Қазақ прозасы және тарихи тақырып

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6

1 ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫ ЖӘНЕ ТАРИХИ ТАҚЫРЫП

1.1 Проза жанрының даму сипаты мен өзіндік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ...9
1.2 Қазақ әдебиетіндегі тарихи тақырып және ұлттық сана
(1960.1990 жылдар) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
1.3 Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ прозасындағы тарихи тақырып
көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
1.4 Әдебиеттегі деректі проза мен көркемдік
шешім байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17

2 60 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫ ЖӘНЕ ДӘСТҮР ЖАЛҒАСТЫҒЫ

2.1 60 жылдардағы қазақ прозасының дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
2.2 Көркем әдебиетте қалыптасқан дәстүрдің жалғастығы ... ... ... ... ... ... ... ..30

3 ТАРИХИ ПРОЗАНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

3.1 Қабдеш Жұмаділов және қазіргі роман жанры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38
3.2 Тарихи романдарындағы тақырыптық ерекшеліктер мен ұлттық
сана көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47
3.3 «Тағдыр» романының тарихи маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49
3.4 «Дарабоз» романы және тәуелсіздік идеясының қазақ әдебиетінен
алар орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..65
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тәуелсіз еліміздің білім беру жүйесінде болып жатқан оң өзгерістер қоғамның жастар тәрбиесі үшін жауапкершілігі терең сезіліп отырған бүгінгі таңда оқу-тәрбие үрдісінің тиімділігін арттыру бағытында барлық мүмкіндіктер мен ресурстарды пайдалануды көздейді. Дегенмен, оқу-тәрбие үрдісінде барлық ресурстар толық қолданыс таппай келеді. Оқу-тәрбие үрдісінде, жалпы жеке тұлғаның дамуында тарихи прозалық жанрдағы шығармалармен дұрыс жұмыс істей білудің маңызы зор.
Балалық шақ – бала бойына адамгершіліктің негізін қалайтын кез. Сондықтан еліміздің болашағы жастардың жан-жақты дамуы үшін тарихи шығармаларды, романдарды оқыта отырып, оларды талдап, жас ұрпақтың бойында патриоттық сезімдері мен тарихи сананы қалыптастырудың рөлі ерекше. Сондықтан тарихи шығармалар арқылы жеке тұлғаны Отанын, туған жерін сүйетін азамат етіп тәрбиелеуіміз бүгінгі күннің өзекті мәселесі.
Әдебиеттану ғылымының әр саласын өркендетудің маңызы ерекше. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің Қазақстан халқына жасаған дәстүрлі Жолдауларының бірінде былай деп атап көрсеткен болатын: «ХХІ ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық» (Астана 2005). [1.] Демек, бұл ғасырда біз шын мәніндегі ғылымды өркендетуіміз қажет, сонда ғана Қазақстан дамыған отыз немесе елу елдің қатарына қосылады, яғни жаңарған Қазақстанды білім мен ғылым ғана өркениетке жеткізеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ХХ ғасырдың 60 жылдары қазақ әдеби процесінде тарихи проза қалыптасып, әдебиттану ғылымының құрамдас бір бөлігі ретінде дамып жетілді, ғылым ретінде қалыптасты. Қазақ әдебиетінің тарихи прозасының өркендеуіне үлес қосқан әйгілі академик жазушылар М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин т.б. болса, кейінгі буын өкілдерінен бұл процесті дамытуға үлес қосқан жазушылардан І.Есенберлин, М.Мағауин, Ә.Нұрпейісов, Ә.Кекілбаев, С.Елубаев, Қ.Жұмаділов, т.б. дарынды тұлғаларды ерекше бір құрметпен атауға болады. Тарихи проза ХХ ғасырдың екінші жартысында ерекше бір қарқынмен дамып жетіледі, тарихи проза саласында кәсіби тұрғыдан айналасатын жазушылар қалыптасып жетілді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті. Шыңғыс хан дәуірінен басталып Кенесарымен аяқталатын қазақ мемлекетінің ел мұңы мен арман-тілегінің хабаршысы ақын-жыраулар, ел бірлігінің ұйтқысы, халықтың ақыл-парасатты билер, ел мен жер үшін, ұрпақ болашағы үшін қасық қаны қалғанша жаумен шайқасып отанын қорғай білген арыстан жүрек, атанжілік батырлар жайында жазылған, ел есінде сақталып, тарихта қалған өмірде болған тұлғалар туралы І.Есенберлин. М.Мағауин, Қ.Жұмаділов, т.б. тарихи шығармалары арқылы Отанын, өз халқын, туған жерін сүйетін, тарихи санасы дамып жетілген жеке тұлға тәрбиелеу.
1. Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. Астана. 2005.
2. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. Құрастырған З.Ахметов, Т.Шаңбаев. - Алматы, Ана тілі. 1998. -384 б.
3. Қыраубаева А. Ежелгі дәуір әдебиеті. А., 1991ъ 46.Бизақов С. Түркі әлемі. А., 1997
4. Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. А., «Қазақ университеті», 2002. -430 б.
5. Пірәлиева Г. Ішкі монолог. – Алматы: Ер-Дәулет Қазақстан, 1994. –
138 б.
6. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. А., Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы. 1959.
7. Мұхтар Әуезов. Жиырма томдық шығармалар жинағы. Он сегізінші том, зерттеулер мен мақалалар. – Алматы, Жазушы, 1985.
8. Нұрғалиев Р. Телағыс. А. «Жазушы», 1986. 440 б.
9. Нұрғали Р. Әуезов және алаш. А. «Санат», 1997. 432-б.
10. Нұрпейісов Ә. Төрт томдық шығармалар жинағы. А., Жазушы. 1981.
11. Абай шығармаларының екі томдық толық жинағы. Алматы, 1995 ж.
12. Қабдолов З. Сөз өнері. А., «Санат», 2002. -360 б.
13. Әзиев Ә. Қазақ повесі. – Алматы: Мектеп, 1989. – 224 б.
14. Асылбекұлы С. Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы (1970-1980 жылдар): Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1997. – 159 б
15. Кәкішев Т. Сын сапары. – Алматы: Жазушы, 1971. – 174 б.
16. Ысқақұлы Д. Сын жанрлары. – Алматы: Санат, 1999. – 312 б.
17. Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. – Алматы: Жазушы, 1985. – 248 б.
18. Әбдезұлы Қ. Т.Әлімқұлов шығармашылығы және 60-80 жылдардағы қазақ прозасы. А., «Санат», 2001. -276 б.
19. Ысмайылов Е. Әдебиет жайлы ойлар. А., «Жазушы», 1968.-320 б.
20. Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. Алматы: Қазақ университеті, 2001. –
340 б.
21. Хасенов М. Ұнамды образ және типтендіру. Алматы: Ғылым,1966.-280 б.
22. Бердібаев Р. Әдебиет және өнер. А., Ғылым. 1964.-188 б.
23. Нұрмағамбетов Т. «Шынайылық шырайы». Мақала. «Егемен Қазақстан» газеті. 11 маусым, 2003 жыл.
24. Тарази Ә. «Суреткер жолы». Алғы сөз. Қ.Жұмаділовтың «Екі томдық шығармалар жинағы», Алматы, «Жазушы», 1989 ж.
25. Жұмаділов Қ. «Қалың елім, қазағым». Пікірлер, ойлар, толғаныстар. Алматы, «Қазақстан», 1999 ж.
26. Жұмаділов Қ. «Соңғы көш». Роман. І – кітап. Алматы, «Жазушы», 1974 жыл.
27. Жұмаділов Қ. «Атамекен» Роман. Алматы, «Жалын», 1985 жыл.
28. Жұмаділов Қ. «Тағдыр». Роман. Алматы, «Жазушы», 1988 жыл.
29. Жұмаділов Қ. «Дарабоз». Тарихи роман. І-кітап. Алматы, «Шабыт», 1994 жыл.
30. Жұмаділов Қ. «Дарабоз». Тарихи роман-дилогия. ІІ-кітап. Алматы, «Шабыт», 1996 жыл.
31. Жұмаділов Қ. «Таңғажайып дүние». Ғұмырнамалық роман. Алматы, «Тамыр», 1999 жыл.
32. Жұмаділов Қ. «Прометей алауы» тарихи романы. «Жұлдыз» журналы №7, 2002 жыл.
33. Нұрқатов А. Идея және образ. – Алматы: ҚМКӘБ, 1962. – 324 б.
34. Хасенов М. Ұнамды образ және типтендіру. – Алматы: Ғылым, 1966. – 280 б.
35. Ыбырайымов Б. Таным және образ шындығы / Уақыт және қаламгер: Әдеби сын. – Алматы: Жазушы, 1977. – 5 к. – 288 б.
36. Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. – Алматы: Ғылым,
1982. – 148 б.
37. Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. –
340 б.
38. Әбдезұлы Қ. Тарихи тұлға және қазақ әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 163 б.
39. Жарылғапов Ж. 70-80-жылдар қазақ прозасында адам концепциясы: Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2000. – 153 б.
40. Атымов М. Қазақ романдарының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 312 б.
41. Ысқақұлы Д. Сын жанрлары. – Алматы: Санат, 1999. – 312 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................6
1 ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫ ЖӘНЕ ТАРИХИ ТАҚЫРЫП
1.1 ... ... даму ... мен ... Қазақ әдебиетіндегі тарихи тақырып және ұлттық сана
(1960-1990
жылдар).....................................................................
..........................13
1.3 Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ прозасындағы тарихи ... ... ... проза мен көркемдік
шешім
байланысы...................................................................
...............................17
2 60 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫ ЖӘНЕ ДӘСТҮР ЖАЛҒАСТЫҒЫ
2.1 60 ... ... ... ... ... ... қалыптасқан дәстүрдің ... ... ... ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1 Қабдеш ... және ... ... Тарихи романдарындағы тақырыптық ерекшеліктер мен ұлттық
сана
көрінісі....................................................................
......................................47
3.3 ... ... ... ... ... ... және ... идеясының қазақ әдебиетінен
алар
орны........................................................................
........................................53
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................................63
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР..............................................................65
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының ... ... ... ... ... ... ... оң өзгерістер қоғамның жастар тәрбиесі үшін
жауапкершілігі терең сезіліп отырған ... ... ... үрдісінің
тиімділігін арттыру бағытында барлық мүмкіндіктер мен ... ... ... оқу-тәрбие үрдісінде барлық ресурстар толық
қолданыс таппай келеді. Оқу-тәрбие үрдісінде, жалпы жеке тұлғаның дамуында
тарихи прозалық жанрдағы ... ... ... ... ... маңызы
зор.
Балалық шақ – бала бойына адамгершіліктің негізін қалайтын ... ... ... ... ... ... үшін тарихи
шығармаларды, романдарды оқыта ... ... ... жас ... ... ... мен ... сананы қалыптастырудың рөлі ерекше.
Сондықтан тарихи шығармалар арқылы жеке тұлғаны Отанын, туған жерін ... етіп ... ... ... ... ... ғылымының әр саласын өркендетудің маңызы ерекше.
Қазақстан ... ... ... ... Қазақстан
халқына жасаған ... ... ... ... деп ... ... «ХХІ ғасырда білімін дамыта алмаған елдің
тығырыққа ... ... ... 2005). [1.] Демек, бұл ғасырда біз
шын мәніндегі ... ... ... ... ғана ... отыз немесе елу елдің қатарына қосылады, яғни ... ... мен ... ғана ... ... зерттелу деңгейі. ХХ ғасырдың 60 ... ... ... тарихи проза қалыптасып, әдебиттану ... ... ... ретінде дамып жетілді, ... ... ... ... ... прозасының өркендеуіне үлес қосқан әйгілі академик
жазушылар М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин т.б. болса, ... ... бұл ... ... үлес қосқан жазушылардан
І.Есенберлин, М.Мағауин, Ә.Нұрпейісов, Ә.Кекілбаев, С.Елубаев, ... ... ... ерекше бір құрметпен ... ... ... ХХ ғасырдың екінші жартысында ерекше бір қарқынмен дамып жетіледі,
тарихи проза саласында кәсіби тұрғыдан ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеті. Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ел мұңы мен ... ... ақын-жыраулар, ел бірлігінің ұйтқысы, халықтың ақыл-
парасатты билер, ел мен жер үшін, ұрпақ ... үшін ... қаны ... ... ... қорғай білген арыстан жүрек, атанжілік батырлар
жайында жазылған, ел есінде ... ... ... ... болған тұлғалар
туралы І.Есенберлин. М.Мағауин, Қ.Жұмаділов, т.б. тарихи шығармалары арқылы
Отанын, өз халқын, ... ... ... ... санасы дамып жетілген жеке
тұлға тәрбиелеу.
Олардың қаламынан шыққан тарихи туындылар — ... ... қан ... тұрған уақытта дүниеге келген шығарма бола тұра жарыққа
шығуының өзі дарынды жазушыларымыздың ... ... ... ... қазақ халқының, ұлттық тарихының бастау көзі беріде емес,
әріде жатқандығына жөн ... ... бір ... ... ұмытылып
бара жатқандығын еске сала отырып, оған кінәлі — ... ... ашып ... да, өмір ... ... ... ағып бара ... беттері бұрмаланғандығын көркем тілмен бейнелеп бергендігін ұғындыру.
Тарихи прозаның тарихи сананы ... ... рөлі ... зерттеу жұмысымызды жазу барысында бірнеше мақсат-міндеттерді
жүзеге асыруды көздедік, себебі алдына ... ... - ... ... ... ... ... нәтижеге жетуі мүмкін емес деп
ойлаймыз. ... ... ... ... ... ... ... міндеттерді жүзеге асыруды ... ... ... ... ... проза туралы жалпы түсінік–ұғымдарды дамыта, кеңіте түсу;
- тарихи прозаның дамуы мен ... ... ... түсу;
- 60 жылдардағы қазақ прозасының өзіндік ерекшелігін жете білу;
-Қ.Жұмаділов шығармаларындағы өзара байланысын ... түсу ... ... ... ... ... білу.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазақ ... ... ... бір ... ... келе ... және ... күші тарихи проза екені ... ... ... да ... ... ... даму ... қалыптасу кезеңдерін,
әдеби процестің тарихи ... ... ... жан-жақты жұмыс
жүргізілді, ғылыми тұрғыдан баға ... ... ... ... жылдары қазақ әдебиетінің адамның жан әлеміне үңілуімен,
адамның ішкі дүниесінің нәзік иірімдерін сөз етуімен, адам болмысына назар
аударымен ерекшеленеді. Осы ... ... ... адам ... ... ... ... терең ашуды мақсат ете отырып,
шығармашылық жолда тың ... ... көп ... қол ... ... ... ... дамып, өсуіне көркемдік-идеялық-эстетикалық
тұрғыдан өрістеуіне қазақ қарасөз өнерінің бастау бұлағы болған қаламгерлер
шығармашылығы, ... ... ... ... жатқан жаңалықтардың,
көркемдік ізденістердің қазақ әдебиетіне тигізген әсері негіз болды. 1960
жылдар қазақ ... ... ... даму арнасын таным елегінен
өткізу өзекті мәселелерінің бірі болып табылады, ғылыми ... ... ... дерек көздері. Диплом жұмысын жазу барысында
қазақ тарихи прозасы жайында ... ... ... ... ... ретінде пайдаланылды. Атап айтқанда ... ... ... ... мен ... жан-жақты айқындап, теориялық
байламдар жасаған әйгілі ғалымдар М.Әуезов, ... ... ... ... ... З.Ахметов, кейінгі толқын
өкілдерінен Қ.Әбдезұлы, Ж.Дәдебаев, Б.Майтанов, Қ.Ергөбек, т.б. еңбегі
басты дерек көздері ... және сол ... ... проза жанрының
ортасында болған жазушылардың төл ... ... атап ... ... ... Ә.Нұрпейісов, Т.Әлімқұлов, т.б. әдеби
мұралары кеңінен пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... әр ... бойынша әбден орныққан, ... ... ... ең ... ... ... ... әбден орныққан
М.Әуезов, Е.Ысмайылов, З.Ахметов, Т.Кәкішев, Р.Нұрғали, ... ... т.б. ... ойлары басшылыққа алынды, негіз
болды, сүйене отырып жұмыс ... ... Бұл ... жұмысында тарихи салыстырмалы әдіс,
сондай-ақ талдау, жинақтау, қорыта ... ... айту ... ... ... жұмысының теориялық және практикалық маңызы. Қазақ әдеби
процесіндегі тарихи ... ... оқу ... пән ... келеді. Әдеби процесті әдебиеттің өзге салаларынан ... ... ... ... ... ... ... маманы
әдеби процесс жайында ... ... ... қана ... өз ... ... пайдалана білу керек.
Бұл айтқандардан аңғаратынымыз диплом жұмысын орындау барысында
айтылған ... ... ... ... пән ... әдебиеттің дамуы мен қалыптасуы жайындағы мағлұматтардың
бәрін дерлік қазақ әдебиетінің ... деп ... ... ... ... ... болады.
Бұл жұмыстың нәтижелері орта мектеп бағдарламаларына сай ... ... ... ... де ... көзқарас тұрғысынан пікір
айту барысында пайдалануға мол ... бар. ... ... тек қана ... ... ... ... тарихи прозаның
әдеби процестегі атқаратын ролін де терең білуі қажет, сол ... ... ... жайында білімін толықтыратын әрбір оқырманға
қажетті деңгейде білім бере ... ... ... Бұл ... бәрі ... ... жұмысымыздың практикалық мәнінің зәру
қажеттілігін дәлелдей түседі.
Диплом жұмысының құрылымы. Бұл аталған ... ... ... ... сай кіріспе мен ... ... ... ... ... ... байланысты үш тарауды қамтыды.
Аяқталған жұмыс соңында ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ТАҚЫРЫП
1.1 Проза жанрының даму сипаты мен өзіндік ерекшеліктері.
Проза (латын тіліндегі prоsa сөзінен алынған) — ... ... ... ... ... ... ... повесть, роман) деген ұғым
береді.[1.] Проза әдебиеттің эпикалық ... ... ... ... прозалық өлеңдер кездеседі. Проза XVII ғасырдың ортасына дейін сөз
өнерінде поэзиямен ... өмір ... ... ... жылнама,
трактаттар, естелік, сапарнама, діни уағыздар, т.б. өлең жанрына ... ... ... Шын ... ... ... ... дәуірінде
қалыптасып, поэзиядан бөлініп шықты. Осы кезден бастап әдебиеттің дамуында
проза жетекші орынға ие ... ... ... ... ... ... алатын проза сөз өнерінің ... ... ... ... Сөз ... тарихында проза поэзиямен тығыз байланысты
дамыды. Прозада өмір құбылыстары, адам характерлері кең ... ... ... ... дүние жүзі оқырмандарының қолына тиіп отырған күрделі,
көркем туындылары бар, биік даму дәрежесіне, кемел шағына ... ... ... ... күшті қазақ прозасының эволюциялық өсу жолында
жиырмасыншы жылдарда туған әр түрлі идеялық-көркемдік ізденістердің ... ... ... ... зор. С.Сейфулиннің «Жер қазғандар»,
«Айша» повестері, «Тар жол, тайғақ кешу» романы; Б.Майлиннің ... ... ... ... ... ... «Шариғат бұйрығы», «Жол үстінде»
және т.б. әңгімелері; М.Әуезовтің «Қорғансыздың күні», «Жетім», «Қаралы
сұлу», т.б. ... ... ... қазақ прозасының даму
қарқынын, саяси-әлеуметтік нысанасын, идеялық-көркемдік деңгейін танытатын
қатардағы шығармалар ғана ... ... ... ... ... ... үлгілері болып саналады.
Осы аралықта қазақ әдебиеті, соның ішіндегі ... ... ... ... ... да ... болсада шолу жасай кеткенді дұрыс санадық.
Қазақ әдебиетiнiң ежелгi бастаулары б.з.б. ... ... ... ... ... Ер Тоңға», «Шу батыр» дастандарында жатыр. ... ... ... ... арғы ... тығыз байланыста
өрбiгендiгi соңғы ... ... ... ... толық
дәлелдендi. Орхон-Енисей жазба ескерткiштерi ұлттық әдебиетке ... үш ... ... ... ашып ... ... ... жазба
әдебиетiнiң түп-тамыры Түрiк қағандығы тұсынан басталатыны ... ... өз ... ... сай ... ... мен өнерiнiң
болғанын айғақтады. Үшiншiден, жазба жәдiгерлер поэтикалық қуатымен, тарихи
шежiрелiк ... және ой ... ... байлығы, көркемдiк қасиетi
жағынан түркi тайпаларында сөз өнерiнiң ... ... ... ... ... Х-ХІІ ғасырлардағы түркi халықтарына тән ортақ мұра болып
саналатын ... ... ... орай ... сыншылдық-
эстетикалық, ғылыми-зерттеушiлiк, әдеби-теориялық ой-пiкiрдiң ояну дәуiрiн
көруге болады. Бұл кезеңде мәдениет, ғылым, ... ... ... Оның ... сөз ... деген құрмет ауыз әдебиетi мен ... ... ... ... филологиялық бiлiмдер жүйесiмен айналысу
тек көркем әдебиет өкiлдерi ғана ... ... ... қауымға тән құбылыс
болды. Шешендiк өнердi меңгеру, нақышты сөйлей бiлу, өлең ... ... болу - ... деп ... ... ... түрде игеруге тиiстi
қасиеттерiне айналды. ХІІІ-ХҮ ғасырлар арасында ... ... ... ... ... ... ... мұралар, жазба ескерткiштер,
қолжазбалар, көркем шығармалар, сөздiктер мен ... ... ... да тән ... ... саналады. Аталған кезеңдердi қорыта келгенде
қазақ халқының этностық тұрғыдан ұйысып, жеке ұлт ... ... ... ортақ әдеби үрдiстiң қазақ әдебиетi де ... ... ... ... ... жан-жақты дәлелденiп, тұжырымдалды. Қазақ
хандығының мәдениетi, өнерi, әдебиетi бұрынғы қазақ даласын жайлаған ... ... бойы ... ... ... ... ... көркемдiк дамудың тарихи сабақтастығы принципiне сай дами бастады.
Қазақтың халық ауыз әдебиетi ұлттық сипат алып, жанрлық түрлерi ... ... ... ... ... сай эпостық жырлар
молая түстi. Ұлттық әдебиеттiң өзiндiк ерекшелiгiн ... ... ... ... ... ... ... ертедегi түркiлердiң жазба
поэзиясын тақырыптық, мазмұндық, жанрлық, көркемдiк, образдылық, өлең
құрылысы ... ... ... ... ... ... ой-
толғамды, дидактикалық насихатты жалғастыра отырып, отаншылдық, патриоттық
сарынды, лирикалық, реалистiк ... ... ... ... сипат әкелдi, сөз өнерiнiң халық тарихы мен ... ... ел ... ... ... ... Кеңестiк кезеңде қазақ
әдебиетi барынша жылдам ... ... өстi, ... ... ... ... ... жанрлық тұрғыдан елеулi
түрде молайды. Әйтсе де ... ... ... өз ... ... ... Республика тәуелсiздiгiн алуымен бiрге ақын-жазушыларға
толық шығармашылық еркiндiк берiлiп, әдебиетке қойылатын ... ... ... Осыған байланысты бұған дейiн де қазақ әдебиетiнiң даму
барысында, әсiресе поэзияда байқалып келген ... бiр ... ... аңтарылу, дағдару секiлдi өткiншi құбылыстар аз уақыт қана ... ... ... ... ... кемелденген қазақ халқының
ұлттық әдебиетi елдiң тарихи өмiр жолы, тұрмыс тiршiлiгi, әдет-ғұрпы, ... ... ... мен ... ... ... сай туып, дамып келедi. Қазақ әдебиеттану ғылымы ... ... ... ... күнi ... ... ... түрде
дәлелденген нақтылы тұжырымдарға қол жеткiздi. Кеңестiк қазақ әдебиеттану
ғылымында қазақ ... ... ... ... идеялық, жанрлық
тұрғыдан жiктеу мәселесiне байланысты қалыптасқан кейбiр бiржақты теориялар
түзетiлдi.
Қазiргi қазақ әдебиетi жалпы әдебиеттiң түпкi ... — адам ... ... оны көркемдiкпен шынайы-шыншыл бейнелеу жолындағы қалыпты
даму ырғағына түстi. ... ... ... уақытта қазақ әдебиетi - әлем
әдебиетiнде өз орны бар, тарихы бай, жан-жақты ... ... ... қалыптасты.
Қазақ әдебиеті — қазақ халқының ғасырлар ... ... ... ... ... ... сөз өнерiнiң асыл қазынасы. Қазақтың сөз
өнерiнiң тегi ... ... ... ... өз ... ... ... тұрған кезiнен басталады.
Қазақ әдебиеті тарихының ежелгi дәуiрiн танып-бiлуде тарихи тақырыпқа
жазылған көркем шежiрелер де ... ... рөл ... Сан ғасырлар бойы
атадан балаға ауызша да, жазбаша да рухани мұра болып келе жатқан ... ... ... ... ... мен жыраулары жақсы бiлген.
Қазақ халқының тарихы мен әдебиетiне тiкелей ... ... ... ... ... ... ... ханның «Шежiре-и Түрк»
(«Түрiк шежiресi»), Қыдырғали ... ... ... ... Захир әд-Дин Мұхаммед Бабырдың «Бабыр-наме», Мұхаммед Хайдар
Дулаттың «Тарих-и ... ... орын ... ... ... ... ... тарихи тақырыпқа жазылған көркем ... ... ... ... сақтар мен ғұндардың аңыз-әфсанаға айналып
кеткен ерлiк тарихынан, көк түрiктердiң ежелгi қаһармандық ... ... ... ... ... ... ... жырларының идеялық
және көркемдiк тұрғыдан қалыптасуына тiкелей ықпал еттi. Ал, ислам дiнi
дәуiрiнде өмiрге келген ... ... ... ... ... хикметтер, моральдiк-философиялық трактаттар, ғибрат
сөздер, т.б. қазақ ақын-жырауларының толғау-жырларынан өзiнiң логикалық,
тарихи, көркемдiк ... ... ... ... төл ... ... ұлт болып қалыптасуы
мен дербес мемлекеттiгiн құрудан басталады. ХІХ ғасырдан бастап қазақтың
жазба әдебиетi - ... ... ... ел ... жақтауға кiрiсiп, өлең
бұрынғыша, қызық, сауық сияқты ермек емес, қауым қызметiн атқара ... ... ... мен ... ... мұң, зар ... сезiмдердiң басын
қосып, жаңадан ой негiзiн, салт санасын құрауға кiрiстi, бұл ... ... ... ... ... нысанасы бой көрсеттi. Осындай
әлеуметшiлдiк сарынды көбейткен тарихи оқиғалар бұл ... ... ... ... ... империясына бодан болу, сонымен
байланысты туған ел iшiндегi өзгерiстер, қанаудың ... ... ... ету ... тарылуы, ұлттық намыстың тапталуы ... ... ... ... ... өскелең бағытын айқындауда ХІХ ғасырдың екiншi
жартысында туған демократиялық ағартушылық әдебиеттiң орны ... ... ... ... ... ... iз қалдырды. Бұл кезең,
негiзiнен, ұлттық әдебиеттiң ... ... ... ... ... сол ... әлемдiк әдебиетпен қарым-қатынасқа түскен шағы болды.
Алайда, әдебиеттiң даму қарқыны үнемi бiркелкi ... ... ... оның ... таңдауына керi әсер еттi. ... ... ... мүддесiне ортақ мәселелер жеткiлiксiз
көтерiлдi, оның алдына бiрыңғай кеңестiк жүйенiң ... ... ... Соған қарамастан ұлттық әдебиет туған халқының өмiрiмен
байланысын үзген жоқ, оның ... өмiр ... ... ... ... бiр тобы ... өкiметiнiң теңдiк, әдiлдiк
ұрандарын қолдап жаңа жырлар ... ... ... ... ... Сейфуллин жырларында азаттық, теңдiк аңсаған, сол үшiн күрескен ... ... ... Ол табиғат суреттерi мен махаббатты, сезiмдi
жырлаған лирикалық өлеңдер, ... ... т.б.), ... ... жол, ... ... жазды. Сәкен бастаған бағытқа Бейiмбет
Майлин, ... ... ... ... ... ... т.б. ... үн қосты. Олар қазақ жерiнде жаңа туа бастаған кеңестiк шындықтың
жарқын жақтарына ризашылық бiлдiрiп, ... ... ... Алайда, 20-
жылдардағы ашаршылық пен ... ... ... ... ... алу, ... ... қуғын-сүргiн көшпелi елдiң тұрмыс-тiршiлiгiн
қиындатып ... ... бұл ... суреттеуге кеңес әдебиетi бара
алмады. Осы ... ... ... ... шығармалары ғана толықтыра
алды. Большевиктер билiгiн қабылдамаған ... ... ... жалғастыра отырып, халық басындағы қайғылы тұстарды көркем суретке
түсiрдi. Ол өмiрдiң мұңды, ... ... көп ... ... ... бой алдырды. Бiр мезгiл орыс декаденттерiне елiктеп өлеңдер
жазды. Мағжанның махаббат пен ... ... да ... ... ... беттерi болып саналады. Сәкен мен Мағжан шығармалары 20-жылдардағы
қазақ әдебиетіндегi екi ... ... ... ... жас ... ... топтасты. Әдебиеттiң өмiр жаңалықтарын зерттеп, жаңа тақырыптарды
игеруге бет бұрды. ... ... ... дамыды, лирикалық-публицистик
поэмалардың үлгiлерi туды. Көркем проза, ... даму ... ... ... Жүсiпбек Аймауытов осы екi жанрда бiрдей елеулi шығармалар
бердi. «Қилы заман», ... ... ... ... ... мен ... «Еңлiк-Кебек», «Қаракөз», «Мансапқорлар», «Шернияз»
сияқты пъесалар жазылды. Әңгiме жанрында Майлин жемiстi еңбек ... ... ... өсiп ... ... ... Ғ.Мұстафин, С.Шәрiпов, ... ... т.б. ... ... ... ... ... әдебиетiнде жаңа бетбұрыс жасалғандығын көрсетедi. Мұндай
қарқынды бұған дейiн ешбiр әдебиет тарихы ... ... Оған ... ... ... даусыз. 30-жылдар Қазақстан экономикасын,
мәдениетiн ... ... ... ... басталды. Социалистік реализм
әдiсi қабылданып, әдебиет социалистік шындықты бекiтетiн ... ... ... ... Бұл, ... дәрежеде әдебиеттiң еркiндiгiн
шектедi.
50-жылдарда жеке адамға табынушылықты сынау мен елдiң iшкi нормаларын
демократияландыру саясаты әдебиетке бiрсыпыра жеңiлдiк ... ... ... ... ... «жылымық» туды. Мұның өзi жазушылардың
шығармашылық белсендiлiгiн арттырды, олар ... ... ... бас
тартып, заман шындығын қайшылықты құбылыстар арқылы тануға ұмтылыс жасады.
Бұл iзденiс Әуезовтiң «Өскен ... ... ... ... ... «Ақбоз ат», Ә.Нұрпейiсовтiң «Қан мен ... ... ... үй», ... «Сенiм», «Темiртау»
романдарынан көрiндi. Х.Есенжановтың тарихи романдары, Б.Момышұлының әскери
прозасы жарық көрдi. Идеологиялық ... ... ... ... жаңа ұрпақтың шығармашылық iзденiстерiне тың шабыт бердi. Олар адам
өмiрiн жан-жақты тереңдiкпен, философиялық ... ... ... ой, сезiм еркiндiгiн ашуда елеулi табыстарға жеттi.
1.2. Қазақ әдебиетіндегі тарихи тақырып және ... сана ... ... ... ... ... тарихи тақырып ерекше
қарқынмен дамыды. Ұлттар тарихына жасалған тұсау алынғаннан кейiн қазақ
жазушылары ... ... мен ... ... ... ... отырып, көтеруге мүмкiндiк алды. Бұл тұрғыда ... ... ... ... «Алтын Орда»), Ш.Мұртазаның («Қызыл
жебе»), М.Мағауиннiң («Аласапыран»), Ә.Кекiлбаевтың, («Үркер», ... ... ... ... ... ... («Ақан серi»), С.Сматаевтың («Елiм-ай») тарихи романдары қазақ
әдебиетінiң қомақты табыстарына айналды. Тарихи романдар үлгiсi бүгiнгi күн
тақырыбына шығарма ... үшiн де ... ... ... ... ... Қ.Ысқақовтың, Ә.Таразидiң,
т.б. жаңа романдары дәуiр шындығының қайшылықты ... кең ... ... ... мен адам туралы ой салуда едәуiр әдеби-
көркемдiк жетiстiктерге ие болды.
1980-жылдардың соңына қарай, қазақ ... ... ... келген
халық басынан кешкен аштық, қуғын-сүргiн оқиғаларын жазуға толық мүмкiндiк
алды. Соңғы он жылдықтағы әдеби құбылыстар ... ... ... ... ... ... ... психологизм мен әлеуметтік iшкi
өзара байланысымен, адамның iшкi жан дүниесiне, мiнезiне ... ... ... ... ғылыми-техникалық жетiстiктер
көкейтестi, т.б. ... ... ... ерекшеленедi. Тәуелсiздiк
жылдарының рухани ... ... ... ... ... ... ... («Ай мен Айша»), М.Мағауин («Сары қазақ»), С.Жүнiсов
(«Аманай мен Заманай»), Ә.Нұршайықов («Жазушы мен оның достары»), ... ... ... ... ... ... С.Сматай («Жарылғап
батыр»), С.Елубай («Тағзым»), С.Мұратбеков («Ай туар алдында»), ... ... ... ... ... сапар»), Қ.Жұмадiлов
(«Тағдыр»), А.Жақсыбаев («Тiрек»), ... ... би»), ... ... ... («Өмiрзая»), Ә.Сарай («Едiл-Жайық»), О.Сәрсенбай
(«Шеңбер»), т.б. ... ... ... повесть, әңгiмелерiнде
көрiнiс тапты. ... ... ... ... даму ... ... ... жолдардан өттi. Бүгiнгi қазақ ұлттық әдебиетi өсiп-өркендеген
көп салалы, көп жанрлы, көрнектi ... бар, ... ... ... ... жылдарындағы қазақ прозасындағы тарихи тақырып
көрінісі
Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ прозасы. Қазақ ... ... ... ... ... көп. ... таласа есік ашқан жас
дарындардың аздығын көп әңгіме ... ... ... ғана ... бір топ жас ... көбі қазір аталмайтынын айтып
қынжылады. Жастық ғұмырлары қысылтаяң шаққа тура келген бұл буын – ... ... ... қуып, қым-қуыт тірлікке жұтылып кеткендер. ... ... ... қалмағанмен, тіпті баяғы қарқынын жоғалтпай жазылып
жатты дегенмен, тепе-теңдік бұзылған. Анығырақ айтсақ, жазарман мен оқырман
арасындағы ... ... ... ... ... – ХХ ғасыр» деген
бір ауыз сөзбен түсіндіре ... ... ... бұл ... ... сөз. Біздің еңсесін енді көтеруге талпынып жатқан еліміз үшін айтар
болсақ, құндылықтар алмасып, коммунизмді көксеп ... ... ... ... ... тап ... абдырап қалып, кетеуі бір кеткен
қисайған тірлігін түзеу жолында жанталасып кеткен тұста кітап оқып ... кең ... жоқ. ... ... ... ... ... берумен қатар
қолына «ішің пысқанда парақтарсың» деп ... ... ... ... ... ... бірге келмеске кетті. Азаттық
кезіндегі жазушылардың көп танылмауының бір себебі де осы..
Тарихи сабақтастық үзілуге тиіс емес. Алдыңғы ... ... мен ... ... ... ... қатар қалам тербеген тақырыптар аталмыш кезеңде
кеңейе түскенін байқауға болады. Сөз ... ... ... ... ... да. ... ақ таңы енді атты» деген ақжолтай хабардың ізін
ала шыққан ... ... ...... және ... ... ... Одан басқа көп қалам тартылған тарап – іштен шіріген кеңестік
кезеңнің соңғы жылдарында шектен шыққан адам құқығының ... ... ... ... тәрбие беруге үлгермеген бала-шағасының
әлсіздіктері басты тақырыпқа айналды. Қалқып қана емес, күні ... ... ... ... ... кеңес дәуіріндегі қызмет адамдарының
бет-бейнесіне заман ауқымын ескере отырып, ... ... ... ... ... ... арбасы сынып, былай тартса өгізі
өліп, екі ... ... ... ... трагедиясын жылнамалық
көрсеткіштерден тоқсаныншы жылдар әдебиеті ... ... ... ... ... мұқалмаған ағалар мен орта жастағы сөз ... ... жаңа ... ... көз ... заманның қиындығына
қарамай роман жанрының бабынан таймағанын көрер ... ... ... ... «Ай мен айша», Ә.Таразидың «Жаза», Қ.Ысқақтың
«Ақсу – жер ... ... ... майданы», О.Сәрсенбайдың
«Шеңбер», Б.Нұржекенің «Әйел жолы жіңішке», ... ... ... ... ... Аяз ... Б.Мұқайдың «Өмірзая», Ә.Асқардың
«Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді», ... ... ... ... арғы-бергі кезеңді қысқаша шолып, әркім өзіне етене
жақын тақырыптарды ... ... өзі ... бара жатқан біршама тың тақырыптар игерілді
дедік. Соның ішінде ... дін ... ... ... ... ... да ... Қазақтың салт-дәстүрлеріне жан бітіру ... ... ... ... ... Кеңестің іргесі шайқала бастаған тұста өмірге
келген адамдық мораль мәселесі дамып, ... ... ... де осы кезең. Ендігі кейіпкерлердің ... ... ... ... тәрк етіп, жаңа замандағы ... ел ... ... ... ... ой ... үңіле алатын, тіпті үкімет
басындағылардың шешіміне де сыни көзбен ... ... ... ойлы адамдарға
айналды. «Кеңес одағы – ортақ үйіміз» деп тебірене ... ... ... ар ... ... ... өз ... жерін жан-тәнімен сүйетін,
ертеңіне елеңдейтін, сағына білетін, ауылдан алыста ... ... орын ... ... баға беру ... ... дәуірінің соңын көрген, сол кезде-ақ
жарияға жетіп үлгерген бірқатар жазушылар қалам ... Жаңа ... жылы ... ... ие ... Баққожа Мұқайдың «Өмірзая»
романы соның бір көрінісі. Оқиға желісі желтоқсан оқиғасының ... ... ... тағы бірі сәл кейіндеу жарық көрген
Т.Сәукетайдың «Айқараңғысы» романы. ... жүгі – ... ... ... ... ... тас қамалдың пайда болуы, таланттылар мен
іскерлерге деген қысастық, ... ... ... ... ... ... шерменде күйге түсірген қуғындаудың салдарынан
орын алатын финалдық трагедия, бәрі-бәрі ізі өше қоймаған өткен күннің бір
суреті. ... ... ... ... тамашаласаңыз,
«Айқараңғысында» ішіне дендеп еніп, небір айуандықтарға кейіпкерлермен
бірге куә боласыз. Ж.Шаштайұлының «Біздің ... Аяз биі» ... да ... ... ... сыр шертеді. Жоспар орындау
жолында ... ... ... кейіпкерлер арасындағы тартыс арқылы сол
заманды аяусыз шеней ... ... ... ... ... ашады.
Жоғарыда аталған романдар шоғырына ортақ тағы бір белгі – ... ... ... ... ... ... тиек ... Өз алдына
отау құрған елде мұндай мәселенің көтерілуі ... да. ... ... ... ... ... ұшырайды. Тұрмыс
тауқыметіне төзбей сынып кеткен, нәтижесінде араққа салынған әке мен жеңіл
жүріске салынған шеше, ортада ... ... бала ... беру – ... ... бір қыры.
Жетпісінші жылдары сеңді бұзған тарихи романдардың заңды ... ... ... да ... шығармалар жазылды. С.Сматаев
«Жарылғап батыр», Қ.Жұмаділов «Дарабоз», ... «Шоң би», ... ... ... ... ... Ұ.Доспамбетов «Қызыл
жолбарыс», «Абылайдың ақ туы», С.Елубайдың «Ақ боз үй», ... ... ... ... ... әр кезеңді нақты дерекке құра отырып,
көркемдік биігінде өрнектеуімен ... Бұл ... ... ... ... ... астардан арылуы. Өз қолың өз аузыңа ... ... ... ... де өз ... Осы ... тың бір
тынысты аңдай аламыз. Арғыға қанша үңілсе де ... ... ... ... бері ... ... ... трилогиясының орны ерекше дер едік. Бұл романдарда ... қоса ... ... ... ... ... ... басқа, іштен
шыққан жаулар мен қазақ баласының алауыздығы, рушылдығы, жағымсыз мінездері
туралы да сөз болады. Мұндай ойдың пайда ...... қол ... жау ... ... ... іштен келеді деген идеяны аңғарамыз.
Бұрындары үстірт қаралған тақырыптарға, болмаса цензураның кесірінен
толық жеткізе алмай, астарын айналдырып, басқаша ... ... тура ... ... ... соғу талабы байқалады. «Абай жолы» өз ... ... ... ... ... жайғасып алғанына жарты ғасырға жуық
уақыт өткеніне қарамастан осы ... ... ... Біреулер
қабылдады, біреулер қош көрмеді. Қалай болған күнде де бұл жаңа орнаған
жаңа бағыттағы ... бір ... еді. ... ... ... ... роман жазды. Абай өмірін ... ... келе ... бұл ... ендігінің көзқарасындағы ақын бейнесі мен оның заманын
бергендігімен құнды.
Тұлға туралы жазылған романдардың тағы бірі – ... ... ... ... Ұлы ... ... көрген тұстан шәкірті болып
қасында жүрген кезінен ұстаз өмірінің соңына ... ... ... еткен
романды мемуарлық шығарма десек те болады. Ұстазының күйініші мен сүйініші
ғана ... сол ... ... ... ... қоса беретін романды
басқалай атау мүмкін де емес. Мемуарлық романның бірі – Мұхтар ... ... ... ... ... өз басынан өткен, ғылымда, көркем
әдебиет төңірегіндегі түрлі ... мен ... ... ... ... ... жазушыларының еңбегін алға тарту
арқылы сол заманның бедерін ... Дәл ... ... «Таңғажайып
дүние» романы. Қабдеш Жұмаділовтың бұл туындысы да ... ... ... өз ... өткен күй, сезген, түйгендерін
қалыптай келе, ой еңбегінің, шығармашылықтың төңірегінде толғанады.
Тәуелсіздікпен бірге елге жеткен жат ... ... ... ... әмбеге аян. Оған қосымша баяғы қатып қалған шекара жоқ. Барыс-келіс,
алыс-беріс, ауыс-түйіс дегендей... Көрші жұрттармен ... ... ... ... былай қойғанда, Қытайдағы қазақтар қалыптаған әдебиеттің
өкілдерімен байланыс орнады. Алдыңғы лекпен бергі ... ... ... мен ... Бұл екі ... ел ... ... «Көк бөрілердің көз жасы» мен «Қаһарлы ... ... ... Ат ... ... ... хан ... апарып бір-ақ тіреген
Т.Зәкенұлының романы туралы кезінде жылы пікірлер аз айтылған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... Оспан батырдың айналасындағы адамдар мен Қытай үкіметінің зымиян
саясатының салдарын аяусыз сынға алады. ... ... ... ... ... ... тілдік оралымдары бізде осы ... ... ... ... жаңа ... ... ... Шекараның арғы
бетінде қалған қазақтың ойлау ... мен ... ... бұл екі
романның өзіндік ықпалы болғандығы да рас.
Қазір сыншы ... ғана ... ... жұрт та ден ... үлгерген арлы
жазушылар шоғырын құрайтын М.Байғұт, Б.Мұқай, Қ.Жиенбаев, Ж.Шаштайұлы,
Т.Сәукетаев, С.Асылбеков, ... ... ... ... мен қала ... ... ... бейімделе бастаған жаңа кейіпкерлер,
қандай жағдай болмасын алдымен ар-намыс ... ой ... ... зер салатын, психологиялық баяндаулармен қатар ... ... ... ... пейзажды жаңа бір деңгейге жеткізді
деп бағаланып ... ... ... ... ... ... екі қоғамға
ортақ жазушылардың екі қоғамға ортақ шығармалар тудырғанын айта кету керек.
Бұлардың ізін баса келген Н.Ораз, ... ... ... ... ... ... Д.Рамазан, А.Кемелбаева сияқты
жастар да өз кезегінде әлеуметтік прозаның өкілдері ретінде жаңа ... ... ... да ... репрессия құрбандары туралы, өнер адамдары
өмірін арқау ... ... ... ... танылды. Түрлі тағдырларды
негізге алып, соның айналасында бүгінгі өмірді суреттеу, ... ашу ... ... көп ... ... ... ... мен көркемдік шешім байланысы
Әуелi ауыздан-ауызға тарап, бертiн келе том-том ... ... ... дамудың сан түрлі жолын жүріп өтті. Бiлге қағанның VII–VIII
ғасырларда «аш халықты тоқ ... аз ... көп ... [3.] деп жырын
тасқа қашап кеткенінен кейін де ұлт ... ... ... ... ... келді. Десек те тарихи шындықты көркем дүниеге айналдырып, тарихи
тұлғаны әдеби образ етіп ... ... ... ... де, ұстанар
жолы да әрқалай. Бір анығы кешегi дәуiрдiң болмысын ашып, ... етiп ... ... ... тұра ... ... ... қағидасы..
Осы ретте филология ғылымының ... ... ... бір ... ... аударсақ: «Әдебиет – уақыттың, заманның,
белгілі бір кезеңнің көркемдік сипаты. ... ... ... ішкі ... ... әсер ететін, сол дәуірдің ... ... осы ... ... ... ... бар. Соның
ішіндегі деректі әдебиет – нақты жайттар мен белгілі ... ... мен ... ... ... ... ... жазылатын
шығармалар. Яғни, деректі шығармада өмір ... ... ... ... ... басым. Әдебиеттегі деректілік тарихтың алдына шығып кетіп отырды.
Деректі проза, деректі шығармашылық қатты дамып, тарихи оқиғалар мен ... ... ... ... зерттеушілерінің алдын орап кеткен
тұстар да аз ... Оның ...... ... ... ... оқитындығында. Өйткені, онда өмір шындығы бар. Тарихи
тұлғалардың өмірі туралы жазылған шығармалар ... ... мен ... ... ... ... күнделіктері де
жеке адамның ішкі жан ... адам ... ... ... ... ... ... болып табылады». [4.157]
Әдебиеттің көркемдігі дегеніміз – өмір ... ... ... ... ... ... көркемдік сипатын жасау. Жазушы жасап отырған
өмірдің көркемдік шындығына біз сенуіміз ... ... ... ... ... Егер жазушы тек қана өмірдің өзі көрген шындығын жазып, ... ол ... әкеп ... да, ... аса ... Көркем шығармада адамның ішкі жан дүниесін ашып, көркем ... ... ... ... ... бұл ... көркемдіктің шегіне
жеткен жоғары дәрежесі болып саналады. Көркем әдебиетте өмірді сол күйінде
көрсетпей, өмірдегі ... ... ... ... Сол арқылы
өмірді басқаша танимыз.
Бізде өткен ғасырдың 70-жылдарындағы тарихи шығармалардың жазылуы
өзінше бір ... ... ... ... ... ... пен деректіліктің астасуы негізінен туды. Яғни тарихи дерек ... ... ... барып оқырманды қызықтыратын керемет дүниелер
туды. Жазушы аңызды да пайдаланды, ... ... ... ... келе ... ... шындығын ашуға мүмкіндік туғызды. Осы секілді көптеген
шығармаларды мысалға келтіруге болады..
Төл әдебиетіміздегі ... ... ... ... мәселесі жайында
жас ғалымдардың бірі Г.Пірәлиеваның пікірі де назар аударарлықтай. Ол былай
дейді: ... ... ... сүйенсек те сөз ... ... ... те, бұл ... арасында соншалық
айырмашылық та, қарама-қайшылық та жоқ. Өйткені, өнер ... кез ... пен ... ... ... ... оқиға, мұрағат құжаттарымен
сабақтастырып суреттегенімен, көркем дүниеге қойылар ... ... ... абзал. Сондықтан деректі әдебиетке де, тарихи
шығармаға, қойылар талап біреу – өмір ... ... ... ... идеал да, сөз өнері де болуы мүмкін емес. Жеке тұлға танымы мен
жекелеген ... ... ... да ... ... ... ... толық қабылдауға болады және ол үшін оқырманнан да өрелі
қиял мен зерде қажет етіледі». [5.98] Дегенмен де, қай ... ... ... ... дәл білу ... Өзің ... дүниені өзгенің
жүрегіне қалай жеткізесің. Содан соң, қай ... ... ... ... ... өз ... өз ... өз замандастары үшін
жазатынын және сол ... ... ... көзқарасымыз қалыптасатынын
ескерсек, бұл екі жанрдағы шығармаларға қойылар ... ... ... ... ... ұлы ... ой түйіп, ұлт тұлғаларының
тағдырынан ... алу да осы ... ... ... ... сабақтастығын жалғастырар деректі әрі тарихи шығармалардың барлық
жағынан келісімді де жүйелі болуы, ондағы ... ... мен ... мен дәстүрлерді әр ұрпақ жаңаша оқи ... жаңа ойға ... нұр ... нұр емес ... ... кездің нағыз шындығын бір күндік қана ғұмыры бар
шындықтан қалай айырып, дәл тануға ... ... ... назарды аударып,
ертең барлық назардан шығып қалатын, жалтырақ , «даңғырақ», үстірт жайға
елігіп ... ... ... ... ... жеңуге болады?
Көпіршіген көбіктің арғы жағындағы бұрқыраған өмір ... ... ...... [6.189] Мұхтар Әуезовтің сауалы сол ... ... ... өре мен ... талап ететінін ескертпей ме? Және
тарихымыз бен ұлы ... қала ... ... тану үшін ... көздеріне, өмірлік фактілерге өмір беруіміз керек. Әрі оларды
тізбелеп емес, ... ... ұлы ... сезім-сүйіспеншілікпен суреттеу
арқылы ұлы тартысты туынды ... ... ... ... ... жолын»
жазуға, ұлы тұлғаны тануға табаны күректей 20 жылын арнауы мен оған ... ... ... сайын қайта оралып, ойын толықтырып, өмір деректері мен
мәліметтерін молайтып отыруын өз кейіпкеріне деген ұлы ... ... ... ... Құнанбаев» деген монографиясы мен «Өскен өркен»
романына жинаған материалдар мен дереккөздеріне бір сәт ... ... ... ... ... ... не жоқ дейсіз. Абай өмір
сүрген кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық жағдай, патшалық Ресей мен ... ... ... ... ... мен тұрғындар саны,
мектеп, оқу орындары, т.б. мекемелердегі қазақ ... ... ... т.б. ... ... халі ... толып жатқан тарихи,
статистикалық мәліметтер қаламгердің ... ... ... ... ... ... бәрі шығармада орын алды ма? Әрине, жоқ. ... ... соң ... қалып қойғаны мәлім. Әйтсе де
Әуезовке тән шығармаға ... ... ... ... ... бойынша
оқиғаның өткен жерін бірнеше қайтара өз көзімен көру, кейіпкерлерімен
немесе (Абайды) оны ... ... ... әсер алу, оның ... өскен
өлкесіндегі табиғат, тұрмыс, мәдени-әдеби ахуалдарды өз жүрегімен сезініп
барып, әлгі керек, керек емес ... ... ... ... құжынаған құжаттарды адами қасиеттерге айналдыру басты мақсат
болатын. Соның нәтижесінде ғана біз көп ... ... ... бір
ұлттың, тіпті жалпы адамзаттың ақыл-ой, абыройына айналған Абай ... ... ... ... ие ... ... ... дәмін кіргізетін тұз секілді өнер туындысының өзегі
де – ... ... ... ... Бір ғана «Абай жолын» жазу үшін ұлы Мұхтар
оның 4 нұсқасын жасады, бір жазғанын кемі 4-5 рет ... ... ... ... ... жарық көргенше автор іркіліссіз ізденісте болып,
шығармашылық үрдіс толастамағаны белгілі. Оған Абай өмірі туралы ... ... ... ... ... қажырлылық, еңбекқорлық, ең
бастысы – ұлт пен ... ... ... ... ... ... ... күресін, өскен ортасын, өз
басынан кешкен өмір тіршілігінің нақтылы деректері арқылы тарихи жағынан
дәл, ... ... ... ... ... ... ... жазушының: «Роман
адам тағдырына негізделетіні, ал тағдыр табиғаты ... ... ... ... жоқ ... ... ... ал тағдыр қақтығысы болмаған жерде
оқиға туындамайтыны белгілі. Олай болса, романдағы тағдыр мен оқиғаны ... ... ... ... тым шартты нәрсе», – деген сөзі [7.254]
бүгінгі біздің ... ... ... ... өнері – өнер атаулының ішіндегі ең күрделісі. Cөз өнерінің табиғаты
басқа өнер түрлерінен ерекше, ... ... мол. ... ... ... да ... өмірге, не объективті шындыққа баламалы,
санадағы, қиялдағы, рухани ішкі ... ... ... ... ... қауым жағдайында өзекті сауалдардың бірі ретінде өмірлік
шындық пен көркемдік шындықтың арақатынасы мәселесі ешқашан ... Өнер ... оның ... сөз ... табиғаты мен болмысына көз
жіберетін бұл ... ... ... ... ... мен тануға жасалған талпыныстары деп ... ... ... ұзақ ... болады, тіпті бір диссертацияның көлеміндегі
зерттеу нысанына айналарлық дүние болғандықтан, бұл ... ... ... ... ... ... мына ... тоқталамыз:
«Өмірлік шындық пен көркемдік шындықты қарама-қарсы қою – өнердің өресін
кесіп, алдын ... жат ... ... ... ... ... ... сұрыпталған, идеологиялық мақсат тұрғысынан бейнеленген
шындық. Бұл өмірлік шындықтың ... ... Ол – ... ... ... ... ... құбылыстардың басын біріктіреді, соны
сұрыптайды. Бұл орайдағы ең ... ... бірі – ... ... ... ... өмірлік шындық пен көркемдік шындықты диалектикалық бірлік
ретінде қарастыруы өнер ... ... ... ... ... объективті өмірде, жер бетінде, адамзат өмірінде әдебиет ... ... ... ... шындық орын алмайды. Өмірдің
сыры мен мәні пайымдалмастан, тіршілік керуені ... ... ... бірі ... ... үздіксіз өмір жалғасып, қажетті ... ... қол ... ... ... қай ... қай кезеңде
болсын адамзат баласының, адамзат қоғамының ... ... ... ... ашуға, түсінуге, көрсетуге тырысады. Өмірді форма, ... алып ... ... сол ... мазмұны сынды әсер қалдырады.
Әдеби пайымдау, саралау, ... ... ... асыл мұраттары мен
жоғары құндылықтары таза, саф күйінде өмір атты ... ... ... ... ... ... ... туындының негізінде адамды,
адамзатты жалпыадамзаттық құндылықтарға, рухани-моральдық, ... ... ... ... осы құндылықтарды адам
бойына еге білу, оны ... білу ... ... ... ... ... ... танымдық қасиеттерімен бірге,
өмір шындығы мен көркемдік ... ... жаңа ... ... ... ... әлеуметтік, қоғамдық, саяси астары деп
айтуымызға ... ... ... ... ... өте кең. Жеке ... ... отырып, жалпыға көшеді, ... қала ... ... ... ... Типтендіру, жинақтау қағидаттары
көркем шығарма үшін басты ... ... ... ... ... ... әдебиет аттап баса алмайтынына тағы да ... ... ... [9.124] академик Р.Нұрғалидің тұжырымын жадымызда ұстанар болсақ,
өмірдің саяси-әлеуметтік тартысы, халық тағдыры сөз етілмей де ... ... жете ... ХІХ ... кең қанат жайған әдебиеттегі реализм
әдісі өмірлік шындық пен көркемдік шындық ... ... ... ... ... реализм әдісі де әдебиеттің қоғамдық, ... ... жаңа ... ... ... әдеби жанрлар
формалары арқылы өздерінің қоғамдық, азаматтық ұстанымдарын, ... ... ... ... да ... білді. Бұл
тәсілден әдебиет ұтпаса, ешнәрседен ұтыла ... ХХ ... ... ... ... ... ... дискурсын бұның анық дәлелі ретінде
келтіруімізге болады.
Қазіргі ақпараттық ... ... ... ... жанры аса
дамыған тұста, өмір құбылыстарының дәлме-дәл табиғи, реалды күйінде тікелей
трансляциялануы – көркем әдебиетті, көркемдік ... ... ... ... қаншалықты орынды? Бұл өмір шындығын таразылау, саралау,
танымдық, идеялық, тәрбиелік, ... ... ... ... ... көркемөнер арқылы, оның ішінде сөз өнері, көркем
шығарма, көркемдік шындық арқылы ғана ... ... ... ... ескеруі
қажет маңызды факт болып қала бермек.
2 60 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚ ПРОЗАСЫ ЖӘНЕ ... ... 60 ... ... ... дамуы
ХХ ғасырдың екінші жартысында, дәлірек айтқанда 1960 жылдары прозаның
роман, повссть, ... ... ... сөз ... өзге ... ... түсіп, қоғам мен адам ... ... әрі ... мәселелерін кең ауқымда қамтып, әдебиеттің
жетекші саласына айналды. Прозаны алғы ... ... ... ... эпопеясы, С.Мұқановтың «Өмір ... ... ... ... «Шығанақ», «Миллионер», «Қарағанды» романдары еді.
1950-60 жылдары Х.Есенжанов, З.Шашкин, Ғ.Сланов, Т.Ахтанов, Ә.Нұрпейісов,
І.Есенберлин т.б. бірталай жазушылар үлкен ... өз ... ... ... М.Әуезовтің «Өскен өркені» жарық көрді. Бірақ түгел ... ... ... тек ... ... ғана ... ... жанрында еңбек етуші басқа қаламгерлер өз шама-шарқынша прозаның
бұған дейін ... ... ... ... ... бағытында батыл әрекет етті, партия айтқандай бүгінгі күн
тақырыбын мол көтеруге ат ... ... ... таза ... туындап, олар жаңа
құбылыс ретінде қабылданып жатты. 1960-жылдар әдебиет ... жаңа ... ... ... қысым көрсе де, прозада жазушылар еркін тыныстады. Осы
аталып отырған кезең қазақ қаламгерлері ... ... алып ... ... өмір ... адам ... арқылы таниды. Образ
жасаудағы ... ... ... адам бейнесін суретті сөзбен
бейнелеп жеткізу ғана емес. Сол ... адам ... ішкі ... ойы мен сезімі, іс-әрекетіне, ... баға ... ... ... ... зерделей келе, кейіпкер өмір сүріп ... ... ... көркем бейнелеу.
Кейіпкердің өмірдегі орны оның ... ... ... Өмір ... ... күрделі болса, прозалық
шығармадағы ... ... де ... бар шындығымен суреттеледі. Яғни,
кейіпкер мінезі өмір шындығына негізделіп туындайды. Адам ең ... ... оның ... деген өзіндік көзқарасы бар, рухани ішкі әлемі
қалыптасқан. ... ... ... өмір ... ... ... ... үстінде көрінеді. Бұл ретте оған түрлі жағдайлар
әсер етуі мүмкін. Адам мен қоғам, адам мен ... ара ... ... ... ... ... ... елеулі факторлар болмақ.
Қазақ халқының ұлттық ой-санасының жүдеп бара жатқанын көрген
зиялы ... 1960-70 ... ... ... ... ... ұлттық сананы оятып, ... ... ... мақсатын қойған еді. Ол үшін М.Әуезов ... ... ... ... жалғастыру қажет болды. Қазақ ... ... ... ... ... бейнелеуге ие болды.
І.Есенберлиннің, Ә.Әлімжановтың, С.Сматаевтың, Ә.Кекілбаевтың, М.Мағауиннің
романдары ... ... ... ... ... ... туысқан
халықтар да басынан кешірді. М.С.Горбачевтың ... ... ... ... ... ... жұрт назарын аударуда әдебиеттің жетекші ... ... ... ... ... ... етуі ... шығармаларымен тікелей байланысты. ... ... ... ... ... байланысты талқылаулар, көрнекті тарихшылар
мен ... ... ... ... ... ... ... жауып тастағандай болып еді. Орыс халқымен достықты жазған
жекелеген ... ... ... ... ... күрделі
мәселелері жабық жатты. Әсіресе, Кенесары ... ... ... ... халық тарихындағы азаттық идеясын
көтеруге тиым болды Осындай ұзақ ... ... ... ... ... ... Оның ең бір даулы, қиын тарих беттеріне
арналған ... (1969) ... ... көп ... шошытты, әрі
таңқалдырды. Әуелгі әсер біртіндеп ... ... ... орнықты.
Көп дауға түскен жоқ. ... ... ... – қоғамдағы идеологиялық
бақылаудың әлсірей бастағаны ... ... ... ... бағалаудағы екіжақты көзқарасы болды. Патша ... ... ... ... ... ... ... алғашқыда халықтық сипат алғанын, тілектес
жұрттың оның ... ... ... ... Ілияс Есенберлин
Кенесарының хан көтерілгенінен кейін көтерілістің ... ... жеке ... ... ... ... бола бастағанын
суреттеді. Кенесары соңынан ергендердің одан қол үзіп ... да ... ... ... ... ... ... онша қиғаш та келмейтін еді. Олар ... ... ... ... Негізінен, Кенесары ... ... ... ... пікір ұстана отырып, Ілияс Есенберлин
патшаның ... ... ... ... ... ауырлатып
жібергені, Кенесары көтерілісінің туу ... ... ... әскери басқарушылық таланты ... ... Онда ... мен ... күйініш-сүйініші, олармен тілектес ел
басшыларының (Кене және оның ... ... жаңа ... ... хан, би, ... ... ел билігіне араласқан адамдар
тек үстем тап ... ... ... ... келсе, Ілияс
Есенберлин бірінші рет қазақ әдебиетінде ... ісі, ... ... ... ... болғанын ашты.
Сөйтіп, «Қаһар» тарихты қайта қозғаудың басы болған, халықтың
отаршылдыққа ... ... ... ... елдің есіне салып, оның
санасын ... ... ... боп ... ... ... ХҮ ... басталған ұзақ тарихы ... жаңа ... ... ... жазған Ілияс Есенберлин кейін оны осы
серияның үшінші ... етіп ... Бәрі ... ... деген
трилогияны құрады.
Қазақ–Ресей қарым-қатынастарының ... мен оның ... ... ... ... «Аласапыран» (1981-1983), оның
кейінгі тарихын жазған Ә.Кекілбаевтың ... (1981), ... ... пен ... жаулаушылығының оқиғаларына арналған С.Сматаевтың
«Елім-ай» (1979), Ә.Әлімжановтың ... (1974) ... ел ... ... ... ... ... алуымен, оқырман бойында отаншылдық,
елшілдік сезімдерді оята ... ... бұл ... ... романында тарихтың әр кезеңінде
өмір ... ұлы ... ... мен ... ... ... ... ала суреттеу дәстүрі ... ... ... ... арналған «Аққан жұлдыз» (1967-1969), Ж.Молдағалиевтің
Ыбырай Алтынсарин ... ... ... (1978), ... ... ... ... сері» (1971-1978),
З.Ақышевтің «Жаяу Мұса» (1981) романдары әдебиет ... ... ... ие ... ... Бұлардың бәрі де ғұмырнамалық мәліметтер
негізінде жазылған. Қоғам өмірінде анық ізі қалған оқиғаларды ... ... ... заман кейіпкерінің қыры мен сырын ашуға
ұмтылды. ... ... ... ... олар ... ... Олардың ішінде ұзын ... ... ... ... ... ... ... гөрі, әңгімелеп
түсіндіруге тырысқан туындылар да ... ... ... ... ... ... ұлы ... жайлы мәлімет алуға ... ... ... дәуірдің бірталай тәуір шығармалары қазақ халқы ... ... ... ... ... арналды. Халықтың
азаттық жолындағы күресі, жаңа өмір үшін ... бұл ... ... ... ... Бұл ... ... «Дауылдан
кейін» (1957), «Көз көрген» (1963), ... ... ... ... «Ақ жайық» (1957-1965), Ә.Нұрпейісовтің «Қан мен тер» ... ... ... ... (1962), ... ... жебе» (1978-
1984), Қ.Сәрсекеевтің ... ... ... сияқты романдарының
атап айтарлық маңызы бар. Тарихи оқиғаларды ... ... ... ... ... ... ... ашуға ұмтылыс бұл
шығармаларды көп жағынан туыстырады.
Тарихи ... бұл ... ... ... ... ... толықтырып, халық тарихының өзекті мәселелерін көтеру арқылы
оқырман үшін аса ... ... ... ... ... ... дәуірлерден (Д.Досжанов: «Жібек жолы», ... ... ... мен ... барын, ел қамын жеген ... ... ... үлкен тұлғалары болғанын әйгіледі. ... ... ... Осы ... биік ... бейнелеу қазақ қаламгерлерінің де ... ... ... Бұл ... ... ... ... қорына қосылды.
Тарихи романдардың ... мен ... ... ... ... ... жазушылар үшін де мектеп болды
десек ... ... Жаңа ... ... да ... ... ... суреттей отырып, оның ... мен адам ... ... ... ... тырысты. Қазақ халқының тағдыры
туралы ойларға ой ... ... ... прозалық шығармаларда бүгінгі заман тақырыбын
жырлаудың өзі жаңа ... ... ... күнгей жағынан ғана
алып, боямалап көрсету фактілері сынға ұшырағаннан кейін қазақ ... ... ... ... ... ... зерттеуге,
көркем бейнелеуге ... ... ... жас ... ... Нұрпейісов туған жерімен
қаншама сағынып қауышса, оған деген махаббатын роман ... ... ... шын жүректен ... ... ... ... ... бір ... ауыл ... бұрып тұрады. Қанша қашыққа
шырқап кетсең де, бойыңдағы бір ... ... ... ... етіп ... ... Кей ... сен әлденеге өзек
аузында жалғыз үй отырған ... ... ... ... ... ... шамын есіңе аласың. Өз үйің ... ... ... осынау балық сасыған кішкентай қос ... Қос ... ... қылған ауыр еңбектен болар, жан әкең сілесі ... ... ... ... қара ... ... ажар бар. Үні де
қалжырап ақырын шығады. Сол ... қара ... бала ... ... ... болғаны, оның әжім беті іштей нұрланып ... ... ... «Қан мен тер» ... дүниеге келу сыры осы
сөздерде ... «Қан мен тер» ... ... ... ... (1964), ... (1970) ... атының өзінен-ақ
байқалып ... ... ... ... ... аз ... ... шақырая қалса, кейіпкерлері тағы бір ... ... бер. ... бас ... ... ... туынды ұдайы дерлік
томырылып, үнсіз-түнсіз тұнжырап түнерген қалыбынан ... ... де ... өлкеге деген сүйіспеншілік ... орны ... ... ... ... ол ... емес.
«Қан мен тер» трилогиясы – ел, халық, оның әлеуметтік ... ... ... ... ... ... өзгермейтін
туынды. Соңғы жетпіс жылғы алтын әдебиетімізді ... ... ... ... ... ... ... тап күресін
жазғандықтан ескірді деп мін таққысы бар. Бай мен ... ... ... деп Нұрпейісовті кінәласақ, «Байда мейір,
жалшыда бейіл де жоқ, ... ... ... дейтін [11.] Абай
өлеңі хақында не ... ... мен тер» ... ... ... мұнарасынан,
демократиялық көзқарас тұрғысынан оқығанда, оның ... ... ... ... таппайсыз. Қайта коммунистік үстем идеологияға
қайшы пікірлерді жолықтырып, ... ... ... ... ... деп те ... ... аталатын үшінші, соңғы кітабында ... ... ... ... ... ... принципінің
дұрыстығына Еламан әжептеуір ... ... ... ... ... ... бәрі бірдей болады дейді. Жә, жарайды, адам баласының
көкірегінде алалық болмас. Осы ... ішер асы, киер ... ... ... ... ... құдай бірдей жаратпаса қайтеді?.
Басқаны қойғанда бір ... ... бір ... ас ... ... ... тұрып жүрген, бауырлас кісілердің арасында ... ... еді ғой. ... арасында да бірінің сөзі ... өзі ... Бірі ... қара ... ... қоңынан күн өтіп,
сылпылдап қой ... ... енді бірі ... ат ... Қара ... ... ... алсын. Бірдейлік
орнасын. Бірақ, бәтір-ау, осы халықтың киер ... ішер асы ... ... ... бола ма?». ... ... ... салыстырғанда «Қан мен тер» -
тірлік-тынысы әлдеқайда кең ... ... ... да ... «Курляндия» оқиғалы роман санатына жатса, бұл - ... ... ... ... ... ... ... Бар
суреткерлік қабілетін ата-бабалардың ... ... ...... ... ... күші. Ел қазанында қайнап
піскен характер өз ... ел ... ... ... райына
ықпал етеді. Романдағы оқиғаларға ... боп ... Әрі ... ... сомдауда әлеуметтік һәм психологиялық
талдау тәсілін бір арқанның екі тіні ... ... ... ... ... ... сөз және төлсөз арқылы Еламанның
жанын сөйлетеді. Және ... ... ... ... ... ... шарты – жалғыздық. Еламан «Жалғыз ... ой ... ... Оны ... ... ... ... «Теңіз
үстінде әйелі жайында көп ... ... ... ол бір ... ... ... бойы үйреніп кетер деп үміттеніп жүрген.
Бірақ «Кешкісін үйге кеп ... ... бір ... ... сала беретін». [10.] Еламан қасында құр ... ... ... тәні ғана өзінікі, ал жаны басқа жақта ... ... ... ... Бас кейіпкердің осы күйі ... ... ... сөз ... беріледі. Кей кейде ғана ішкі ... төл сөз ... ... ... ... мен ... Ие, ... кінәлімін»,-деді Еламан ішінен». [10.]
Кейіпкер іштей күйінеді, ... ... ... осы бір
ішкі драматизміне жазушы әрдайым ... ... ... ... заман
шығармасы «Қан мен тер» ... ... көп ... ... ... ... Құран Кәрім оқып түйсініп, Алла жолын
білуге шақырмайды. Алланың аты ... да, заты бар. Ол ... ... көк ... жиі көз ... ... әлемінде
аспан, көк, Тенгри –Тәңір ұғымдары ... тең ... ойды ... ой түртпектеп оятады. Адам опасыз ... ... ... ... кетіп жүреді. ... түп ... ... ... бергенше, күнәдан арылуды неге ойламасқа?
Тәңірбергеннің аузынан бір сәтте ғана ... ... ... сөз ... Осы қарғысты ол кімнен есітті? Әлде, мына сырттан
келген ... ... бара ... сол ... па ... іші ... ... атып сенделсе, бергі, сыртқы ойы
мына қу даладан су ... ... ... жүрген таныс жері еді. Тас
қараңғы ... де ... ... ... ... ... кетеді.
«Бір айналдырғанды – шыр айналдыратыны» рас ... ... ... ... зауалды күн енді Тәңірбергенннің ауылына төнеді. Жадап-
жүдеп титықтаған ақ ... ... ... ауылының үстінен
шығады. Сусынын қандырып, тамағы тойып, ауылдың бұт ... ... ... соң, бар ... ... азғындаған әскер әйел
атаулының етегін ашып ... ... ... қорытып үлгермей жатқанда оған
қосарланған битөл сөз ... ... ... ... ... басады. Тәңірбергеннің есіне ... ... ... кезі
оралады. Түрікпеннің бір жасамыс ... ... ... ащы даусын
кілт тыйып: «Жалғыз баламнан ... ... ... ... үзіп
жерге қаратып отырсың. ... ... де ... берсін!»-дегені
енді жаңғырық сияқты қайталанып, ... ... ... ... ... та бұдан теріс айналғандай... Оның өзі де бір ... ... ... ... өрем қап ... ... ұлттық характердің тұтас сілемін жасауымен
құнды. ... ... ... қозғалысын әлеуметтік-психологиялық
тәсілмен суреттейтін, өрістетілген ішкі монологка құрылған бұл ... ... ... Грек ... ... әңгіме, өлең деген мағына
білдіретіні мәлім. [12.247] ... ... ... эпос – ... ... ... роман, эпопея. Кезінде «Қан мен тер» романы
жанрын ... ... ... ... ... ... ... өсіп-өркендеуіне елеулі үлес қосқан қазақ
қаламгерлері шығармаларының тілі қанық, ұлттық өрнегі ... ... ... ... ... ... мен мақал-мәтелдерге бай, сондай-
ақ дәстүрлі мәдениет үлгілері мен ... ... ... көркемдік тәсіл ретінде пайдаланған. 60 ... ... ... ... ... тән ... жиі байқаймыз,
қазақ халқының ұлттық ерекшеліктерін терең ... ... ... ... өнері анық көрінетін ... ... ... ... нысанасын, авторлық ұстанымның ерекше
тұстарын байқаймыз.
Осы кезең қаламгерлері шығармаларында мәңгілік тақырып өмір мен ... ... жан ... сан ... ... мен ... ... қарсы адамгершілік пен ізгілікті дәріптейтін, сондай-
ақ сезім тазалығын, адам бойындағы асыл қасиеттерді өздерінің іс-әрекеттері
арқылы шыншылдықпен бейнелеуге ұмтылған ... ... ... ... ... таңдаған тақырып әр алуан. Осы ... ... ... тұлға, өнер адамы тағдырын толғаған
шығармалардың бір тобы ... ... ... ... ... көп алаңдаушылық білдірген шығармалар ... да кең ... ... ... ... ... жазушылар суреттеп отырған кезеңнің
көркем көрінісін жасайды. Өз шығармаларында өмір шындығын жан-жақты қамтып,
ақиқатқа айналдырады.
1960 ... ... ... тек ... ... ... ғана емес,
мазмұндық тұрғыдан да құнарланып, ішкі құрылымдық мүмкіндігі де кеңейді.
1960 жылдар ... ... ... ... осы ... суреткерлерінің
көркемдік жүйесінде қандай жаңашыл сипаттар бар деген сауалға жауап іздеу
барысында жаңашыл ... ... ... ... ... ... көз жеткіздік.
Көркем бейне жасауда көпке ортақ сипаттар мен ... ... ... әрі ... ... бір-бірімен ұласып
жатады. Осы ... ... ... ғана көркем образ, көркем бейне
туады, өмірдің көркем ... ... ... ... көркем бейнесін
суреттегенде жазушы оның кескін-тұлғасын, іс-әрекетін, мінезін сол ортаның,
дәуірдің өзгешеліктерін танытатын типтік сипаттармен ... ... ... тән ... де анық ... етіп ... эстетикалық мәні, оқырманға әсері оның көркемдік деңгейіне,
көркемдік құнарлығына байланысты. ... ... ... ... ... ... бейнелеуші-көркемдеуші құралдар жүйесі, кейіпкер
характерін жасаудағы бейнелеу құралдарының ... ... ... ... болмыс-бітімі 60-80-жылдардағы қазақ прозасында
үлкен жетістіктерімен көзге түсті.
1960 жылдары әңгіме жанры мазмұн, түр жағынан да ... ... ... ... үшін ... ... ... Бұл тұста бір топ
қуатты жаңа ... ... ... ... ... ... Ғ.Мүсірепов мектебінен шыққан жас буын жазушылар
еді. Қазақ әдебиетінде Т.Әбдіков, О.Бөкеев, ... ... ... ... С.Жүнісов,
Ә.Тарази, Қ.Ысқақов т.б. ... ... ... ... ... күшіне айналды.
Ұлттық әдебиеттің тарихына көз жіберсек, біздегі әңгіме жанрының да
өзіне тән өсу-даму жолын, бір ... ... ... ... ... келе
жатқанын көреміз. Қазақ әдебиетінде көркем әңгіменің алғашқы үлгісін
қаламгер Ы.Алтынсарин ... ... Одан ... ... ... ... ... дамып, өркендеді. Осы кезең
қаламгерлері өмір ... ... ... ... ... ... ... жасады. Қазақ әңгімелері адам тағдырын толғана суреттеді,
әңгіме арқылы өмір құбылыстары ... ... ... ... ... ... әңгіме жанры адам образы арқылы өмір шындықтарын көркем
көрініске ... Бұл ... ... үшін үлкен жаңалық, ірі қадам
болған еді. Б.Майлин, М.Әуезов, ... ... ... ... ... ... ... оқимыз. Оның басты ... ... ... болса керек. Шағын әңгімеге көп ой
сыйғызып, ... ... ... алға ... ... ... ... етеді. Шағын әңгімеде қаһарманды жан-жақты ситаттауға, оның алуан
қырын кең ... ... ... бола ... ... ... ... осында.
Повесть өмір құбылыстарын жан-жақты талдап, көркемдеп ... мол ... ... жанрлары екені белгілі. Қазақ әдебиетінің
тарихына көз ... ... де ... ... даму кезеңдерін
көреміз. 1960 жылдан кейін жазылып, көпшілік назарына іліккен повестердің
қатарына Т.Ахтановтың «Махаббат мұңы», ... ... ... «Әсем», Қ.Ысқақовтың ... ... ... мен ... ... ... ... т.б. повестері – осы алпысыншы жылдардың алғашқы кезеңінің жемісі.
Жалпы, қазақ повестерінің қалыптасу, даму кезеңдері және ... ... ... ... назарында болып келе жатқан күрделі
мәселе.
Қазақ әдебиетінің алпысыншы жылдардың соңы мен ... ... ... жанры үшін өркендеу, өсу жылдары болды. С.Шаймерденов,
Т.Әлімқұлов, Ә.Тарази, ... ... ... Р.Тоқтаров,
Қ.Ысқақов т.б. қаламгерлер повестерінің елеулі орны бар. ... ... ... ... ... ... ... жанры жаңа
сапалық сипаттарға ие бола бастады. Осы кезең повестерінің оқырман ... ... адам ... оның жан ... құбылыстарды
алғашқы орынға шығару үрдісінің байқалуы еді. Қазақ прозасына ... ... ... ... ... А.Сүлейменовтің, М.Мағауиннің,
Д.Исабековтың, О.Бөкеевтің адамның жан дүниесін ... ... ... ... ... ашып көрсетуді мақсат ... ... осы ... бастап жарық көре бастады. Бұл жазушылар тек повесть
жанрында ғана ... ... ... ... өзіндік жаңалықтарын ала келді.
Қазақ повестерінің өздеріне тән ерекшеліктерін айқындауда Ә.Әзиев [13.],
С.Асылбеков [14.] т.б. ... ... ... ... ... ... [15.], ... сынды ғалымдар қазақ ... ... ... ... баса ... аударып, сыни ой-пікірлердің шығу, даму, қалыптасу
кезеңдерін ... ... ... әдебиеттануындағы өзекті мәселелерге басты
назар аударды.
Уақыт талабына орай әдебиеттің алдына әр ... ... ... ... ... ... әдебиет те даму үстінде, осыған орай
әр түрлі тақырыпта шығармалар ... жанр ... ... ... кең өріс ... ... өмірді зерттеу қарқындарының
кеңеюінен, шығармашылық табыстарының молдығынан деп түсінуімізге болады.
«Образ табиғаты мен танымын ашу ... ... ... Айта ... ... екі ұғым мағынасы мен көркем шығармадағы қызметі жағынан пара-пар емес.
Алғашқысы характердің даралығын көрсетеді де, ... ... ... белгілерді жинақтап, характер табиғатына ... ... ... ... араласып жүрген қарапайым замандастарымыздың тағдыры
жазушыларды көп толғандырады. Сол себепті да әрбір ... ең ... ... ... жазады. Өз замандастарымыздың өмір тіршілігін, көңіл-
күйі мен ... ... мұңы мен ... ... ... ... бойындағы қасиеттерді даралап ... ... ... барған.
2.2 Көркем әдебиетте қалыптасқан дәстүрдің жалғастығы
1960 жылдар қазақ қаламгерлері тарихи ... жиі ... ... ... хандардың, ақындар мен әнші-күйшілердің әдебиеттегі
бейнелері әр түрлі жанрда қалыптаса бастады. Қазақ әдебиетінде тарихи ... ... ... озық ... ... ... ... орны бөлек екені белгілі. Тарихи шындықты көркем шындыққа
айналдыру дәстүрі М.Әуезовке дейін де қалыптаса бастаған болатын. Әйтсе ... ... ... ... ... прозасының тарихи тақырып
дәстүріндегі үлкен жетістігі еді. Тарихи тұлғалар тағдырын ... ... ... ... ... дамуында айрықша орын алды. Қазақ
елінің күрделі тарихындағы жүріп ... ... ... тақырыпқа
жазылған шығармаларда көркем шежіреленді. Көркем әдебиеттегі осынау тарихи
тұлғалардың жиынтық бейнесін сомдау, олар тағдыр кешкен заманның, яғни ... ... ... ... ... шынайы, кең
қамтып көрсету мақсатында қазақ қаламгерлері елеулі көркемдік ізденістерге
қол ... Осы ... ... ... тарихи шындықтың көркем бейнеленуі
жаңа қарқын ... ... ... ... өткен өмірін сипаттайтын
шығармалардың өзі іштей бірнеше тармаққа сараланатын бағыт көріне бастады.
Тарихи ... ... ... саны ғана ... жоқ, оның ... ... ... мен идеясы тереңдеді. Алпысыншы-сексенінші жылдар
қазақ прозасында тарихи тақырыпты ... ... ... ... ... ... сол ... әлеуметтік ортамен,
қоғамдық-саяси шындықпен астастыра, сабақтастыра бейнелеген ... аз ... Осы ... тарихи шығармалардың жан-жақты дамуы
әдебиетіміздің кемелденуінің белгісі еді. Көркем сөз ... ... ... ... ... ... ... мәселесін жан-жақты
зерттеген ғалым Қ.Әбдезұлы аталмыш кезең әдебиеті ... ... ... ... ... прозасында тарихи тұлғаларды, олардың есте қаларлықтай
бейнесін, тіршілік-тынысын сол кезеңдегі әлеуметтік ортамен, қоғамдық-саяси
шындықпен астастыра, ... ... ... ... ... Сол ... қазақ әдебиеті де өз кезегінде көркемдік дамудың
жаңа ... қол ... ... [ ... ... өмір ... ... белгілі. Яғни, тарихи
шындықтың шығарма негізінде жатуы заңды құбылыс. Дерек – жазушы үшін ... ... ... Сол өмір ... ... ... оны зерттеп,
зерделеп өмір шындығын тануда жазушының қиялы, ойдан шығаруы алдыңғы орынға
шығады. ... ... ... тарихи оқиға мен тарихи тұлға бейнесін
жасаудың бірден-бір тәсілі – қиял. Тарихи өмір ... ... ... өмірлік материалдардың шығарманың өне бойында өзгеріссіз
қолданылу қажеттілігі жоқ. Өмір шындығы мен ... ... ... ... ... ... шығарма туындайды. «Тарихтың қай кезеңін болса да ғылыми
тұрғыдан танып-білудің ең негізгі арнасы – өмір ... көне ... ... ... ... ... ақиқатқа айналу процесін көрсете
білу болса керек». [19.19.]
Тарихи деректі өз қиялымен ұштастыра отырып, оны ... ... беру ... суреткерлігіне негізделеді. Қаламгер өмірлік
нақты деректерді сол қалпында қолданбайды. Өзі ... ... ... ой ... оны зердесінде қорытындылай келе көркемдікпен болжайды.
Себебі ... ... ... ... ... мен сол заманда өмір кешкен
тарихи ... ... ... ... ... көзбен
көрген жоқ. Тарихи оқиға жайлы халық ... ... ... ... ... деректерді саралай келе, көркемдік қиял арқылы көркемдік
болжал жасайды
Тарихи шындық көркемдік жинақтау заңдылығына бағынып, ... ... ... өте ... ... туындыға айналады. Тарихи дерек пен оның
көркемдік ... ара ... ... тағы ... тұжырымына тоқталайық: «... деректе оқиғаны ... бар, ал ... ... ... ... ... ... жай
туралы хабар ғана болса, әдеби шығармада сол хабардың мазмұны адамдардың іс-
әрекеті, ... ... ... ... ... айналады;
деректен болған жайды ұғынып қана қоятын болсақ, әдеби шығармада ... ... ... ... көз ... қат-қабат көріністермен тұрып
алады». [19.63.] Көркем шығарма адам өміріне негізделетіні ... ... ... ... ... ... жоқ ... адам туралы,
кейіпкер бейнесі туралы ... ұғым ... да ... ... ... ... табиғатын анықтаудағы басты өлшем тарихи
шындық пен ойдан шығарудың ара салмағына негізделеді. Шығарманың ... ... де осы ... арақатынасындағы сәйкестікке,
олардың бір-бірімен өзара үйлесім табуының нәтижесіне байланысты. «Ойдан
шығару шығармада ... ... ... жатқан оқыс нәрсе емес, сол
шындықты ... ... ... ... ... адам ... ... әрі даралау тәсілі». [20.81.] Олай болса, жазушының ... ... ... ... ... бірден-бір негізі. «Тарихи
шығармада жазушының ойдан шығаруы да, белгілі ақиқат ... ... да, оның ... ... ... бөліктерін өзгертіп, өзара
орын алмастыру да тарихи ... мен ... ... ... Егер жазушы тарихи шындыққа, тарихи ... ... ... типтік сипаттағы деректерді дәл танып, ерекше ... ... ... ... онда ол өмір ... ... байланыстар
мен қарым-қатынастардың заңдылығын, диалектикасын терең және жан-жақты
ашып ... ... ... шыға ... [21.203.]. Жазушының
ойдан шығаруы образға апарар жол. Суреткердің өмірде көрген-білгенін ... ... ... ... Олай болса, жазушы шығармасына
таңдап алған оқиғаны, кейіпкерлер ... ... ой ... ... көз
алдына ойша елестетіп алады. Творчестволық фантазия, ойдан ... ... ... білу ... ... ... ғана қаламгер сомдаған
кейіпкер образы шынайы сипатқа ие болады.
Көркем шындық – тарихи өмір деректері мен ... ... ... ... ... өткен тарихты, тұлғаны образдар, суретті сөздер
арқылы сомдайды. Әдебиеттің құндылығы осы тұстан көрінеді. Тарихи ... ... орын ... ... ... ... орай
берілгенде көркем туындының қасиеті артады. Әдебиеттің төрінен орын алған
туындылар өмір байланысын жан-жақты зерттеудің, адам ... ... ... сан ... ... ұштастыра отырып суреттеудің нәтижесінде
туындайды. Яғни адамның жеке ... ... ... байланыстырыла
беріледі. «Көркем творчествосының екі объект тұтастығынан тұратын бір ғана
пәні бар: белгілі қоғамдық орта және сол ... өмір ... ... ... адам ... ... тынысын, оның ішкі сыр-сипатын, әлеуметтік бетін
танытады, қоғамдық ... ... ... адам ... сан салалы
жұмбақ тылсымдарын ашады. Материалдық өмірдің санадағы ... ... ... ... ... шеберлігін бір ғана мақсатқа –
адам жүрегінің сырын, адам жанының шындығын ... ... ... ... ... ... деталіне дейін адам өмірімен тығыз
байланысты». ... өмір ... ... адам ... ... ... туынды адам өмірін суреттеумен тығыз байланыста өрбиді. «Әдебиет
өмірден туады: өмірді ... ол өмір ... үшін ... ... ... сүңгіп, талай ... ... ... ... ... ... ... ерікті». [12.3.]
Өмірдің ақиқат шындығын қаламгер кейіпкер мінезі арқылы да ашып көрсетеді.
Объективтік шындық қанша маңызды, қызықты болғанымен, ол ... ... ... ... ақиқат жартыкеш көрінеді. «Әдебиеттану
ғылымындағы ең басты және өзекті мәселелердің бірі – образ және ... ... – өмір ... предметі – адам». [12.20.] Олай
болса, көркем әдебиеттегі туындылардың ... да адам ... өтіп кете ... Жалпы өнердің барлық түрі де ... ... ... ... ... ... өнер атаулының
ішінде адам өміріне, адамның ішкі жан ... ... ... оған ... жан бітіретін құдіретті өнер – көркем сөз өнері ғана. Жазушы ... адам ... ... ғана ашып береді, кейіпкер бейнесін ... әрі ... ... ғана ... ... ... тынысын танытады.
Өйткені көркем шығармаға өзек болатын өмір шындығы адамдікі, адам өмірінің
шындығы. ... ... ... ... кең. ... ... ... образ туралы ұғым бар. Бірақ өнер атаулының ішінде әдеби образдың мәні
мен маңызы зор. ... ол сөз ... ... ... ... ... ... санасын сәулелендіреді. Әдеби образ – өнердің өзге ... сөз ... ... ... ... ... сөз ... адам характерінің
әдебиеттегі көрінісі алға ... Адам ең ... жеке ... Оның өмірге
деген жеке қөзқарасы бар, өзіне ғана тән дүниетанымы ... ... ... тұратын мінез-құлқы кейіпкердің даралық сипатын
айқындайды. Олай болса, образ ... ... ... ең ... мінезін, оның болмыс-бітімін ашуға негізделуі тиіс. Әдеби кейіпкер
бейнесін ... ... ... ... адам ... түсінігін де танытады.
60-жылдардағы қазақ жазушылары шығармашылығының ең бір құнды тұсы да ... адам ... ішкі ... ... ... бейнелеуінде.
Қаламгерлер өз шығармаларында адам тағдырын сөз етіп қана қойған жоқ, сол
арқылы өмір ... ... ... қатар қоя, көркем шындыққа айналдырды.
Аталмыш кезең қазақ прозасында жаңа көркемдік құбылыстар жиі байқалды.
Көркемдік талап ... ... ... ... қатары кеңіді. Олар
өмірдің өзекті мәселелерін адам ... ... ... бейнеледі. Көркем
шындық өнер мен өмірдің күрделі байланысынан ... ... ... ... жолмен игерудің эстетикалық көрінісі – образ да
қаламгердің сан ... ... ... ... ... толғамдарын
өрелі сезіммен өрнектей жеткізетін биік шеберлік өлшемімен сабақтас. Кез
келген образдың тасасында белгілі бір ... бас ... ... сөзі мен ... ... концепциясы шаң беретінін
сезесіз. ... ... ... ... ... ... ... олардың күрделі қарым-қатынасынан, дүниетанымынан,
көзқарасынан көрінбек.
1960 ... ... ... ... тақырыптар оқырманның
назарын бірден өзіне аударды. Әр түрлі тақырыпты қозғаған ... ... ... бір ... ... ... ... ол – көркем
өнер арқылы өмір ... ... ... ... ... ... түйіні тақырыпта жатады. Шығарма тақырыбы арқылы жазушы ... ... ... өмір шындығынан таңдап, талғап алып,
өзінің көркем шығармасына ... ... ... ... ... осы
тақырып арқылы байқаймыз. Жалпы әдебиет әлемінде әр түрлі тақырыптар арқылы
автор ... ... ... ... өмір ... ... ... арқылы көрініп, көркем туынды адам өмірін суреттеумен ... ... ... өнер ... көркем әдебиет үлгісін жасау үлкен
қажырлы ... ... ... ... ... ... халықтың өткен
өмірінен көркем туынды тудырған қаламгерлер аз ... жоқ. Олар ... ... пайымдай отырып, әдебиетіміздің қорын ... ... ... ... қазақ халқының жарты ғасырлық
тұрмыс-тіршілігінің шындығын, салт-дәстүрін, мәдениетін, ... ... ... ... ... ... жолы» роман-
эпопеясы болатын. Романның басты кейіпкері қазақ халқының ұлы ақыны Абайдың
адам, азамат, ақын ... ... ... ... ... ... ... Абай тағдыры арқылы кезең келбеті мен заман шындығын
көрсету Мұхтардың басты ... ... Абай ... халықтың өткен
өмірінен, тыныс-тіршілігінен, ой-арманы мен ... ... Абай ... мен ... өмірінің шынайы көріністерін жазушы неше
түрлі көркемдік бейнелеу тәсілдері ... ... ... ... Соның
негізінде көркем әдебиетте көркемдік арна, көркемдік дәстүр қалыптасып,
Мұхтар Әуезов шығармашылығы кейінгі буын ... ... ... Әуезовтің көркем прозасы, соның ішінде, әсіресе, «Абай жолы» роман-
эпопеясы қазақ әдебиетіне көптеген жаңалық ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқын, даралық
келбетін нақтылы талдаудың жетілдірілгенін, ... ... ... орай ... суретке айналдыру шеберлігін, әдеби тілді
байытуын айту ... ... ... адам ... тығыз байланыстыра көрсету – кемелденген әдебиет белгісі. Оны
өрнекті мол да ... ... ... ... ... ... ... тудырды. М.Әуезов алғашқы әңгімелері мен повестерінің өзінде-ақ
адамның ішкі өмірін, көңіл толқынын дендеп суреттеуге ұмтылды.
Адам ... ... ... үшін ... тың ... жасау
міндеті тұрады. Адам образын көркем жинақтау әдеби тип жасау ... ... ... ... ... әдеби тип – әрі әбден жинақталған,
сондықтан өзі ... ... ... ... ... әрі ... сондықтан өзінен өзге ешкімге ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер бар. Олардың
көбі – тип. Әуезов сол дәуірде өмір сүрген адамдар ... ... ... ... ... деңгейге көтерді.
1960 жылдар қазақ прозасының көркемдік аясы елеулі ... ... ... Осы ... 1960 ... қазақ прозасының жаңа серпілісі мен
ізденісі айқын. Осы кезең қаламгерлері шығарма көркемдігін басты назарда
ұстады. Көркемдіктің ... ... ... ... ... ... сөз ... оның суреткерлігін байқатады, оның өмірді танудағы ... ... ... ... ... тіл арқылы ойын түйіндей алған
қаламгер ... ... тіл ... ... ... қорға өзіндік
сөз қосады.
Жазушылық шеберлік ... ... ... ... Ол ... ... ... болмыс, бітімінен басталады. Көркемдікке
апарар шеберліктің негізгі аясы тіл ... ... ... ... 60-
80-жылдардағы қаламгерлер шығармашылығына тоқталуымыздың басты себебі,
жазушы туындыларының ерекше тіл ... де ... ... ... оқи ... ... сұлу сөз, бейнелі образ тудыруға
шебер ... ... ... ... өз ... ... бейнелі тіркестермен жеткізуге шебер болды. Қаламгер жазушы
Т.Әлімқұлов ұлттық өрнегі басым сөздер мен сөз ... жиі ... ... ... ... дарытты. О.Бөкеев – өзіндік ... ... ... ... ... тілі қара сөзбен
жазылған өлең сияқты. Жазушы шығармалары ырғақты, сазды болып ... ... ... ... оның тіліне де
әсер етеді. Өмірлік әрқилы жағдайларды суреттеуде ... ... дәл ... ... ... ... Ә.Кекілбаев сынды
қаламгерлер тіл өрнегіне ... ой ... ... ... ... ... ... құдіретті қуатын игеруде дара ... ... ... алды. Қазақ әдебиетін өзгеше құбылыс
ретінде танытқан ... ... ... тіл, стиль, тәсіл, жанр
өзгешелігімен ерекшеленеді.
Жазушы – ... ... өзі өмір ... ... ең ... оқиғаларын,
көкейкесті мәселелерін шығармасында шынайы суреттеу – оның қаламгерлік
міндеті. Жазушы үшін адам ... ... ... ғана ... ... тәсілі. Әр дәуірдің тарихи шындығының ... ... ... ... ... ... қай кезеңнің оқиғаларын ... ... адам ... ... Оның ... өмірдегі
күрес тартысын, әлеуметтік ортадағы әрекетін, қоғамдағы алар орнын
тереңінен ашып ... ... адам ... ... ... ... адам мен
қоғам, қоғам мен ел, ел мен жер арасындағы мәңгілік байланыстың, тарихи
сабақтастықтың ... ... ... ... өз ... ұлы оқиғалар мен әйгілі есімдерді, тарихи
тұлғаларды ешқашан естен шығарған емес. Олар ... ... ... ... көптеген тарихи фактілер қалып отырған. 1960-жылдардағы ... ... ... да ... ... ... олардың өмір
тіршілігін, өмір сүрген ... ... ... саяси шындықпен
астастыра бірлікте бейнелеген көркем ... ... ... ... ... ... ... тарихи шындықты көркем шындыққа ... ... ... жаңа бір белеске көтерді.
Әдебиетте халықтың ардақты перзенттері өмірінен шығарма жазу барша
халыққа тән дәстүр. ... ... осы ... жаңғыртып, жаңа қырынан
танытқан қаламгерлеріміз аз емес. Тарихи ... ... ... ... мәселесі әдебиет ғылымын зерттеуде басты ... ... ... ... айқын танытуда көркем әдебиеттің орны айрықша. ... ой ... ... елінің, қазақ ұлтының әр ғасырда әрқилы тағдыр
кешкен айтулы тұлғаларының ел ... ... баға ... ... ... көркемдік тұрғыдан жинақтаған қаламгерлер қазақ прозасын
жаңа қырынан танытты. 1960 жылдардағы қазақ ... ... ... адамы тұлғасын әр түрлі жанр шеңберінде шебер сомдай білді.
1960 жылдар қазақ қаламгерлерінің өмірлік шындықты ... ... ... ... ... ... Өмір ... көрінбеген
жерден көркемдік шындықты іздеудің қажеті жоқ. Жазушы көрсеткісі келген
әлеуметтік болмысты, тарихи ... ... ... ... ... өрбітуі тиіс. Қаламгер туындыларындағы адам тағдырының ең бір
мәнді ... ... орта ... ... ... ... ел мен жер тағдырына байланысты толғамдары қаһарман өмір
сүрген кезеңнің өзекті мәселелерімен ... ... ... Сонда ғана
көркем шығарманың көркемдік құны артады. Өмір шындығын ... ... ... орны ... Тарихи тақырыпта ой қозғап, қазақ елінің,
қазақ ұлтының әр ... ... ... ... ... тұлғаларының ел
тарихындағы орнына баға берген, олардың күрделі бейнесін көркемдік тұрғыдан
жинақтаған қаламгерлер қазақ прозасын жаңа ... ... ... ... ... тарихи тұлға, өнер адамы тұлғасын шағын проза
жанрында шебер ... ... ... ... прозасында тарихи тұлғаларды, олардың ... ... ... сол ... ... қоғамдық-саяси шындықпен астастыра, сабақтастыра бейнелеген көркем
шығармалар аз ... Сол ... ... ... де өз ... ... жаңа ... қол артып отырған.
Осы топтағы туындыларды атағанда алдымен тарихи тақырыпқа қалам
тербеген бір топ ... ... ... ойға ... Бұл қаламгерлер
әсіресе қазақ прозасындағы өнер тақырыбын, яғни сол өнерді дүниеге әкелетін
өнерпаз тағдырын сол ... ... ... ... ... мақсатындағы айтулы, салмақты көркем туындыларымен
оқырман жүрегіне жол таба алды. ... ... ... ... - ... І.Есенберлин, Т.Әлімқұлов, С.Бақбергенов,
Ә.Әлімжанов, Ә.Кекілбаев, Д.Досжанов, С.Жүнісов, ... ... ... ... ... ... ... Н.Әбуталиев, М.Мажитов, О.Әбділдаев т.б.
Осынау аты аталған ... ... ... ... ... ... тән ... мақсат - қазақ елінің, қазақ ұлтының ... ... ... ... айтулы тұлғаларының ел тарихындағы орнына
баға беру, олардың күрделі бейнесін көркемдік тұрғыдан жинақтау ... ... ... әр ... ... ... ізденістері мен стильдік
мәнер-машықтарын, жазушылық қолтаңбаларын ... Осы ... ... ... ... ... алғанда олар қазақ әдебиетіндегі осынау дәстүрі бай, арналы,
ағысты тақырыпты әр ... ... ... ... ... ... ... межеледі. Айталық Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы,
Д.Әбілевтің «Ақын ... ... ... ... ... «Махамбетгің жебесі», «Отырардан келген сый», ... ... ... ... ... ... ... «Жаяу Мұса», М.Мағауиннің «Аласапыран», Қ.Жұмаділовтың
«Дарабоз», Ш.Мұртазаның ... ... ... «Қыл көпір»,
С.Жүнісовтің «Ақан сері», Т.Әлімқұловтың «Сейтек сарыны», «Көк қаршыға»,
С.Бақбергеновтің «Қайран ... «Мен сені ... ... ... Ж.Молдағалиевтің «Дала ... ... ... ... ... Х.Әдібаевтың ... ... «Бас ... ... Ә.Сарайдың «Исатай мен
Махамбет», ... ... ... ән», ... ... «Райымбек» т.б. ... ... ... ... әр ... ... прозасының елеулі туындылары ретінде танылды.
Осы туындылардағы қазақ тарихында, қазақ қоғамында елеулі орын алған,
әр ғасырда өмір сүріп, әрқилы ... ... ... ... ... ... ... аударды. Олар: батырлар мен билер, көсемдер мен шешендер,
қоғам қайраткерлері, ақын-жазушылар, өнер ... бір ... ... де, ... де ... руханиятына айтулы үлес қосқан қайталанбас,
біртуар тұлғалар шоғыры. ... ... ... ... ... ... Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, Қаракерей ... ... ... ... Райымбек батыр, өнер иелері Қорқыт, Ықылас,
Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Дина, Абыл, Төремұрат, Сейтек, Сүгір,
ақын-жыраулар Бұхар ... ... ... ... Ақан ... сал, Балуан Шолақ, Әсет, Жаяу Мұса, ғұлама ... мен ... ... ... ... Сұлтанмахмұт, Мұхаметжан Сералин,
Нәзипа Құлжанова, Сәкен, Тұрар Рысқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Нәзір Төреқұлов
т.б, Осылардың өмір-тағдыры ... ... ... жанрларында да шығарма
арқауына айналды. Осы тұстардағы қазақ сыны мен әдебиеттану ... да ... ... ... ... сөз етіп, талдау, талқылау өзегіне
айналдырды.
Ал енді осы аталған туындылардағы ... ... ... ... ... бен ... ... бен
жыршыларымыздың қатарында өнер адамдарының, яғни күйшілеріміз ... де бір ... ... Ұлттық өнеріміздің, ұлттық
руханиятымыздың тарихындағы ... ... ... ... оның
ішінде қазақ прозасында кеңінен орын алуы тегін емес.
3 ТАРИХИ ПРОЗАНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1 Қабдеш Жұмаділов және ... ... ... ... ... ... болсақ, бұл кезеңді
туған әдебиетіміздің ілгері қарай ілкі ... ... тағы ... ... деп айта ... Бұған, әрине сол ... ... өз ... ... ... ... саны ғана емес, сапасы да ... ... да ... ... өсе түскен кезең. Белгілі жазушы ... ... ... осы ... ... еске ... жылдар туралы «Егемен Қазақстан» газетінде шыққан «Шынайылық шырайы
атты» атты мақаласында ... деп ... ... ... ... ... да) әдебиет пен өнердің бағы жанды ғой! Өнер ... ... өзге ... ... де биік ... Ел
– жұрттың ғана ... ... мен өнер ... ... ... ... ... деуге болады. Алқа жиын, той, ... ... ... да ... сыр ... осы ... жайлы десек, тағы да ... ... ол ... пен ... деңгейі – ұлттық деңгейі» деген қағида айтылып
қана ... ... ... Ол кез ... сөз шебері,
әдебиетіміздің бір биігі – Ғабит Мүсіреповтың «Әдебиет ұлы ... ... - ... ... «мен ... ... ұйытып тұрған
шағы болатын. [23.]
Шынында да, 1956 жылы ақпан айында ... ХХ ... ... онда
Сталиннің жеке басына табынушылықтың қоғамға ... зор ... ... ... ... ... өзгерістер болғаны
белгілі. Бұл ... ... осы ... байланысты жасаған
баяндамасы ең алдымен партия мүшелерінің ... ... ... ... ... ... айналды. Бірақ Хрущев, Булганин, Сабуров,
Кириченко, Суслов сияқты ... ... ... тапты. Содан,
1957 жылы жеке адамның басына ... ... жою ... ... ... қаулысы шықты. Нәтижесінде, идеологиялық шылбырдың
босаңсуы, еркіндік белгілерінің нышан беруіне, ... ... ... өзгерістер әдебиетті де айналып ... оған да ... ... оң ... ... заманның «кеңігені» жақсы әсер тигізді. Жазушылардың
да ... ... ... ... ... саны да ... ... жазушылар одағының мүшелері де ... ... ... не
жазса да, олардың шығармалары «Социалистік реализм» ... ... ... тиіс еді. Әйткенмен, бұл жағдай ... ... ... ... ары ... ... алдыға жылжуына кедергі
жасамады. ... жас ... бен ... ... ... ... ұлы өзенге қарай асау ... ... ... еді. Соншалық іңкәр сезіммен, ұлы ... ... ... аққан сол ... ... ... ... сексенінші одан кейін де ... ... да ағып ... ... ... ... ма, аға ма, ... ма? Ал, ... ... алып өсер әдебиет деген өзені ... ... күйі не ... ... ... ара жарысына алғаш келіп
қосылғандардың ... ... ... аз ... Содан
арада біраз ... ... ... қара ... ... ... алысқан ұшқырлардың ... көш ... ... ... ... жүйріктер ғана аламан бәйгеден алқынбай өтіпті. Қазір
сол маңдайы жарқыраған топтың ... ... ... ... те
бар.
Қабдеш Жұмаділовтің жалпы ... ... ... ... ... ... өзі бір ... Белгілі жазушы, драматург
Әкім Тарази қаламгермен алғаш ... еске ... ол ... деп жазады: «Сол бір алпысыншы ... ... ... құралып, Алматыда бас қосқанымыз есімде. ... ... ... ... ... ... аударып әкетті.
Өйткені оның өмірбаяны ешкімге ұқсамайтын. Өзі ... ... ... Түркістанда көшпенділер ... туып ... ... ... ... кешіріп келген өз хикаясы да аз еместі.
Әлі ... ... ... ... ... ... шекарадан бірде ары, бірде ... ... ... Шығыс Түркістандағы ұлт азаттық күресі. ... ... ... ... ... ол ... алыс бір ... ғана
емес, арғы аталар заманынан, көне тарих қойнауынан ... ... ... ... да, Қабдеш Жұмаділов Қазақстанда туып өспеген, ... ... ғана ... елге ... ... ... ... жері
– Тарбағатай тауының ... ... ... ... қалған Шәуешек
шаһарынан елу шақырым жердегі ... ... ... бұл
жерлерді қазақтар мекен ... Әкім ... ... өткен Шығыс
Түркістан ... деп ... 1945 ... ... ... Іле аймақтарының Гоминдан мемлекетінің ... ... ... пайда болған мемлекет.
Қырқыншы ... ... ... ... мен ... Гоминдан үкіметіне қарсы бастаған Алтайдағы күресі
Тарбағатайға ұласты да, осы ... ... ... ... Үш ... қарулы қозғалыстың бұлайша тез ... ... ... ... ... ... ... тиеді. Кеңестік
қызыл империя о баста ... қол ұшын ... ... ... ... ... жаны ашығандықтан емес, шығысқа
қарай бір ... ... да ... ... мен ... ... тұрғызуды көздепті. Жапония жеңілді, Гоминданға ... ... ... ... ... ... ... шығыстан
мұсылман дініндегі тағы бір түрік мемлекетін құрып ... ... ... ... 1949 ... ... дейін тәк-тәкпен
тізгіндеп ұстап келді де, сол жылы ... ... ... ... өз ... сыйға тартты. Шығыс Түркістан ... ... ... болудан қалып, Қытайға ... ... ... іске жетіп, «Қытай халық ... ... ... ... ... мен Кеңес Одағы арасында жақсы ... ... кез – осы кез деп ... ... ... ... Кеңес Одағына 1956 жылы Үрімжі, Құлжа, ... тағы да ... елу ... ... ... ... ... Қабдеш
Жұмаділов те болған. Ол Алматыдағы Қазақ Мемлекеттік ... ... ... Бұл – ... ... Қазақстанға
бірінші рет келуі еді.
Қабдеш Жұмаділовтың өз ата-жұрты – Қазақстанға алғаш ... ... ... әдебиетіне қадам жасауының тұсау кесері еді. ... ... ... ... ... кем түспей, керісінше,
өз тобындағы ... ... ... ... ... ... ... білімге деген құштарлығына, ... ... ... ... қауымы да таң қалысқан. Қабдеш ... ... ... ... ... ... білімінен Кәкен Аханов, қазақ тарихынан Мұсатай Ақынжанов сияқты
ұстаздар дәріс ... ... ... Жұмаділовтің оқудан осал
емес екенін бірден аңғарамыз. ... ... ол ... ... кездеседі. Соның ішінде, Жұмаділов үшін ең ... ... ... бірі – Мұхтар Әуезовпен жүзбе-жүз ... ... ... үшін ұлы ... ... - ... сыйлаған
үлкен сыйы сияқты ... ... ... он үш ... Қабдеш Жұмаділовтің, сонау 1956 жылы Шәуешек гимназиясын
бітіріп, ... ... ... ... аттанғанында, ата-жұртты
көру, астанадан білім алу секілді ... ... ... ... ... ... ... өңінде, шын ... Бұл ... ... ... ... қалай өткені
жайлы, Қабдеш Жұмаділов былай деп ... ... ... бас
кезі. Бір күні студенттер арасында «Әуезов үшінші курсқа Абайтанудан
лекция ... ... ... хабар дүп ете түсті. Енді, бір күні,
кезекті лекциядан ... ... кіші ... сабақ өткізіп жатыр
екен. Есікті ашып қарау ... Біз ... не ... да, шығар
ауызды күттік. ... ... ... ... ... ... Мырзахан деген жігіттер бар еді. Бір ... ... топ адам ... ... ... ... екен. Ортада - Әуезов,
маңайында ... ... ... ... және ... апай ... ұзамай Мұхаңмен жүзбе-жүз ... сәті ... ... ол ... ... ... ... Алматы жұртына таңсық.
Қытайдан арнайы келіп, университетте Мырзахан ... ... ... оқу министрлігіне дейін білетін. Бір күні біздің
хабарымыз ... де ... ... ... лекциялар
арасында «сендерді кафедраға шақырып жатыр» деген соң ... ... ... отыр ... ... ... ... Бәрекелді, алыстан келген бауырлар екенсіңдер ғой! Елге ... төл ... ... осы! – деп, ... бұл ... мән ... Мұхаң, өзіне таяу жерден орын ұсынып, Қытайдағы
қазақтар жайында ... қоя ... ... ... ... ... ... бергенімен, Жұмаділов
үшінші курста оқымаса да, бұл мүмкіндікті ... ... ... ... ... ... жүреді. Мұхаңның лекцияларынан оның
байқағаны: Абай әлемі - Әуезовтың күнде кіріп ... ... ... Абай ... онды-солды талай шарлаған жырынды теңізшідей,
бұл ортада ... өзін ... ... ... екен. Әуезов, бірде
Қабдеш ағамыздың түсіне кіреді ... ... ... ақ періштелер
сынды ... ... мен ... киіп ... ... ... келе
жатып:
- Қабдеш, сен әлі осында екенсің ғой? Мен сені алып ... ... ... ... ... ... елге танымал жазушы болуына осындай
ұлы адамның түсінде аян ... бір мән бар ... ... ... рет Қабдеш ағамыз Ғабдол Слановтың үйінде көріседі. Ол кезде Қабдеш
ағамыз сияқты шыңжандық ... ... ... ... бір
айлық курс болады» деп шақырып жатыр ... ... мен ... ... ... ... Қытайдағы ішкі бүліктерді ... ... бұл ... ... сескеніп, ол жайында Әуезовпен
сыр шертіседі. Жұмаділовтің Қытай еліне деген ... ... ... ... Жұмаділов Үрімжіге келген соң көптеген қиындықтар көреді.
Осы кездесуде, Әуезов ... жас ... ... ... ... ... деген-ді. Сөйтсе, ұлы ... ... екен ғой. әлде жас ... түбі ... ... еске ... ма, ... өзінің біртіндеп қусырылып келе
жатқан ғұмырын ... етті ме, ... ... ... тым ... болжағаны анық.
Шынында да, Жұмаділов Мұхаңмен осы кездесуден ... ... ... 1961 жылы ... дүниеден өткенде, ... ... ... ... Қайғылы қазаны ол үш ай ... ... бір ... ... ... ... Қытайда «оңшыл»,
«ұлтшыл» деген айып ... ... ... ... ... ... қақпанға түседі. Жұмаділов ... ... өзі ... ... ... айып ... ... тартып жатқанын түсінбейді. Жағдайды ол кейін түсінді. Бәріде
1957 жылы ... ... ... ... 1957 жылы ... бойынша: «Барлық гүлдер шешек ... ... ... сайрасын!»
деген бір оқшау ұран ... ... ... ... біреу емес, ұлы көсем Маоның ... ... ... ... бар» дегенді әлемге әйгілемек болған
көрінеді. ... өз ... ... ... соң, ішкі ... ... ... атанып, коммунистік партия мен үкіметтің ... ... ... ... ... ... бағдарлама
ұсынады. Осындай «ашылып сайрауда» Қытайдағы ... ... ал ... Іле ... автономиялы облысының мәртебесін
көтеруге ... ... ... Ал ... бір ... Мао көсем
тағы бір ұран тастайды: «Сайрағанның ... ... ... ... бар, ... бәрі гүл ... арасында арам шөбі бар». ... ... ... ... «бұлбұлдар» ішінен «қарғаларды» ысырып
шығару науқаны басталады. ... ел қамы үшін ... ... «бұлбұлдан» «қарғаға» айналады. Көсем айтса ... ... ... ... ... ... жаңа ... Ішкі Қытайда
сайраған зиялыларды «оңшыл ... деп ... да, ... ... ... деп айып ... ... «Стиль түзету» науқанында Қабдеш Жұмаділов та ... ... ... ... ... шаруасы жеңіл
болар деп ... ... ... о баста онша қорықпайды. Бірақ
бәрі де ол ... оңай ... ... егер де сен ... ... ... бе, ... сенің жауларың «дазыбау» ... ... ... ... тастайды екен. Біздіңше,
«дазыбау» деп айтып отырғанымыз - домалақ ... Тек бұл ... ... ... жауап беруің керек. Қабдеш Жұмаділовке де ... ... ... мысалы: Жұмаділовтің қазақ ... ... ... мен ... Бабалықпен таныстығының тегіннен-тегін
еместігі немесе жазушының ... ... ... ... Қазақстан алфавитіне көшу керек» атты ... ... ... және ... айыптар. Қытайда айып тағылды ма, енді сен
үкім күтудің ... ... ... ... ... ... еш ... қалмады.
Қазақстанға оралған Қабдеш Жұмаділовке дүниенің барлық есігі
айқара ... ... ... ... ең ... сұмдық
сағынған ата-жұртымен қауышады. ... ол ... ... ... ... ... ... есігі, Қабдеш ағамыз үшін ... ... ... жаңа ... Асқар Закариннің көмегімен,
ол төрт жыл ... ... ... оқуын жалғастыруға мүмкіндік
алады. Ал үшіншіден, Қабдеш Жұмаділов осы ... ... ... өз ... ... ... ойда тізіп, сол ... ... ... Асылы, Қабдеш Жұмаділов - өмірбаяны ... ... Бір елде ... ... шағында екінші бір елге
келіп, сол ел туралы шығарма жазу – ... ... ... ... ... Екі түрлі өмірді, екі түрлі қоғамдық ... ... ... алған Қабдеш Жұмаділов, табиғи таланты
мен өмір ... ... ... ... ... Жұмаділов әдебиеттегі шығармашылық сапарын сонау 1954 жылы
Шәуешекте ... ... ... ... көбіне
ортақ өнер өлкесіне өлеңмен ... ... ... ... ... Оның ... ... 1954 жылы ... ... ... ... Ал ... ... шығармасы – «Жамал әңгімесі»,
1956 жылы «Шұғыла» журналының бірінші ... ... ... ... 1965 жылы ... соң, ... ... екі
жыл «Қазақ әдебиеті» газетінде ... ... ... 1967 ... баспасының проза бөліміне ... Ол ... ... басында белгілі жазушы Ілияс Есенберлин отырған еді.
Ілияс ... ... ... ... ... оған ... берді. Мәселен, Қабдеш ... ... ... ... ... дәл осы ... ... жазушының 1966 ... ... ... – «Жас ... атты ... ... жарық көрді.
«Соңғы көш» дилогиясы (І кітабы) – жазушының 1974 жылы ... ... ... ... [26.] «Соңғы көштің» негізгі идеясы
жазушы ... ... өмір ... ... ... Оның ... болсақ роман оқиғасы Шығыс Түркістан республикасының мемлекет
болудан қалып, 1950 жылы ... ... ... ... ... кіруінен басталады да, алпысыншы ... ... ... ... аяқасты еткен ... ... тек ... ... ғана ... аз ... ішінде қазақтардың да басына қара ... боп ... ... көш» ... бас ... кім ... ол – алданған,
опық жеген, ақыры ... ... ... ... ... ... бұхара халық десек ... ... ... кітабында
сол халықтың әлеуметтік құрамы, тұрмыс ... ... ... ... ... ... Әрине, халық деген жалпы ... ... ... ... – адам екені түсінікті. ... ... ... ... ... ... Нұрбек, Жолбарыстар,
жазықсыз мерт ... ... ... ... ... тағдырлыы Қанағат,
Ұзақ, Жағыпарлар – сол ... ... ... ... оқиғалардың барлығы да, міне, осы адамдардың тағдыры
да, ара ... ... көзі ... өтіп ... Бұлардың ой-
өрісі, білім – түсінігі, қоғамдық көзқарасы, күрес ... ... ... бастарына түскен тағдыр ортақ – бәрі әділетсіздік
құрбандары, ... ... Бұл ... ... ... ... өз ... жеңе алған жоқ, жеңуі де
мүмкін емес еді. ... ... осы ... ... ... ... 1981 жылы ... көреді. Мұнда халықтың ашық қарсылық
көрсеткен ... тобы ... оққа ... ... ... ... ... болып кетеді де қалғандары бостандыққа ұшырап, көрші
елдерге бас ... ... ... ... ... ... ... көрген соң, Жұмаділов ... ... ... ... шығармашылық қызметін қайта бастады.
Жазушының 1981 жылдан 1985 жыл ... ... ... ... да ... өмір шындығын, қайта ... ... Сол ... ... ... ... романы, [27.]
«Сарыжайлау», «Сәйгүліктер», «Бір қаланың ... «Бір түп ... ... ... талабымен жақсы үндескен шығармалар.
1985 жылы жазушы ... ... ... ... көшеді.
Жұмаділовтің «Соңғы көштен» кейін ... ... ... ... ... ... – «Тағдыр» романы. [28.] «Тағдырдың»
бас қаһарманы – Демежан Үкірдай. Демежан Шыңжаң ... ... үшін ... ... сол ... ... ... Маошыл
билеушілері оны 1908 жылы Шәуешекте дарға асып ... ... ... аса бай, ... мен ... ... ... шекара
сызығы тартылып, бір қазақтың екіге бөлінуі сол ... тура ... ... ... ... ... ... ірі тарихи
оқиғалар суреттелген.
Асылы, ... кеш» ... мен ... ... – жазушының қазақ
әдебиетінің алтын қорына ... ... ... болып табылады.
Қабдеш Жұмаділовке 1983 жылы «Соңғы көш» романы үшін ... ... ... берілсе, 1990 жылы ... ... үшін ... ... ... ... Жұмаділовтің тарихи романдар топтамасын ... ... [29.] ... бұл ... романында – жоңғарға қарсы
соғыстың ... ... - ... ... ... ... мен
жорық жолдары әңгіме болды. Романда XVIII ғасырдағы ... ... ішкі - ... ... да кең орын берілген. Жазушы тек
Қабанбай төңірегімен ... ... орны бар ... да ... ... ... жасауға күш салған.
«Дарабоздың» бірінші кітабы 1994 жылы «Шабыт» баспасында ... ... 1996 жылы ... ... ... ... кітабының жарық көруі, [30.] жазушының 60 ... ... ... ... ... ... атап өтті.
Той салтанаты 1996 жылы 21 ... ... ... ... ... ... өтті. Тойға Шерниаздан Елеукенов, Мұхтар
Мағауин, Қалдарбек Найманбаев, Тұманбай ... ... ... ... ... Құл-Мұхаммед сияқты есімі елге елеулі
азаматтар қатысты. Той ... ... ... ... Найманбаев ашты. Ол ... ... ... ... оқып ... ... ... «Соңғы көш»
дилогиясын, «Тағдыр» романын, «Дарабоз» сияқты ... ... атап ... той ... шын ... ... отбасы аман-
саулығын және ең ... ... ... ... шынында да өнер адамы үшін ең ... ... та, ... та,
әрине, оқырманның ықыласы мен ... ... ... ... Асылы
– жазушыны жазушы ететін халық қой. Тек ... ... ... ... ... адам ғана ... ... ие бола алады.
Қабдеш Жұмаділов халық алдындағы миссиясын толығымен ... ... ... ... ... деген құрметті атқа ие ... әлі де ... ... ... ... жылдық мерей тойы
өткен соң жазушы тағы да ... ... ... ... ... ғұмырнамалық романы, [31.] ... ... ... [32.] «Қыл ... ... романдары бүгінгі ... ... ... ... пайғамбар жасына таяп қалған жазушы 1999 жылы
жарық ... ... ... атты ... ... ... ... келе, былай деп ... ... ... асып
қалыппыз. Алда қанша ғұмыр бар, ол жағы - ... ісі. ... ... ... олжа деп ... ... Бұл жаста енді
пәлен жұмыс бітірем, түген кітап ... деп уәде беру ... ... ... ... ойда сәуле бар кезде, ала қағаздан ... ... он ... ғасырда дүниеге келген, өн бойына лирика мен
трагедияны ... ... сан ... сансыз мүмкіндігі мен ... ... ... ... ... кемел ойлы, кең
құлашты эпикалық жанр - ... он ... он ... ... ... ... мен ... тәсілдерін толық игеріп,
көркемдіктің биік ... ... ... ... ... ... ... сөз алған француз, ағылшын, испан, румын, португал
жазушыларының қауымымен ... бұл ... ... ... ... ... ілгерідегі бағбандардың алдыңғы легінде
француз Бальзак пен Флобер, орыс ... мен ... ... пен Скотт, АҚШ-та Джек Лондон мен Марк ... ... ... мен Генрих Манн, испан Сервантес сынды алыптар бар. Кейінірек бұл
қатарға Джон ... ... ... ... ... ... және
басқалар келіп қосылды. Михайл ... ... ... Юрий Бондаревтің
«Жағалау», «Таңдау», «Тыныштық» атты ... ... әлем ... ... асыл ... Төменде тұрып төбесіне ... ... ... шырқау шыңға ұлы суреткер Мұхтар ... ... ... ... ... ... де көтерілді.
Міне, осылайша көне тарихы соншалық аса бір ... ... ... өзін ... ... жанр ... жазу – оңай ... даласында роман жазу дәстүрін ХХ ... ... алып ... ... Міне осы ... бастап қазақ
әдебиетінде ... ... ... ... ... жүз ... тарихы бар роман жанры өз ... ... ... ... ... жазушылар Қабдеш Жұмаділов, Әкім Тарази, Қуаныш Жиенбай,
Нұржан Қуантайұлылар бұл ... одан әрі ... ... өз
үлестерін қосып отыр. ... бұл ... ... - ... ... әдебиетінде алатын орны ерекше.
3.2. Тарихи романдарындағы тақырыптық ерекшеліктер мен ... ... ... егер ол шын суреткер болса, әдебиетке өз ... ... ала ... ... ... ... ... дегендер де осы тақырып ерекшелігінен келіп туындайды.
Алайда, ... сол төл ... ... өзі де ... бола ... Асылы, жазушының өмірбаяны неғұрлым бай,
неғұрлым бұралаң болса, ... ... ғой. Бұл ... ... ... ... шағынар жайы жоқ. Ол: «Кейде ... ... ... ... үстінде, құм арасынан кебек
алатын елегендей өмірді ... ... ... ... ... бірде тағдырдың асау толқыны сені өзімен ... ... ... де, ... ... өзің тірі куәсі болған сан ... ... ... қолыңа еріксіз қалам ұстатады. Азды – көпті
шығармашылық тәжірибемде менің ... осы екі ... ... ... ... «Атамекен» романдары бүгінгі заманға арналған
әңгіме-повестерде өмір ... ... ... жүре,
тақырыпты өзім іздеп тапсам, «Соңғы көш» дилогиясын менің ... өзі ... ... ... болады» - деп жазады. [25.38]
Жазушы осы ғасырдың жуан ортасына дейін қазақтың ... ... ... ... ... сонау шығыс Түркістан жерінде
туып ... ... ... ... ... ... ... үріккен көшпелі халықтың ... ... ... әрі-
бері жөңкілуі, ұлттық езгі мен отаршылдық ... ... ... ... түрме, ашаршылық, ақыры қорлыққа ... ... ... ... бастандыққа ұшырау ... ... ... ... ... ... ... көшке» міне, осы
оқиғалар ... ... ... да ... ... көш»
роман-дилогиясы, жай жазушылық өнерден ... ... көп ... ... оның бүкіл өнері, төтенше тағдыры десек те ... ...... көш» атты ... ... ұзақ уақыт зерттеп,
тексеріп, сұрыптап алған материалдарың ... ... ... арқау болатын тіршілік көріністерін тарихи деректерден
архивтен ... ... ... ескі көз, ... естеліктерін алу бір арна болса, өзі ... ... ... ... ... ... ... – екінші арна.
Автор романға өзек етіп алған өмір ... ... ... ... емