ, ... ... үш ... ... ... ... ең бастысы, дененің оң
және сол ... ... ... ассиметриясы сақталған. Сонымен,
ультрадиандық ырғақтылықты талдау орташа биіктіктен биік тау ... ... ... үшін ... жыл ... ... ... 70 мин. маңайында болатын қысқа тербелістерде макак
резустардың ... ... мен ... 2,3 – 4 және 5-9 сағ
сәйкес келетін егеуқұйрықтың ... ... ... мен ішек ... ... ... ... ырғақтылыққа жататын қысқа
мезгілді циклдылық адам мен жануарларда5s ... ұйқы ... оның ... бар: баяу ... ұйқы және тез келетін ұйқы. Ұйқыға
кету барысында ұйқының ... ... ... ... ... қалғу – шала ұйқы, одан кейін орташа тереңдіктегі ұйқы және ... 60-90 мин. яғни ... ... ... тез ұйқы басталады, мұнымен
ұйқының бірінші циклі аяқталады. Одан ... ... ... ұйқы
басталады – түн бойғы. Дені сау ... ұйқы 4-6 ... ... ... ... 28 ... дейінгі ауытқулықта болатын
циркадианды немесе ... ... ... жайылу, қайту және тәулікке
жақын (тәулік) ... ... ... ... гравитациялық күшінің әсерінен теңіз
жағалауындағы су деңгейінің көтерілу және ... ... ... ... бойы су екі ... бір рет көтеріліп, сонша
рет төмендейді, бұл ... ... ... ... ... ... Осындай мезгілді өзгеріп отыратын ортада тіршілік ететін кейбір
жануарлар судың ... мен ... ... ... ... ... ... алған. Мысалы, жалпақ құрттардың бір түрі
құмның бетіне су деңгейі қайтқан кезде көтеріледі, су деңгейі ... ... ... Ең ... ... ... мінез-құлық судың
жайылуы мен қайту әсері білінбейтін ... ... ... ... ... ... кірпісі, балық тәрізді су организмдері оттегін
судың жайылуы ең жоғарғы деңгейге жетер алдында барынша көп пайдаланып, ... ... ... Су ... ... ... ... қалып қоятын
теңіз жұлдыздары мен кірпілерінің денесіндегі сұйықтықтың ... су ... ... ... ... Осы тәріздес
биоырғақтылықтарды өзгермейтін құбылыс деп қарауға болмайды, олар уақыт
датчиктерінің қозғалысына сәйкес оп-оңай қайта ... ... ... ... ... ... шалшықты судан устрицаларды ұстап алып,
қараңғы резервуада Эванстонға (Коннектикут ... ... ... ... кезде устрицаның активті мезгілі уақыт бойынша ... ... ... ... ... ... отырған, бірақ екі аптадан
кейін оның активті мезгілі Эванстондағы 0 және 180˚ ... ... ... ... ... ... жердің өз осімен
айналуы және күн-түн циклымен байланысты тәулікке ... және ... ... ... зор. ... ... және ... барлық тербелістік процестерді биологиялық ... ... ... ... ... ... ... роль
атқарады. Тәуліктік ырғақтылықтар организмнің алуан түрлі функцияларына тән
және бұл тарау хронобиология саласында жақсы талданған зерттеулер қатарына
жатады.
Циркадиандық ... ... мен ... ... әр ... ... ... статистикалық математикалық есептеулер мен
кездейсоқтық теориялары қолданылады. Ырғақтылық ... ... ... ... “косинор” программасы кеңінен қолданыс
табуда. Бұл программа ең кіші квадраттық синусоидтық тәсілмен ... ... ... ... өте ... ... ... мүмкіндік
береді. Тәсілдің өзі мезгілділігі 24 сағатқа тең болатын ... ... ... ... ... жинақтауға негізделген.
φ (t)=Co+C·cos (Δt+ф)
φ - бұрыштық жылдамдық; ф – фаза; Со – орташа деңгей; С – ... ... ... ... ... ... ... төрт
параметр бойынша алынған хронограммаларды: мезгілдің ұзақтығын, уақыт
ішіндегі жоғарғы ... ... ... ... ... ... және жиілігін оқуға мүмкіндік береді.
Ырғақтылық амплитудасын, ... ... ... ... ... ... көмегімен параметрлердің орташа тәуліктік
мәні мен ... ... ... бойынша бағалаудың әлдеқайда
қарапайым әдістері ұсынылады.
Биоырғақтылық зерттеулер бір ... ... ... көрінгенмен,
шындығында еңбекті көп қажет ететін ғылым саласы және ... ... ... алу үшін ... ... ... мұқият
орындаған жөн. Біріншіден, зерттеуді аз дегенде үш мезгілді қамтитындай
етіп, ұзақ мерзімге ... ... ... ... ... (тәуліктік) – 72=(24х3) шектеу. Екіншіден, ең жоғарғы жиілікті
тәулік ... ... үш ... ... бір рет ... ... ... жарық, температура, тамақтану, қозғалыс активтілігі, жыл
мезгілдері, т.б. ... ... ... ... ... бұларды
қолданбаған жағдайда биоырғақтылық процестерді ... ... ... ... мүмкін. Ең соңында, күн активтілігі және онымен
байланысты биоырғақтылықтың ... ... ... ... ауытқу
әсерін ескеру. Егер ... ... ... ... етіп, монитордың көмегімен үзіліссіз тіркейтін болса, ... ... және ... мәліметтер алуға болады.
Төменде біздер жануарлардың тіршілік ... ... және ... ... ... ... ... дәлелдейтін тәуліктік ырғақтылықтың кейбір негізгілерін
қарастырамыз. Әңгіме, негізінен, ... ... ... зат ... мен клеткалардың көбеюі жөнінде болады.
Жоғарыда атап көрсетілгендей, эволюцияның барысында жануарларда ... ... ... ... ырғақтылық пайда болған. Қозғалыс және
қоректену активтілігінің ... ... ... ... ... ... типке бөледі: күндізгі, түнгі және тәуліктік. Күндізгі түрлерінде –
крабтар, кесірткі, шошқа, ... суыр – ... ... 74-98 % ... ... тиеді. Мысалы, түлкі 8-18 сағат аралығында ... ... ол 11-19 ... ... ал ... ... сияқты түнде
тіршілік ететін жануарлар түнгі сағат 23-тен таңғы ... 4-ке ... ... ... ... түнгі приматтар болса, өздерінің активті
қозғалыстарын күн батқаннан кейін 13-33 минуттан соң бастап, күн ... ... ... ... Еуропалық кірпілер, дикообраздар өздерінің
активті кездерін сағ. ... 4-ке ... ... ... ... оның ... ... өзгерістер байқалған және
түнгі қозғалыс активтілігін тоқтатпаған. Көптеген ... ... ... ... ... ... тыныштық кезеңдері сағат 10-
нан 18-ге дейін созылып, ... және ... ... ... ... ... қолға үйренген динго иті таңғы сағат 6-дан кешкі 16 сағатқа
активті жағдайда ... де, одан әрі ... ... ... Үй ... активтілік пен тыныштық жағдайларының бөліну
режимінде белгілі бір ... жоқ: ... ... ... ... активтіліктері көпфазалы сипатта болған – тыныштық және сергектік
кезеңдері ... ... 45-ке ... ... ... ... тәуліктік ырғақтылығы тіршілік ортасының жаңа жағдайына
бейімделу мен ... үй ... ... ... ... ... мүмкін. Бұл жөнінде ерекше икемділік сұр егеуқұйрық-пасюкке тән, ол
өзінің мінез-құлықтың тәуліктік ырғақтылығын адам ... тез ... ... ... үйлестірудегі жетекші модификатордың
бірі – нарық режимі. ... ... ... ... ... ... яғни ... күн жарығын 21 сағатқа қысқартқанда
немесе 27 сағатқа дейін ұзартқанда пайда болып отырған. Күн ... ... кеш ... 28 ... ... белгілегенде, жануарлар мұндай
циклдарға бейімделе алмаған және ... ... ... ... ... 27 ... созылатын өз ырғақтылықтары
пайда болған. Мұнымен қатар, оларға ... ... ... ... ... ... онша өзгермеген. 5-8 ай бойы ... ... ... ... ... ... ырғақтылығы
фаза бойынша 30-40 мин өзгерген. Жарық-қараңғы ... ... ... ... жүйе ... атап айтқанда, эпифиз
арқылы реттеледі. Кесірткінің маңдай көзі мен эпифизін бір мезгілде ... ... ... жағдайында қозғалыс активтілігінің
циркадианды ырғақтылығы кенеттен ... ал тек қана ... ... ... болса, ешқандай өзгеріс байқалмаған. Егеуқұйрықтың жаңа туылған
балаларының эпифизінің сабағын кескенде фазалық ... ... ... бұл ... ... ... ... де ұқсас болған. Эпифиз қозғалыс активтілігінің ырғақтылығын
реттеуде ... ... ... ... деген болжам бар. Бұл
мынаған негізделген: эпифизі алынып ... ... ... ... активтіліктің циркадианды ырғақтылығының жоғалғаны
байқалған, бірақ безден кететін немесе безге келетін ... ... ... өзгермеген; эпифизі алынып тасталған торғайға басқа
құстың эпифизін қондырғанда ырғақтылық ... ... Бұл ... ... ... ... ... бөлінетін гормон әсер
ететіндігін көруге болады.
Қозғалыс активтілігінің ырғақтылық ... ... ... ... дене ... ... ... тығыз
байланысты. Жарқанаттардың температурасы ... ... ... үшін ұшып ... ... ... көтеріледі. Дене температурасының
осы тәріздес көтерілуі дала ... да ... атап ... 18 ... таңғы сағат 8-ге дейін олардың температурасы 20С жоғары
болған. Төменгі сатыдағы ...... мен ... дене
температурасы 14-16 сағат арасында 2-30С көтеріліп отырған, өйткені ол
кезде олар барынша ... ... ... ... ... реттеу қараңғылық пен жарықтың алмасып келуімен байланысты.
Мысалы, маймылдарда тәулік бойы ... ... ... ... ... бөлінген немесе кенеттен шектеліп қалған, ал дене
температурасының ырғақтылығы ... ... ... ... ... де ... Егер ... сағат 1500-де
қоректендіріп ... дене ... ... 14-16 ...... 8 ... дейін байқалған, ал сағат 20-да қоректендірсе,
ол көрсеткіш 20-24 сағатқа ... ... ... сағат 10-да
байқалып, кешкі 18 сағатқа дейін тұрақтаған.
Активтіліктің тәуліктік ырғақтылығы газ алмасуымен де тығыз байланысты.
Жарқанаттардың газ ... ... ... өйткені бұл кезде олардың
активтігі күшейіп, температурасы жоғарылайды. Кешкі сағаттардағы О2 барынша
пайдалану ... ... ... ... күткен кездерінде де
сақталады, бірақ, дене температурасы мен газ алмасуының тәуліктік мезгілдік
өзгерістері бас миын алып ... ... ... Бұл газ ... ... ... активтілігімен байланысты екендігін
көруге болады, бірақ олардың ырғақтылықтары уақыттың ... ... ... ... ... зат алмасуының барлық түріне тән. Жоғарыда
организмнің тәуліктік ... ... бірі ... ... ... 24 ... мезгілділікпен саналатындығы туралы
айтылған ды. Бұл белгілі бір ... ДНК ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің қатарына
эластр-тұтқырлық ретінде ... оның ... ... ... ... ... жағдайда ұстағанда тимус
лимфоциттеріндегі ДНК-ның эластотұтқырлығының мәні сағат 8-де жоғарылап, 17
сағатта ... ... ... ... ... ДНК ... құрылымдық қайта құруларды көрсету циркадианды
ырғақтылықтың күрделі биохимиялық механизмдерін ұйымдастырудағы буындардың
бірі болуы ... ... ... ... ДНК ролі бос
нуклеотидтер деңгейінің тәуліктік ауытқу динамикасы бойынша тексеріледі.
Прамидиондық ... ... ... мен ... және зәр ... ... ... 20-дан таңғы сағат 4-ке дейін максимальды деңгейде ... өзі ... ДНК ... активтілігінің көбеюімен
сәйкестенеді де, гуанин және аденин туындыларының ... ... ... алдыңғы мидың пирамидальды клеткаларындағы және тышқан мен
егеуқұйрықтың жұлынындағы алдыңғы мүйізінің ... ... РНК ... 10-21 сағатта ең жоғарғы деңгейге жетіп,
түнде аздап төмендейді.
Тәуліктік ырғақтылықтың белоктар түзілуіне де қатысы бар. ... ... ... ең көп жинақталу кезеңі 16 сағатта және
тимустың бөлімдерінде 20 сағатта байқалса, екі ... ... ... 8-ге ... ... ... осы ... эпидермиске, бауыр
мен бүйрекүсті бездерінің клеткаларына енгізгенде белоктар ... ... ... және ... жоғарылап, 21-24 сағатта
төмендеген. Егеуқұйрықтың бауырындағы фенилаланин, орнитин, лизин, ... 22 ... ... ... ... ... саны 14 ... ал
гистинин таңертеңгілік көбейген. Бауырдың белок түзуші ... ... ... ... ... ... ... мұндай жағдайларда олар экзогендік тәуелділікті көрсетті. Дегенмен,
тәуліктік ауытқушылық эндогендік ... ... ... ... ... олар ... ... клеткалардан
бөліп алынған ядролық белоктарға лейцин, белгіленген ... мен ... ... ... ... ... активтілігі де өзгереді.
Тирозгенаминтрансфераза егеуқұйрықтың бауырында сағат 21-де барынша активті
болады да, қараңғылық түсе төмендейді. Мұны ... ... ... ... ... ... ... жөн.
Тәулік бойы ырғақтылықтың ауытқушылығы көмірсу алмасуларында да
кездеседі. Гамадрия павиан ... ... үш рет ... ... ... 4-9 сағатта, ең төменгі мөлшері 20-21 сағатта ... ... ... ... ... да ... онда глюкоза
концентрациясы 11-12 сағатта көбейе бастап, 17 сағатта ... ... да, ... 20-да ... ... қанттың осы тәуліктегі
динамикасы 16 сағатта көбейіп, түнгі бірде азаятын ... ... ... сәйкес келеді. Егер егеуқұйрықты сағат ... ... оның ... гликоген концентрациясы күндіз
көбейіп, түнде төмендеу құбылысы байқалған. Ал, егеуқұйрықты 19 сағатта
қоректендіруге ... ... ... ... ... болып, жоғарғы
көрсеткіш сағат 1-3-те ... ... 13-15 ... ... Бұл
бауырдың гликоген түзу ... ... ... ... тәуелді екендігінің айғағы және аталған фактілер ... ... ... кейін 12 сағат бойы көтеріліп, ... соң ... 48 ... ... ... жоғалуы жоғарыда келтірілген
мәліметтерді толықтай дәлелдейді.
Гормондар активтілігінің тәуліктік ырғақтылығының ерекше маңызы ... ... ... ... тербелістік қақындылығымен байланысты
гормондар түзуі мен ... ... ... ... ... ... функциясына әсер етеді. Бұл жөнінде гипофиз алуан-түрлі қызмет
атқарады және оның ... ... ... нейро- және аденогипофиз
қызметіне де әсер етеді. Ақ егеуқұйрықтың бауыр тканьдерін еккенде де
сақталады, ... фаза ... ... ең ... ... ең азы ... көрініс береді, бірақ ырғақтылықтың фазалық
құрылымы жарық мезгілінің ауысуына қарамастан, өзгеріссіз қалған. Мұның өзі
тирозинамингрансферзаның ... ... ... ... ... ... ... холестериннің,
фосфоенолпируваткарбоксикиназаның және ... ... ... ... 20-22 сағатқа, төменгі 4-8 сағатқа ... осы ... ... ... бауырындағы орнитиндекарбоксилаза
ферментінен байқалған. ... ... ... әсерлерімен
байланысты микросомалардың тәуліктік активтілігінің өзгерісі ерекше назар
аударады. Қалыпты ... үшін ... ... ... ... мына ... байқауға болады. Егеуқұйрық тері
асты ... ... ... ... ... ... жоғарғы деңгейі 21 сағатта,
төменгісі – 3 ... ... ... ... сағат 7-
ден 9-ға дейін өсіп, 21 сағатта төмендеп отырған. Егеуқұйрықтар, негізінен,
түнде активті болуымен байланысты ЛДГ активтілігінің түннің ... ... ... ... ... және түнгі сағаттарда анаэробтық гликолиз
өнімдерінің артуымен ... ... ... ... ... ... Осы кезеңдегі СДГ активтігінің төмендеуінен және
дәнекер ... ... ... ... есебінен
паренхиматоздық элементтер үшін оттегі нерогипофизінде ... ... 9-10 ... ... ... ... 21-22 сағатта
төмендеген. Аденогипофизда ... ... тап осы ... кешпен салыстырғанда таңертеңгілік аз болады, ал оның
гипофиздегі таңертеңгіллік азаюына ... ... ... ... ... ал ... ... жарықты немесе қараңғыда ұстағанда бұл
ауытқушылық жоғалып кеткен. ... ТТГ ... ... оның ... ... 3-те жоғарылап, 15 сағатта төмендеген,
бұл процестер қандағы ТТГ концентрациясы ең ... ... ... ... ... ... ... байланысты жүреді: сағат 3-
тен кейін гипоталамустың ... ... ... ол өз ... ТТГ ... әсер ... оның күннің екінші жартысындағы
жинақталуын туғызады. Бүйрекүсті ... ... ... де
тәуліктік ырғақтылықпен байланысты. Мысалы, тышқандардағы кортикостероидтар
қанға кешкілік көп түсіп, таңғы сағаттарда ... ... ... ... оның ... ... концентрациясы сағат 15-21 байқалып, 5-
12 сағат аралығында әжептәуір төмендейді. Егер егеуқұйрық 15 апта ... ... ... ... ... байқалған және түрлі
особьтардың қанындағы кортикостероидтардың максимальды мөлшері уақыт
бойынша ... ... ... ... ... кортикостероидтардың
жоғары концентрациясы кешкі сағаттардан 10-ға, төменгісі 22 сағатқа
жылжыған. ... ... ... ... Егер ... ... ... 6 және 18 сағатта ... ... ... ұстағанда
бүйрекүсті бездеріндегі норадренаминнің жинақталуы күн жарығының ортасында
байқалған және бұл процестер ... ... ... ... ... Егеуқұйрық қанындағы катехоламиндердің ең көп концентрациясы ... ... ... түнгі мезгілге сәйкес келген. Демек, жануарлардың
тыныштық кездерінде гормондар түзілуі күшейіп, ... ... ... Қалқанша без гормондары да тәуліктік ауытқушылық ... ... ... қанындағы белокпен байланысқан йод 12-13
сағатта төмендеп, түнгі бірлерде жоғарылайды. Бұл ырғақтылықтарға клеткалар
көлемі ... ... ... ... ... фоллликулалардың
клеткаларының ең жоғарғы биіктігі сағат 1-де ... бұл ... ... ... көп ... ... ал ең аз ... сағат 13-
ке сәйкес келген бұл фолликулалар функциясының төмендегенін дәлелдейді.
Адренокортикальды функциялардың тәуліктік ... да ... ... ... ... Олардың саны сағат 5-те
жоғарғы деңгейге ... бұл ... ... концентрациясы минимум
жағдайында болған, ең көп мөлшері гормондардың төмендеу фонында, яғни 17
сағатта байқалған. Екі ... ... ... ... ... ... ... байланысты қандағы эозинофильдер
санының тәуліктік ырғақтылық механизмін ... ... ... ... ... ми ... ... бүйрекүсті бездерінің қыртысты ... ... ... ... ... ... тәуліктік
биоырғақтылығы жақсы зерттелген. Бұл ... ... және ... ... ... қызмет атқаруы үшін
жағдай туғызуымен және организмнің ... ... ... клеткалар бөлінуінің маңыздылығымен түсіндіріледі. Өкінішке орай,
клеткалар бөлінуінің тәуліктік ырғақтылығы туралы негізгі материалдар тек
тышқандар мен ... ғана ... ал бұл ... ... ... жөніндегі мәліметтер жоқтың қасы. Бұл
жөнінде таңертеңгілік және сәске кезінде (4-12 ... ... ... ал кешкілік және түнде төменгі митотикалық активтілік
көрсететін көпқабатты ... ... ... митотикалық ырғақтылығы
жақсы зерттелген. Митоздардың тәуліктік ырғақтылығы асқорыту жүйесінің
барлық бөлімдерінде ... ... ... ... ... ... ... тәуліктік ырғақтылығы екі биіктік
қисықпен сипатталады да митоздың ең көп ... 7-10 және 18-19 ... ... 15-16 ... ... ... мен егеуқұйрықтың тура және
ащы ішектерінің эпителийіндегі митотикалық қисықтық бір ... ... ең ... ... ... ... 21-22 сағатта байқалған. Осы
жануарлардың гепатоциттеріндегі митоз санының ең жоғарғы көбеюі екі ... 2-6 және 17-18 ... ... – 20-24 ... ... ... ырғақтылық ұйқы безі мен бүйрек тканьдерінде
байқалған, ол екі биіктікті ... ... және ең ... 8-10 және 20-23 ... төменгі мәндері 1-7 және 11-19
сағатта тіркелген. Гормондары тіршілік үшін аса ... ... ... ... ... бездердегі тәуліктік
митотикалық режимнің ... зор. ... ... полиферитивтік
активтілігі 12 және 24 сағатта жоғарылап, 15 сағаттан 21 сағатқа дейін және
3-тен 7-ге дейінгі мезгілде төмен ... ... ... ... ... ... ... активтілігі екі кезеңде – 18-21 және ... ... ал ... ... 12-15 ... ... бір-ақ шың
байқалған. Гипофиздің жалпы митотикалық индексінің көтерілуі таңғы сағат 7-
ден 10-ға дейін, 13-22 ... ... ... ... ... ... ырғақтылығы лимфонды және қан түзілу ... ... ... және ... ... ... де
байқалған. Тышқан мен егеуқұйрықтың барлық тканьдері мен ... ... ... ... және ... ... тыныштық кездерінде, митотикалық бөлінудің төмендеуі таңертең
және кешкілік – кеміргіштердің қозғалыс және ... ... ... ... тәуліктік ырғақтылықтарын реттеу – экзо- және
эндогендік факторлардың әсерлеріне ... Бұл ... ... пен ... ... жатады. Мысалы,
тышқандарды көп ... бойы ... ... ... ... ... пайда болған митоздардың тәуліктік ырғақтылығы толықтай
жойылған, ал тұрақты қараңғылықта түрлі тканьдердегі митоздық ырғақтылықтың
толық ... ... ... ... ас қорыту жүйесінен басқа
да мүшелердегі митотикалық режим фазасына әсер ... ... ... 21 ... 9-да қоректендіріп отырса, бүйрекүсті бездеріндегі
тәуліктік митотикалық ... ... ... ... ... ... ... гипофиз бен бүйрекүсті бездері шешуші роль
атқарады. Егеуқұйрықтардың гипофизін алып ... ... ... ... азайтады. Митотикалық активтіліктің тәуліктік ырғақтылығын
реттеуде жүктеменің де ... бар. ... ... ... ... ... саны ... көтеріледі, бірақ табиғи тыныштық
кезінде сергектілікті стимулдағанда митотикалық активтілік төмендеген.
Кеміргіштердің бүйректеріндегі клеткалардың бөліну ... ... аз ... ... ... ... ... түнгі мезгілде азайған. Осы
мәлңметтер негізінде ... ... мен ... ... арасындағы кері
байланыстық постулат қалыптасқан.
Жоғарыда көрсеткендей, ежелгі Қытай медицинасы бойынша, ... ... ... ... бойы ... болады, бұл энергия
акупунктуралар эффективтілігінің ырғақтылығымен байланысты. Әрине, ... ... ... бұл ... ... ... ырғақтылық құпиясын” ашқандарына таң қалмасқа шара жоқ.
Шындығында, біздің зерттеулеріміз көрсеткендей, қояндардың терісіндегі
аурукулярлық биоактивті нүктелер тәулік ... ... ... ... түн ... ең жоғарғы биіктікті, таңертең-күндізгі мезгілдерде
аз мөлшерді көрсетеді. Бұл кезде электропотенциалдардың жоғарыдан төменге
дейінгі ... 40 % ... Бұл ... ... тәулік бойғы
жарықты шашырату мүмкіндігінің өзгеруі қарама-қарсы: тәуліктік ... ... бұл ... 15-16 сағатта жоғарғы шыңына ... 03 ... ... ... Бұл кезде қоян терісінің биоактивтігі жоқ
нүктелердегі жарықты ... ... ... 30-35% ... ... компоненттер есебінен қалыптасқан ... ... ... ... ... бар, жарықты
шашыратқыш қасиеті бар ырғақтылықтардың 24 сағаттық мезгілді ауытқуларынан
басқа мезгілділігі 12 ... ... ... бар, оның ... ... 14 ... ... 24 сағаттан 6 ... ... ... Бұлардың ішінен ортопедиялық операцияға ұшыраған адамдардағы
сүйек өсуінің үшкүндік мезгілділігін қарастыруға болады.
Мезгілділігі бір ... бір ... ... төменгі жиіліктегі
ырғақтылықтар үшінші топқа енеді. Бұлар да бірнеше типтерге бөлінеді.
Мезгілділігі 7 ... ... ... ... ... ... деңгейі сенбіде, төменгісі бейсенбіде байқалатын
ферменттік ... ... ... ... бұл
гормондардың экзо- немесе эндогендік ырғақтылығымен түсіндіріледі. ... апта ... ... ... қызықты жағдай. Вена қаласы бойынша
өлімнің ең көп мөлшері бейсенбіде, аз мөлшері ... ... ... отырған.
Ал, өзін-өзі өлтіру көбінесе дүйсенбіге сәйкес келген, мұндай ... ... ... көп ... Сол ... ... ... активтілігінің барлық көрсеткіштерінің 8-10 апталық мезгілділігі
байқалған.
Тербелісі 14 күнге жақын циркадисептанды ырғақтылық. Бұған ... ... ... орташа өсу мезгілділігі 12,6 күн, ал ... ... ... 8 және 14-18 ... ... ... болады.
Физикалық жүктемеден кейін адамдардың ... ет ... ... буын ... мен бастапқы қалпына келу
жылдамдығында ... 8-10 ... ... ... ... ... үш апта ... циркавиджинтанды ырғақтылық. Бұған
қоян қаныдағы жалпы белок мөлшерінің 12 тәуліктік ... мен ... ... келетін кортикостероидтар, адреналин мен тестостеронның
адамдардағы зәр арқылы экскрециясы ... ... ... бұл ... ... ... бар адамдардың физикалық активтілігін жатқызуға
болады.
Тербеліс ауытқулығы бір айға тең циркатригинтандық ... ... ... ... үшін ... зор, ... ... суларының
жайылу биіктігі айдың фазасына тәуелді. Бұл топқа ауытқу мезгілі 28-33
тәулік болатын адамдардың ... және ... ... ... ... ... ... жылдық тербелісі бар цирканидальды
ырғақтылықтар. ... ... ... ... және ... бойынша реттелетін адамдардағы бейімделушілік, ... ... ... ... жылдық циклдары белгілі. Бұдан да
ұзағырақ ырғақтылықтар, мысалы, адамдардағы ... 6-7 ... ... ... күн ... циклымен байланысты психологиялық-
физиологиялық функциялардың 11 жылдық ырғақтылығы анықталған.
ІІІ-бөлім
ДЕНІ САУ ... ... ... ... ... ... ... геофизикалық жағдайлардың 24 сағаттық
ауытқушылығы биологиялық жүйелерде соған ... ... ... ... ... “бұл ырғақтылық уақыттық ішкі
құрылымдардың сыртқы ... ... ... ... ... ... қалыптасып, дамыған”. Үздіксіз тәуліктік тербеліс
адам функциясының бәріне тән. Қазіргі ... күн мен ... ... 24 ... ... бар ... аса ... процестер
белгілі, бұлардың көпшілігі оқиғалардың уақыт бойынша алмасып ... ... ... ... ... циркадианды
ырғақтылық организмдегі барлық тербеліс процестерінің міндетті компоненті
және ... ... ал ... ырғақтылық жүйесі нақты
функциональдық жүйелер деңгейінде және бүтіндей ... ... ... ... ... ... қызметін атқарады, яғни
циркадианды ырғақтылық жалпыға ... ... ... ... жағдайдың динамикасы – ұйқы және
сергектік тәуелдіжәне ауысымды жұмыстарды ... ... ... ... әсер ... ... өзі циркадиандықтың
маңыздылығын дәлелдейді. Циркадианды ырғақтылықтардың ... ...... қажетті жағдайдың жасалуы. Бұл үндестіктің бұзылуы -
десинхроноз – жалпы бейімделу синдромының ... және ... ... ... ...... тәуліктің түрлі мезгілінде
биологиялық, биохимиялық және ... ... ... және оның ... ... ... факторларына сезімталдылығы
циркадиандық ырғақтылық бойынша тербеледі. Бұл ырғақтылық адам ұрығында
пайда болып, адаммен бірге ... ... ... ... ... ... ырғақтылық
Бақылау мәліметтері бойынша, босану көбінесе түнгі мезгілде ... ... ... ... ... қатынасы 58,5; 41,5 – 61,0; 39,0.
Босанудың аяқталуының тәуліктік қисығы ең ... ... 0-3 ... 18-21 ... тең ... ... ие. Мұны ... болады, күндіз ми жартышарларының қыртысты қабаты барынша
активті кезінде ми асты ... ... ... ... ... ... кейбір ішкі мүшелердің функциональдық активтілігі
төмендейді. Түнде ... ... күрт ... және бұл ми ... қыртысты қабаттың әсерін нашарлатады. Сонымен қатар, осы
кезеңде тәуліктік ырғақтылықтың көрінісі ... ми ... ... ... ... бәрі қыртыс асты құрылымдардың тежелуін алып
тастайды, осыған ... ... ішкі ... ... активтілігі,
соның ішінде жатырдың қызметі күшейеді.
Біздер 1984-1985 жылдары Алматы қаласындағы әйелдер босанатын ... 16-45 жас ... дені сау 1276 ... босану алдындағы және
1419 әйелдің босануы аяқталған мезгілдегі ... ... ... ... ... Тәулік бойғы босанар алдындағы уақыт график
бойынша сынық қисық түрінде сипатталады, бұл қисық ... ... ... – 8-10, 20-22 және 0-2 сағат – үш есе өскенін ... ... ... және кеш ... ... ... ... толғақ басталар алдындағы тәуліктік ырғақтылық түнгі сағатқа
тура келетін бір ... ... ... Бұл ... ... босанғандар (18-6 сағ.) мен таңертеңгілік босанған (6-18 сағ.)
әйелдер санының қатынасы (61,8:38,2) ... ... ... ... ... тәуліктің клиникалық динамикасы басқаша.
Бірақ төменгі және жоғарғы көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ... аспады. Бұл қамтылған
контингенттегі ... ... ... бойы ... ... ... түнге қарағанда босанудың күндіз басым
болатындығы ... ... ... ... ... босанатындығы белгілі. Мұнымен
қатар, босану ырғақтылығының өзгеруіне тәуліктік әлеуметтік ырғақтылықтың
бұзылуы себеп болатындығын жоққа ... ... ... ... механизмдерін ширықтыруға әкеп соғатын стрессорлық әсерлерге
адамзаттың еріксіз ... тура ... ... ... да, ... ... ... болмауы жөніндегі деректер күндіз
босанатындар санының ... ... ... ... ... ... ... аталған физиологиялық актілерінің
айтарлықтай бұзылғандығын дәлелдейді.
3.2. Гормондық активтіліктің тәуліктік ырғақтылығы
Организмнің ... ... ... ... ... нерв ... ... эндокринді жүйесінің де жетекшілік маңызы
бар. Динамикалық гомеостаздық тұрақтылығының негізін қалайтын ... үшін ... ... ... білу ... ... ... аса маңызды факторлар қатарына бүйрекүсті
бездерінің қыртысты ... ... ... мен милы ... ... ... ... активтіліктің деңгейін олардың
бездегі шамасы және гормондар мен олардың метаболиттерінің ... мен ... ... қалыпты адамдардың қанындағы
кортикистероидтардың – ... ... және ... – ең ... ... таңертеңгілік байқалып, одан әрі оның
концентрациясы прогрессивті түрде төмендейді. Кортикостероидтар деңгейінің
айтарлықтай төмендеуі түн ... мен ... ... 4-те байқалып, сағат 6-дан
8-ге дейінгі аралықта оның концентрациясы күрт ... де, бұл ... 11-ге ... ... ... Осы мезгілде гидрокортизонның 70% сағат 0-
ден 10-ға дейін, ал 30% ... ... 24 ... ... ... Осы тәріздес,
қандағы 11-оксикортикостероидтар мөлшерінің де таңғы және кешкі мезгіл
арасындағы ауытқушылығы 40% болды. ... ... ... ... ... таңғы сағатқа сәйкес келетін оның акрофазасы түрлі
климаттық аймақтарда тұрақтылықты көрсетеді (Новосибирьде – 8 сағ. 50 мин.,
Заполярьеде – 8 сағ. 00 мин), бұл ... жыл ... ... ... ... – 8 сағ. 31 мин., ... – 9 сағ. 35 мин.).
Дені сау ер ... ... ... ... ... ... және сол сияқты тестикулярлы андрогендер -
тестостерон мен дигидротестостерондардың ... ең ... ... уақытқа – 7 сағ. 30 минуттан 16 сағ. 30 ... ... ... Бұл параллелизм қандағы глюкокортикостероидтар
деңгейінің таңғы сағаттардағы төмендеуі ... ... ... ... ... мұның өзі кері байланыстың
гипоталамустық рецепторлары арқылы ... мен ... ... ... ... зәр ... ... экскрециясы да осы тәріздес
заңды ... ... Ол да ... ... ... ... ... деңгейге жетеді, ал түнде барынша төмендейді, 17-ОКС және
17-КС таңғы және кешкіліктегі бөліну деңгейлері 2,5 еселік ... ... мен ... ... ... ... Әйелдердің зәріндегі гормондар концентрациясының минимумы 24
сағаттан 4 ... ... ... 0,7-0,8 мк ... ... ер ... 0,8-1,0 және ... 12-де 1,9 және 1,5 мк моль/л болатын ... ... ... зәр арқылы шығарылатын ең жоғарғы
экскрециясы қандағы оның жоғарғы концентрациясына ... 2 ... ... ... ... ... бөлінетін кортикостероидтарға да
тәуліктік ырғақтылық қасиеттер тән. ... ... ... ... ... ... ... байланысты, бұл ырғақтылық 11-ОКС-дың
экскрециясының ең жоғарғы деңгейі тек жаз айлары кезінде таңғы сағат ... қыс түсе ... 12-ге ... ... ... ... ... деңгейлері жыл мезгілдеріне онша
тәуелді болмауына қарамастан, олардың сілекеймен ... ... ... айтарлықтай байланысты. Бұдан ... ... ... бүйрекүсті бездері деңгейіндегі
автономдылығы жөнінде қорытынды ... ... ... ... ... факторлардың әсерлерін зерттегенде сілекейдің
құрамындағы гормонның жоғарғы ақпараттылығына ... ... ... ... ... кейінгі қандағы ... ... және сол ... ... ... ... картинасы адамның еңбек режимімен ... ... ми ... ... ... ... төмендеуі
демалыс жағдайымен салыстырғанда анық байқалады. ... ... ... ... ... ... концентрациясы циркадиандық
ырғақтылығының инверсиясы байқалған, бұл әрине, соған ... ... ... ... туғызады, аталған ауытқулар камералық
эксперименттер арқылы дәлелденген. Ұйқы мен ... ... 12 ... ... ... 2 күн ... соң 17-ОКС, 8 күннен кейін 17-
кетогентүзуші стероидтардың толықтай жартытәуліктік ырғақты ... ... ... өзгерген алғашқы кештен бастап ... ... ... ... жаңа ... ... ... жүре бастайды.
Кортикостероидтар экскрециясының тәуліктік ырғақтылығының жылжуы
жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... Норильскіде поляр түндері кезінде 17-ОКС пен 17-КГС зәрмен
бөлінуінің екі үлкен шыңы ... ... орта ... 4-5 сағатта,
екіншісі 16-17 сағатта; поляр ... ... ... ... тек ... ... ғана ... Арктикалық экспедицияға
қатысушыларда ырғақтылықтың басқаша өзгерісі тіркелген. Көктем кезінде 17-
ГКС экскрециясының жоғарғы көрсеткіштері тәулігіне екі рет – 8 және 20, ... 2 және 14 ... ... ал жаз бен ... 19-20 ... ... ғана ... сақталған. 17-КС жазғы және күзгі бөлінулері бірқалыпты
болған, тек қыс пен көктем айларында ғана 19-20 ... ... ... ... ... ... ... экскрециясын
зерттеу нәтижелері жоғарғы ендікте ... ... ... ... ... ... фазалық жылжулар, екі пиктің пайда болуы ... ... ... ... ... себептері белгісіз,
дегенмен, жоғарғы ... ... ... ... мен ... және ... режимдерінің өзгерулерінің маңызды
роль атқаратындығы жөнінде болжам ... ... ... күндері мен түндері
кезінде табиғи фотопериодизм адам ... әсер ... ... ... ... датчигінің ролін әлеуметтік факторлар (еңбек пен демалыс)
атқарады. Бұл ... ... ... ... ... жұмыс
кестесімен байланысты болуы мүмкін. Бірақ, бұл ... ... ... тек
гормондардың тәуліктік бөліну ырғақтылығына ғана қатысты болуы мүмкін, ал
олардың ... ... ... ... ... ... ... мен олардың экскрециясының ырғақтылығына
сәйкес бүйрекүсті бездерінің қыртысты қабатының циркадианды активтілігінің
өзгерістері ауренокортикостимулдаушы ... ... ... жүйе ... ... тербеліс деңгейімен
анықталады. Гипоталамус-гипофиз – бүйрекүсті бездерінің қыртысты ... ... ... ... ... негізінен
жануарларға жүргізілген. Бүйрекүсті бездерінің қыртысты қабатына тәуліктік
ырғақтылығын ... ... ролі ... ... ... ... бар адамдарды тексеру және ... ... ... ... тыс жатқан пациенттердің қанындағы 17-ОКС
мөлшерінің ырғақтылығы компенсация ... ... бос ... ... 8 бен 24 ... ... ... Егер ісік
гипоталамусқа жақын орналасса, 17-ОКС ... ... ... ... ... жағдайға көшкен. Кортикоидтардың ... ... ... алып ... соң 2 аптадан кейін ғана
қалпына келген. Сонымен, гипоталамусқа механикалық немесе гипертензиондық
әсерлер ... ... ... активтілігін бұзады. АКТГ зерттеу
– оның гипофиздағы қоры түн ортасында жоғары болатындығын көрсетті, демек,
АКТГ қоры ... ... ... кері ... ... ... ... сағаттарда байқалып, оның қорының азаюы таңғы сағат 8-ге
сәйкес келеді. ... ... ... ... АКТГ
секрециясының күшеюінен соң бірнеше сағаттан кейін ... ... ... ... алдындағы глюкокортикоидтар концентрациясының
көтерілуі тәуліктің осы кезеңіндегі гипоталамус-гипофиз – ... ... ... ... ... ... ... – дені сау
жас жігіттердің таңғы сағат 3-7 кезіндегі велоэрометрмен 5 ... ... ... ... ... ... мөлшерінің артуы мен тап
осындай жұмысты 11-19 ... ... ... ... болмайтындығы. Жоғарыда келтірілгендерден ... ... ... ... ... АКТГ
деңгейінің ауытқушылығымен ... ... ... ... қорытынды жасауға болады. Бұл ырғақтылықтарды
салыстырғанда ғана ... ... ... ... ... ... ... толықтай жоғалуымен
дәлелденеді. АКТГ өнімінің көбеюі ... ... ... мен ... бездерінің қыртысы қабатының активті кезіндегі
АКТГ түзілу интенсивтілігінің артуы АКТГ ... ... ... мен АКТГ ... ... бездерінің қыртысты қабаты арасында
кері байланыс бар екендігін болжауға ... ... Кері ... ... ... әрекеттестік толқын тәрізді процестердің ішкі
механизмі болып есептеледі және жеткілікті ... ... ... ... береді. Процесс шектен тыс күшейіп немесе әлсіремейді,
өйткені оған қарсы бағыттағы процесс автоматты түрде іске ... да, ... ... ... ... етеді. Осы кері байланысты табу
клиникалық және ... ... ... ... түсінуге мүмкіндік береді. Мысалы, аддисон ауруымен ауыратын
адамдардағы АКТГ-ң таңертеңгі сағаттардағы жоғарғы ... мен ... ... ... ... ... ... деңгейінің жоғалуын кортикостероидтардың бұзылған бүйрекүсті
бездеріндегі түзілу ырғақтылығының бұзылуымен және АКТГ өнімінің тәуліктік
ырғақтылығының бұзылуына ... ... ... осы ... ... жасанды түрде қалыптастыруымен түсіндіруге болады. Неліктен
гипофизэктомиядан ... ... ... ... ... ... тұрақты жылдамдықпен АКТГ енгізгенде ... ... ... осы кері ... принципі түсіндіреді.
Адренокортикальды гормондар өнімінің ... ... ... кейін бірден іске қосылмайды. Қандағы 17-ОКС ... ... өтуі үш ... ... ... ал 17-
гидроксикортикостероидтардың таңғы сағаттардағы ... бала ... ... соң ... ... бұл ... оның ... ортамен
температуралық ырғақтылығы арасында тұрақты байланыс қалыптасып үлгіреді.
Балалардағы ... ... ... ... ... ... ... кейінгі алғашқы екі аптада зәрмен бөлінетін
кортизол мен кортикостеронның тәуліктік ... онша ... ... ... ... ... ... ырғақтылығы
балаларда туылғаннан кейін 2-3 аптадан соң және ондағы кортизол мен ... ... ... 6-10 ... арасында
байқалып, түске таман тұрақталады да, одан әрі қайта төмендейді. Баланың
одан арғы даму ... оның тек ... ... ғана ... бала ... кейінгі алғашқы жарты жылда таңғы сағат 6 мен 9
аралығында ... 0,143 мкг 17-КС ... ... 21 ... ... ... ... экскрециясы 0,109 мкг дейін төмендейді, одан арғы жарты жылда
олардың шамасы арта береді: гормондар экскрециясы 6-9 сағ. 0,196 мкг ... ... 0,130 мкг ... ... ... ... тобы – минералокортикоидтар да
тәуліктік ырғақтылық режимі бойынша түзіледі. ... ... ... ... ең көп мөлшері таңғы сағат 7-де байқалады; жұмыс
кезінде сағат 15-те екінші көтерілуі қосылады, бұл күн бойғы ... ... ... ... ... ... сәйкес. Фаза бойынша
альдостерон экскрециясы глюкокортикоидтар бөлінуінің алдында жүреді: ... ... ... ... және ... ... ересектердегі
акрофазасы таңғы 6 сағатта көрініс береді. Бұл жерде де жоғарғы енділіктің
әсері көрінеді. ... ... ... ... экскрециясы тек қана көктемде (сағ 7-де жоғарғы) және күзде
(сағ. 11-де жоғарғы) байқалған, ал ... жазы мен ... ... Бұл
жағдайда күн мен түн ауысуының болу-болмауы белгілі роль атқаруы мүмкін.
Бүйрекүсті бездерінің милы ... ... ... қыртысты қабатына қарағанда аз зерттелген. Соған қарамастан,
дені сау ер адамдардың ... ... ... ... ... ... зәрдегі экскрециясының ең жоғарғы көрсеткіші
күндіз байқалды, ал түн кезінде ... ... және ... ... ... ... бөлінуі көбейген. “Косинор” программасын
қолданғанда норадреналин мен ... ең көп ... 15-19 ... ең аз ... түнгі 23-3 сағатта тіркелген. Бұл ... ... ... алмасуы бұзылған кезде
хронобиологиялық норма ретінде ... ... ... және ... ... таңертең және күндіз байқалатын жоғарғы экскрециясын
адамдардың осы ... ... және ... ... байланысты болуы мүмкін деп көрсетеді. Түнгі сағаттарда
азайып, таңертеңгілік ... ... ... ... реакциясын бейнелейді. Бұл реакция таңертеңгі сағаттарда
гормондар мен симпато-адреналдық ... ... ... ... ... ... ... бастапқы буындарды жинақтауға
бағытталған.
Кортикостероидтар өнімінің ырғақтылығы ... ... ... тәуліктік ырғақтылығы да бала туылғаннан кейін белгілі
бір уақыт ... ... Дені сау ... ... ... жылында адреналиннің зәрмен бөліну деңгейінің ең көп мөлшері таңғы
сағат 3 пен 6 ... ... да (0,27 мкг), ... түсуі 12-15 сағатта
0,18 мкг дейін ... ... 24 ... қайта көтеріледі (0,22 мкг).
Норадреналин экскрециясының екі шыңы бар – 9-12 сағатта (0,52 мкг) және ... ... (0,51 мкг). 6 ... бір жасқа дейін ырғақтылықтың осы көрінісі
сақталады. 4-6 жаста адреналин, норадреналин, ... және ... ... ... 6-11 сағ. синхронды жоғарылап, 11-16 ... ... де, ... және түнгі сағаттарда төмендеу жайлап
жүреді. Бұл авторлардың пайымдауынша, ересек балалардағы ... ... ... 6-да ... ... да, бұл ... ... 18
сағатқа дейін сақталады.
Адренокортикостероидтар мен катехоламиндер ... ... ... ... “уақыт датчигі” немесе көптеген клеткаішілік мезгілділік
процестерді уақытша координациялауда организмнің қоршаған орта ... ... ... ... және организмнің ... ... ... ... ... эндогенді синхронизатор деп
қарауға болады.
Организмнің тіршілік функциясын реттеуде қызметі тәуліктік ... ... ... без ... ... ... ... роль
атқарады. Бірақ тиреоидты функциялардағы сағаттық динамика туралы түрлі
авторлардың мәліметтері бірдей емес ... ... ... ... ... қызметі тікелей
аденогипофиздің бақылауында болады. Адам қанындағы ТТГ мөлшерінің тәуліктік
ырғақтылық өзгерістері туралы ... ... ... ТТГ ... ... оның ... түнгі немесе таңғы кездегі көбеюі
(23 сағаттан таңғы 7-ге дейін) мен күндізгі ... ... (сағ. ... сағ. ... жатады. Қандағы ТТГ деңгейінің артуы, әдетте, ұйқыға дейінгі
2-4 сағат арасында ... бұл ... ... ... ... ... басымырақ болады.
1-кесте
Адамның қалқанша безінің тиреоидты функциясының тәулік бойғы ең жоғарғы
және төменгі көрсеткіштері
| | | | | |
| | | | | ... ... де ... ... ... Оның ең жоғарғы
мөлшері таңертеңгі сағат 7-де байқалады, өйткені бұл кезде ... ... ... ... ... ал ... гормон кешкі сағат 19-да
төменгі деңгейіне жетеді. Қандағы паратгормон мөлшерінің тәуліктік ауытқу
акрофазасы 7 сағ. 15 ... ... ... – 12 сағ. 30 ... Адамдарда түннің бірінші жартысында ... ... 2-4 ... ... бұл ұйқының жай ... ... ... және осы ... ... ... ... Әйелдердегі лютеиндеуші гормонның деңгейі ұйықтар алдында
азайып, оянғаннан соң 7-9 сағат өткенде ... Зат ... ... ... ... алмасу процестерінің тәуліктік ... ... ... ... қандағы мөлшері мен олардың
экскрециясының деңгейіне байланысты. ... ... ... ... негізіне активті кезеңіндегі катаболизмдік
процестердің, тыныштық кезінде анаболизмнің басым ... ... ... ... күндізгі сағаттарда қандағы ... ... ... ер ... ... барынша көбею шегі 20 сағатта байқалып, түнгі сағат ... ... ... мочевинаның, аминоазот пен жалпы ... ... ... (12,9 г, 197 м 2, және 8,52 г) ... ... шығарулары арасындағы (12 г, 175,6 мг және 7,63 ... онша ... бұл ... ... ... ... ... дәлелдейді. Егер адамдардың күндіз тамақтанатынын, осы мезгілде
олардың физикалық және психикалық ... ... ... және ... ... ... ескерсек, онда белок алмасу процесінің түнгі
сағаттардағы төмендеуі емес, керісінше, жоғары деңгейде болатындығы жөнінде
айтқан жөн.
3-5 ... ... ... тән ... алмасу өнімдерінің түнде
түзіліп, күндізгі сағаттарда көбеюімен байланысты байқалатын бір ... әлі ... ... және ... ... сағ. ... 21 дейін және таңғы 3-тен 6-ға дейінгі аралықта екі өркешті суретке
ұқсаған. ... ... ... ... ... және осы ... ... түзілмеуіне байланысты глютамин қышқылының
байланысқа түспеуі салдарынан күндізгі сағаттарда аминоазот бөлінуі ... және ... ... ... ... ... күкірті
аминқышқылдары, лейцин, изолейцин, метиоцин, лизин, треон, валин ... ... Бір ... ... ... ... ... бездерінің
қызметі іске қосылғаннан кейін 7 жастан бастап қалыптаса бастайды.
Адам қанындағы гистамин және ... ... ... ... ... ырғақтылығы да зерттелді.
Күннің әр түрлі мезгіліне қарай сау адамдардың қанындағы ... ... (Г) ... мен ... (ДО) ... (по [77]):
| | | | | |
| | | | | ... ... ... ... ... кешкі және түннің
алдында айтарлықтай ... ... ... ... ... ... көбеюлері зерттелінушілердің
көпшілігінде тәуліктің осы мезгілінде ... ... ... ... ... бейнелейді. Гистамин жүйесі
активтілігінің ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Липидтер алмасуының хронобиологиясын зерттеу нәтижелері сау ... 0-4 ... ... ... және ыдырау процестерінің
теңесетіндігін, бірақ қандағы бос күйіндегі май ... ... ... ... 4-тен 12-ге ... ... ... артады. Бұл кезде қандағы холестериннің қандағы үшглицеридтер
саны мен холестерин ... ең ... ... жеткен, ал ... ... ... сағат 12-де барынша көтерілген. 12-16 сағат
аралығындағы кезеңдерде қандағы липидтердің көбеюі басталады және оның ... ... ... ... 24-ке ... ... ... өзі сергектік
кезеңдерде липогенездің күшейгендігін көрсетеді. Осы фонда сағат 16-дан
бастап ... ... ... ... басталады. Сонымен,
холестерин жоғарғы деңгейге жеткенде қандағы липидтердің мөлшері таңертең
және күннің алғашқы жартысында төмен болады; ал ... ... ... ... ... азаяды. 36-37 жастағы сау адамдардың қанындағы
холестерин концентрациясының ... ... ... 7-де ... сағат 2-де төмендейтінін Р.М.Заславская да атап көрсеткен. Одан
басқа қандағы қанықпаған май қышқылдарының сағат 12-де ... ... ... және сол ... ... ... мен ... ырғақтылықтары байқалмайтын да жазған. Керісінше, 16-25 ... жас ... ... ... ... таңғы сағат 2-де, ал
бета-липопротеидтер түнгі сағат 22-де аса ... ... ... мен май ... ... деңгейлерінің
ауытқу заңдылықтары байқалмаған.
Липидтер алмасуының тәуліктік ырғақтылығының ... ... ... оның жыл ... мен ... ендіктерге
тәуелділігі анықталған. Жазда ... ... ... ... ... сағат 2-де ең жоғарғы деңгейіне көтеріліп,
Новосибирск жағдайында акрофазасы 21 сағ. 45 мин. тура ... ... бұл ... ... 15-ке ауысады. Новосибирск тұрғындары
үшін қандағы май қышқылдарының шамасы таңертеңгі 10-да көтерілген. ... 14 сағ. 30 мин. ... ... қант ... ... ... онша ... оның 10 сағ. 30 минуттағы нақтылы емес акрофазасы байқалғанымен,
ырғақтылық амплитудасы 5-10% ... Адам ... қант ... ... ... мәліметтер де бар, оның ең жоғарғы көтерілуі
сағат 17-де, ал төменгісі – ... ... ... ... ... ... ... ырғақтылығы рельефті түрде ... ... ... ... ... оның ... көтерілуі 30 мин.
өткеннен байқалса, түнгі уақытта 60мин. өткеннен соң көрінеді. Бұл сәтте
қанттың гипергликамиялық ... мен ... ... ... ... ... ... уақыттардағы қант қисықтығы диабетпен
ауырғандардағы өзгерістерге ұқсас ... Бұл, ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Қандағы неорганикалық компоненттер де тәулік бойына ... ... ... ... 16-да ... ... 4-те ... ал темірдің
мөлшері сағат 7-13 аралығында көтеріледі деген ... ... ... ... 20-27 ... адамдарда қандағы
калийдің концентрациясы түске таяу көтеріліп, кешкі және түнгі сағаттарда
біртіндеп төмендейді. 36-76 жаста калий ... ... ... ... 7-ге, ... ... сағат 2-ге ауысады. Түнде неорганикалық
фосфордың деңгейі төмендегенмен, марганец, кремний, мыс және ... арта ... ... ... ... ... неорганикалық
заттар санының ырғақтылығы бойынша ... ... ... өзгеше.
Тәуліктік ырғақтылық акрофазасы калий үшін түнгі сағат 1, натрий – 22
сағат, фосфор – 2 сағ. 30 мин, ... – 19 сағ. 30 мин, ал ... үшін ... 15 мин. ... ... ... шығарылатын көптеген неорганикалық
компоненттердің тәуліктік экскрециясына да ырғақтылық ... тән. ... ... ... мен ... активтілік мезгілмен сәйкестене отырып –
күндіз, ал неорганикалық фосфат пен ... ... ... шығарылады.
Көптеген экскреторлық ырғақтылықтар тамақ пен суды ... ... бір ... ... 1-3 ... ... ... де сақталады.
Балалардағы неорганикалық ... ... ... қисықтығының
кейбір ерекшеліктері бар. Емшек еметін балалардағы ... ... ... ... ең көп мөлшері 6-12 сағата байқалады да (калий – 701 ... - 500), 18-23 ... ... ... – 92 мг, натрий - 383) барынша
төмендейді, яғни тәулік ... ... ... 1,8, ... – 5,5
есеге төмендейді. Бала ер жеткен сайын натрий мен ... ... ... ... 14-21 ... ең ... ... мезгілге қарай ауысады; 3-
7 жаста неорганикалық заттар экскрециясының ересек организмге тән тәуліктік
ырғақтылығы қалыптасады (2-кесте).
2-кесте
Тәулік бойына зәрмен ... (мг) ... ... және минимальды маңызы
| | | | | |
| | | | | |
2 ... ... ... түрлі неорганикалық заттардың уақыт
бойынша біртіндей бөлінуінің ... бір ... бар ... ... ... ... ... ауысуы бойынша уақытты есептейтін
сағатпен салыстыруға болады. Калийдің бөліну биіктігі ... ... ал зәр мен ... шығарылуы жоғарылайды. Келесі үш сағатта
(15-18 сағ) неорганикалық ... пен ... одан әрі мыс пен ... ең
соңында кальций мен магнийдің экскрециялары максимумға ... ... ... ... ... ... осы ауысу фазасы
метаболизмдік процестердің біртінділік заңдылықтарын және ... ... ... зат ... ырғақтылығының қатал иерархиясын
бейнелейді. Тәуліктік ырғақтылықтар неорганикалық ... ... ... ... да ... Адам сілекейімен натрийді (27,7 мг%) және
калийдің (72,5 мг%) ең көп ... ... ... 7-де ... ... ... мөлшердегі шығарылуы (16,6 мг%) 15 сағатқа, ал калийдікі
(66,5 мг%) сағат 23-ке ... ... ... ... ... мен И.Е.Оранскийлер де келтірген. ... ... ... мен ер ... сілекейлерінің құрамындағы натрий
концентрациясының максимальды деңгейі (27,6 және 28,4) сағат 4-те байқалып,
сағат 8-де 18,3 және 19,2 ... ... ... ... ал ... 12,6 және 15,2 ... ... тұрақтайды да, кейіннен біртіндеп
қайтадан көтеріледі. 17-ОКС зәр және сілекей ... ең көп ... 12-ге ... ... ... ... натрий экскреторлық
функциясы мен бүйрекүсті бездерінің глюкокортикоидты функциясы противофаза
жағдайында деп қарауға ... ... ... нерв ... ... ... бездерінің функциясының төмендеуімен
қабаттас жүрсе, керісінше парасимпатикалық нерв ... ...... ... тұрақты тұрғындарындағы тердің
құрамында кездесетін натрий мен калийдің күндізгі сағаттағы ... ... ... 5,1 және 15,0% артса, кешке ол көрсеткіштер
соған сәйкес 43 және 64 % ... ... ... ... ... ... ... тердегі калийдің деңгейі таңертеңнен
кешкі бағытқа ... ... 6,8 м ... натрий болса 0,6-дан 2,8 дейін
көтерілген.
3.4. Қан ұюының тәуліктік ырғақтылығы
Қандағы лейкоциттер санының тәуліктік ... ... 24-те ... ... таңғы сағат 4-8 аралығында ... ... Бұл ... базофильдер, моноциттер және эозинофильдер саны
таңертеңгілік және күндіз кортикостероидтардың өсу ... ... ... ... ... 7-ден 22 ... 33% артқан.
Солтүстік тұрғындарында эозинофильдер санының таңғы сағат 7-де максимум,
кешкі сағат 19-да минимум дәрежесіне ... ... ... ... ... ... сағат 19-23-тегі ең жоғарғы деңгейінен сағат
11-де ең аз мөлшерге жеткен, ал батыс Сібір тұрғындарында ... ... ... ... саны 10-13 сағат аралығында
минимумға дейін азайғанымен, әйелдердегі гемоглобин деңгейі тәулігіне екі
рет – 13-16 және ... 21-1 ... ... ... ал ер ... ... екі ... қисықтық шыңы 13 және 14 сағат ... ... ... ... ... ... жыл мезгілдері мен
организмнің жекелік ерекшеліктері айтарлықтай әсер ... ... ... күз ... ... ... шегі ... 11-де, лимфоциттерінікі сағат 19-да ... ... ... ең жоғарғы көрсеткіштері 7 және 23 сағатқа ауысқан. Ал,
жеке адамдардың көрсеткіштеріне келсек, ... ... ... ... 16-ға, кейбіреулерінде 16-дан 10-ға дейін,
үшіншілерінде – ... 19-ға, ал ... бір ... бірнеше рет көтерілу
өзгерістеріне сәйкес келген. Осыған байланысты тәуліктік динамикасының
орташа көрсеткіштерін эталон ... ... ... лейкоциттерді, нағыз
шындыққа жанаспайды.
3.6. Дене температурасының тәуліктік ырғақтылығы
Дене температурасының өзгерістері алмасу процестерінің белгілі ... ... бола ... айқын тәуліктік ырғақтылыққа ие болады. Ол,
әдетте, бағыты ... ... ... ... ... ... Ректальды температура – сағат 3-тен 15-ке дейін көтерілетін
және сағат ... 3-ке ... ... екі ... тұрады; маңдай
терісінің температурасының жүру ... ... ... жақын;
саусақтың ұшы мен табан терісіндегі температураның ... ... ... ... ... салыстырғанда айнымалы сипатта болады. Осы
тәріздес зерттеулер дене температурасының бір сағаттағы көтеріліп, түсуі
өзара ... ... ... ... бұл – ... ... ... қозғалыстары мен тынығу
кезеңдерінің ... ... ... Дене ... ... ... 9-дан 12-ге дейін көтеріліп, сағат 20-ға дейін ... ... да, одан ... сағат 3-4-те ең төменгі дәрежеге дейін төмендеуі
немесе сағ. 15-тен 23-ке дейін (36,60С) 18 сағ. ... ... ... ... 7-де ... нүктені көрсетуі мүмкін. Сағат 3-те
абсолютті төменгі ... пен ... ... ... ... 81%-да ... қалғандарында ол инвертиривтелген.
Тәуліктік температура қисығының синусоидты суреті тек ... ... ... 1 жастан 15 жасқа дейінгі балаларда бұл ... 11-15 ... сағ. ... және 1-4 ... төменгі көрсеткіш жағдайында болады. 15-
17 жастағы жасөспірімдерде температуралық ырғақтылықтың екі түрі белгілі.
Бір түрінде екі өркешті ... тән ... ... ... ... ... төменгі минимумды ересектерге тән бір өркешті температуралық
ырғақтылық ... ... ... ... және ... ... ... көтеріле келе, сағат 16-да ... ... ... ... ... ... ... сай өзгеріп отырады,
ол жас ... ... 1,30С ... мектеп жасындағы балалар мен
ересектерде 0,8-0,90С дейін төмендейді. Жекеленген ... ... ... аз болу ... ... факторлардың – шаршау
немесе тамақтану режимінің бұзылуы - әсер етулері нәтижесінде ырғақтылық
бұзылуы деп бағаланады.
3.7. Қан ... ... ... ... ... ... – кез келген адам сезіне алатын организм
қызметінің мезгілді көріністері.
Бұдан 40 жыл бұрын Г.В.Ланч артерия қысымын физиологиялық ... ол ... ... ... бағанасымен есептегенде 5-10 мм
ауытқып отыратындығына назар ... 21-22 ... ер ... ... ... ... ... барлық зерттелушілерде
бүйірлік диастолалық және соңғы синхронды өзгерістерінің ең жоғарғы деңгейі
сағат 23-тебайқалатын, таңғы сағат 3-те ... ... ... одан ... ... 7-де қайта көтерілетінін айқындаған. Осыған ұқсас динамикалық
өзгерістер де төмен болса (с.б. 108,94 мм), сағат 9-да ... ... мм), одан әрі ... 12-ден 21-ге дейін с.б. 113,94-116,31 мм
деңгейде сақталған. Аталған жұмысқа жақын ... 19-23 жас ... ... тыс ер ... да ... Кешкі сағат 22-23-те АҚ су
жоғарғы диастолалық (с.б. 65,4 мм), ... ... (с.б. 125,1 ... ... (с.б. 105 мм) және ... гемодинамикалық (с.б. 83,8
мм), ал ... ... ... с.б. 61,4; 112,8; 97,1 мм ... келетін
төменгі көрсеткіштері байқалған.
Сонымен, сау адамдардағы АҚ тәуліктік өзгерістері таңертеңнен түске
дейін көтеріліп, кешкілік және түн ... ... ... ... ... қан айналысының түнде, әсіресе сағат 3-те ... ... ... бұл ... АҚ ... ... емес, оның
систолалық және диастолалық қысылымының арасындағы айырмашылықтардың маңызы
зор, мұның өзі қан айналу деңгейіне әсер етуі ... ... ... ... АҚ ... оның ... ... өзгеше нәтижелері алынған. Сағат 8-ден 20-ға ... ... ... ауытқулары байқалмаған, дегенмен АҚ сағат 12-де
АҚ ең жоғарғы ... (с.б. 118 мм), ал ... 20-да ең ... ... ... 12-20-да диастоликалық қысым – с.б. 76-дан 61,5 мм
көрсеткіште тіркелген. Бұл жерде, мүмкін, ... ... әсер ... өйткені полярниктердегі АҚ тәуліктік ырғақтылығының өзгерістері
осыны ... ... АҚ ... қыс ... сағат 23-те жоғарылап,
сағат 15-те төмендеп отырады, ал күзде айтарлықтай ауытқулар байқалмайды.
АҚ тәуліктік ... ... ... ... ... ... де байқалған, қалыпты адамдармен салыстырғанда олардағы
ырғақтылықтар толықтай инвертирленген.
Адамдардағы АҚ тәуліктік ... ... пен оның ... ... туындысы ғана емес, артерия қан тамырларының
қызметіне әсер ... ... ... да ... Бұл – ... ... мен ... – 11 өнімдерінің ... ... ... ... 4-8-де ... түрінде көрініс береді. Қанда
жинақталған рениннің деңгейі қан айналысының үлкен шеңберіне әсер ... АҚ ... ... ... ... ... рениннің тәуліктік
ырғақтылығына сәйкес шеткі қан тамырларының серпімділік ... ... ... ... 7-де ... ... ... адамдардың
тіршілігіндегі тәуліктік стереотиптердің алуан түрлілігі бір ... ... ... кезде, АҚ өзгеруіне фон жасауы әбден мүмкін. ... ... ... ... ... ... реттейді. Бұл жүйе адамдарда онтогенездік даму ... да, ... ... ... оның АҚ әсер ... Адамдардағы
пульс жылдамдығы 16-22 сағат ең жоғарғы шыңына жетіп (75 ... ... ең ... ... (58 мин/соғу) көрсетеді, бұл көрсеткіш орташа
тәуліктік ауытқуы минутына 18-19 жылдамдық ... ... ... ... жаз ... тамыз айында байқалады да,
наурыз айындағы оның өзгерісі 24 сағатта басталады. Пульс ... ... ... қалыптасуындағы маусымның ролі ... ... ... ... Ең ... ПЖ (76,2-79,1 мин/соғу)
күзде, сағат 11-ден 19-ға дейін ... ... бұл ... ... ... ... ... тәуліктік ырғақтылық процесінің қалыптасуы
басқа да ырғақтылықтар сияқты ұзаққа ... ... 15-17 ... ол ... ... Олардың кейбіреулерінде
ересектерге тән ырғақтылық байқалған – сағат ... 22-ге ... ... және ... максимум деңгейіне жетіп (77,9 мин/соғу), таңғы сағат
4-8 ең төменгі жылдамдықты ... (59,9 ... ... ... ырғақтылық тұрақты режимге әлі өтпеген, сондықтан оларды
12-20 сағатта жоғарғы ... 16 және 4-8 ... ... ... ... ... екі биіктікті тәуліктік қисығы байқалған.
Жүрек жиырылуының тәуліктік ырғақтылығының негізіне ... ... ... ... ... ... ... жекеленген жүрек қызметін және жүйке клеткаларының культурасының
ырғақтылығын ... ... ... ... үш ... ... бұл ... егеуқұйрықтың пульсінің жылдамдығы мен оның
қозғалыс активтілігінің мезгіліне ... ... ... ... ырғақтылығы сыртқы орта жағдайларының өзгеруіне сәйкес ... ... ... ... эндогенді жүрек
ырғақтылы болатындығы жүрек трансплантациясы жағдайында ... ... ... аурудың ЭКГ 72 сағат бойы тіркеген; реципиенттің
жүрегінен тек синус түйіні ... оң жақ ... арқы ... ... ЭКГ екі тіс Р ... оның ... – отырғызылған
жүректің синустық түйінінен шыққан импульстар ... ... ... ... жұмысын, екіншісі – эктопикалық – ... ... ... активтілігін бейнелейді. Операциядан 32 күн өткеннен кейін
трансплантанттың ... ... ... мен қалған бөлімінде
ешқандай айырмашылықтар байқалмаған (4 сағ. 48 мин. және 5 сағ. 44 ... ... ... ... ... шың сол уақыт интервалында қала
берді, ал реципиентте ол 6 сағ. 24 мин. ... Бір ... соң ... ... мен ... ... ... жүрегінің ырғақтылық жиілігі 22
сағат 48 мин, ал ... ... ... ... – 2 сағ. 42 ... Осы ... донор жүрегінің тербеліс ырғақтылығы жыл бойы 23-24
сағат аралығында ... ... ол 24 ... 32 ... ... ... донордың жүрегі донор организміне
тән жүрек жиырылуының циркадиандық құрылысын сақтаған және ... ... ... ... ... сәйкес келмеген. Осыған
байланысты донор ... ... ... ... дербес
параметріне сәйкес қызмет атқарған, мұны эндогендік реттелудің генетикалық
ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... реттелушілік процестері
мүшелер деңгейінде жүректің тәулік бойы стереотипті қызметін есте сақтап,
бақылау ... ... ... ... басқа ырғақтылық
параметрлерінің дербестігі донор мен реципиент клеткаларындағы клеткаішілік
сағаттардың уақытты есептеудегі айырмашылықтарын қамтамасыз етеді.
Қан ... ... ... ... ... қан ... бойғы өзгерістері жатады. Жас адамдардың иық белдеу ... қан ... ... 7 сағ 30 мин ... сағат 13-те ең
жоғарғы деңгейге ... одан әрі ... ... ... ... тұрақты деңгейінің сақталуында артериялық қан тамырларындағы
кедергіліктердің маңызы зор. ... ... ... ... ... ... 7-ге қарсы көтеріліп отырған, ал күндізгі және
кешкі ... ... ... ... ... ... ... үлес кедергілерінің динамикасы басқаша болған: кешкі және
күндізгі сағаттарда біршама төмендеп, сағат 22-де минимумға ... ... 2-де ... көтерілген. Бұл мәліметтер қан тамырларындағы энергияның
жұмсалу тұрғысынан қарағанда біршама қызықты көрінеді. ... ... қан ... ... ... энергияны қанның
ағысына жұмсауға мүмкіндік беретін шеткі қан тамырларының кедергілеріне
қатынасы сағат 22-де максимум ... ... ... 2-де ең ... ... одан әрі ... 7-ге дейін қайта көтерілген. Кейбір
жағдайларда кешкі көрсеткіштер таңғылармен салыстырғанда 52% артып отырған.
Бұдан ... ... ... ... ... кешкі кездерде көбейіп, оның
аз мөлшері ғана қан тамырларының ... ... ... ... ... ... жүйесі кешкілік қолайсыз жағдайда қызмет
атқарып, қанды жылжытуға бағытталған миокардттың, жұмысы үнемсіз жүреді.
Тәулік бойы жүректің электрлік активтілігі де ... ... ... кезінде мыналар анықталады: Р-R, Q-T6 ORS6 PQ6 QPSt және ... ... ... ... ... ST ... күндіз
изоэлектрлік сызықтан жоғарыласа, түнде – жоқ; R вольтажы күннің екінші
жартысында барлық ... ... Р және Т ... ... Т ... ... 20-да ... деңгейіне жетіп, сағат 4-те минимумға
дейін төмендейді. Бірақ, С.В.Григорьянның мәліметі бойынша, ЭКГ-дағы Т тісі
ІІІ, IV және V ... ... ... 13-13 сағ 40 мин ... ... ал
VI тарамдағы максимум 17 сағатта байқалған.
Кейбір гемодинамикалық көрсеткіштердің ... ... ... ... адамдар тұратын аймақтағы жыл мезгілдері мен
географиялық ендік әсер етуі мүмкін; гемодинамикалық ... ... ... ... жеке ... ... де анықталады.
Еңбекке қабілеттігі әр түрлі адамдардағы биоырғақтылықтың барысын ... ... ... ... ... ... қабілеттілігі төмен
адамдардың тәуліктік ырғақтылығына тек жүрек ... ... ... ... ... ... жүрегінің жиырылу жылдамдығының ең
жоғарғы көрсеткіші күннің екінші жартысында тіркеліп, ... ... (ЖМК) мен ... қан ... ... кедергілер тәулік бойы
өзгермеген. Еңбек қабілеті орташа адамдардан ... ... ... ішкі ... ... ... ... қуаты, сағат 11-
ден 23 дейінгі жүректің минуттық көлемінің артуы және ... ... ... ... қан ... кедергілерінің көбеюі сияқты мәліметтер
алынды. ... ... ... ... бұл ... барлық
көрсеткіштердің ырғақтылық амплитудалары бойынша ... ... ... ... ... ... ырғақтылығы жекелеген адамдардың
физикалық жағдайына тікелей тәуелді болады. Еңбек және демалыс режимі ... ... ... ... ... ... ... туындатады, осыған байланысты АҚ, жүрек
жиырылуының жылдамдығы мен дене ... ... ... ... 4 ... ... ... І тип – “қалыпты”: минимальды мәні түнде
және таңертең байқалады, ал қалған уақыттарда олар жоғарғы ... ... тип – ... ... түнгі және таңғы сағаттарда параметрлерінің
мәні максимальды ... ... да, ... уақыттарда төмен; ІІІ тип –
“тербелмелі”: тәулік бойғы өзгерістері ... ... ... тип – “тұрақты”: көрсеткіштері тәулік бойы өзгермейді. Қалыпты ... ... АҚ ... ... 81%, ... 71,4% ... ... АҚ диастолалық және жүрек
жиырылуының ... ... сай ... (39,1 және 23,8%). ... ... мен ... диастоласы ІV тип бойынша өзгерген. Жұмыс күндері АҚ
систоласының ... ... мен дене ... ... ырғақтылығы сақталғанымен, жүректің ... ... ... ... және осы ... ... ... жататын
тексерілушілердің саны 60% дейін артты. Сонымен, адамның ... әсер ... тағы бір ...... ... мен
физикалық жүктеме анықталды.
3.8. Газ алмасуының тәуліктік ... мен т.б. ... ... ... ... ... рО2 ... артериовеноздық айырмашылықтары 12 сағатта жоғары
(с.б.б. 700 мм) болады да, таңғы сағат 4-те су ... ... ... ... рСО2 ... ... ... 8-10 және 18-де, ал 14 және
0-4 сәйкес келетін төменгі ... екі ... ... ие ... ... күндізгі сағаттарда тканьдердің оттегін көп жұмсап, ал түнде аз
пайдаланатындығын көрсетеді. Көмірқышқыл газы ... және ... ... ... процесінің осы тәріздес ауытқуы оттегін
пайдалану деңгейімен байланысты. Ол ... онша ... ... 261 мл ... ... 311 мл ... ал кешке 319 мл жоғарылайды.
Капиллярлық қандар үшін РО2 жоғарғы көрсеткіші гемоглобиндердің ... ... ал РСО2 ... ... ... ... ... 16 сағат
40 минутта вена қанындағы буферлік жүйелер акрофазасының, ал түнде РО2 ... 54 мин) және 0 ... 50 ... ... ... ... ... рСО2 басқа капиллярлық қанның барлық көрсеткіштерінің
акрофазасы бір мезгілді ара қашықтықта – ... ... 16 сағ 30 ... ... ... вена ... ... жағдайдағы барлық
параметрлер өзара бір-бірімен ... жоқ, тек ... ғана ... ие. Мұны вена ... ... ... адам
организмінде жүретін метаболизмдік ... ал ... және ... газ алмасуы сыртқы ортаның тигізетін әсерінен және әлеуметтік
ортаның ... ... ... ... тәуелді
екендігімен түсіндіруге болады. Соңғы көрсеткіш күндіз адамдардың активті
кездерінде сыртқы тыныс алу процесі жоғары, ал ... және ... ... ... ... жас адамдардың өкпесінің тіршілік
сыйымдылығы сағат 15-16-да 4614 4659 м жетсе, сағат ... 200-300 ... ал өкпе ... ... деңгейінің таңертеңгілік және
күндізгі айырмашылықтары 11100 мл тең.
Сонымен, күндізгі кездегі өкпе вентиляциясының қарқындылығы ... ... ... газ ... ... ... арттырады.
Сонымен қатар, газ алмасуының тәуліктік ырғақтылығында ішкі тұрақтылық,
эндогенділік бар, өйткені ... бос ... ... стандарттық
жағдайдағы газ алмасу ырғақтылығы өзара аса көп ерекшеленбейді. Бұған дәлел
ретінде сағат 18-де ең биік ... ... ... 22-ден 11-ге дейін
төмендейтін бронх өткізгіштігінің газ ... ... ... ... ... ... ... тәуліктік ырғақтылығы
Ас қорыту жүйесіндегі биоырғақтылықтар жоғарғы жиілікті немесе
ультрадианды ... ... ... ... жолында минутына 3-тен
30 циклға дейінгі жиіліктегі базальді электрлік ырғақтылықтар; 24 ... ... 7-14 ... ... бар, ... ... 90 минуттық
ырғақтылық негізгі орынды алады, бұл ырғақтылық орта ... ... ... ащы ішектің активті қозғалысының 20 мин тербелісінен тұрады, осы ... ас ... ... ... ... мен 70 мин ... келеді.
Ұйқы кезінде қарын сөлінің бөлінуі орта ... 60% ... ... ... ... ... жолмен тітіркендірсе, қарын сөлі
күндізгіге қарағанда екі есе кем ... ... бос ... ... ... ... қарын сөлінің ас қорыту қабілеті
төмендейді. Мұнымен қатар түнгі ұйқы ... ... ... күндізгіден онша айырмашылығы болмайды, 12 елі ... ... аса ... емес. Түнде бауыр мен ұйқы ... ... ... ... ... ... ... бауырда
гликогеннің, белок пен РНҚ ... ... ... ... ... ас организмде гормондық өзгерістерді туындатады, бұл өзгерістер
өз кезегінде гормондық циркадианды ... ... ... ... ... ... ... дайындайды. Тамақты қабылдағаннан кейін
10 мин өткен соң панкреаттық полипептидтердің деңгейі біршама көтеріліп,
яғни 20 және 90 ... ... ... ... Сол сияқты 45
минуттан ... ... де ... ... ... соң ... таяу ... инсулин мен панкреаттық глюкагонның деңгейі жоғарылап,
80-ші минутта инсулиннің концентрациясы максимум жағдайында болады. ... ... ... ... 4 ... ... соң ... келеді.
Бұлардан басқа, тамақтану кезінде глюкозаның концентрациясы 30 минутта ең
жоғарғы мәніне жетіп, 90 ... ... ... қалпына келеді, бұл кезде
картизол мен пролактинның да ... ... 60 ... ... ... ... 1,5 сағат өткен соң төмендейді. Сонымен ас қорыту
жүйесінің ырғақты құрылымы тамақтану ... ... ... болады. Көпшілік жағдайларда ас қорыту жүйесінің тәуліктік
ырғақтылығы ... ... ... стандартты тамақ қабылдауға
бағытталған жауап реакциясы ретінде көрінеді. Тамақтан кейінгі ... ... ... 8-ге ... ... ... 18-де жоғары болса,
қант жегеннен кейін ол көрсеткіш 30 ... ... соң ... ... 1-дегі
жүктемеден кейін 60 минут өткен соң максимум жағдайына жеткен. Пептидті
гормондар, панкреаттық пептидтер мен ... ... ... соң ... ... ... ... болып, түнгі ұйқы кезінде
төмендеп отырған.
3.10. Биологиялық активті нүктелер функциясының тәуліктік ырғақтылығы
Аурикулярлық биоактивті нүктелердің ... ... ... 10, 18 және 24 ... және 12, 20 және 04-06 ... үш шыңды тәуліктік қисық болатындығын көрсетті. Максимальды
және минимальды мәндердің арасында айырмашылықтар 200% жеткен. ... ... ... және ... программасы бойынша
материалдарды талдау электропотенциалдардың тәуліктік ырғақтылығы барлық 24
сағаттық ырғақтылықта және 24 сағаттық ... ... ... Бұл ... 24 сағаттақ ырғақтылықтың акрофазасы 17 сағатқа, 12
сағаттық компоненттері 11 және 23 ... ... ... ... биоактивті нүктелердің жарықты шашыра ... ... ... олардың меридианальдық ... ... ... ... ... Дәлірек айтқанда, қарын
мен тоқ ішектің биоактивті нүктелерінің жарықты ... ... ... ... ... жеткен, ал ащы ішек пен бауыр нүктелерінің
меридиандары үшін ең жоғарғы ... 09 ... ... Бұл ... ... ... және төменгі деңгейде шашырату мүмкіндіктерінің
арасындағы айырмашылықтар 250% жеткен. ... ... ... ... биоырғақтылықты айырмашылықтар ырғақтылықтың көп
компоненттілігінен (24 сағ) ... екі ... (12 сағ және ... ырғақтылықтар) байланысты болатындығын көрсетті.
3.11. Жалпы активтіліктің тәуліктік ырғақтылығы
Адам ... ... ұйқы мен ... ... ауысып
келіп отыруымен байланысты. Геофизикалық “уақыт датчиктерінің” реттеушілік
әсерлерімен байланысты ... ... ... ... функциональды активтілігінің ішкі циркадиандық ырғақтылығын
ішкі үйлестірудің болып есептеледі. Егер сыртқы ортаның мезгілді ... үшін ... ... ... басты синхронизаторы
болып табылса, адамдардағы тәуліктік ырғақтылық әрекетінің синхронизаторлық
факторына әлеуметтік мезгілдік құбылыстар, оның ішінде өндіріс және ... ... ... ... ырғақтылығы оның еңбек қабілетінің
тәуліктік ырғақтылығымен тығыз байланысты және ол оның ... ... ... ... ... ... ... және
психологиялық жұмыс қабілетінің күндіз жоғарылап, түнде күрт төмендейтіні
жөнінде жалпы тұжырымға келген.
1893 ж. ... жас ... ... динамометрдің көмегімен
өлшей келе, мыналарды анықтаған: кешкімен салыстырғанда күндіз жүкті 2,0-
2,3 килограмм артық көтерсе, ... ... ... 7,0-12,4 с. тезірек
жүгірген; саусақ күшін эрографпен өлшегенде саусақ ... ... ... ... ... 12-14 сағатта әлдеқайда жоғары болған; ал қолдың
төзімділігі таңертең 87,7 ш/б ... ... ол – 68,0 ... ... ... түнгі сағаттарда төмендеген, осы
мезгілде радиотелеграфистердің де жұмыс қабілеті біршама ... (77). ... ... ... ... ... ... 1,5-2,0 есе көп жіберсе, ұшу оқиғалары да түнгі
кездерде көп ... Бір ... ... ... ... таңғы
сменаларында 40 қате жіберсе, олардың саны түнде 91 жеткен, яғни 2,5 ... Бұл ... ... адам ... ... ... қайтаратын
жауап реакцияларының төмендейтінін көрсетеді: егер сағат 16-да ... ... ... қайтарғанға дейін 321 мс кетсе, түнгі сағат 3-те
ол көрсеткіш 358 болған, яғни айырмашылық 11% құрайды. Түнгі ... ... ... зақымдану жағдайларымен байланысты
түсіндіруге ... ... ... ... ... ... зақым алу
азайғанымен, олардың арасында ауыр жарақаттанғандар ... ... ... ... ет ... үйлесімді әрекетіне әсер етіп,
соның салдарынан түрлі деңгейдегі зақымдануларға ... ... ... ... қорытындылап, салыстыру арқылы адамдардың түнде жұмыс
қабілеті төмендеп, ... еті ... ... төмендеп, организмнің
қажуы басталуы мүмкін деген қорытындыға келуге ... ... ... ... саны мен ... әсер етіп қана ... ... кездерде
апатты жағдайларға ұшырауға мәжбүр етеді.
Мұнымен қатар, адамның жұмыс қабілеті мен еңбек ... ... ... таман төмендеп, одан әрі күрделене түсетіндігі белгілі
болды. 24 сағат бойы төсекте ... сау ... ... ... әрекеттерін
актографтың көмегімен тіркеген. Нәтижесінде оның барлық ...... ... ... мен жалпы қозғалыс әрекетінің
төмендегенінен тұрған. ... ... ... ... ... ... 9-12 және 17-21 ... ал түске жақын сағат 12-ден 15-ке
дейінгі ... ... ... ал ... 21 ... ... ... Түрлі контингенттегі адамдарды тексергенде олардың тәулік ... де осы ... бір ... ... ... Күндізгі жұмыс
активтілік таңертеңгілік ... ... ... бір сағатқа дейін
созылады, одан әрі ... ... ... ... 9 бен 11 ... ... ... күрт өзгереді. Осы уақыттан бастап еңбек активтілігі
біртіндеп төмендей ... ... ... бұл ... ... ... ... келеді. Сағат 14-тен кейін “түскі ... ... ... жаңа көтерілуімен алмасып, сағат 16-19-ға дейін созылады.
Одан әрі ... ... ... ... ... ... 3-те ... көрсетеді, одан әрі адамның еңбек әрекетінің таңғы көтерілісімен
жалғасу үшін қайтадан ... ... ... ... ырғақтылық
психикалық активтілікке тән. Мысалы, 10 жастағы бала миының ... ... ... жоғарғы деңгейі 9-13 сағатта
төмендеуі - сағат 15-те, ... ... 17 ... тіркелген, ал кешкі
қозушылығы таңертеңгілікпен салыстырғанда біршама төмен болған; сағат 17-
ден ... ... ... 21-де ... ... прогрессивті түрде
төмендеген. Ересектерде де ОНЖ жоғарғы бөлімінің ... ... ... ... төмендейді. Тәулік бойындағы еңбек
қабілеттілігінің екі толқынды тербелісі ... ... ғана ... ... ... мен ... ... ырғақтылығымен” де
байланысты. Бұған дәлел ... адам ... ... ... ең ... ... ... элктроток шамасына қатынасы
келтірілген, ол еңбек қабілеттілігінің қисығына өте жақын: 9 және ... ... ... да, 13-15 және 0-4 сағаттарда минимум дәрежесін
көрсетеді. Адам активтілігінің тәуліктік ... ... ... ... ... ... ғана ... дегенмен көптеген
адамдардың еңбек қабілеттілігі бұл заңға толықтай ... ... ... ... ... 60-70% ғана ... ... қабілеттерін төмендеткен. Ал, қалғандарында айтарлықтай өзгерістер
байқалмаған. Тәулік бойына ... ... ... ... ... ... негізінде адамдарды үш типке бөлуге болады. Бірінші типке жататын
адамдар үшін таңертеңгілік ерте, жеңіл ояну ... тән, ... ... жұмысқа тез кірісіп кетеді, олардың ең ... ... ... ... жартысында байқалады, ал түстен кейін еңбекке активтілігі
төмендей келе, ... ... ... ... Бұлар –
таңертеңгілік уақыттық типті адамдар ... ... ... ... ... адамдар, керісінше, ерте оянғанымен, әзер
тұрады, бірақ атқарар жұмысын ... ... ... ... ... жұмыс
қабілеті күннің екінші жартысында ... ... ... ... ... ... ... туындысы және универсальдық
бейімдеушілік маңызы зор.
Адам хронотипі барынша тұрақты, адамның жекелеген функцияларын – ... ... ... ... ... ... – зерттеудің өзі таңертеңгілік және кешкілік типтердің
болатындығын анықтады. Үшінші типті адамдарда ... ... ... ... ... бұл – ... хронотип (“көгершін”). Түрлі
хронотипті адамдардың ... ... ... ... ... отыруы мүмкін. 108 медик-студенттердің 55% таңғы
хронотипке, 35% - ... және 10% - ... ... Құрамында жұмысшылар, жүргізушілер және қызметкерлер бар 395
адамнан тұратын топтың жартысынан көбі ... ... 16,2% ... екі есе аз), 32,7% ... ... ... ... активтілік типін анықтау үшін арнайы дайындалған ... ... ал ... ... ... ... ЭКГ R және Т ... биіктігі, тері кедергісі) таңертеңгі
және кешкі хронотиптегілердің айырмашылықтары ... 10 және ... және ... ... адамдардың жұмысқа қабілеттілік
айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... ... кезде таңертеңгі сағаттарда ... ... 1,5 ... ... көп ... жіберген; ал
кешкілік бұл қатынастар керісінше болған. Егер “үкілер” таңертең орташа
есеппен минутына 1,7, ... – 0,7 қате ... ал ... ... ... ... 0,8 және 1,4 ... “кептерлер” болса,
олардың жіберген қателік және таңертеңгілік бірдей мөлшерде – 1,1 және ... 40 ... ... де ... ұқсас нәтижелерді
көрсетті, олардың 95% таңертеңгі хронотипке жатты. Олар екі ... ... ... 6 сағ 30 минуттан 15 сағатқа, екіншісі 15 сағ ... 24 ... ... ... ... ұйымдастыру нәтижесінде таңғы
смена ғана жұмыс ... ... ... ... ... ... ... сағаттарында функциональдық жағдайларының төмен
деңгейінде қызмет атқарды. Жұмыс барысында ... ... және ... бұзылуы сияқты жағымсыз жағдайлар байқалып отырды. Есеп бойынша
линотипистерді ... ... ... сағаттарында және екінші сменаның
соңғы сағаттарында жұмыстан аластататын болса, онда ... ... - ... ... ... 10% ... ... болар еді. Кейбір жағдайларда
жұмыс уақытын жоғарғы активтілік ырғақтылығымен сәйкестендіре отырып, еңбек
өнімділігін 1,5 есеге дейін ... ... ... ... да ... ... өзі оларда із қалдырып, тәуліктің ... ... ... ... ... ... ... адамдардың 83,5% сағат 12-ден, ал кешкіге жататындары сағат 6-дан
12-ге дейін тұрмыстық зақым алатындығын ... ... ... ... ... ... ... қабілетінің
динамикасына әсер етіп қоймай, адамның ... ... да ... ... хронотипті адамдардың эндокриндік жүйелерінің активтілігі
жоғары ... ... ... олар ... түрлі психологиялық
жүктемелерді “үкілерге” қарағанда әлдеқайда жеңіл ... ... ... жүйелердің серпімділік қасиеті тән “Үкілер”
қоршаған орта әлеуметтік жағдайлардың ... ... ... ... Бұл ... кейбір аурудың барысына әсер етеді, мысалы,
гипертония ауруы таңғы ... ... ... ... ғана ... ... ... құрылымдар адам
функциясының бәрінде ... Бұл ... ... ырғақтылық фазалар
біртінділігінің маңызы зор, өйткені бұл процесс ... ... ... ... үйлесімді қызмет атқаруын қамтамасыз етеді. Көптеген
физиологиялық көрсеткіштердің ... ... ... ... ... ... ... циркадиандық жүйені “тірі сағаттар” түрінде
елестетуге болады (3-кесте).
3-кесте
Кейбір физиологиялық ... ... | | |
| | | ... ... ... және ... баяндау барысында организмнің түрлі функцияларының тәуліктік
ырғақтылықтары туылғаннан кейін бірден қалыптаспайтындығы ... ... ... жас ... ... ... биоырғақтылықтары өзімен
бірге жасасып, қоршаған ортаның өзгерістеріне ... ... ... адамның жасы ұлғайған ... ... кері ... ... 70-80 ... адамдарда ЭКГ-ның күш
және жылдамдық тербелісінің циркадианды сипаты мен дене температурасының
тәуліктік ырғақтылығы жоғалады. Пульс ... ... тек ... байқалады да, акрофазасы “секірмелі”, яғни тұрақсыз болады, түнгі,
таңғы және күндізгі мезгілдерде ғана тіркеуге ... АҚ ... ... 60-89 ... адамдарда газ алмасу көрсеткіштерінің тәуліктік
амплитудасының тербелісі тегістеледі немесе артады. 90 ... ... ... қан ... ... ... ... бөлінуі динамиксының сипаты өзгеріп түнгі экскрецияның
төмендеуі жоғалады. Г.Д.Губин және т.б. ойлары бойынша, ... ... ... ... одан әрі ... ... спиральға ұқсайды.
Жасқа байланысты биоырғақтылықтар динамикасын талдау және ... ... ... адам ... ... ... ... және 150 жас жасауы мүмкін. Аталған биоырғақтылық өзгерістер
мүшелер ... ... ... мен ... ... ... функциональдық параметрлердің ішкі тұрақтылығының
жоғалғанын, ... мен ... ... ... Қарт ... ... құрылымның осындай ауытқушылығы мен
ұзақ жасаушылық олардың ... ... ... ... ... өзара әрекеттестік координациясының бұзылуына ықпал етеді,
мұның өзі ең соңында организмнің өлуіне әкеп ... ... де сау ... ... ... ... мен ... Қарт адамдардың физиологиялық өлімінің проценттік көрсеткіштерін
келтіруге болады (Г.Н.Окунцева т.б. бойынша, 1987): ... - ... ...... ... 10 15 - - - - - - - - - ... 2-3 4-5 - - - - - - - - - ... тәулікте өлімнің екі шыңын байқауға болады: 4-7 және 22-ден 23
сағатқа дейінгі. Бұл ... ... ... сағат 22-ден таңғы 9-ға
дейінгі аралықта 80% және ... ... 4 пен 7 ... 37% адам ... ... ... ... әйелдердің босануы мен өлімнің арасында
ұқсастық бар екендігін ... қиын ... ... ... ... түнде
келіп, түнде кетуі – адамның тіршілік циклінің басы мен ... ... адам ... физиологиялық процестердің уақытпен байланысты
заңдылықтарының тағы бір жағын ашып көрсетеді.
Тәуліктік, циркадиандық ырғақтылықтардың ... ... мен ... заңдылықтары, Н.А.Агаджанян мен А.М.Алпатовтардың
зерттеулері бойынша геникалық код тәрізді тіршіліктің ... ... ... ал ... ... ... және эндокриндік процестермен
салыстыруға болады. Одан басқа, циркадиандық жүйенің негізіне ... ... ... мен ... ... ортаның
өзгермелі жағдайларына бейімделушіліктерін жүзеге асырудағы жүйкелік және
эндокриндік ... ... ролі ... ... АДАМ ... ... – ішкі және сыртқы орта арасындағы динамикалық
тұрақтылықты және организм ресурстарының үнемді жұмсалуын ... ... ... ... бірі. Организмнің осы екі ортасындағы ырғақтылық
процестерінің өзара ... ... ... ... ... ... қызмет атқарады. Организмнің осындай қалыпты қызмет
атқаруының объективтік ... ... ... ... ... тұрақтылықтары мен олардың 24 сағаттық
шкаладағы акрофаза жағдайының өзгермеушілігі ... ... ... ... ... ырғақтылықтардың ішкі синхронизациясын, яғни олардың
уақыт ... ... ... ... Осы ... алып ... ... физиологиялық процестердің эндогендік ырғақтылығының өзара
байланыстылығының оптимальды қатынастары және олардың ... ... ... ... деп ... болады. Басқа сөзбен
айтқанда, денсаулық дегеніміз – уақыттық құрылым мен сыртқы ортаның ... ... ең ... ... жағдайы. Организм
саулығының негізгі алғышартына ... ... ... ... ... ... гомеостаз ұғымы басқаша интерпретацияға ие ...... ішкі ... ... ... санмен
көрсетілген орташа статикалық нормасы (пульс – 72 уд/мин, АД – ... ... – 6-9 ... т.б.). Бірақ, адам организмінің барлық
қалыпты физиологиялық функциялары тәулік бойы ... бір ... ... бұл оның қоршаған ортаның ырғақты өзгерістеріне
бейімделушілік қабілеттеріне әсер ... ... ... ... ... ... барлық тіршілік деңгейінде жүретін тербеліс
процестерінің көмегімен жүзеге асырылатын жағдайы деп ... ... ... ... физикалық, биологиялық, клеткалық, тканьдік және
мүшелік ырғақтылықтар ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде гомеостаз биологиялық процестердің
ырғақтылығын организмге әсер ететін ... ... ... факторлардың
ырғақтылығымен тұрақты түрде сәйкестендіру бағытында байқалады. Сонымен,
адамның мезгілдік циркадиандық құрылымын, оның ... ... оның ... біртұтастық критерийі ретінде қарауға
болады.
Денсаулық – организм ... ... Егер ... ... ... ... онда осы ... норманы
анықтау қажет, өйткені ... ... ... ... ... ... тербелісі болатындықтан, олардың қалыпты жағдайдың
орташа ... ... білу ... бірақ оны патологиялық
көрініс деп қарауға болмайды. ... ... ... ... ... ... ұғым оның ... құрамдас бөлігі ретінде қаралуы
қажет, өйткені биоырғақтылық аралығында адамның ... ... ... ... ... ... үшін сандық көрсеткіштерді қолданады,
дегенмен салыстыратын мөлшерлер ... ... ... ... ... ... жөнінде айтылуы керек, яғни
биоырғақтылық әрекеттер ... ... ... ... ... ... ... аппендицит ауруы мысалынан көруге болады. Мәселені ... ... ең ... ... ... симптомды ескереді және қандағы
лейкоциттерді, оның санын салыстырады. Кейбір жағдайларда ... ... ... ... ... дәрігерлер хирургиялық
жолмен шешуге ұсыныс жасайды. Өйткені лейкоциттердің осы ... ... ... ... ... ... көрсетуінше, операциялық жолмен кесіп алынған аппендицит
өсінділерінің 40-48%-да ... ... ... ... Егер
бұл процесті биологиялық ырғақтылықтар тұрғысынан бағаласа, бұл жағдайдың
мәні ашыла түседі. Лейкоциттер санының аппендикстегі ... ... ... ... бар ... ... ... туғызбайды. Бірақ
лейкоциттердің мұндай көбеюі организмде ... бар ... ... ... санының қалыпты тәуліктік ауытқуын дәлелдейді. Бұл
ырғақтылықтың жалпы заңдылығы ... ... ... ... ... сағаттарда нақты төмендейтіндігімен сипатталады. Бірақ,
кейбір сау адамдардағы 1 мм3-дегі 8000-нан 9800 дейінгі ауытқушылық ... ... 21-23 ... 17 тексерілушінің тоғызының 1 мм3-дегі
лейкоциттер саны түн ортасына 11-12 мыңға жеткен. ... ... ... кез ... ... ... де, ... лейкоциттер саны 6-9 мың болатын ... ... ... бір ... бұл ... ... ... болуы да
мүмкін. Неліктен аппендицитті түнге қарағанда таңертең және ... аз алып ... ... ... ... ... мен
жасы әр түрлі адамдар үшін лейкоциттер санының тәуліктік номограммасы ғана
емес, жекелеген адамдар үшін де ... ... ... ... ... ... ... профильдер физиологиялық
параметрлердің уақытпен ... ... ... ... ала
білуге мүмкіндік береді.
Жоғарыда баяндалғандай, ауруды аса маңызды ... ... ... ... деп ... жөн. ... көрсеткіштері
әдетте, сыртқы орта факторларының мезгілді өзгерістерінің нәтижесінде
туындаған ... ... ... ... пайда болған
десинхроноз тәрізді қалыпты биоырғақтылық шекарасынан алшақтай кетеді.
Сонымен, бір ... ... ... ... ... ... ... бұзылған жағдайда пайда болса,
екінші жағынан, ырғақтылықтардың бұл бұзылулары патологиялық ... ... ... ... жағдай болмасын, әңгіме десинхроноз жөнінде,
өйткені десинхроноздың мәні – ... және ... ... ... ... ... ... десинхроноздардың өзара
үйлесімділіктерінің бұзылуы.
4 Сыртқы және ... ... ... десинхроноз
Десинхроноз аса жылдамдықпен және бірнеше сағаттық белдеулерді аз
уақыттың ішінде ұшып өтетін реактивті самолеттерді ... ... ... ... ... ... Трансмеридиандық ұшу арқылы
жаңа жерге ... ... ... ... ... ... болған, тез
шаршап, жұмыс қабілеті төмендеген. Біраз уақыттан ... бұл ... да, адам ... ... қайтып оралады. “Эр франс”
авиакомпаниясының қызметкерлерімен ... ... ... ... ... маршрутымен барған адамдардың 24% ғана қалыпты ұйықтаған,
ал қайта оралғаннан кейін 28% жеткен. Жоғарыдағы көрсеткіштерге ... 76 және 67% ғана ... күні ... ... ... Мәскеу, Ленинград, Горький, т.б. қалаларға ұшқан 93 спортшының
функциональдық ... ... жаңа ... ... ... ... ... пульстері сиреп, АҚ төмендеген. Физикалық жүктемеден
кейін гемодинамика кейінірек қалпына келеді. ... ... ... ... күші ... Таңғы сағат 3-4-те оянып, ұйқылары, негізінен,
кешкі сағат 17-19-да келетін болған. Бастары ауырып, әлсіздік ... ... шуыл ... ... ... тәбеттері жоғалып, аштық
сезімдері түнде пайда ... ... ... ... ... ауыр ... ... десинхроноз симптомдарының жоғалуына 7-14 күн
қажет ... Осы ... бір ... ... ... ұшып бару ... да әсер ... Егер тексерушілердің қалыпты жағдайдағы
ұйқыларының ұзақтығы 5 сағат 51 минуттан аспаса, ал ... ... ... ұшып ... кейін бірінші түнгі ұйқы 7 сағ 23 мин, екінші түнгі
ұйқы – 5 сағ 18 мин, ... – 3 ... 25 мин ал 5-6 ... 4 ... ... ... “Союз - 3” - “Союз - 8 ” космостық ... ... екі ... ... қиып ... кейін әлсіздік сезініп,
тәбеттері жоғалған, жұмыс қабілеттері төмендеп, ұйқылары ... ... ... ... ұшудан кейін
тұрғылықты жердің уақытына сәйкес келетін ұйқы ... ... ... ... ... ... кешігіп, шығысқа қарай ұшқанда ұйқылары тез
келген. Демек, бұл ... жаңа ... ... сай физиологиялық және
психологиялық функциялардың тәуліктік ырғақтылықтарында өзара ... ... бұл ... ... ... ... ... береді.
Адамға екі сағаттық енділік ең аз мөлшерде жағымсыз әсер көрсетеді.
Қалыпты жағдайдағы ұйқы мен ... ... пен ... жаңа жерде бұзылуы организмнің физиологиялық функцияларының
тәуліктік ырғақтылықтарының ертеден қалыптасқан ... ... ... жүреді, мұның өзі ішкі десинхроноздың көрінісі болып
саналады. Шығыс-батыс ... 8-9 ... ... ... ... А-
стадиясының қысқарып және кішірейгенімен қатар, бір мезілде оның ... ... және ... ... ... бөліну құбылыстары
байқалған. Мәскеу-Хабаровск маршрутымен ұшып барып, қайта қайту кезіндегі
адамның тіршілік ... ... ... ... ... тәуліктік ырғақтылығының деңгейі фонға ... ... ... 4-5 күн ... ... ... келген. 7 сағаттық уақыт
айырмашылығын артқа тастап, ... ұшып ... ... ... жергілікті уақытпен сәйкестену процесі 10 тәуліктен артық
мезгілге, 6 сағаттық айырмашылықта 10 тәулікке жақын, 5 ... ... 4 ... екі ... ... уақытқа созылады. АҚШ-ГФР-АҚШ
бағытында ұшқанда температуралық ырғақтылыққа бейімделу үшін батыс бағытына
14-15 күн, шығыс бағытына 11-12 күн ... ... ... 4-5 сағатқа
созылатын ендікті ұшып өткенде қандағы стероидты гормондардың тәуліктік
ырғақтылығы 2-3 ай ... ... ... ... ... ... 4 ... пен 11 сағаттық өзгерістерге организмнің түрлі
функцияларының ырғақты бейімделістері 4-15 тәулікке созылады.
2 сағаттық ... ... ... өзгерістер адамға жағымсыз әсер
көрсететінді жоғарыда аталған-ды. Бір ... ... ұшып ... өзгерістер байқалмайды. Бірақ, ... ... ... және ... кездерде уақытты 1 сағат “не алға, не ... ... ... ... ... тудырады. Жүректің
жиырылу жылдамдығын ... ... ... ... ... егер
“қысқы” уақытта бір тексерілушіге акрофаза 16 сағ 18 мин ... ... – 17 ... 18 мин тура ... ал ... ... жүрек
ырғақтылығының ең жоғары көрсеткіштері жоғарыдағыға сәйкес 17 сағ 12 ... 18 сағ 20 мин ... ... ... өзгерістері организмде десинхроноз
құбылысын туындатады. Мектеп-интернет ... ... де ... ... Мысалы, “жазғы” уақытқа көшкенде балалардың жаңа жағдайға бейімделу
уақыттары екі аптаға дейін ... ... ... ... ... ... 50% ... уақыт – оң, 30% - нейтральды, 20% - теріс баға
берген, ... ... ... ұйқы режимінің ... ... ... ... жылдам ұшып өткен адамдардың
алдымен, аса маңызды тіршілік функциялары ұшып келген ... күн ... ... ... ... ... сыртқы десинхроноз пайда
болады. Жаңа жерге келгеннен кейін жергілікті уақытқа ... ... ... ... ... ... жылдамдығы түрліше болуына байланысты
ішкі десинхроноз дамиды.
Бірнеше ендік белдеулерін тез кесіп өткенде туындайтын десинхронозды
профилактикалау үшін ... ... ... ... ... ... үш ... келу қажет, егер бұған мүмкіндік болмаса, күн тәртібін баратын жерге
сәйкес үй ... ... ... жөн. ... ... ... кешені АҚШ әскери ведомстволарында қатал жүзеге асырылуда. Мысалы,
шығысқа (АҚШ-ГФР) ұшу алдында және көңіл күйін жақсы сақтау үшін ... мен ... ... 6 ... алға ... ... ... өшіріп, ұйықтататын дәрі береді, қонар алдында кофе мен жоғары
белокты таңғы ас ... ... ... ұшып ... бір топ ... ... аз ұйықтаса да шаршамай, температураның ... ... ... ... Десинхронозды болдырмас үшін
транквилизаторларды қолдану туралы ұсыныстар бар, бұл тез ұшу ... ... ... ... ... ... сол сияқты
мелатонин да десинхроноз симптомын жеңілдетеді.
Индустрияның дамуымен байланысты көптеген адамдар ... және ... ... бұларда да алысқа ұшқандағы сияқты дағдылы ұйқы –
сергектілік ырғақтылығында ... ... ... ... ... ... бұл жағдайда қалай өзгереді? Бұл
жөніндегі мәліметтер қарама-қайшы.
Кейбір бақылауларға ... ... ... түнгі аусымда тұрақты
істейтін адамдар көбіне ... ... ... ... ... ... Түнгі ауысымды істейтін адамдар түнгі ... ... ... ... күні бұрын өзін сендіреді. Осыған байланысты қасиеттерді
толық ... және ... ... ... ... ... жүрмейді. Г.Леманның көрсетуінше ондаған жылдар бойы түнгі ауысымда
істеп келе жатқан адамдар түнгі сағат 3-те ... ... ... ... ... қайта құрылуының болмауы адам организмі үшін теріс фактор
болып саналады, өйткені бұл ... ... ... ... ... өмірі биологиялық ырғақтылыққа қарсы жүреді. Шындығында, ... және ... ... ұйқы-сергектілік ырғақтылығы өзгеретін
болса, ал басқа функциялардың ырғақтылығы ... ... іске ... олардың арасында келіспеушілік туындайды да, кейбір ... ... әкеп ... Cондықтан, осындай ырғақтылық теңгермешілігінің
бұзылуынан бір апта істегеннен кейін ... ... ... ... ... ... және оның одан әрі ... беруі ауыр жағдайға әкеп
соғуы мүмкін. Осыған ... 20% адам ... ... үйрене алмаса,
қалғандарында түнгі жұмысқа деген толық бейімделушілік ... ... ... ... ... 1000 ... жұмысшысының
45%-да күнделікті жұмыс режимінің өзгерістеріне бейімделушілік белгілері
қалыптаспаған, яғни жұмысшылардың тең ... ... ... Ұзақ мерзімді түнгі және ауысымдық жұмыс, ең бастысы, егер ... ... ... ... ... ауруларының симптомдары – бас
ауруы, бас ... ... ... ... өзгерістері, т.б. – пайда
болады. Бұл көп ... ... ... ... ... ... асқазан жарасының пайда болуына әкеп соғады. Мысалы, күндізгі
ауысымда істейтін 300 адамның 5%-да асқазан ... ... ... ауысымда
істейтін 600 адамның 15%-ы осы аурудан зардап шеккен.
Мұнымен қатар көптеген зерттеушілер түнгі ... ұзақ ... ... ... ырғақтылықтардың қайта құрылу процесінің
болатындығын атап көрсеткен. ... ... ... ... дене
температурасының ырғақты өзгерістері 5-6 апта өткеннен кейін-ақ байқалса,
үздіксіз түнгі ауысымда істейтін нан ... осы ... ... ... Ал түнгі ауысымда істейтін баспа қызметкерінде
сағат ... ... ... 4-ке ... дене ... көтеріліп,
жұмыстың бастапқы кезінде адреналин мен норадреналин көбейіп, одан ... ... ... ... осыған ұқсас адамдардың кешкілік
кездегі қандарының ... ... және ... ... ... ... 22-23 сағатқа ауысқан, ал күндіз
істейтіндерде 17-18 сағатқа тура келген.
Поляр ... ... ... ... ... ... функцияларының ырғақтық формасы жөніндегі ... ... ... ... оның ... ... түрлерін байланысты
екендігін растайды. Түнгі ауысымда істейтін газ өндірушілердің ырғақтары
инвертирленген болса, блюминг ... ... ... ұйқы
кезіндегі түрлерін сақтаған. Ауыр жүктеме кезінде түнгі ауысымның бірінші
жартысында тәуліктік ... ... ... аса ауыр ... ... ... ... барысында дене температурасының инверсиясы
көп уақытты алған, ал көпшіліктерінде қалыптаспаған. ... ... ... ... ... режимдерінде қызмет атқарулары - әркімнің
өзінің жеке басының әлеуметтік ырғақтарына тәуелділігін ... ... ... ... тәуліктік ырғақтарының өзгерістері ... ... егер ... ... ... келуіне сыртқы факторлардың
әсері болмаса. Ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... жұмысшыларында тәуліктік ырғақтылықтың қайта
құрылуы ... ... ... ... ... аса
ерекшеленбеген. Сыналушыларды күндізгі ұйқыға барлық жағдай ... ... ... ... ... ... жұмыс пен
демалыс ережесіне сай тәуліктік ырғақтылықтың қайта құрылу ... ... және ... сағаттардағы функциональдық көрсеткіштердің
жақсарғаны байқалған. Сонымен, ұйқы-сергектілік ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер ылғи да
сәйкес келе бермейді, бірақ бұл қарама-қарсылықтар еңбектің түрін, күндізгі
демалыстың оптимальдылығын, хронотип пен ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты ... мен ... ... ... ... ... кете ... әр уақытта есте болғаны жөн. Мұны мынадай болған
оқиғалар растайды. Мысалы, баскетболшылар сағат 7-ден 8 ... 30 ... ... ... ... жылдамдығының тәуліктік қисықтығы, сол жақ
қарыншадан қанды айдап шығару, әдетте, биік шыңы 18 ... ... ... 11-12 ... қосымша көтерілулер пайда болған, дене
температурасы сағат 7-де көтеріліп, сағат 19-да төмендеген, сілекейдегі ІІ-
ОКС
концентрациясы ... 6-7-де ... ... ... ... 12 және 23-те ... мәніне жеткен. Таңғы жаттығудан кешкіге өту жоғарғы көрсеткіштер
деңгейі қалыпты уақытқа қайтып ... ... ... ... ... таңертеңгілік жаттығатын жүзгіштерден де байқалған.
Камералық эксперименттерде (адамдарды жеке ... ... ... мен ... ... ... ... тәуліктік ырғақтылықтың өзгерістері байқалмаған. Егер
де камерада астрономиялық ырғақтылықпен сәйкес келмейтін ... ... ... ... ... жағдай туғызса болғаны, 1-3 тәуліктен
кейін-ақ ЭЭГ сигналдарында, 4-6 тәулікте пульс жылдамдығының ... 6-8 ... ... алу ... ... ... ... болып
отырған. Басқа бір экспериментте адамдарды 12 ... ... ... ... 45 ... ... Үш аптадан кейін
жүрек жиырылу ... АҚ, ... алу ... және ... тәуліктік динамикасы мен ЭЭГ жаңа ... ... ... ... ... ... 180˚ ауысқан.
Адамның тәуліктік ырғақтылығының қалыпты 24 сағаттық мезгілділігі уақытты
өлшеу мүмкіндігі жоқ камералар мен ... және сол ... ... ... 24-ке ... ... өзгерулері мүмкін. Сыртқы уақытты
есептеуден оқшауланған көпшілік адамдарда ... ... ... ... 25-26 ... ... және ... режимі өзгерген әлеуметтік оқшаулықта ... ... ... мен ... ... қабілетін бақылаудың маңызы зор. ... ... ... мен ... сәйкес келмейтін географиялық
факторлық ырғақтылығы бар аудан тұрғындарын зерттеудің барынша ... күн ... мен 7-8 ... ... бар полярниктерде
физиологиялық функциялардың тәуліктік ырғақтылығы 8-10 күн өткеннен кейін
қалыптасады. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... поляр күні ғана емес, жекелеген қызметкерлердің күн
тәртібінің өзгерістері де ... ... ... ... ... ... ... бойынша маманына басқа қызметкерлер
дем алып жатқанда ... ... ал олар ... ... ... ... сәйкес түрлі функциялардың тәуліктік ырғақтылықтары
қалыптасқан. Демек, адам ... ... ...... ... ...... кезде де ырғақты жұмысын жалғастыра береді,
бұдан циркадиандық ырғақтылықтардың бейімделушіліктегі рөлінің тағы бір
маңызын ... ... ... қатар “Молодежная” ... ... ... ... ... полярниктерінде
жүрек жиырылуының жылдамдық акрофазасы қыстап шығу барысында сағат ... ... ... ... ... ... поляр түндері кезінде
сағат 23-те максимумға жеткен, ал поляр ... ... ... ... ... 23 сағатқа дейін болған. Сонымен, ... ... ... ... ... ... жарыққа тәуелділікті көрсетеді
және қыстың түрлі ... ... ... ... ... ... ... басқа тобында, яғни ауысымдық
графикпен жұмыс істейтіндерде жүректің ... ... ... жоғарғы деңгейі қыс бойы екі рет – 15 және 23 ... ... ... ... Демек, жүрек қызметінің циркадианды ырғақтылығы
жарықтың бақылауында ғана емес, әлеуметтік ... да ... ... ... ... және ... ... реттеудегі
меншікті көлемдік әсерлері түрліше болғандықтан, полярниктерде десинхроноз
бір ауысымды жұмыс барысында да ... ... ... ... ... жағдайында ауысымдық жұмысты алып тастауға
болмайды, дегенмен адамдардың организміне ... ... ... ... бағытталған оптимальды варианттары талай ... Күн ... бір ... ... ауысымға ауысып отыратын болса,
(екі ауысымды жұмыс) ... ... ... ... ... ... анық байқалады, бұл алдымен дене
температурасының тәуліктік кезеңінің ... ... Бұл ... ... ретінде қаралады. Бұдан ауысымның тәулік бойы алмасуының
дәстүрге айналуынан тұрақты түрдегі ... ... ... мүмкін.
Жұмыстың апта бойы немесе одан да ұзақ мерзімге ... ... ... ... тұрғыдан дұрыс деп есептеуге болмайды. Сондықтан
циркадиандық ырғақтылықтардың қайта құрылыстарын ... үшін ... ... тырысу керек. Тоқтаусыз жүретін технологиялық процестер
үшін екі-үш күндік циклдық өзгерістер ғана оптимальды ... деп ... ... ... ... ... ... құрылуының маңызы зор,
өйткені мұндай ... ... ... ... ... бір ыңғайлы
кезеңіне бейімделе алатын ... ... ... ... ... мұндай
режимі аса қатал технологиялық процестермен байланыссыз өндіріс ... ... ... онда ... ... жасалып, жұмыстың басталуы мен
аяқталу мерзімдері ыңғайлы ұйымдастырылған. Мұндай жағдайда «биологиялық
сағаттар» мен ... ... ... бір мезгілде шешуге
болады.
Жалпы алғанда, нашар ... кез ... ... зиянды. Бұл
жөнінен қалыпты жағдайдағы ұйқы мен сергектік режимінен ... ... ... ... қызмет атқаруында күн режимінің маңызы ... ... 8-де ... ... секрециясының шыңы сағат 18-ге
ауысқан. Студенттердегі асқазан жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... ырғақтылық
механизмінің бұзылуымен байланыстырады. Қозғалыс активтілігінің ... ... ... ... ... ... ... 8-11 тәулік бойы жатқан адамдардың дене температурасының күндіз
көтерілуі жоғалып, керісінше, ... ... ... Сілекей арқылы
шығарылатын натрий экскрециясының циркадиандық коэффициенті гипокинезияның
30 күні – 1,38, 60 күні – 1,09 ... ... және үш ... ... Ұзақ ... қозғалыссыз жату дененің пульс-температура, дене
температурасы – ... ... ... ... ... ... ... көрсетілгендей, егеуқұйрықтарды
экспериментальды гипокинезиялау ультрадианды ... ... ... осы тәріздес жылжуы мен десинхронизациясын ұзақ
уақыт төсек тартып жатқан ауруларды емдеу процесінде ескеру қажет, өйткені
десинхроноз ... ... ... ... ... Жоғарыда
баяндалғандар десинхроноздың мынадай негізгі себептерін бөліп алуға
мүмкіндік ... ... ... ... және мәдени-тұрмыстық
жұмыстармен байланысты сергектілікті жасанды жолмен ұзарту
арқылы оның ... ... ... тәуліктік циклдағы босаңсу кезеңінің үлесін төмендетіп,
сергектік уақытын ұзарту;
3) трансмеридиандық ұшып ... ... ... ... ырғақтылық фазасы бойынша ұйқы-сергектіліктердің ... ... ... ... келісімді
қызметінің бұзылуы, бұл негізінен ауысымдық жұмыстарда, кешкі
және түнгі қызметтерде пайда болады.
5) поляр облыстарында, ... ... ... ... және ... мен ... ... уақыт датчиктерінің жартылай немесе толықтай
істен шығуы.
6) Организмді істен шығаратын, ... ұзақ ... ... ... ... әсерлері.
Сонымен, адамның үйреншікті қызмет әрекеттерінің бұзылуы әр түрлі
процестердің ырғақтылық фазаларының ара ... ... ... және ... ... ... ішкі ... әкеп соғады. Нәтижесінде екі жағдай туындайды. Қолайлы ... ... ... ... ... және ... ... өзара келісімді қызмет ... ... ... ... гомеостаздық ауытқушылықты реттейтін механизмдердің
әлсіреуі мен патологиялық процестердің ... ... ... ... ... көрсетуге болады. Белгілі бір жағдайларда жекелеген жүйелердің
өзара бір-бірімен уақытша координациялануы толықтай немесе жартылай үзілуі
мүмкін. Мысалы, қандай да бір без ... түзу ... ... ... басқа фазалық кезеңде болса, онда ол түзілген ... ... ... ішіндегі қызмет атқару барысында бір операцияның
кешігуі бүткіл циклдың бұзылуын туғызуы, ал басқару ... ... әкеп ... ... ... жекелеген мүшелер арасындағы
уақыт ішіндегі сәйкестілік координациясының жоғалуынан түрлі аурулар пайда
болуы ... Адам ... үшін ... ... ... ... пен демалыс режимінің бұзылуы циркадиандық жүйенің тұтастай қайта
құрылуын туғызады. Адамның тіршілік ету барысында ... ... ... ... оның ... организмді қиындыққа душар етеді. Циркадиандық
ырғақтылықтардың ... ... ... ... ... тұрақты
десинхроноздың нәтижесінде патологияға әкеп қана қоймай, табиғаттың ... ... ... тіршілік лимитін қысқартады. Ұзақ жасаудың
жетекші ... бірі – ... ... ... қамтамасыз ететін орта жағдайында болуы. Бұл тышқан, егеуқұрық
және кесіртке ... ... ... ... арқылы
дәлелденген. Егер жарық-қараңғылық немесе жануарды ұзақ ... ... ... ... ... ... ... күн ұзақтығын 21 немесе 27
сағатқа дейін ұзартса, онда ... ... ... ету ... ал жаңа ... ... ... осындай жағдайда ұстаса өледі.
Сонымен, тәуліктік ырғақтылықтың сыртқы синхронизаторлық инверсиялары,
олардың ... ... және сол ... фаза бойынша жылжуы
организмнің циркадианды жүйесінде ... ... бұл ... ... ... ... сыртқы уақыт датчиктерінің организмнің
физиологиялық ырғақтылықтарымен келіспеушіліктерінен туындайтын теріс
зардаптарды минимумға жеткізу – ... ... ... және ... режимдерімен түзетуді типтендіру жолы екендігін
көрсетеді. Бұлардан басқа адамның рефлекторлық ... ... ... байқалатын тәуліктің сол сағатына қорғаныс шарасы қажет.
Патологиялық процесс ... ... ... ... ... ... пен сергектіліктің және
сол сияқты ырғақтылықтың сыртқы синхронизаторларының өзгеруі нәтижесінде
пайда болатын ... ... ... ... ... ... жағдайларда аурулардың туындауын іске
қосушы механизм ретінде қолданылады.
Басқа жағынан алып қарағанда, жүрек-қан тамырлары, ... т.б. ... ... ... ... дамуы
ішкі немесе экстрамүшелерді реттеуші механизмдер арасында ырғақтылықтардың
бұзылуын тудырады. Бұл бұзылыстар алуан түрлі ... ... ... ... ... ... қалыптан тыс тәуліктік сағатқа ауысып,
тәуліктік ырғақтылық жоғалады, амплитудалары көбейіп, ... ... ... ... ... ... неғұрлым көп болса,
аурудың клиникалық түрі соншалықты ... ... Ауру ... ... ... ... ... жағдай
ретіндегі келіспеушіліктері ауру процестерінің ... ... ... үшін ғана ... алдын ала диагностика қойып, оның асқынып
кетпеуінде және дер ... ... ... ... ... ... зор.
Хронопатология мәселелерін қарай келе және осы ... үшін ... ... ... келе, біздер көп тараған
нозологикалық формалардың жекелеген түрлерімен ғана шектелеміз. ... қан ... ... тәуліктік хронопатологиясымен байланысты. Қан
айналу жүйесіндегі аурулардың ... ... ... ең ... зерттелген проблемалардың қатарына жатады. Бұл – жүрек-
қан тамырлары ауруларының көп ... ғана ... ... ... ... ... ... қолайлығымен де тығыз байланысты. Осының нәтижесінде аталған
әдістерді қолдану арқылы әр түрлі ... ... ...
пульс жылдамдығын, жүрек жиырылуын, қан қысымын, ЭКГ, т.б. толық ... ... ... 3 ... ... сау адамдардың АҚ
тәуліктік динамикасы өте ... ... және ол ... ...... және жекелік ерекшеліктерді сипаттайтын конституциялық –
байланысты. Жалпы алғанда АҚ адам активті ... ... ... болады.
Гипертониямен ауыратындарда АҚ жоғары көрсеткіші 18-19 сағаттарда
көктемде, жаз бен күзде ғана ... ал ... ... ... көрсеткіш
сау адамдардағыдай сағат 14-ке сәйкес келеді. Осы ... ... АҚ ... ... мен ... зерттеу
барысында алынған. Егер сау балалардағы АҚ деңгейі сағат 12 ... 3-те ... ... ол ... ... ... 21-де с.б. ... көрсеткен. АҚ ырғақтылығының сипаттамасында олардың амплитудалық
параметрлерінің маңызы зор. Мысалы, егер сау ... ... ... ... және ... ... ... с.б.б. орта есеппен
10 мм, систолалық көрсеткіш 5 мл ... ... ... ... үшін
бұл айырмашылық с.б. бойынша 60-80 және 30-40 мм жетеді. ... АҚ осы ... ... систолалық АҚ тербелу шегі екі есеге дейін
артады.
АҚ тәуліктік тербелісіне есеп жүргізу қазіргі гипертоникалық аурулардың
дамуын қазіргі диагностика үшін ... ... ... ... ... ... ұзақ ... жазу, АҚ тәуліктік ауытқу амплитудасының
үлкеюі бойынша гипертониялық аурудың бастапқы пайда болу ... ... Мұны бір рет ... ... ... Бұл – ... қысымның
тәуліктік тербелу шегінде транзисторлық (тұрақсыз) көбеюін ... ... ... ... ... АҚ ... деңгейінің тұрақты көтерілуі ... Бұл ... ... ... ... ... ... шегінен жоғары болады,
сондықтан оған мезор-гипертония деген ат берген. АҚ бір рет ... ... ... ... ол ... ... ... дұрыс диагноз
қойылмаудың себебіне де айналып ... ... ... ... зерттеу болып табылады, өйткені қысымды күніне бір-ақ рет
өлшеу нәтижесінде оларға “гипертониялық ауру” деген диагноз қойылған. АҚ-ды
48 сағат бойы ... оның ... ... с.б.б. 110 мм төмен болған,
осындай жүргізілген тексерудің нәтижесінде пациенттердің жартысының ... ... ... бір рет өлшегендегі алынатын жоғары нәтижелер ... 20-60 жас ... дені сау ... ... ... ... с.б.б. 24 м, ... ... ... 18 мм дейінгі
ауытқушылықтарын ... ... ... және физикалық
жүктемелердің фоны ... ... ... ... гипертониялық аурулар үшін АҚ ... тән ... ... ... ... систолалық және диастолалық
қысымдары с.б.б. 3 және 5 мм сәйкес болатын бірқалыпты ... ... ... гипертониялық аурудың кеш білінетін стадиясы жөнінде сөз болып
отыруы мүмкін, өйткені бас ... ... ... ... ... ... барысында АҚ тәуліктік ырғақтылығы тегістеліп
кетеді.
Гипертония ауруының І-ІІ ... ... ... ... мен ... ... ауру асқынған сайын көтеріле беретін қан
айналысының ... ... ... бұл, ... қан ... ... ... төмендегенін көрсетеді. Гипертония ауруымен
ауыратындарда катехоламиндердің зәрмен экскрециясының ең ... ... ... ... ... ... адреналин мен Дофа – сағат 15-
ке, норадреналин мен ... ... ... ... ІІ сатысында зәрмен
шығарылатын 17-КС пен ... ... ... ... Бұл
аурулардағы калийдің, натрийдің, магна мен фосфордың зәрмен экскрециясының
акрофазалық жылжуы кешкі және түнгі ... ... сау ... ... 13-18 ... ... интервалда орналасқан.
Қанайналу параметрлерінің тәуліктік ырғақтылықтарының және сол сияқты
бүйрекүсті гормондарының алмасуы мен микроэлементтер экскрециясының кешкі
сағаттардағы ... ... ... гипертонияның дамуы барысындағы
ішкі десинхроноз бен патологиялық синхронизация дамуы деп ... ... өзі ... ... ... қызметінде
ширығу жағдайын туғызады. Бұл өз алдына, кешкі және түнгі уақыттарда асқыну
қаупін тудыратын фактор ... ... ... жоғарғы жылдамдықтағы
гипертониялық кризистер сағат 16-24, көбіне 19-23 ... ... ... безінің жетіспеушілігі сағат 21-ден 23-ке дейінгі аралықты дамиды.
Жүректің ишемикалық ауруы (ЖИА). Жүректің ишемикалық ... ... ... ... ... 20%-ға, оның минуттық көлемі
ырғақтылығының деңгейі 30% төмендейді. Мұндай ауруларда пульс пен ... ... ... ... ... 17-18-ден 15-16-
ға, жүректің минуттық көлемі сағат 19-дан 16-ға, АҚ ... ... ... ... ... ... егер сау ... түрлі
гемодинамикалық көрсеткіштердегі тәуліктік ... ... ... онда олар ... ... ... ал ЖИА ауруларында
бірқатар ауытқулар туындайды: АҚ систоласы – ... ... ...... ... ... диастоласы – кешкі сағат бағытына
ауысады; күндізгі уақытта жүректің минуттық ... ... ... ... бұл ... екі фазалы болуы мүмкін: тәулік бойғы пульс
жылдамдығының жоғарғы ... ... 12 және 20-да, ал АҚ 8 және ... ... ... таңертеңгі және түске таяу мезгілдегі пульс пен АҚ
жылдамдық шыңдары ... ... ... ... ... ... еңбек қабілеттілігінің өзгерістерін көрсетеді.
Жүрек ырғақтылығының экстракардиальды реттелуі жөніндегі ақпараттарды
алуға мүмкіндік беретін оның ... ... ... ... жүйесі тонусының басым жағдайда болатындығын
көрсетті, бұл, әсіресе, ... және ... ... ... ... ... симпатикалық орталықтардың активтілігі қоза бастаған және
таңғы және күндізгі уақыттарда басым болады.
ЖИА бар ... үшін ... ... ... ... ... таңғы сағаттарда байқалса (акрофазасы 10 сағат 15 мин), сау
адамдарда бұл ... ... ең ... ... 5 ... 45
минутта жетеді. Ишемиямен ауырғандардың ЭКГ-ғы Т тісінің максимальды ... ... тура ... ал сау ... бұл ... жоғарғы мәні күндізгі мезгілде байқалған. Жүректің жұмыс істеу
қабілеті мен Т ... ... ... ... ... ... ... адам активтілігінің артуымен байланысты
миокардтағы қоректену процесінің бұзылуын көрсетеді. Коронарлық артериясы
бұзылған миокардтағы алмасу процестерінің ... ...... ... О2 ... ... артып, веналық артериялар кеңейеді
де, қордағы қан ... ... ... күндіз қарқынды жүретіндігімен
сипатталады. Ишемиямен ... ... ... миокардтың оттегіне деген қажеттілігін қамтамасыз ... ... ... пен ... ... ... бұл ... қоректенуін әлсіретіп, ишемияға әкеп ... ... ... ... ... ... қоятын
талабына сәйкес туындайтын ырғақтылықтардың қосымша келіспеушіліктері ішкі
десинхроноздың айқындай келе, миокард жағдайын қиындата ... ... ... экстракардиальдық функциялардың
тәуліктік ырғақтылығының өзгерістері ... ... ... ... екі варианты тіркелген: 37,4% пациенттерде
шығарылу ырғақтылығының жоғарғы деңгейі ... 4-те, ... ... 12 және
20-да байқалған; ал 68,3% ауруларға жоғарғы деңгейі – 8 және 24 сағ. Ең ... ... 16-ға ... ... ... ишемиясымен ауыратын адамдардың
бүйрекүсті бездерінің глюкортикоидты функциясы ... ... ... ... ... глюкокортикоидтардың бос күйіндегі формасының экскрециясының
ең жоғары көрсеткіші сағат 4 және 12-де ... ... 24-те ... ... ... 16-да ауысып, олардың төменгі мәндері ... 4 ... ... ... ... ... ... сағат
24-те, минимумы 8-де тіркелетін бір өркешті ... ... ... ... ... ... инфарктысының дамуын көрсететін болжамдық сигнал
болуы мүмкін. Қандағы ІІ-ОКС концентрациясы биіктігінің таңғы сағаттардан
кешке ауысуларының 89%-де 3-5 ... ... қиын ... фазасы
ұзарған, мұндай ауруларда жүрек жетіспеушілігінің созылмалы түрі дамыған.
*****
Сонымен, ЖИА кардиальды функциялар ... ... ... ... патологиялық жағдайларда организмдегі жалпы
функциональдық ... ... ... ... ... ... ... Мұндай ауру барысында сәйкестіктердің
бұзылуы, қан айналымы тәуліктік ... ... ... ... ... нәтижесінде қан айналу аппаратында,
қызметінде ширығу пайда болады, бұл процесс әсіресе, ... және ... ... ... Бұл ... ... және таңертең симпатоадреналдық
пароксизм мен ... ... ... ЖИА ... ... ... ... жағдайлар туғызуы мүмкін.
Бұл аурудың дамуында гемодинамикалық көрсеткіштердің тәуліктік ... ... ... және қан ұюы ... ... ... күшті.
Стенокардиямен ауыратындардаң қанындағы холестерин мөлшерінің
ырғақтылығы тез өзгереді. ... ... ... кешкілік жалпы
липидтер мен триглицеридтердің көбеюі байқалады. Басқа мәліметтер бойынша,
мұндай ауруларда қандағы липидтердің ... ... ... ... ... ол ... ... 4-ке дейін
гиперглицеридемиямен бірігіп кеткен. Қандай жағдай болмасын, бұл ... ... ... ... биоырғақтылығының бұзылуын
көрсетеді, ал липидемияның кешкілік ... ... ... ... ... ауыратын пациенттердегі қан ұюының тәуліктік ... бұл ... ... ... және түнгі сағаттардағы ауысуымен
сипатталады. Қанды ұйытатын факторлардың ерекше активтенуі сағат ... ... ... ... ... жоғарғы деңгейіне жеткен.
Бұл, әрине, кешкі-түнгі сағаттарда коронарлық артерияларда тромба ... ... ... бұл ... ... жұмысының қызметі төмендеуіне
байланысты АҚ көтеріліп, гиперхолистеринемия пайда болуы мүмкін. Ишемиямен
ауыратындардағы ... ... ... ... ... ... бір жерден шықпайды. Мысалы, Мәскеу қаласында ишемиямен
ауырғандардың жедел жәрдемнен көмек сұраулары сағат ... ... ... 4-8 және 16-20 ... екі шыңға сәйкестенген. Дегенмен, ондай
аурулармен ауыратындардың критикалық жағдайлары көпшілік жағдайларда ... ... ... ең жоғарғы жиілігі сағ 6-дан 15-ке, ... ... ... ... 5-ке ... тіркелген. Р.М.Заславскаяның
мәліметтері бойынша, жүрек ишемиясының күшті жетіспеушілігі көбіне (47%)
сағат 21-ден 3-ке ... ... ... бен ... ... қосөркешті қисық болып келеді де, жоғарғы деңгейі сағат 3-тен 9-
ға дейін және 18-ден 24-ке дейін көрініс береді, осы 12 ... ... 73,2% ... ал ... ... 3-ке ... және ... 15 сағатқа
дейін тромбоз бен эмболий байқалмаған; ... ... ... ... 6-дан 15-ке ... және ... 24-ке дейін пайда болған.
ЖИА негізгі салдары – миокард инфарктісі. С-Петербург қаласы бойынша
1608 ... ... ... ... аталған аурудың белгілері,
негізінен, түнгі ... 1-2 ... ... ... Бұл, ... ... ... коагуляциялық қасиетінің кешкілік және ... ... ... ... ... ... инфарктысының
дамуының тәуліктік динамикасына қосымша қиыншылықтары бар уақытша
зоналардың ... ... ... болатын басқа да факторлар сыналап
кіреді. Қауіпті ... ... 8-11 және 17-18 ... ... ең аз
мөлшері сағат 13-14-те білінеді. Таңғы көтерілу биіктігі осы ... ... ... ... ... гормондық активтілігінің артуымен,
ұйқыдан сергектікке ауысу кезіндегі туындайтын бейімделістік процесімен
байланысты миокардтың оттегіне деген ... ... ... ... ... ... 17-18 ... көтерілетін кешкі
биіктік ишемиямен ауыратындардың тәулік соңындағы ... ... ... ... ... ... ... болуының басқаша
заңдылығы Ереванда байқалған. 723 ... ауру ... ... ауру
синдромының басталу уақытын анықтау мынаны көрсетті: ер адамдарда түнгі
сағат 3-4-де ... даму ... ... керісінше минимальды
жағдайда болады да, қауіпті кезеңдері ... және ... ... ... Ең ... ... ... сағат 20-дан 13 сағатқа дейінгі
кезеңге созылатыны аталған.
Инфарктың уақыт жөнінен әртүрлілігі жөніндегі себептері түрліше ... ... ... жасы мен ... айырмашылықтар да белгілі дәрежеде
түзетулер енгізетіндігін ескерген жөн. ... ... және ... ... ... ... ... жүргізсе, С.К.Чурина және авторлар
ұжымы жеке-дара ... ал ... мен ... тек ер ... тексерген. Тәулік бойына инфаркт ауруының пайда болу себептері ... ... де ... ... ... өйткені жұмыстың
ерекшелігі биоырғақтылықтың құрылымына әсер ете ... әр ... ... инфарктың даму мүмкіндігінің тәуліктік бөлінуіне,
сөз жоқ, өзінің ... ... ... ... (16-18 сағ.) және
таңертеңгілік (9-10 сағ.) ... ... шыңы ... жұмыс атқаратын
физикалық еңбек атқаратын адамдарға ғана тән. ... ... ... даму ... ... ... және сағ. 2-ден 4-ке дейін жоғары
болады. Шоферларда бұл ауру түннің ... ... ... 02-ге дейін
дамитын көрінеді, осы екі сағаттың ішінде ... ... ... 2,5 есе жиілейді.
Бұлардан басқа оның нақты заңдылықтарын анықтайтын тағы бір себеп
белгілі. Бұл ... ... ...... ... ... тәуліктік жұмыс қабілетінің оптимумы
бойынша дифференцияланбаған типіне ... ... ... 35-36 ... ... ... ер ... инфарктың үш уақытша шыңы
табылған: сағат 8-де, 21-де және түнгі ... 1-де, осы ... ... барлық пациенттердің 22% қамтыған. Ең аз мөлшері сағат ... ... ... хронотипті ер адамдарда бұл аурудың шыңы сағат 20-ға сәйкес
келіп, таңертең қалыпқа түскен, ал ... ең аз ... ... ... 4-
6 және 16 деп келген. Дифференцияланбаған инфарктың пайда болу жиілігі
бірдей таралған. Әр түрлі ... ... ... ... ... динамикада болған. “Қараторғайлар” үшін ... ... ... 8 және 18 ... ... ... ... көтерілуі
болмаған. “Үкі” типті әйелдерде барынша көтерілу мүмкіндігі сағат 21-ге, ал
дифференцияланбаған әйелдер типінде сағат 15-ке тура ... ... ... ... инфарктың таңертеңгілік пайда болу шыңы тәуліктік
жұмыс қабілетінің көтерілуімен тура ... ал ...... ... ... ширығуымен байланысты. Симпатоадреналдық жүйенің
ширығуы кешкі уақыттарда тренажерде жұмыс істегендегі эмоциональдық жүктеме
адреналин мен норадреналинннің таңертеңгі ... ... ... көп ... ... ... ... кешкі көтерілу
олардың активтіліктерінің өсуімен тура келеді.
Миокард инфарктысының өмірге қауіптісі – оның ... ... ... болу кезіндегі жүрек қарыншасының
фибрилляциясы сағат 4-10 және 17-20 араларында ... ... ал ... бұл ... 2 есе аз ... ... тахиаритмия
көбіне сағат 15-тен 19-ға дейін, өкпе сарқылуы түнгі сағат ... ... ... Миокард инфарктысының рецидивтерінің уақыт бойынша үш
қауіпті кезеңі болған: 0-3, 15-16 және 19-21 ... ... ... инфарктың кешкі және түнгі көтерілу шыңы инфарксыз ишемиямен
ауырғандар сияқты холестерин мен қан ұюының осы тәріздес қалыптан ... ... ... Инфаркт миокардпен ауырғандардағы
холестерин деңгейі ... 2-ден 7-ге ... ... ал сағат 22 және 2-де
фибринолизді басатын қанның гиперкоагуляциясы байқалған. Бұл ... ... ... ... өзінің тәуліктік ырғақтылығы болған. Сағат
0-ден 4-ке және 12-16-ға дейінгі зақымданған аумақтар үлкен болған. Егер
инфаркт ... 8-12 ... ... онда ... ... бекітіліп отырған. Ал,
ауру сағат 4-8 және 20-24-де басталса, пациенттерде миокард ... ... ... ... ... ... аз деңгейде зерттелген,
бірақ патологиялық процестердің барлығында ... ... ... ... ... Бұл ауруда дерттің қызуының тәуліктік ырғақтылығы
байқалады, кешкі-түнгі сағаттардағы жоғарғы ... ... ... организмнің аллергендер әсеріне көтеріңкі реактивтілігімен
байланыстырылады. Реактивтіліктің ... ... ... ... бар ... ... жоғарғы
концентрациясымен байланысты қарастырылады. Бірақ ... ... ... ... таңертеңгілік көбеюлері тек сау адамдарға
ғана тән, ал бронх ... ... ... ең ... ... ... ... мүмкін. Егер сау адамдардағы 6 сағаттық ... 31,5% ... ... онда ... гормондардың түнгі бөлінуі
таңертеңгіліктен 25% көп болады. Мұндай пациенттердегі түнгі ... ... ... ... ... ... де ... болуы
мүмкін. Бүйрекүсті бездерінің қыртысты қабатының ролі аталған ауруды
стимуляциялау барысында оның ... ... ... ... ... ... ... бездерінің қыртысты қабатын таңертеңгілік
стимулдаса, оның активтілігі біршама артады, өйткені оның бұл ... ... ... болады, бұл ... ... ... 5,2% ... ... ... ... төмендеуі барысында стимуляциялау ... ... ... шығарылуы күндіз – 15,8%, ... – 34,6% ... ... қызметі түнде төмендеген кезде оларды стимуляцияласа,
глюкокортикоидтар түзілуі көтеріліп, олардың экскрециясы 47,4% ... сау ... ... ... ... ... ... мезгілде
бүйрекүсті бездерінің қыртысты қабатының реактивтілігі төмен, ал ... ... ... мезгілде жоғары болады. Бронхиальдық астмасы бар
адамдарда ... ... ... ырғақтылығының инверсиясы болады.
Аурудың жеңіл түрінде таңертеңгілік стимуляциялау глюкокортикоидтар
экскрециясын 17,4%, ... – 26,6, ... – 32,7 және ... – 23,3%
арттырады. Реактивтіліктің бұл бұзылуы ауруы асқынған пациенттерде одан ... ... ... ... ... ... 22,8%
арттырады, яғни сау адамдарға қарағанда 4 есе көп, ал ... ... ... ... бар-жоғы 19,6% қана ... ... ... қалыптағымен салыстырғанда 2,5 есе аз. Бронхиальды
астма ... ... ... реактивтілігінің тәуліктік
ырғақтылығының маңызы айтпаса да ... ... ... ... ... кешенді терапевтік шаралардың негізгі
компоненттерінің құрамына ... ... ... ... ... ... тәуліктік ырғақтылық амплитудасының үлкеюі және ... ... тән. Бұл ... ... тыс серпілістері
мен бронхтар өткізгіштігінің төмендеуі нәтижесіндегі түрлі ырғақтылықтардың
синхронизациясы ауруға жағдай туғызып, ... ... ... ... туғызады. Аталған белгілер, әсіресе бронхылардың дистальды және
проксимальды ... ... ... ... ... ринитті бронхиальды астманың пайда болуының негізгі
факторы болып саналады.
Ревматизм. Бұл аурумен ... ... ... ... сау ... болады, яғни олардың ... ... ... түндегі мезгілмен салыстырғанда артық болады. Бірақ,
бұл жерде де адреналин мен дофаминнің таңертеңгілік экскрециясының ... ... тек ... және ... сағаттарда ғана аздап
көтеріледі, ал ... ... ... күрт ... Дофамин
экскрециясының шыңы күндізден (11-15 сағ) таңертеңгілік (7-11 сағ) сағатқа
ауысуы мүмкін. Адреналиннің ... ... ... ... кешкілік жоғарылығымен және қалыпты жағдаймен салыстырғанда түнгі 2
есе азаюымен сипатталады.
Қанды ұйытатын және ұйытпайтын жүйесінде сәскелік және ... ... қан ... жеделдеу кезеңі туындайды, бұл кешкі уақыттардағы сау
адамға тән. Мысалы, егер қалыпты ... ... ... ... 17 сағатқа дейін жоғары көрсеткіште ... онда ... ... 17-46 ... ауруларда қандағы фибриногеннің 250-256
мг% дейін көбеюі сағат 17-ден 22-ге дейін байқалады; ал фибринолиз ... 2-ге ... ... ... ... ... 230-245 мг%
төмендейді. Ревматизммен ауырғандардағы ... ... ... ... ... бойынша – қанның гепаринге
тұрақтылығы, тромбиндік уақыт, қандағы бос ... ... ... ... ... тәулік бойғы уақытша өзгерістері жүйелік қызыл
волчанкамен ауыратындарда да байқалған, бұл ревматизм ... адам ... ... ... Бұл ... ... ұюы одан да көп
бұрмаланып, сағат 3-5-де жоғарғы көрсеткішке жетеді, бұл ... ... ... ... қандағы формалық элементтер санының динамикасының уақытша
өзгерістері байқалған. Ауруларда нейтрофильдер саны ... ... 2-де ... ... санының тәуліктік ырғақтылығының өзгерісінің нақты
байқалуы осы пациенттердің белгілі бір аллергизациясымен байланысты болуы
мүмкін. Егер сау ... ... ... таңғы сағаттарда
байқалса, ревматизмнің активті фазасында, керісінше, таңғы сағат ... ... ... Егер ... ... қандағы эозинофильдер
тербелісі кортикостероидтар ... ... ... ... ... циркадианды құрылысы кенет өзгеруі
мүмкін деп жариялауға болар еді. ... ... ... ... ... ең ... ... жылжуы
таңертеңгіліктен кешкі сағатқа ауысқан.
Ревматизмде қандағы формалық элементтер санының тәуліктік ырғақтылығы
бұзылып қана қоймай, олардағы кейбір тотығу-қалпына ... ... де ... бұл ... ... цитохимиялық зерттеулер
кезінде байқалған (4-кесте).
4-кесте
Ревматизммен ауыратын балалар қанының ... (СДГ) мен α – ... ... (А) және ... ... көп ... саны (Р)
|Зерттеу уақыты|Сау ... ... ... 4 |
| | | ... ... |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | ... ... емделгенге дейінгі лимфоциттердегі
дегидрогенеза деңгейінің тәуліктік ырғақтылығы немесе ... ... ... және ... төмендеу фонында бұрмаланған. Осы
тәріздес ситуация активті емес фазасында да кездеседі, оның маңызы да ... қан ... ... ... ... ... ревматика ауруының активтілігінің диагностикасын анықтауға
көмектеседі. Емдеу барысындағы ... ... ... қалпына келуінің де маңызы аз емес, өйткені ол ... ... ... ... ... ... көзі ... мүмкін.
Эндокриндік жүйелер ауруы. Гиперкортицизммен қабаттас жүретін ... ... ... ... ... ... мен ... метаболиттерінің зәр арқылы шығарылуы төмендейді.
Кейде қан мен зәрдегі 17-ОКС мөлшерінің ырғақтылық инверсиясы пайда ... бұл ... ... ... ... ... ... қалыптан
аспайды, ал түнде 10-15 есе көбейеді. Сондықтан Кушинг синдромына дұрыс
диагноз қою үшін күніне аз ... екі рет – ... 9-да және 21-де қан ... кортикостероидтарды анықтау қажет.
Осы тәріздес зәр арқылы ... ... пен ... ... ... “жасөспірімдердегі пубертаттық базофилизм” ауруында
байқалады, бұл аурудың сиптомы Иценко-Кушинг ауруына ұқсас. Аурулардың
кейбіреулерінде гормондар ... ... ... ... ... деңгейі күндіз ғана емес, түнде де байқалған, бұл
АКТГ секрециясының бұрмаланған ырғақтылығын ... ... және сол ... ... ... қан мен
зәрдегі кортикостероидтар деңгейінің тәуліктік тербеліс ... ... АКТГ ... ... сақталғанымен, оның қандағы
таңертеңгілік деңгейі түнгі көрсеткіштерден 4-10 есе ... ... ... ... ... эозинофильдер санының тәуліктік ырғақтылығы
жоғалады, бұл тәулік бойғы кортикостероидтар түзілуінің бірсаздылығын
көрсетеді. Бұдан осы ... ... ... ... ... ... хронодиагностикалық бағалы мәліметтер ... ... ... ең көп ... ... бірі – ... бұл аурудың
барысында да түрлі функциональдық жүйелерде ... ... бұл ... ... мен қант ... ... ... ерекше орын алады.
Қалыпты қант концентрациясы ... ... сау ... ... одан әрі ... ... Осыған байланысты, олардағы
инсулинге деген қажеттілік таңертең жоғары болады. ... ... ... ... ... ... қажеттілік таңертеңгілік пен
түнге қарағанда күндіз және кешкілік жоғары ... Мұны ... ... ... санының артуы айғақтайды, бұл осы кездегі ұйқы
безіндегі ... ... ... арақатыстық
байланыстықты көрсетеді. Организмнің ... ... ... ... өзгерістерінің диабеттің алғашқы кезеңдерінде жоғалып
кетуі ... ... бола ... ... ... бар деп қауіптенгенде
ашыққан пациентке сағат 8 және 16-да 100 гр глюкоза ... одан ... мин ... ... ... ... анықтайды. Глюкозаны таңертең
қабылдаған сау адамдардағы оның деңгейі 166 мг% (9,13 ... на 1 л) ... ... ... ... Ал, ... ауырғандарда сағат 8 бен 16
арасында алынған көрсеткіштер ... ... ... ... ... инверсиясы пайда болады. Бұл – инсулярлық аппарат
функциясының бұзылуын сипаттайтын жалпы заңдылық. Бұл ... ... ... еске алу ... 50 ... ... сау адамдарда жүктемеден
кейінгі глюкоза мөлшері 127 мг% (6,98 ... на 1 л) ... 50 ... – 183 мг% (10,06 ... на 1 л) ... яғни жас ... сайын
глюкоза мөлшері арта түседі. Осындай ... ... әдіс ... ... бір ... ... ... әлдеқайда
ерте байқауға мүмкіндік береді. Ұйқы безінің ... түзу ... ... ... алу үшін инсулин тасымалдайтын эритроциттер санын анықтайды.
Диабетпен ауыратындарда мұндай ... саны 40% ... қана ... ... ырғақтылығының саны да өзгеріске ұшырайды.
Диабетпен ауыратындарда бүйрекүсті бездері ... ... мен ... ... ... да ... өзгерістер
байқалып отырады. 7-11 жастағы диабетпен ауыратын балаларда ол ... 21 мен 8 ... 4 ... ... ... Норадреналин мен
экскрециясы тәулік бойына сағат 11-16 және 21-8 аралығында шыңы бар ... ... ие ... да, тәуліктің осы кезеңіндегі сағат 8-11 және ... ... ... ... үш есе ... Субкомпенсациялау фазасындағы
адреналин экскрециясы бұзылғанымен, түнде бір ... өсу ... ... ... ... 8-14 ... салыстырғанда зәрдегі оның
концентрациясы 1,5 есе төмендейді, бұдан кейін гормон қайта ... ... ... ... ... бойы екі ... ... қала берді,
бірақ бірінші көтерілу сағат 8-11-ге ауысады. Диабет декомпенсациясында
адреналин экскрециясы қайта ... ... ... 11-16 ... кезіндегі төмендеудің орнына уақыттың осы арасында гормондар
шығарылуы кенет артып, ... 16-21 ... 21-8 ... ... ... ... ... кезеңін бастайды. Норадреналин сағат
11-ден 21-ге ... ... ... ... ... және ... ... альдостеронның тәуліктік
ырғақтылық конфигурациясы бұзылмаған – таңғы максимумнан түнге ... ... ... ... ... ... кезеңдерінде
бұл қисықтық сау адамға қарағанда жоғары деңгейде өтеді. Тек ... ... мен ІІІ ... ... ... ғана ... Төмендеудің
орнына гормон экскрециясының ... ... ... ... ... ... ... ырғақтылық көрсеткіштерін талдау
көбіне хронобиологиялық тұрғыдан ... Егер бір ... ... онда сау және ІІІ ... аурудағы гормон экскрециясының
декомпенсациясында (2,7 мкг) ... ... ... 14 пен ... ... сау ... альдостерон шығарылуы аздап төмендеген
(2,1 мкг дейін) болады да, ауруларда ол ... (5,1 мкг ... ... ... ... белгілі. Диабет кезінде калийдің
зәрмен бөлінуі бір сазды болады немесе максимум ... ... ... ... ... ... диабеттерінде тканьдердегі оттегі тепе-теңдігінің ... ... Сау ... күндізгі 12 сағат бойғы тканьдердің
оттегін пайдаланулары екі өркешті қисықпен сипатталады, оның ... 8 және 16-да ... ... 12 және 20-да ... төмендейді.
Керісінше, ауруларда сағат 8-де веноздық гипероксия байқалып, тканьдердің
оттегін пайдалануы төмендеуі және ... ... ... ... ... ... Тканьдік гипоксияның біліну
дәрежесі сағат 20-да ең жоғарғы деңгейіне жетіп, күн бойы ... ... ... ... ... оксигенациясының тәуліктік
ырғақтылығының өзгерістерін тканьдік гипоксияның дамуының алғашқы симптомы
ретінде қаралуы мүмкін деп санайды.
Түрлі ... ... ... ... ... ... немесе гипоталамустық бұзылады. Семіз адамдарда күндізгі
мезгілді қандағы кортикотропин мен кортизол ... ... Одан ... ... ... ... 9-да 65 ... 75
дейін өскен, ал сағат 21-де сау адамдардағы гормондар концентрациясынан 2
есе асып түскен; кортизолдың мөлшері ... ... ... жағдайда
қалған, яғни бұл гормонның тәуліктік ырғақтылық режимінде бөлінуі тоқтаған.
Тиреотропиннің секрециясы да ырғақтылығын жоғалтып, оның ... күні ... ... ... ... ... 9-дан 21-ге дейін өскен,
ал сау адамдарда екі гормонның мөлшері де ... 14-ке ... ... ... болған. Ренин мен альдостеронның тәуліктік ырғақтылықтарының
өзгерістері де байқалған. Сау адамдардағы бұл екі ... ... ... ... ... бір ... қисық тән. Семіргенде жоғары көрсеткіші
сағат 9-да және 21-де пайда болып, одан әрі ... 14-ке ... ... ... ... болады.
Семіруге бейім балаларда зәрдегі ... ... ... ... ... ... қарай ұзара түседі, ал С-21
кортикостероидтар шығарылуының жоғарғы шыңы ... ... ... ... ... ... мен ... тәуліктік ырғақтылығында өзгерістер пайда болады. Семіздік
асқынғанда және оның регрессиясында зәрдегі адреналин мен ... ... ... ... ... дене ... адреналин экскрециясының максимумы күннің екінші ... ... оның ... ... және ... ... салыстырғанда 32%
болады. Шығарылу тербелісі сағат 7-ден 23-ке дейінгі мезгілде жоғалып, ... ғана ... ... ... мен ... бөлінулері семіруге
бейім балаларда өзгермеген, бірақ тұрақтану мен ... ең ... ... ... ... және ... сағттарда жүрген.
Сонымен, балалардың конституциялық-экзогенді семірулерінде катехоламиндер
экскрециясының тәуліктік ырғақтылығының ... ... ... ... жүйе ... ... ... кезеңі мен
липосинтездің бәсеңдеу кезеңіндегі күннің бірінші жартысында ... ... ... ... ... ... компенсаторлық
активтілік өзгерісі липолизді күшейтуге ... ... өзі ... тұрақты ұстауға мүмкіндік туғызады. Салмақтың төмендеуі адреналин
мен норадреналин экскрецияларының ... ... ... бұл ... ... Мұның нәтижесінде майдың ыдырау процесі ... ... ... ... Дофамин мен Дофа шығарылуының тәуліктік
ырғақтылығының инверсиясы катехоламиндер ... ... ... ... ... екендігін көрсетеді.
Бүйрек ауруы. Бүйрек ауруы кезіндегі тәуліктік ырғақтылықты зерттеу,
негізінен, глонерилонефритпен ауыратын ... ... және ... негізінде түрлі заттардың зәрмен шығарылу процесі алынған. 2,5-15
жасар балалардағы ... ... ... ... ... ... пен ... қышқылы экскрециясы тербелісінің
тәуліктік амплитудасы азая түседі. ... ең көп ... ... ... 18-ге ... ... ал экскрецияның түнгі биіктігі мүлде жоғалады,
мұның өзі қисықтың тығыздалуына әкеп соғады. ... ... ... ... ... ... ... және
ең төменгі күндізгі ырғақтылықтарын сақтайды. Клетка мембранасының кері
құрылыстық ...... мен ... ... таңертеңгі және
кешкі сағаттарда барынша көп шығарыла отырып, пішінін ... ... бұл ... ... нефротивтік
формасында күшейе түседі. 17-ОКС экскрециясы кешкі және ... ... ... 4-30% қана ... ал сау ... тәуліктің бұл
кезінде ол 50% асады. Олай ... ... ... ... жоғалғандығы
және экскрецияның монотондығы туралы айтуға ... ... ... ... да өзгереді, оның ең ... ... ... ... және сол ... ... азот пен белоктың да ең
көп экскрециясы ... ... ... ... ... ауыратындарда стериндер мен фосфолипидтердің шығарылуы ... ... ... жоғарғы деңгейдің тең бөліну заңдылығы бұзылып,
ырғақтылық дәрежесі ... ... ... гематурлық
формасында барлық экскреттенетін заттардың ... ... ... ... ... мен ... ... түрде өтетіндігін
көрсетеді. Клиниканың ауыр өтуін сипаттайтын нефротивтік формада нефронның
геомерулярлық және ... ... ... деструктивтік
процестердің тереңдігі мен қарқындылығын көрсететін тұрпайы десинхроноз
және бүйрекүсті бездері ... ... ... ... ... ... адамдардағы гломерулонефрит кезінде ... ... ... ... ... Сау адамдардағы шумақты
фильтрация, натрийдің, калий мен хлордың шығарылуы күндізгі ... ал осы ... ... ... ... төмен болады.
Созылмалы гломерулонефриті бар ауруларда бүйрек жетіспеушілігі байқалмай-
ақ, осы функциялардың ... ... ... мен ... ... ... пациенттерде шумақты фильтрация басталмай
тұрып-ақ, созылмалы бүйрек жетіспеушілігінің бастапқы формасы туындайды.
Сондықтан бүйректің ... ... ... ... анықтау-
созылмалы гломерулонефрит кезіндегі ... ... ... ... ... ... зәрінің экскреторлық элементтерінің ырғақтылығын
талдау гломерулонефрит кезіндегі бүйректің ... ... ... ғана ... зәр ... ... ... процестерінің зақымдануының
қалыптасуын білу үшін де қажет. Зәр ... ... ... ... фосфаттар мен оксалаттардың ... ... ... ... ... ... көбеюлері тәуліктік тербелістердің тегістелуімен қабаттаса
отырып, ырғақтылықтың ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар балалар енді, өйткені оларда кешкі және
түнгі ... ... ... мен фосфаттардың
концентрацияларының орташа тәуліктік көрсеткіштері бақылаудағы сау топпен
салыстырғанда 10 есе ... Осы ... аса ... ... ... ... пен зәр шығарылатын жолдарды зақымдайтын
қиын еритін оксалат-кальций мен фосфор-кальцийлі кешеннің түзілуі.
Ас қорыту ... ... ... ... ... бар ... үшін
түнгі уақыттарда, ас қорытудан тыс кезеңдерде қарын сөлінің үздіксіз
бөлінуі байқалады. Ұйқы ... сөл ... ... ... ... бірақ
біржола тоқталмайды, ал 12 елі ішектің ... ... ... сөл ... Егер сау ... ұйқы ... сөл бөлінуі 74% азайса, гастритпен
және қарын жарасымен ауырғандарда 58-60% азаяды, ал 12 елі ... жара ... ...... 45% ғана азаятын көрінеді. Асқазаны ауыратын
балаларда ұйқы безі ... ... ... ырғақтылығының
жылжуы байқалған. Дені сау балалардағы амилаза активтілігінің акрофазасы
сағат 6-ға ... ... ... созылмалы гастрит пен гастродуоденитте ол
сағат 14-ке, ал асқазанында жарасы барларда сағат 22-ге жылжыған. Гастритте
липазаның ... ... ... сағ. 6), ... ... мен жарасы бар балаларда ол сағат 14-ке жылжыған. Осы
тәріздес ... ... ... ... тарапынан да
байқалған, сау және ... ... ол ... 22-де ... ... пен гастродуоденитте сағат 18 және 10-ға ауысқан. ... ... ... ... осы ... ... аурулардың диагностикасын жақсарту үшін ... ... ... ... ... ... ас ... ғана қатысты болып қоймай, онда ... ... ... қант ... ОНЖ ... да ... Түнде мұндай
пациенттердің систолалық және қанның ... ... ... салыстырғанда 15-58 және 7-56% сау адамдармен ... ЭКГ ... ... да ... ... жарасымен
ауыратындарда қандағы қанттың деңгейі таңертеңгілікпен салыстырғанда түнде
жоғары ... Сау ... ... ... ... олардың ОНЖ
қозғыштығы төмен болады. Бұл ұйқы-сергектіктің тәуліктік ... ... ... пациенттердің арасында ерте оянып, кеш
ұйықтайтындар кездеседі, күндізгі ... ... күн ... ... қиындауы туындайды. Ас қорыту жүйесінің
патологиясында ащы ішек пен тоқ ... ... мен ... ... ... жарықты шашырату мүмкіндігінің
тәуліктік ырғақтылығы ... ... ... холециститпен және
панкреатитпен ауырғандарда уақыт шкаласының бүгілген жерінің ... ... ... ... ... Сау ... ... және НЭЙ-тин нүктелер жарықтың шашырауын барынша бекітуі сағат 00-ден
сағат 15-16-ға, ҚЗУ - ... ... ... ... 15-ке, ... сағат 09-дан 15-ке, Тай-гун нүктесінде сағат 09-дан 18-ге
жылжыған. Уақыт ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... тәуліктік көрсеткіштер көбейіп, тербеліс
спектрі ауысқан. ... ... мен 12 елі ішек ... ... ... ... асқазан жарасы асқынғанда ол ... ... ... ... ... ... ... егер
десинхроноз белгісі тыртық пайда болғаннан кейін де сақталса, мұны қолайсыз
болжам ... деп ... ... ... ... ... ... өзгерістері асқазан жарасының ... ... қою үшін ... Аурудың 1 фазасындағы ... ... мен АҚ ... қисықтың қалыпты профилі жиі тіркеледі,
ал зәр мен құрғақ қалдықтың шығарылуының түнгі және күндізгі екі көтерілу
биіктігі ... ал сау ... тек ... шың ғана ... ... ... ... өзгерген. Тәулік бойғы температураның
тербелісі 0,50С аспай, қисықтық бір сазды болған, зәрмен құрғақ ... ... ... инверсия немесе тегістелу процесі
байқалған, ... өзі ас ... ... ... ... ... Диэнцефальды пароксизм ауруының бастапқы
кезеңінде АҚ-ның, дене температурасының, тыныс алу жиілігінің бұлшық ет
күшінің және ... ... ... ... ... ... тәуліктік қисықтың бұзылуы туындайды. Тәулік барысында
параметрлердің екі ... үш ... ... ... болады, бұл максимум
немесе минимум сияқты көрсеткіштерді жекелей бөліп ... ... яғни ... ... ... ие ... Бұл пациенттердің
зәріндегі 17-ОКС максимальды экскрециясы күннің екінші ... ... ... ... уақытта жүреді, кейбіреулерде аритмия, амплитуданың
үлкеюі немесе катехоламиндер экскрециясының ... ... ... ... Биохимиялық өзгерістердің осы сияқты ала-
құлалығы су, натрий және калийдің бөлінуіне де тән ... ... ... экскрециясысағат 20-дан 9-ға дейін көбейеді,
бұл эмоциональдық күйзеліс пен ұйқының бұзылғанын ... ... ... барларда норадреналиннің таңертеңгі-күндізгі экскрециясы
біршама көтеріліп, катехоламиндердің түнгі бөлінуі төмендейді.
Эпилепсиямен ауыратындарда дене температурасының ... ... ... 1,20С дейін көбейген, ал пульс жиілігі минутына 17 реттен
соға отырып, сау ... ... ... ... ... ... сағат 21-де және ұйқыдан сергектікке өткенде ... ... ... ... ... өрісі айтарлықтай өскен, бұл сау
адамдардағы тербелістен 2-3 есе артып түскен. Екі күн бойы ... ... ... ... сәйкес келмеген. ... ... АҚ ... ... пульс жылдамдығы мен
дене температурасының тәуліктік ырғақтылығының бұзылғандығын ... ... ... яғни барлық үш көрсеткіштің ... ... ... ... ... үзіліссіз-
прогредиенттік ағысында, мерзімді доманифестік кезеңде, ... ... ... ... ... доминантты кезеңінде байқалған. Приступты-прогредиентті аурудың
басталуымен дәл келетін манифеста, оның ... ... ... ... ... ... ... бір немесе екі ... ... ... ... тән. Ырғақтылықтар активтілігінің дене температурасының, зәр
арқылы су мен электролиттердің ... ... ішкі ... ... десинхроноз және осы көрсеткіштердің сыртқы циклдармен жеткіліксіз
синхронизациясы депрессивті кезеңдегі ауруларда ... ... ... ... биоырғақтылықтар құрылымында ... ... ... 24 ... ... ... ... сау
адамдарды әлеуметтік және физикалық әсерлерден оқшаулағанда байқалады.
Басқа аурулардың ... ... ... және ... ... да ... ... зерттелді.
Қояндардағы экспериментальды пневмонияда ... ... ... ... ... шашыратқыш қабілетінің тәуліктік
ырғақтылығының ... ... ... Тербеліс полифазалы және
асинхронды болды. Ырғақтылық ... 24 ... ... ... ... ... 8 және 12 ... мезгілді тербелістер
қалыптасып, 14-18 және 29 сағаттық мезгілі бар флуктрациялар ... ... 25% ... ... ... 2 есе ... Сауыққаннан кейін
қайтадан монофазалы болды. Дегенмен, мезор және амплитуда ... ... ... ... ... әртүрлілігі сақталды. Пневмония
жоғалғанымен, организмнің ... ... ... айқындамайды, өйткені
оның уақытша жүйесі әлі де болса десинхронозды жағдайда.
Пневмониямен ... ... ... ... ... ауырлығы
мен дене температурасының тәуліктік ырғақтылық сипатының арасында ... ... ... ... ... түрі температураның
таңертеңгілік және ... ... ... ... туғызбаған.
Тырысқақтық, жүрек-қан тамырлары жетіспеушілігімен қабаттас жүретін
клиникалық симптоматикалық ... ... ... ... ... ... таңертең және кешкілік бірдей болады немесе
инверсия ... ... ... ... мен ... ... ... ауыр жағдайларда температураның ең жоғары шыңы сағат
3-4-ке сәйкес келетін толық ... ... Одан ... ... ... ... бен ... тәрізді түрлері түнде өрістеп, ал ... улы ... ... ... ... ырғақтылы бірсаздылыққа
айналады.
Биоырғақтылықтардың ұзақ мерзімді бұзылыстары көптеген аурулардың,
соның ішінде ангинаның ... әкеп ... ... экспериментті
ангина туғызғанда аурикулярлық биоактивті нүктелердегі бір шыңды тәуліктік
ырғақтылық жоғалған және ырғақтылық сағат 02, 16 және 20-да ең ... ... ... ... ие болған, абсолюттік мәндерінің
шашырауы артып, биоактивтік нүктелердегі вольтаж 30% көтерілген, сол ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде тербелістің негізгі 24 ... ... 8 ... компоненттері пайда болған, тербеліс спектрінде қандай
да бір ... ... ... ... мен ... 35%
артқаны байқалған. Сонымен қояндардағы ангинаны үлгілеу акупунктурлық
нүктелердегі тәуліктік электрлік активтілік ырғақтылығының ... ... ... ... ... ырғақтылық барлық параметрлері бойынша
қалпына келген.
Осы тәріздес өзгерістер ангинамен ауыратындардың аурикулярлық биактивті
нүктелерінің тәуліктік динамикасы ... да ... ... мен ... 30-40% ... ... Ырғақтылықтың екі
фазалылығы жойылып, ... ... ... мәні ... 02, 06, 12, 16, 22 сәйкес келетін полиморфизмге ие
болған. Дегенмен, ... 24 ... ... ... ... ... ... байланысқан йодтың тәуліктік
ырғақтылығының өзгерістері пайда болған. Жекелеген пациенттерде қалыпты
ырғақтылық сағат 6-дан ... ... ал ... 14-2 ... ... жоғарғы көрсеткіштерінің жылжуы 14-18
сағаттарда байқалса, басқаларында тәулік бойына тұрақты деңгейде ... ... ішкі ... ... ... ... бойы оның тербелу өрісі
сау адамдармен салыстырғанда 8 есе ... ... ішкі ... ... ... ... белгілерін анықтаудың сенімді
критерийлері болуы ... ... ... ... ... және
ақпараттық жағынан сипаттай қана ... ... ... ... ... ... белгілерге мыналар жатады:
1) тәуліктік қисықты нақты ұйымдастыру;
2) салыстырмалы ... ... мәні және осы ... тәулік бойғы
шашырандылығы;
3) бірнеше күн бойғы қайталап зерттеу барысындағы салыстырмалы
тұрақты жағдайы.
Зиянды ісік аурулары. Зиянды ісік аурулары – хронопатологиядағы ... ... Бұл ауру ... организмнің қалыпты биологиялық
параметрлерінің бұзылғандығында емес, ісікті құрылымдармен тығыз ... оған ... баға ... жатыр. Соңғысын анықтау көпшілік жағдайда
методикалық тұрғыдан көптеген қиыншылықтар туғызады.
Қауіпті ісіктің пайда болуын ... ісік ... ... ... ... ... аударудың маңызы
зор, өйткені олардың тоқтаусыз көбеюлері ісіктің өсуінің ... ... ... ... ... зерттеу ісіктің түрімен,
жіктелуімен жергілікті шоғырлануымен, жаспен және ... ... ... ... ... Бұл ... ... оңай бақылауға болады, ал адамдарда бақылау қиын. Сондықтан
митотикалық ырғақтылықтарды зерттеу объектілеріне негізінен, ... ... ... ... алынады.
Біздің қолымызда бар 56 ісік клеткасының бөлінуінің тәуліктік
ырғақтылығының зерттеудің ... 12 ... ғана бұл ... бірақ талдаулар көрсеткендей, соңғы буын не ... ... ... ... соңғы сатысындағы митоздық қызметтің
өшуімен байланысты болуы мүмкін. Басқа ... ... ... ... бөлініп жатқан клеткалар санының тәуліктік қисығының
суреті бір ... ... ғана ... бір ісіктің өзімен де сәйкес келмеген.
Мысалы, карцинома эрлихта, Плисс ... S2 ... ... ... 180 ... ... және 298, жұмыртқа
ісігінде, лейкозда, тышқан мен егеуқұйрық гепатомасында. Митоздар ... ... ... 20-24 сағатта, ал ең төменгісі – 4-10 сағатта байқалған.
Т-1 және 45 саркомаларында ... ең биік ... мәні 13 ... ... саркомасында 4-7 сағатта, сүт бездерінің карциномасында 7-10 сағаттарда
анықталды. Кейде митоздардың тәуліктік ырғақтылығының ... ... ... ... Митотикалық активтіліктің тәуліктік ... ... ... және ... ... байқалып
отырды. Сондықтан, ісік клеткаларының көбеюі қалыпты клеткалардағы сияқты,
тәуліктік ырғақтылық режимінде ... Бұл ... ... болған ісік
клеткаларының олардың көбеюін ... ... ... ... ... ... ... айғақтайды, дегенмен бұл өзгеруі
немесе бұрмаланған түрде болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... болмайды, өйткені мұндай ырғақтылық ісік
клеткаларын ... ... ... көрініс береді. Тәуліктік
ырғақтылықта ісіктердегі метаболизмдік процестер де өзгереді; ... ... ... ... қатарына температура жатады.
Индуцирленген егеуқұйрыққа аденокарцином мен карциносаркоманы еккенде пайда
болған екі ісікте де ... ... ... ... ... ... ... төмендейтіні термистрлі телеметрмен тіркеу бойынша
анықталған, яғни сау жануарлардың терісіне тән ... ... ... сағат 20-дан 23-ке дейінгі уақыттың бір интервалында
орналасатындығын “Косинор” программасы бойынша талдау барысында ... ... ... ... болған ісіктің циркадианды ырғақтылығындағы
температура 8 және 12 ... және 28 ... ... созылатын ырғақтылық
периодтары болады.
Осы тәріздес тәуліктік ырғақтылықтар жаңадан пайда болған ... ... ... да байқалған, бұл фосфор алмасуын, клетка
мембранасының өткізгіштігіне, гликолия процесі мен ... ... ... Әрбір жануардағы ісіктердің радиоактивтілік ... ... ... және ... ... ... ... жекелік ерекшеліктерді көрсеткен. “Косинор” ісікті еккеннен кейінгі
күндердегі радиофосфордың түсуінің ... ... ... ырғақтылықтың толып жатқан кезеңдерінен басқа, ... де ... ... ... өсуі ... радиофосфордың циркадианды ырғақтылығының
деңгейімен ... ... ... сағ) ... ... ... ... ультрадианды ырғақтылықтары да болады, лимфосаркоманың дамуын
зерттеу барысында ... ... ... ... ... да тұрақты
түрде қалмайды, ол ісікті екеннен кейінгі 7 күнде кішкентай болады да, ... ... ... ... күні төмендеген. Акрофаза бойынша ... ... ... ... қарап, түнгі
сағатқа жылжыған, бірақ 24-28 сағаттық ... ... ... ... ... келтірілген мәліметтер ісікті биодинамикалық жүйе
ретінде қарауға мүмкіндік береді, ... ... ... жүйе ... көп ... және жаңа ісік ... болған сайын ырғақтылық
сипатының тез алмаса алушылығымен ажыратылады. Әрине, бұл феномен ... ... ... ... ... ... ... Бұл механизмдерді
жаңа пайда болған ісік құрылымының поликлональды тұрғысынан қараған ... ... ... жаңа ... ... ... ... жөнінен әр
түрлі клеткалар популяциясы ... ... олар ... ішкі ... ... ... жүйесіндегі өзгерген жағдайға ... ... Егер біз ... тербелістері кез келген тіршілік
әрекетінің негізі деп ойласақ, ... ... ... ... популяция
әрекетінің негізіне тек өздеріне ғана тән тербелмелі ... ... ... мезгілділігіне спектральдық талдау жасағанда байқалған.
Тербеліс процестерінің ... ... ... ... ... полиферативтік және басқа да физиологиялық функциялардың
ерекшеліктерін бейнелейді. Бұл пайымдаулар ісіктер ... ... ... ... ... дамып, өсуі барысындағы цитогенетикалық
құрылымдардағы өзгерістер бір ... ... ... бір ... ... ... болуы мүмкін, мұнда бейімделуге
қабілеттілері өзгерген ортада өсіп-өніп, басқалары ығысып ... ... ... ... клональды архитектоникасының қайта құрылу динамикасы
тербелістік режимдердің алмасуымен, ісіктің жаңа жағдайда одан әрі дамуы
үшін ... ... ... ... ... ... 8-12 сағаттық
мезгілді ультрадианды ырғақтылықтар ... ... ... ... ... ... ол ... реттеуші жүйесінің ықпалына
онша берілмейді, салыстырмалы түрде ... және ... бір ... ... емес, көбіне “ткань культурасы” ретінде әрекет етеді. Өсу
барысында тұрақты циркадианды ырғақтылық пайда ... ол ... ... ... арасындағы активті байланысты айқындайды. Соңғысы
циркадианды тербеліс аумағына ісіктің ырғақтылығын еріксіз ... ... ... ... ... ... неліктен
кейбір еңбектерде митоздық активтіліктің тәуліктік ырғақтылығы байқалмайды
немесе ырғақтылық өзгерістері ісіктің ... ... ... Бұл ... ... ... ... мүмкін: зерттеу
жұмыстары ісіктің табиғи дамуы ... ... ... әлі ... ... ... ол ... кезде жүргізілді. Бұл ісікті тәулік бойы
немесе даму барысында бірнеше рет ... ... ... көрсетеді. Бір
реткі ақпарат қандай жағдайда болмасын нақты ситуациялық жағдайдың бетін
аша алмайды.
Зерттеулер егеуқұйрықтың ісігінде максимальды ... ... ... минимальдысы 13-тен 1 дейін болатын ... ... ... контуры болатындығын көрсетті. РО2 күндізгі және түнгі шамасының
айырмашылығы 300% ... Осы ... ... ... ... ... ... байқалған, яғни оның ең жоғарғы
деңгейі ... 3-6-да ... Жаңа ... ... ... ... ... өзгерістердің бағыты бойынша ісік ... тура ... ... түнгі сағаттардағы зат
алмасуының күшеюі сақталады. Бұл, әрине, организм тарапынан ... ... ... ... Жануарлардың ісіктерінен
ДНК синтезінің, клеткалардағы рибосомалар ... ... ... және ... активтілігі деңгейінің тәуліктік тербелісі
анықталған.
Демек, жаңадан пайда болған ... ... ... ... ...... ... метаболизмдік активтілік
– 24 сағаттық циклдың барысында ырғақты өзгереді. ... ісік ... ... ... ... ... ... жүйе, әйтсе де, ісіктегі
тәуліктік ырғақтылықтың профилі өзінің көптүрлілігімен, уақыт аралығындағы
өсу ... және ... ... салыстырғандағы ырғақтылық
ерекшеліктерімен дараланады.
Адамдардың қатерлі ісіктеріндегі тәуліктік ырғақтылық аз ... Адам ... ... ... ... ... өте аз. Бұл ... кейбір жұмыстарда ғана аздаған мәліметтер
кездеседі. Мысалы, 5 ... ащы ... ... екі ... ... ... 10 мен 12 арасында, екіншісін – 22 мен 4 арасында.
Таңертеңгі және кешкі проба ... ... ... ... жаңа ... болған ісікте ... ... ... ... ... ... ... кезде бұл теріс ұғым,
өйткені авторлар ісік клеткалары көбеюінің тәуліктік ырғақтылығының ... ... ... ... ... болжауларды басшылыққа
алған. Қазіргі кезде түрлі тканьдердегі митотикалық ырғақтылықтың ... да ... келе ... ... Мысалы, егер тышқанның
эпидермисіндегі ... ... ... ... 6-9 ... болатын болса,
ащы ішектегі митоздың активтілік деңгейі сағат 14-те байқалған.
Адамдардағы жаңа пайда болған ісік температурасының тәуліктік ... ... ... ... ... ... белгілі. Ауыз қуысындағы
қатерлі ісіктің температурасын үздіксіз тіркеудің арасында онда ... ... ... ... ісіктердің температурасын
өлшей отырып, оларда ырғақтылық бар екендігін және ... ... ... әр ... ... бір ісіктің жекелеген зоналарында
сәйкес келетіндігі анықталды.
Адамдардағы ... ... ... Р32 изотоптың көмегімен
зерттеу 1963 ... ... ... ... ... ... күтпеген жерден сүт безі ... ... ... ... 13 сағатқа тең болатын ... ... ... Бұл ... ... ... нәтижесінде 59 аурудың 54-нен
ісіктің пайда болуы гормонға тікелей тәуелді ... ... ... ... ... ... туды. Радиоактивтіліктің осы тәріздес тербелістері
сүт бездері мен ... ... ... және ... ... байқалды. Одан кейінгі кездерде адамдардың ісіктеріндегі
“фосфорлық” тәуліктік ... ... қана ... оның ... ... Қауіпті ісік процесі ... май, ... ... ... ... бездерінің
қыртысты қабатының бейімделушілік реакцияларын ... ... ... және спецификалы емес иммундық жауап реакциялардан қалыптастыра
отырып, бүтіндей организмнің жағдайына әсерін тигізеді. ... ... ... ... ... тәуліктік ырғақтылығы ... ... ... ... мен ... ... өнімдерінің
әсерлерінен тыс қала алмайды.
Ісік клеткалары егілген экспериментті ... ... ... ... сақталады (96). Бірақ, температураның
минимальды фазасы, негізінен, ... ... яғни ... 1,5-2 есе
қысқарады және тәуліктік ырғақтылықтың екі шыңы ... бола ... ... ... ... ... ... өлшеген кезде де жануардың
дене температурасының қисықтығы ... ... ... ісік ... ... ... дене ... ырғақтылығын тексергенде тербелістер мен олардың жеке-даралық
профильдерінің сақталатыны ... бұл ... ... ... ... мен ... байланысты болмайды. Олардың ең жоғарғы
максимумы сағат 9, 11, 13, 19, 21-де ... ... әр ... ... ... ... болып, өзгерістер амплитуда мен деңгейін ғана
қамтыған. Рак ауруымен ауыратындардағы физиологиялық ... ... ... ... ... ... пен 17-КС зәрмен экскрециясы
таңғы сағатқа жылжығаны белгілі. Қауіпті ісігі бар (лейкоз, лимфосаркома,
қарын, жатыр, сүт ... ... 100 ... ... формалық
элементтерін санағанда тәуліктік ырғақтылықтың сау адамдардағы “идеальды
синусоидтан” ауытқығанын ... Бұл ... ... ... мен ... концентрацияларының уақыттық максимум және
минимум өзгерістерінің 3 сағатқа ... ... ... ... ... ауыратындардағы күндізгі диурездің түннен басымдылығы тоқтап,
ІV сатыдағы ауруларда никтурия дамыған, тұздың зәрмен шығарылуы ... ... ... ісік ... ... ... ... жүйелерінің
қызметінде биоырғақтылық өзгерістер туындатады. Ырғақтылықтар сыртқы
циклдармен ажырасып қана қоймай, өзара да ... ... яғни ... сыртқы десинхроноз туындайды. Бұзылыстың қарқындылығы сондай, дене
температурасының жеке-даралық ырғақтылығы фосфор алмасуы сияқты, орташалау
мен ... ... ... өзі ісік ... ... мен организмнің жауап реакциясын бейнелейді.
5. Тәуліктік ырғақтылық және организмнің хронорезистенттілігі
Биологиялық ырғақтылыққа сәйкес организм әрбір уақыт аралығында түрлі
биохимиялық және ... мән ... ... Бұл, ... ... ... ... ырғақтылығының түрлі фазаларына тура
келетін биологиялық ... ... ... ... ... ... асырылып отырған. Кез келген тірі жүйенің сезімталдылығы –
уақыт функциясы болып есептеледі, ол тұрақты емес, ... ... ... ең ... және төменгі ырғақтылық деңгейінде, яғни циркадианды
жүйенің өзгергіштік жағдайына сәйкес құбылып отырады. Басқаша ... мен ... ... ... немесе басқа да ... ... ... мен ... ... ... Осыған байланысты, белгілі уақыт ... ... ... ... ... өзгерістерін анықтайтын ұғым –
хронорезистенттілік ұғымы енгізілді. ... ... ... бір ... нақты әсерлерге тұрақтылығының не ... ... ... Бұл кезде биожүйелердің факторларға ... ... ... үшін ... ... ... циркадианды
жүйенің жағдайына тәуелді болып саналады.
Организмнің бұл қасиетін терапияда ескерген жөн, ... ... ... ... мезгілінде қолданылатын емдеу шаралары пайдалы,
немесе ... ... ... ... ... ... тәуліктік
ырғақтылығының маңыздылығы мен патологиялық процестердің ... ... ... үшін ... ... ... мәліметтерді қысқаша түрде қарау қажет.
Организмнің тәуліктік тербелісінің сезімталдылығын ... ... ... ішек ... ... жатады, ол белгілі бір мөлшердегі инфекциялық агентті ... ... ... ... ... ырғақтылықтың қай
фазасында енгізілуіне қарай өлім қаупін ... ... ... ... 12 ... дейінгі жасанды жарық ортада, ал 12 ден
24 сағатқа ... ... ... ... 22 ... ... эндоксин
енгізгенде өлім - 80%, ал сағат 18 енгізгенде 20% құраған. Осыған ұқсас
ситуация күн мен түн ... да ... ... әсерімен
тышқандардың ең көп өлімі 12 (72%) және 16 ... (85%) ... ... сағат 4-те енгізгенде тышқандардың 18% ғана өлген, ал оны ...... ... ...... өлім 13% дейін азайған. Бұл
феноменнің себептерінің бірі – организмнің иммунореактивтілігінің тәуліктік
тербелісіне байланысты. Мұның негізі бар, ... ... ... қан мен сілекейдегі лизоцим, қанның жалпы ... ... мен ... және ... ... ... ... активтеніп, түнде активтілігін азайтады.
Жануарлардың эталонға хронорезистенттілігі де ... 25% ... 0,8 мл ... ... 13 ... ... бұл доза 60%
жануарларға аса қауіпті болғанымен, 5-10% ғана өлген. Мұны ... ... ... пен тышқанға этанолды сағат 12-де ... оның ... 24 ... ... ... 8 ... ... ал жануарлар шығынының сағат 15-те артуы бауырдағы алкоголь
концентрациясының артуымен тура келген. ... ... ... ... ... ... препаратынан да байқалған.
Оны тышқандарға ... 19-да ... ... ... дозасы дене
массасынан 95,8 мг/кг болса, ... 11-де 129,4 ... бұл, ... гликоген мөлшерінің тәуліктік тербелісімен байланысты болғандығын
көрсетеді және ол ... ... 19-да ... ... 13-15-те
минимумға дейін төмендеген.
Ұйқы келтіретін заттар эффектісінің тәуліктік ырғақтылығы белгілі.
Тышқандарға сағат 20-да препарат енгізгенде ... ұйқы ... ... 8-де ... ... Оның себебін тәуліктің осы
сағатында бауырдағы ... ... ... және бас ... оған
деген сезімталдылығының төмендеуімен түсіндіруге болады. Керісінше,
егеуқұйрықтарда сағат 20-да гексобарбитал енгізгенде ... ... ... ... 14 ... ... ұзаққа созылған. Бұл ырғақтылықты ... ... бұл ... ... бауыр оксидазасының
активтілігі 20 сағатта жоғары болып, 14 сағатта ... ... ... ... ... препараттарға организм тәуліктің түрлі
уақыттарында түрліше жауап қайтарады. Егеуқұйрықтың тізе буынына сағат 8-де
преднизалон енгізгенде, ... ... ... көрсететін дене
салмағы онша төмендемеген, өйткені бұл ... ... ... ... табиғи тәуліктік ... ... ... жеткен. Осы тәрізді, тышқандарға ... ... тері ... ... ... ... ... оның улы әсері онша болмаған, ал егеуқұйрыққа гидрокортизонды
күндіз енгізгенде, ... ... ... 2-де ... ... ... ... саны көп болған. Экзогенді кортикостероидтар АКГГ
секрециясын 24 және 4 сағат арасында көбірек тежейді, аз деңгейде 8 бен ... ... ... 15-21 сағатта жасалған АКГГ ... ... ... ... ... кенет көтеріп
жіберген, осы гормонды таңертең енгізгенде мұндай өзгерістер байқалмаған.
Клеткалардың миоздық ... ... мен ... ... ... ... ... көтерілуі мен төмендеуінің қай
фазасында ... әсер ... ... ... Гормондық
хроносезімталдылықтың нақты механизмі клеткадағы ... ... ... ... ... ... Мұндай ырғақтылықтар
эстрадиол, кортизол, триодтиронин және мелатонин рецепторлары тарапынан
байқалған.
Организмнің ... ... ... ... ... ... тәуліктік ырғақтылығы қызығушылық туғызып отыр, бұл
препараттың улы ... ... ... оның ... қолдану
шеңбері тарыла түсуде. Тышқандардың ... ... мен ... ... ... өзгеріп отырады. Оливомицетинді
сағат 8-де енгізгенде жануарлардың 60%, сағат 20-да енгізгенде 25% өлген.
Осы тәріздес құбылыстар ... ... ... де ... ... препаратты сағат 5-14-те енгізгенде тышқандардың 50% өлген,
ал осы ... ... ... 2-де ... жануарлар өлмеген. Винхристин
мен винбластиннің хроноулылығын тышқандармен зерттегенде де ... ... ... оған ... ... яғни препаратты
сағат 9-да және 15-те енгізгенде тышқандардың 66-70% тірі ... ... ... ... 21-3 ... әсерінен тек 22-50% тірі қалған. Осы
сияқты мәліметтер ... ... ... ... ... ... дозасы критерий бойынша 35% болатын препаратты – сағат 6-
дан 9-ға ... ... ... өлім-жітігі егеуқұйрық массасының 254
мг/кг болған, егер ... ... ... 21-ге ... ... ол ... дейін өскен, яғни жануарлар препарат әсеріне таңертеңгімен
салыстырғанда ... ... ... ... ... түнгі
сағаттарда еккенде, олардың 56% тірі қалған, ал ... ... өлім 83% ... ... Ең ... 25 ... адрамицинді сағат 19-
да енгізгенде 35% жануар тірі қалған, ал 32 ... ... ... ... ... көп ... қарамастан тышқандардың 75% тірі болды.
Мұның өзі тәуліктік ырғақтылықтың белгілі бір ... ... ... дозасын көбейту мүмкіндігі туралы ой туғызады.
Сонымен, ... ... ... ... ... таңертең немесе күндіз айтарлықтай төмендеп, ... ... ... Химиялық препараттарға тәуліктік
хронорезистенттіліктегі айырмашылықтар ... ... ... ... атқаратын кортикостероидтар функциясының ырғақтылығын
анықтайды. Көптеген сілтемелерде кортизол циклофосфан улылығының маркері
екендігі және ... ең ... ... осы ... ... ... тәуліктің қараңғы мезгіліне тура ... ... бұл ... ... ... улы химпрепараттардың
тәуліктік ырғақтылығының бір ғана мүмкін ... ... ... ... – Н3 ащы ... ... қабығында,
лимфотүйіндерінде, тимуста және бүйрекүсті бездерінде жинақталатындығы
байқалған, бұл ... ... ... ... Сарколизиннің
осындай жоғарғы концентрациясымен тәуліктің осы мезгіліндегі препараттың
жоғарғы улылығы ... ... ... ... ... ... шығаруға болмайды. Мысалы, винкристиннің улылық
маркеры болуы мүмкін, өйткені оның ... ең көп ... ең ... ... тура ... Химпрепараттардың
улылығы артатын таңертеңгі сағаттарда (сағ. 4-тен 8 дейін) егеуқұйрықтың
бауырындағы фосфоенолпируваткарбоксикиназа мен ... ... ... бауырындағы орнитиндекарбоксилаза сағат 20-
22-де максимумға жеткен, дегенмен бұл кезде ... ... ... ... ... ... болған.
Барлық зерттеулерде препараттар хронорезистенттілігінің әсерін анықтау
үшін ... ... ... ... алынған тәуліктік мезгілдер (жануарлардың
активтілігі мен тыныштық кездері) қолданылды. Бұл мәліметтерді ... ... ... ... ... ... максимальды
немесе минимальды сезімталдылықты осы ... ... жол ... одан ... мұндай тәсілдерден хронорезистентіліктің жекелік
вариациялары едәуір лимиттеледі. Бұл ... ... ... ғана ... ... жүзінде қандай да бір ... ... ... ... ... сезгіштіктің өзгеру маркері
бола алатындай тәуліктік ырғақтылықты ажыратудағы оптимальды шешім ... ... ... ... ... ... ... жасаған тәсілдердің бірі клетка көбеюінің ... ... ... туралы жорамал болды. Ол үшін алдымен тышқан
мен егеуқұйрықтардың түрлі тканьдеріндегі ... ... ... ... ... одан кейін препараттарды митоз ... ... ... ... ... ... топтағы жануарларға
енгізген. Бір зерттеулерде сарколизинді, милеранды, ... ... ... ... тоқ ... ... ... және өңеш бездеріндегі митоздар санының таңертеңгі ... ... ... ... ... басқан, ал тәуліктік
ырғақтылықтағы митоздық ... ... ... ... ... ... өзгермеген немесе ол өте әлсіз болған. Басқа мәліметтер
бойынша, винбластин МД-2 препаратының антимиоздық әсері кешке артқан немесе
оның ... ... ... ... организмдегі қауіпті ісікке қарсы препараттармен тәулік бойы
митоздық ... ... және ... ... әсер еткенде
олардың митоздық бөлінулерге түрліше әсер ... ... ... ... шығару әзірше қиындау, бірақ химпрепараттар енгізгенде ... ... ... ... ... ... ... ақиқат. Ісікке қарсы терапияда көптеген дәрі-дәрмекті
қолдану олардың антимитоздық әсері мен тәуліктік уақытқа байланыста, ракпен
ауырғандарға дәрілерді енгізу ... ... ... ... көрсетулері мүмкін. ... ... ... ... тәуліктік тербелістерін ескермеу сандық зерттеулерде
қателіктер санын көбейтіп қана ... ... ... әкеп ... ... сарколизинді 22 сағатта егіп, ол жануарды сағат 6-да сойса,
өңештегі митоздардың саны ... ... ... ... ... 10-да сойғанда бөлінуге әсер етпегендігін, ал сағат 14-
22 сойғанда митозды стимулдайтындығы жөнінде қорытынды ... ... ... ... митоздық ырғақтылықтың толқыны мен
препараттардың антимитоздық әрекеті арасындағы байланыста жатқан шығар.
Митоздық активтілік адам ... ... ... ... ... өйткені бұл әдіс бойынша, тәулік барысында митоздарды санау
үшін әлденеше рет биоптаттар алуға тура ... бұл, ... ... ... ... ... одан әрі іздестіру
анықтауға жеңіл және зақым келтірмейтін ырғақтылықтарды табу ... ... Бұл ... ... ... зәрдегі, сілекейдегі,
терідегі немесе дене температурасының тәуліктік тербелісіндегі ... ... ... әлдеқайда адеквантты болар еді. Дене
температурасы көптеген физиологиялық процестердің интегральды ... ... ... тербеліс процестерін көрсетуі
мүмкін.
Көптеген егеуқұйрықтардағы температураның ... ... ... ... ... ... төменгі және жоғарғы
мәні табылған сағатта метотрексат немесе сарколизин енгізілді және уақыттың
кез ... ... ПД50/5 ... ... қауіпті дозасы енгізілген
(5-кесте).
5-кесте
Дене температурасының тәуліктік ырғақтылығы бойынша егеуқұйрықтардың
хронорезистенттілігін анықтау барысындағы химпрепараттардың жартылай
қауіпті дозасы
|Препарат | |
| | |
| | ... ФИД – ... ... ... 1 – ... ... дене ... мәні ең жоғары деңгейіне
жеткенде жануарлар организмі температураның төменгі кезімен салыстырғанда
химпрепараттар әсеріне әлде қайда төзімділік ... ... ... ... ... ашу ... ... туғызып отыр. Жануарлардағы химиялық
канцерогенезді зерттеудің барлық түрінде ... ... ... ... ... ... қандай да бір уақыт шкаласынан тыс ... ... ... ... түн ... ... ... ісік
күндізгіге қарағанда екі есе көп пайда болған, ал ... ... ... ... ... ... сағат 10
салыстырғанда 32-61% артқан. Бұл хронорезистенттілік эффект эпидермис
клеткаларының ... ... – ДНК ... ырғақтылығымен
байланысты болған. Эпидермис клеткаларындағы ДНК синтезінің жылдамдығы ең
жоғары деңгейде болатын түн ортасында және оның ... 40% ... ... 8-де ... ... метилхолантренмен (МХТ-Н3) майлаған.
Бірінші жағдайда МХТ-Н3-тің ДНК бастапқы байланысы 15% ... ... ерте ... ... ... майлағанмен салыстырғанда 35% көбейген.
Химиялық концерогенездің эффектілік вариациясы тышқандардың сүт бездерінің
рак ... ... ал ... 12-де сібір атжалманына ДМБА
енгізгенде ондай жануарлардың 80%-нда саркома ... ... ... ... 4-те
30%-нда байқалған. Осы сияқты ... ... да ... ... ... ... ... сағат 12-де
жаққанда, оның ішкі мүшелеріндегі ісіктің пайда болуы канцерогенді сағат 24-
те аппликациялағанмен салытырғанда 1,5 есеге ... Бұл ... ... ... ДНК ... ... ... үлкен роль атқаруы
мүмкін, өйткені ол эпидермисте ғана емес, басқа тканьдерде де ... ... ... ... ... ... бойынша,
химиялық канцерогендердің биологиялық әсерінің күші туралы ... ... ... ... ... Егер ... ... тәулігіне бір рет қана зерттейтін болса, онда 3-4 есе қате ... ... мен ... ... ... жүйенің ырғақтылық функциясымен
байланысты, өйткені қазіргі кезде қатерлі ісіктің өсуі аса ... бірі ... ... ... ісік ... ... өлмей, қорғаныс тетіктерінің барынша пайда болуы мутагендік және
жұқтырушы әсерлер ең төменгі ... ... ... ... ... ... және ... байқалған. ... ... ... ... ... ... 13-те ісік 60% ... ал тәуліктің басқа уақытында барлық
жануарларда байқалған; трансплантациялық ... ... ... ... ... көбейген; БЦЖ-мен иммунданып, ісік клеткалары сағат 10-
да егілген жануарлардың тіршілігі басқа уақытта егілгендермен салыстырғанда
әлдеқайда ұзаққа ... ... ... ... ... ... клеткалардың бөлінуі максимальды дәрежеге жеткен (2-
бөлім).
Иммунитеттің зорлануы тәуліктің циклдік барысындағы ... ... ... интенсивті өсуімен қатарлас артады, өйткені бұл кезде
антигендік қасиеті бар ... ... ... ... ... ... ситуация қалыпты болып есептеледі және мутанттық ... ... ... ... “қорғаныстың” күшеюімен байланысты.
Бірақ, қандай да бір фактордың иммундық депрессивті қасиеті бар ... ... осы екі ... ... ажырасулары және
клеткалар көбеюінің артуы ... ... ... ... ... ... мүмкін. Бұл ісік клеткаларының өсіп-өнуіне жағдай
туғызуы әбден ықтимал. Мұндай ... ... ... репрессиялағанда
байқалады, бұл құбылыс тап ... ... ... ... ... ... басталады. Біз ұсынған болжамдар ісік клеткаларының өсуінің
жалпы патогенездік теориясына қосқан үлес ... ... ... ... ... маңызы сондайлық болғанымен,
экспериментті онкологияда ... Егер адам ... ... және ... ... ... ... атқарса, оған қауіп төндіруі мүмкін.
Физикалық-экстремальдық факторлар, әсіресе, йондаушы радиация әсер
еткенде жануарлардағы тәуліктік ... ... ... ... тәулік бойғы жалпы радиосезімталдылық түстен
кейінгі және түнгі уақыттағы тұрақтылық пен сағат 9-дан 12-ге және ... ... ... ... сипатталады. Сәуледен өлген
жануарлар саны 70-100% ... ... ... 10% ... төмендеуі
мүмкін. Алайда егеуқұйрықтар мен тышқандардың радиосезімталдылықтары түнгі
уақытта артатындығы туралы ... де бар. ... ... ... ... тәуліктік
ырғақтылығымен тығыз байланысты екендігі ... ... отыр ... ... ... дене температурасының көтерілу
сағатында байқалатыны белгілі.
Сонымен температуралық ырғақтылық жануарлардағы ... ... ... ... ... температура ырғақтылығы, оның жоғарғы және
төменгі көрсеткіштері организмнің сезімталдық деңгейінің индикаторы болып
табылады, бұл ... ... ... ... ... ... болжауға
болады.
Жануарлар әр түрлі уақытта гипоксияға түрліше ... ... ... ... 9-12 аралығында аса тұрақтылық көрсетеді де,
одан кейін ол ... ... ... ... ... 0-ден 3-ке ... ... Мұның себебін кортикостероидты гормондардың түнде ... көп ... ... ... ... ... 21-ден 9-ға дейінгі ... ... ... ... ... ... тұрақтылығы артқан.
Сонымен, кез келген стрессорлық әсерлер организмнің жауап реакциясын
тудырады. ... ... ... ... ... ... уақытқа тәуелді динамикалық
құбылыс ретіндегі концентрацияны қалыптастыру үшін база жасайды. Осы сияқты
байқаулар динамикалық ... ... ... принциптерін
бекітіп қана қоймай, оның адам ауруын емдеуге де ... ... ... ... да ... химиялық және физикалық ... ... 24 ... цикл ... кез ... тірі жүйе оған жауап қайтара
алады.
Патологиялық процестердің ... ... ... сигналдардың бірі –
ауырғандық сезімі, оның ... ... ... ... отырады.
Ревматизм мен подаграда туындайтын аурулар түнгі сағат 2-3-де қатты ауырып,
күндіз бәсеңдеп отырады, бұл ... ... ... және Е ... циркадианды ырғақтылықтарымен байланысты болуы мүмкін. ... ... тіс ... мен ауыз ... анестезия
эффектілері кезінде де байқауға болады. Адамдарға суық және ... ... тіс ... ең ... ... сағат 13-14-те
байқалады, ол кезде ауру сезімі ... ... ... Түнгі сағат 0-
2-де ауруға сезімталдылық біршама артады (20% дейін), өйткені уақыттың осы
кезеңінде жансыздандырудың ұзақтығы 4 ... ... ... ... ... ... ... сезу реакциясының базалық латенттік кезеңі
кешкімен салытырғанда күндіз әлдеқайда жоғары болатындығы аталуда.
Жоғарыда егеуқұйрықтардың гексобарбитолға хронорезистенттілігі ... Осы ... ... 18-де сау ... ... ... қанға тез түсіп, онда оның қажетті концентрациясының ... ... ал ... ... 2-де енгізгенде оның концентрациясы
азайған. Метаболизмнің тәуліктік ырғақтылығы амидопирин экскрециясының
тербелісімен түсіндіріледі. Сау ... 9 ... ... ... ... 8-
де қабылдағанда, оның сілекеймен шығарылуы 1,4 сағатқа созылған, ал ... ... ... 2,1 ... ... ... сағат бойы ұйқысынан айыру амидопирин метаболизмнің ... ... ... анельгин тобына жататын амидопирин,
натрий салицилаты тәрізді заттар адам организмінен сағат 19-дан 22-ге ... ... ... ал оны ... ... 6-да ... ... жинақталып
қалатын көрінеді. Адамдардағы кейбір сульфаниламидтер элиминациясы түнге
қарағанда күндіз жылдамырақ жүреді, өйткені ол ... осы ... ... ... ... үш есе ... болады. Бұл мынаған
байланысты: организмнен сульфаниламидтердің ... ... ... ... ол ... ... ... сілтілік жаққа көбірек
ығысқан. Қандағы сульфаниламидтердің концентрациясы ... ... ... болуына байланысты бұл препараттарды қабылдағанда ырғақтылықты
есепке алып ... ... ... да ... ... ... ... әрекетіне
резистенттілік байқалады. КСУ күніне бір рет сағат 8 бен 10 ... ... ... ... ... тыс онша ... ... сағат 8-де қабылдағанда тәуліктің басқа кезеңімен ... ... да аз әсер ... Мысалы, сағат 8-де қабылданатын
0,5 мг дозадағы дексаметазон тәулік бойы ... ... ... ал егер оны ... дозада сағат 24 ... ... 1,9 мг ... ... ... ... тәуліктің түрлі кезеңдерінде
қабылданған инсулиннің әсер ету ... де ... ... ... мәліметтер қызығушылық туғызуда. 24-26 жастағы ер ... ... одан әрі ... қант ... анықтағанда 10 сағат ... ... ... көрсететін гормон әсерінің гипогликемиялық
циркадианды ырғақтылығы байқалған.
Адамдардың аллергиялық реакция тудыратын агенттерге ... ... күші ... ... ... таяу ең көп таралған
аллергендер – гүл ... мен ... ... ... ... ... де, таңертеңгілік ең аз мөлшерде болады. Сондықтан ... ... тері ... ... ... ... ... мәлімет бере алмайды. Бұл динамикаға организмнің гистаминге
хронорезистенттілігі ... ... ... ... ... 24-те
енгізгенде, ең төменгі реакция байқалған. Бұлардан басқа, тәуліктің ... ... ... тері эритемасы түрлі концентрациядағы
гистамин ерітіндісінің әсерімен дамиды: егер ... 24-те 0,0001% ... ... 14-те енгізілген 0,01% ерітінді тәрізді реакцияны пайда
етеді. Бұл ... ... ... қандағы кортикостероидтар
концентрациясының тәуліктік ырғақтылығымен байланыстылығын көрсетеді.
Сондықтан ... мен ... ... ... ... пәрменділігі
олардың гормондар ырғақтылығымен фаза жағынан қарама-қарысылығында болуы
мүмкін және кортикоидтар деңгейі төмен ... ... ... ... ... ... Организмнің гистаминге сезімталдылығы кешкі
сағаттарда басталады, ... ... ... препарат –
ципрогиптадинді сағат 19-да қабылдаса, гистаминге ... тері ... 6-8 ... ... басады, егер зерттелуші препаратты сағат 7-де
қабылдаса, оның әср ету ... екі ... ... ... ... ... – мекитазин де осылай әсер көрсетеді. Оны ... 19-да ... оның әсер ету ... 15,3 ... ... ал ... 1,7 сағаттан кейін максимумға ... ... ең ... ... 4,7 ... ... ... сағат 7-де мекитазинді
қабылдағанда әсер етуі 21,6 сағатқа созылып, қабылдағаннан ... 5,5 ... ... ... соң оның ... екі шыңы ... бірақ гистаминге
қарсы эффектісі 12,1 сағатқа дейін созылған.
Адамның хронорезистенттілігі әсерінің теофиллинге ... ... ... ... ... қанда ең көп ... егер оны ... 11-де ... 23-те ... бірақ оны
сол дозада сағат 17-де ... аз ... ... ... ... ... дене ... өзгерісін туғызуы мүмкін, онда
оның көтерілуі кешке емес, таңертең байқалады. Пенициллинге ... ... ... ең ... ... ... 23-те, ал ... 7-11-де тіркелген. Тағы бір препарат – 80 мг пропранолонды сағат 14-
те қабылдаса, оның ... ... ... өте аз ... ... сағат 8-20-ға тағайындағанда, тыныс алу жылдамдығы төмендеп,
жүрек жиырылу жылдамдығы мен АҚ тарапынан өзгерістер байқалмаған. ... ... ... ... ... алу ... ... енгізбеген, бірақ
гемодинамикалық көрсеткіштердің қысқа мерзімді төмендеуіне әсерін тигізген.
Адам сезгіштігінің тәуліктік ырғақтылығына байланысты кейбір фактілерді
Б.С.Алякринский ... ... ... ... ... жасалған
массаж теріс әсер көрсетуі мүмкін, олар тынышталмай, керісінше ... ... ... 6-дағы 420С ванна пациенттерге айтарлықтай реакция
туғызбаған; ал түске жақын осы сеанс оларда қозу ... ... ... ... ... ... отыратын адамдар болады: мысалы,
кей ... ... ... 0,5 мг ... ... ешқандай реакция
тудырмайды, ал сол препараттың 0,25 мг ... ... таяу ... ... ... ... ... жоғалған, онымен бірге бас ауруы
байқалған.
Адамдар ауырған тәуліктік ырғақтылықтың өзгерістерін және олардың түрлі
факторлар ... ... ... ... ... мен хронорезистенттілікті зерттеу емдеудің
дәстүрлі әдістерін ... ... ... ... Егер организм
қабылдаған дәрілік заттарға тәулік бойы ... ... әр ... болса
онда біркелкі бөлінген дәрілік препараттар (таңертең, түсте және кешке ... ... ... ... тура ... ... келмеуі
мүмкін, осыған байланысты емдеу әрекеті бағытталған жүйелер ... ... ... ... ... сондықтан
дозалар пайдасыз болып қалуы, зиянды болуы әбден ықтимал.
Хронотерапия ... ... ... және ... ... мен ... ... отырып емделудің басқаша
схемасын ұсынады. Мұндай тәсілдер ... ... ... ... тәуліктің оптимальды уақытын таңдай ... ... ... ... ... ... ... қабылдаған препараттың пәрменділігі артып,
зиянды әсерлері азаюы мүмкін.
Сонымен, ... екі ... ... бірі – ... ... оптимальды әсер көрсететін уақытын таңдай білу; екіншісі, жанама
пайда болған құбылыстардың ауырпалығын жеңілдететін немесе ... ... ... ... ... ... ... анықтау дәрілер дозасын
дұрыс қолдану мен оның емдік әсерінің ... ... ... Мұндай
хронотерапевтік тәсілдерді іске асырудың үш жағы бар. Зерттеуге негізделген
хронотерапияның первентивті ... ... ... ... ... идея препараттардың пайдасы мен зиянды әсерлері зерттелетін
функциялардың акрофазасымен сәйкес келуінде. Екінші жолы ... ... ... ... бөлгенде, ол организмдегі гормондар
секрециясының қалыпты ырғақтылығын иммитациялауға ... ... ... ... дәрілік заттар ауру адамның организмінде қалыпты ырғақтылыққа
жақын ырғақтылықтарды енгізу. Мұндай жол ... ... ... ... ... ... ... функциясын қалыпқа
келтіруге бағытталған емдеудің жаңа формасы.
Хронотерапияның негізгі міндеті үш тәулік бойы әрбір 2-3 немесе ... ... ... көрсеткіштерін өлшеу. Мұның қолдануда
ыңғайлылығы өлшенетін функциялардың ... ... ... ... ... ... мониторинг көмегімен жүргізу.
Гипертониямен ауыратындарға күніне дихлотизиданың 50 дозасын немесе 75
мг тағайындағанда сағат 14-те қабылдағаны ғана ... ... ... ал егер ... ... 6-да ... ... АҚ төмендетіп қана
қоймай, оның кенет көтеріліп кетуін туғызған. Гипертониясы бар ... ... таяу ... еске алсақ, гипотензивті заттарды сағат 21-де
тағайындау керек, өйткені әсері сол ... ең ... ... ... ІІ ... ... хронотерапиялық мүмкіндіктерін
зерттеуді Р.М. Заславкая мен онің қызметкелері жүргізген. 120 аурудың 40
пациенті клофелин, ... және ... ... ... ... бір ... ... үш рет бере отырып, дәстүрлі жолмен
емдеген, ал ... АҚ мен ... ... ... ... дейін 1,5-2
сағат қалғанда белгілеген дозаның 50-70% қабылдаған. Бұл уақыт мерзімі
аурулардағы ... ... ... ... ... ... ... терапия әр адам үшін қажетті межесіне жетті деуге
болады.
Клофелинмен дәстүрлі ... ... ... әсер ... 10-шы, ... 8-ші күні ... ... тұрақты гипотензив пен клиникалық әсерлер 2,5 есе жылдам
дамыған. ... ... ... аз ... дозасын хронотерапияда
қолданғанда үлкен әсерлерге қол ... бұл ... мен ... ... ... 4,6 есе ... көп ... бірі болып саналады.
Басқа бір зерттеулерде гипертониктерге клофелинді сағат 17-де,
фуросемидті 10-да ... ... ... ... әсерлері 2-3 күнде оң нәтижелерін берген. Стационарда болу
мерзімі қысқарып, емдеудің құны 6 есе төмендеген.
6-кесте
Гипертония ... ... және ... ... ... ... әсерліктерін салыстырмалы бағалау
|Көрсеткіштер |Клофелин ... |
| ... ... |Дәстүрлі |Хронотерапия |
| ... | ... | ... ... | | | | ... бір ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... күні | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... ... ... ... ... анық ... Натриттерді күндізгі және ... ... ... қарағанда түнде гемодинамикалық өзгерістер айқан
байқалатын көрінеді; себебі түнгі ... ... ... ... артерия мен артероидтар тонусы түседі, АҚ ... ... ... ритмі тездейді. Сондықтан оттегі мен ... ... ... ... ... бір ... Оксигенотерапияны сағат 14-15-те тағайындаған жөн, өйткені
таңғы сағаттардағы оның әсері онша ... ... ... ... ... ... таяу тағайындағанда гипотензивтік әсерлер сағат 8-11
салыстырғанда ... ... ... ... ... сиретіп
жіберген. Баллистограмма мен ЭКГ мәліметтері бойынша, ваннаны сағат 14-тен
кейін қабылдағандарда оң өзгерістер 86% ... ... ... ... ... 21% қана ... Ал, ... натрий ванналарының пайдалы
әсері ... 13-17 ... ... ... Тәуліктік
хроноэффективтіліктің феномені гипертония ауруларын иглорефлексотерапиямен
емдегенде байқалады. ... ... 13-ке ... ... қан ... өзгерістерді жылдам және тұрақты түрде қалыпқа келтірген. Сағат
18-ден 19-ға дейінгі аралықтағы емдеу процестері көп өзгерістер туғызбай,
сағат ... 15-ке ... аз ... ... ... ... хронотерапиясы мен оның ... ... ... ұсыныстар бар. ЖИА ауруларына изоптинді
сағат 9,15 және 20 тағайындаған. Біріншісінде жүрек соғысының жылдамдығы ... ... ... 3,6 ... ... Препараттың сағат 15 және
20-да қабылдағанда жүрек соғысының жылдамдығы гипотензивті әсерден екі ... ... 12 ... ... ал дәл осы ... ... ... айтарлықтай байқалған. Қан айналу процесі бұзылған
жүрек ... бар қарт ... ... ... ал ... және түнде айтарлықтай сезімталдылық көрсетеді. Стенокардияның
тұрақты түрімен ауыратындарда сағат 4-тен 12-ге ... ... ... ал сағат 12-ден 4-ке дейін оны ... ... ... ... ... концентрациясын
төмендетуге бағытталған заттарды таңғы сағаттарда тағайындауды ұсынады, ... ... ... ... ... триглицеридтерді төмендетуге
бағытталған препаратарды қолдану қажет. ... ... ... ... ... ... ... стенокардиялық приступтың
хроноқұрылымына “енгізу”, “бекіту” жатады. Күннің ... ... ... ... ... егер ... күннің екінші
жартысында байқалса, ... ... ... ... және ... ... ... антогонистерін
тағайындау жақсы нәтиже береді. ... ... ... ... зәр ... және ... ... мен
стероидті гормондар сағат 18-ден 24-ке ... ... оң әсер ... ... ... 18-ге ... және 0-ден 3-ке дейін ол небәрі 27%
пациентте ғана кездескен. ... ... де ... ... ... ... ... ишемиясымен ауырған адамның жүрегінің
эрготроптық функциясының ... ... ... 6 ... қолданылған нитроглицериндік ... ... ... ... 1243 кгм, ал биоырғақтылықтың көтерілуін небәрі ... ... ... бальнеологиялық процедуралар қолданғанда
келешегі мол әдістердің қатарына тәуліктік ... ... ... ... ... Аурулардың таңертеңгі
сағаттарда бір рет қабылдаған ... ... 10-шы ... ... ... ... айдау қызметін күшейткен және жүрек қызметінің
гиперкинемия режиміне көшуіне әсер еткен. Сағат 13-14-те сол ... ... ... кейін аурудың пульсі сиреп, қанның минуттық
көлемі салыстырмалы түрде тұрақтаған, жүрек қызметі ... ... ... ваннаның барлық курсын алғаннан кейінгі таңғы сағаттарда
реттеу жүйелеріне шамадан тыс күш түсіп, ванна ауырлау әсер көрсететіндігі
туралы ... ... ... ... ... ... ... 13-14-те орындағанда метрлері қалыпты жағдайда жақындаған, бұл түске
таяу ... ... қан ... ... қолайлы әсер еткендігін
көрсетеді. Одан басқа, ... ... ... ... екі ... ал ... ... ванна зәрмен бөлінетін натрийді қалыпқа
келтірген.
Церебральды атеросклерозбен ауыратындар үшін күкіртті сутегі ваннасы
таңертеңгі ... ... әсер ... немесе мидағы қан
айналудың нашарлауына әкеп соғады. Кешкі ванналар, ... ... ... ... әсер ... ... ... уақытымен қатар оның температурасының хроноэффектілік маңызы да
бар. Сағат 9-да қабылдаған ... ... ... ... ... ... активтілігін кенет өзгертеді, ал сағат 21-дегі осы сияқты ... ... ... ... ренин активтілігін арттырады.
Таңертеңгілік суық ванна ІІ-ОКС ... ... ... 21-де ... ешбір өзгеріс тудырмайды. Мұны шеткі циркуляторлық функцияның
сезімталдығының суыққа ... ... ... ... ... ... бірге ванна мен оның температурасын
тағайындау уақыты біржақты ... ... ... ... ... ерекшеліктерін еске алу қажеттілігі атап
көрсетіледі. Жүрек ... ... саны мен ... шығыны
кешке жақын көбейіп ... ... ... ... кешкі
терапияны қолдану қажет. Жүрек ишемиясының асқынуына жол ... оны ... мен алыс ... ұшып ... ... ... беру ... Сау адамдар үшін 3-4 сағаттық айырмашылығы бар ... ... ... 2-3 ... ... ... ... ырғақтылық синхронизациясы аптаға созылады да, кешкілік
жағдайда ауруды асқындырып ... ... ... бір апта ... да, ... ... десинхроноз жағдайында бастайды, сондықтан ондай
емнің пайдалылығы төмендеп, жағымсыз нәтижелер беруі мүмкін. Сондықтан
жүрегі ауыратындар ... ... ... жөн.
Инфаркт миокардтың асқындауына жол бермеу ... ... ... мен ... қарсы қосымша дәрі, ал кешкі сағат 17-18-де жүрек
глюкозидтері мен гипотензивтік препараттар ... ... ... ... жүрек глюкозидтерін беруді түнге жылжытып, таңертең және
күндіз бетаблокаторлар қабылдау қажет. Хронотерапияны осылай тарату ... ... ... ... ... ... ... күндізгі сағаттардағы қан айналу процесі гиперкинетикалық тип бойынша
жүреді, ол реттеуші ... ... ... ... ... алмасады.
Қан тамырлары-жүрек ауруларының асқындауына көбіне жүрек қызметінің
жетіспеушілігі себеп ... Бұл ... да ... ... ... бар. ... және түнгі сағаттарда пациенттердегі жүрек
ишемиясы, ... ІІІ ... ... ауру және ... негізінде олардың қан айналу жүйесі үлкен күшпен қызмет атқарады.
Гемодинамикалық көрсеткіштердің ... ... деп ... ... ... бағытталған орталық және шеткі қан айналу
параметрінің тәуліктік ырғақтылығының сыртқы және ішкі ... ... және ... ... жүрек астмасы мен өкпе сарқылуы жиі
байқалады. Мұндай ауруларға жүрек гликозидтерін кешке тағайындау күндізге
қарағанда ... ... бар ... ... ... және түнде жүректің сол жақ қарыншасындағы жетіспеушіліктің ... ... ... әсер ету ... ... оның ... ... байланысты хромотерапевтік тәсіл сол уақытта құнды, егер препарат
дозасы, соның ішінде жүрек гликозиттері жанама әрекет көрсете алатын ... ... бұл ... ... бар жүкті әйелдерді жүрек гликозидтермен
емдеуге қатысты. ... ... бен ... ... басқа да
түрлері бар жүкті әйел препаратты 20 ... 30 ... ... 7 ... 30 минут немесе сағат 15-те қабылдаған әйелдермен
салыстырғанда алғашқы топтағы әйелдерде ... ... одан ... ... ... пайымдауы бойынша, мұндай пациенттер диоксинге
кешкі сағаттарда сезімтал ... ... ... ... ... ... аса сақтықпен қолдану қажет. Жүрегі ауыратын
жүкті әйелдерге трофтық препараттарды (панагин, АТФ, В6) ... 6-7 және ... ... жөн, өйткені олардың жүрек ырғақтылығының бұзылуы,
негізінен, ... 8-ден 12-ге ... және ... ... ... ... ... әдісін тромбоэмболизин өршітіп жіберетін мерцательді аритмия
мен ... ... ... мүмкіндігі шектеулі болатын сағат
12-ден 15-ке және түнгі сағат 24-тен 3-ке дейінгі кезеңде қолданған ... ... ... ауруларда өкпе артериясы ... ... 3 пен 5 ... ... ... ... қызметінің
жетіспеушілігі кезінде зәр айдайтын затты қолдану қажеттілігіне ... әдіс те ... ... ... фуросемид препаратының 40 мг
10 сағат 20 минутта қабылдағанда зәр барынша көп ... ал ... ... калий экскрециясы, 17 сағат 40 минутта натрий бөлінген.
Жүрек ауруы патологиясындағы ең ... ...... ... бұл асқынудың хронопрофилактикасына назар аудару қажет. Мысалы,
ишемия мен инфаркт ... ұю ... ... байланысты қан ұюының
тәуліктік ырғақтылығында өзгерістер пайда болады, мұндай ... ... болу ... ... ... және ... сағаттарда байқалады.
Осыған байланысты анетикоагулянттық профилактикалық терапияны тәуліктің
түнгі мезгілінде өткізу ұсынылады, бұған қарамастан, ... ... ... ... ұю ... түнде барынша төмендесе, 40-60%
тербелістік көрсеткіші аз мөлшердегісі таңертең байқалған.
Бронхит пен ... ... ... ... әсер көрсетіп
отыр. Обструктивтік пронхитпен ауыратын ... ... ... ... есеп ... гипольфенді,
дипразина мен амилазаны негізінен түнгі ... ал ... ... мен ... ... бірінші жартысында қолдану мүмкіндігіне
ұсыныс жасауда. Бұл жағдайда, дәстүрлі терапиямен салыстырғанда препараттың
тәуліктік дозасын 1/3 қысқартқанда, оның ... әсер күші ... ... ... ... бар ... ... көрсеткіштерінің циркадианды құрылысының патологиялық
өзгерістері байқалған. Бронх ... ... және ... ... жөніндегі деректер астматикалық приступтардың тек
21-24 және 9-12 ... ғана ... ... ... ... Бұл
терапияны циркадиандық ырғақтылықтың жекелік ерекшеліктерін ескере отырып,
емдік дәрілерді тыныс алудың ... ... ... 3-5 рет
тағайындайтын дәстүрлі емедеу схемасынан бас тартуға мәжбүрлейді. Ол үшін
бронхиалдық ... ... 116 ... ... тыныс алуының тәуліктік
динамикасы жеке-дара талданып, баға беріледі, яғни бронхтардың өткізгіштік
мүмкіндігіндегі ... ... ... ... сәйкес түзетулер енгізу
үшін хронодиагностика әдісі қолданылды. Дәстүрлі емдеу схемасының құрамына
енетін түрлі препараттардың фармококинетикасын ескере ... ... ... ... ... 15-30 мин. ... пен ... – 30-
45 мин және таблеткадағы эуфиллинді – 60 мин бұрын тағайындаған. Мұндай
хронотерапияның ... 82%-да ... ... 2,5 есе азайған және де
асқыну процесі ешқандай ... ... ... ... ... ... ... бұрынғыдай болып, медикаменттерді пайдалану саны
азайған, эуфиллин мен ... ... ... 23-те ... ... ... бронхылардың өткізгіштігі айтарлықтай жақсарған. Хронотерапияда
бронх астмасы мен гормондық препараттарды ... ... да ... ... ең ... уақыты сағат 8 және 15 болып
саналады. Дексаметазоидты сағат 16-да ... ... ... бар
балалардың дем шығаруы барынша жақсарған, дегенмен осы уақытта препарат
бүйрекүсті бездерінің қыртысты ... ... ... ... есте ... ... Мұнымен қатар, бронхылар өткізгіштігі
түнде және ... ... ... тағайындау
айтарлықтай нәтиже бермейді деген пікірлер бар. Ондай аурулар әсер ... ... ... ... ... ... қабылдаған
жөн. Стероидты терапияны обструкциясы бар бронх ... ... ... ... ... амплитудасы кезінде
емдеу барысында қолдану біраз артықшылыққа жеткізді. Бұл ... ... ... ... ... жөн. Бұл ... ... бездерінің қыртысты қабаты
қызметінің тәуліктік мезгілділігін ... ала ... ... ... ... ... ... түзуін ғана емес, онымен байланысты басқа да
бірқатар циклды ... ... ... қалпына келтіреді.
Орын алмастыратын терапияда глюкокортикоидты препараттарды сағат 6-7-де
тағайындау керек, өйткені бұл организмдегі кортикостероидтар түзілуінің
қалыпты ... ... ... ... ... функциясының ырғақтылығы экзогенді глюкортикоидтардың
тәуліктік дозасын үшке ... яғни ... 2/3 ... 3/4 ... 7-8-де,
қалғаны сағат 13-15-те және 18-20-да қалпына келеді. Бүйрекүсті ... ... ... ... ... бір ... ... табиғи функциясын шектемесе, екінші
жағынан, ... ... ... ... ... немесе
триамцинолонды ревматоидты артритпен немесе ... ... ... ... ... ... ... схема бойынша бөлгендегі
ауруларды емдеудің 12% мен ... 4% ғана ... ... ... схема түрлі ауруларда ылғи да тиімді
“жұмыс” атқармайды және оны стандартты түрде қолдану дұрыс ... ... ... невропатиясы бар балаларға глюкокортикоидтарды таңғы және
күндізгі сағаттарда тағайындағанда оң терапевтік әсер ... ... 2-3 апта бойы ... мезгілдерде қолданғандарда
экстренальды клиникалық симптоматиканы толықтай купирлендіріп (стр.154)?,
протеинурияның төмендеуіне әкеп ... ... ... ... бар ауруларды емдегенде кортикостероидтардың ... 19-20 ... ... ... ... ... берді, соған
қарамастан, тәуліктік дозаның 2/3 күннің ... ... ... ... ... ... ... дозасы кешкі уақытқа бөлінетін ... ... ... ... ... ... кейінгі
екінші этапта бүйрекүсті бездері қыртысты қабатының басылған функциясын
қайта қалпына келтіру үшін глюкортикоидтар ... ... ... ... ... активтілігін қоршау қажет ... ... ... ... ... ... ... бұзылуынан туындаған адреналдық жетіспеушілікті сағат 7 мен 22-
де, аддисон ... ... 7 және 12-де ... жөн; ... ... ... кезінде бүйрекүсті бездерінің қыртысты
қабатының активтілігін басу мақсатында ... ... ... ... мезгілдерге бөлініп берілуі керек. Бүйректің тазалағыш
функциясын жақсартатын дәрілік заттарды ... осы ... ... ... ауруы хронотерапиясы, ал кешкі уақыттарда жүргізуді
иммунотерапия ескерген жөн. Триптофан дисметеболизмі В6 витамині ... ... ... ғана ... ал ... ... ... кешкі кездерде жүргізгенде жоғарылайды. Бүйрек ауруы кезіндегі
жіберіліп қоятын көптеген асқынулардың созылмалы түрге ... ... ... мен метаболизмнің тәуліктік ... ... ... аурулардың ішінен хронотерапевтік әдістер арқылы емделетін
ревматизм мен ... ... ... жөн. ... ... ауру ... ... тәуелді болатындығы анықталып отыр:
түнгі кезде ... ... 19-да, ал ... ... 8 ... ... ... сәйкес келеді. Индометациннің антипириктік әсері
температураның тәуліктік ... ... ... тәуелді.
Температураның акрофазасы сағат 12 мен 18 ... ... ... ... ... ... ... сағат 12-де байқалса, дене
температурасының ... ... ... ... ... байқалған. Егер
индометациннің қосымша әсері байқалса, онда оны ... 19-да ... ол ... ... ... ... ... көтереді. Буын патологиясын
физикалық-бальнеологиялық жолмен емдеудің хроноэффект әдісі байқалып отыр.
Ревматоидты артритпен ауыратындарға қолданылатын терапия соғұрлым ... егер ... ... ... ... ... ... үшін күннің екінші жартысы ... ... ... ең ... ... сағат 21-ден 24-ке дейінгі аралықта
байқалатын кезеңдердегі гистаминге, пенициллинге және үй ... ... ... ... ... қолдану ұсынылады.
Диэнцефальдық бұзылысты емдеуде аса ... ... ... әдіс кіреді. Мұндай аурулардың тәуліктік ырғақтылық
өзгерістерінің вариабильді ... ... әр ... ... лайықты
түрлі функцияларына тербелісі негізінде дилантонин енгізудің жеке-даралық
схемасы жасалды. Препаратты әр ... ... ... ... алу ... ... пароксизммен ауырғандардың алдымен систолалық және
диастолалық АҚ, дене ... ... алу ... мен ... үш күн бойы сағат 8, 12, 16 және 24-те ... ... ... ... сондай реттілігі бойынша талдау жасалынды.
Бұдан кейін ... ... ... ... ... сәйкестендірілуіне орай
қалыптан тыс ауытқу нормасы ... ... ... ... Дилантониномды кәдімгі схема бойынша емдегенде (препаратты тек
таңертең және кешке бергенде) оларды 13% ... ... ... 30% ... және 6% өте ... ... ... ұйымдастыру әрбір аурудың биоырғақтылық құрылымының ерекшеліктеріне
негізделген. Осыған сәйкес пациенттердің жартысына дилантонин тәулігіне бір
рет – таңғы сағат 7-де ... 15-те ... ... ... – тәулігіне
екі рет: сағат 8-9-да және 14-16-да, 8-9-да және 19-20, 7-13-те және 19-да
немесе сағат 16 және 20-да; ... ... ... ... үш рет ... 10, 16 және 20-да алып ... Дозаны осылай хромотерапевтік ... ... ... ... ... пациенттердің
денсаулығы 30% жақсарған, хронотерапияның бірінші, екінші күндерінде
патологиялық стереотиптің орнынан қозғалуымен ... ... ... ... ... бірақ кейінірек, мұндай реакция байқалмағандармен
салыстырғанда олардың сауығу процестері біршама жылдамырақ ... ... ... ... ... бақылау қажеттілігін ұсынады,
өйткені бір рет енгізілген дилантронин дозасы емдеудің қаншалықты ... ... ... ... мүмкіндік береді: ЭЭГ-нің ... ... ... ... ... де ... болады.
Қатерлі ісіктерді емдеуде хронотерапевтік әдістің маңызы зор. Ісікке
қолданылатын сәулені немесе химиялық препараттар дозасын уақыт бойынша ... ... ... ... ... әсерлер ісіктегі тәуліктік
биоырғақтылықтың белгілі бір фазасына кездейсоқ әсер ... ... ... ... алуы немесе клеткалар көбеюін ингибирлемей, керісінше,
стимуляциялауы мүмкін.
Эксперименттерден байқалғандай, ... ... ... ... толқындарында ісікке қарсы препараттарға деген
сезгіштік артуы мүмкін, бұл, ... ... ... ... Бұл жерде митоздық активтілік шыңындағы
клеткалар бөлінуінің табиғи ... ... ... ... ... циклдың фазасындағы клеткалар популяцияларының көпшілік бөлігін
шоғырландырып, бір жерге жинақтауы мүмкін. Соңғы кезде аталған ... ... ... ақтады.
Тышқандардың сүт бездеріне енгізілген карциноманың миоздық индексі ең
жоғарғы шегіне жеткенде, ісіктің өсуі тежелген, бұл осындай кешке қолданған
әсерлерге ... 1,5 есе көп ... ... ... ... митоздық активтіліктің көтерілген сағатында ем қолданғанда оның
тиімділігін төменгі көрсеткішпен салыстырғанда және ДНК ... ... ... ... ... 2,5-5,5 ... дейін
арттыруға мүмкіндік туды. Осының негізінде полиферативтік активтіліктің ең
жоғарғы сағаттарын ... ... ... ОЖ-5 ... ... ... ... 2 есе арттырып, тіршілігін 1,3
есеге ұзартуға және лейкоз ... ... ... 5 есе ... ... ... ... егер егілген ісік клеткаларына олардың жоғарғы
полиферативтік активтілігі кезінде сәуле терапиясын қолданғанда ... 2-3 ... ... ... митоздық активтілігінің тәуліктік ырғақтылығын
клиникалық онкологияда оптимальды ... ... ... қолдану
мүмкіндігі болмағандықтан, ісіктің хронорезистенттілігін анықтау басқа,
травмалық емес ... ... ... ... ... ... ... ондағы радиофосфордың ең жоғары көтерілген сағатында сәулемен әсер
еткенде барлық жануар жазылып, қолданған терапевтік ... ... ... артқан.
Қауіпті ісіктің хронорезистенттілігінің сенімді ... ... ... ... ... ... ... енгізген
хронотерапевтік индекс ісікті емдеуге монохимиятерапия мен химиялық сәулені
тәуліктік ырғақтылықтың ... ... ... ... ... қисықтығының төмендеу уақытымен салыстырғанда
жоғарғы тиімділікті көрсетті. Температураның тәуліктік қисықтығы екі ... ... ... болған кезде метотрексаттың, циклоферан мен сәуле
қабылдау дозасы үшке немесе ... ... олар ... ... ең ... ... ... Бақылауда терапияның осы
схемалары таңдап алынған мезгілдерде өз бетімен ... ... ... ... ... ... метотрексат
қолданғанда орташа есеппен 2001,9±169,0 болса, циклофосфан жағдайында
1058,9±51,2 ... ... ... бақылау көрсеткіштері 1226,0±104,8 және
242,2±39,5 болды. Ісікті сәуле дозасымен емдеу әдісі бойынша ... ... ... әсер ... ол 112,6 және сәуленің әсері
циклофосфан ... ... ... ... ең ... 350,7 гр ... ... метотрексатпен ауыстырғанда ісік үшін
рентген сәулесінің ... ... ... тәуліктік ырғақтылығы
көтерілгенде 27,4 гр және оның төмендеу кезеңінде 157,5 гр болған. Сонымен,
ісік температурасының тәуліктік ырғақтылығы ... ... ... ... ... ... ... екендігі анықталды. Бұл жағдайда ... ... екі есе ... ал ... ... ... ... жету үшін 3-4 есе төмендеуі мүмкін.
Ісік ауруларын емдеуде оның ... ... ... ... кеңінен ... ... ... бірі – ... оның ... ісіктерге
жиналуының ең аз мөлшері сағат 9-21-да байқалып, сағат 3-5-те ең жоғарғы
деңгейде болады, яғни ... 80% ... ... ... ... ... бар егеуқұйрықтарға сағат 14 немесе 2-де метранидазол
енгізілді, 2 сағаттан соң ісік ... ... ... Бірінші жағдайда
сәуле терапиясы ісіктегі метранидазолдың концентрациясы ең аз ... ... ... жүргізілгенде оның терапевтік ... ... ... ... ... ... болатын таңертеңгілік
сағаттарда қолданғанда ісіктің өсуі бірден тоқтап, жануарлардың ... ... ісік ... ... шеңберінен шығып, онкологиялық
ауруларды емдеу саласында кеңінен ... ... ... ... түрінде лейкоздық клеткалардың барынша көп ... ... ... ... тура ... бұл ... ... тактикасы
өзгертілді. Клеткалар бөлінуін басатын химиялық препараттар сағат 14 және
19-да тағайындалды, ал бір рет енгізгенде бұл ... ... 14 пен ... ... ... тәуліктік дозасының 2/3 таңертең,
қалған бөлігі сағат 13-те ... ... ... ... теріс әсер көрсететін қосымша өзгерістерге жол берлімеді, ал
көпшілік ауруларда ремиссия қалыпты емдеу схемасымен салытырғанда 2 ... ... Өкпе ... ... ... 219 ... түрлі препаратты
хронотерапиямен емдегенде айтарлықтай оң ... ... ... тек ... ... 6-ға ... мезгілде ғана қолданылды: сағат
18-де жалпы дозаның 15% сағат 21 және 24-те екпінді ... ... 3-те ... және ... 6-да – 10% ... ... ... осылайша
хронотерапевтік жолмен бөлудің нәтижесінде 95 аурудың М0 және 75% - ... ... ... ... ... Ал, ... ... режимінде регрессия процестің сондай кезеңдеріне ... ... ғана ... ... 13,3% ... ... ... хронотерапевтік синусоидальды схема бойынша қолданғанда өкпе
рагінің объективті регрессиясы үш есе ... 8 ... ... ... ... ... ... бір зерттеулерде метотрексатты, винбластинді ... тек ... ... ғана ... ... ... ... 58% орнына 85% көтерілген. Адамдардағы ... ... ... ... ... ... ... беру уақытының “нысанасы” ретінде қолдану көптеген жетістіктерге қол
жеткізуге мүмкіндік туғызды. Мұндай хронотерапияның ... ... ... кәдімгі диагностикалық мақсатта қолданылатын дозада Р32
енгізілді. Одан кейін әр аурудағы радиоактивтілігі ... ... ... жиналған мөлшері анықталды. ... ... ... ең көп ... сағаттақ уақыты таңдап алынды. Мұндай
хронотерапияда пациенттердің 30%-нда ісік ... ал ... ... тәсілінде ол көрсеткіш 17,5% қамтыған.
Рак хронотерапиясында тиімді маркерлер ... ісік ... ... ... болады. 17 аурудың (сынақ тобы) ісігіндегі
температураның тәуліктік қисығы алынып, оның ең ... ... ... одан ... ... ... ... температураның осы
сағаттағы көтерілу мезгілі кезінде ... ... ... ... ... ... болған кезде дәріні қолдану мерзіміне өзгерістер
енгізіліп отырылды. Бақылауда ... 18 ... ... ... ... ... бойынша жүргізілді. Емдеудің тиімділігі жөнінде курстан
кейінгі ісіктің регрессиясы бойынша бағаланды.
Ісік ауруын хронотерапевтік (17 адам) және ... (18 ... ... ... нәтижесі
|Регрессия дәрежесі |Рутин схемасы ... |
| | | ... |- |8 ... |4 |8 ... |3 |8 ... |12 |- ... ... ... ... хронотерапия кезінде ... ... ... болса, ал қалыпты схемада жартылай ғана
байқалған. Бұл айырмашылықтар дұрыс:
Р

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 155 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орыс философиялық ойларының типологиялық ерекшеліктері17 бет
Паскаль тілінде алгоритмдеу9 бет
Ғылымдар жүйесіндегі әлеуметтік жұмыстың алатын орны16 бет
Әл- Фарабидің философиялық көзқарастары12 бет
"мектеп басшысының жеке тұлға ретіндегі ролі"7 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
SQL құрылымдық сұранымдар тілі32 бет
XVIII ғасыр ортасындағы тірі табиғат туралы метафизикалық ұғымдар13 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
Ішкі істер органдарының уақытша ұстау изоляторлары туралы76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь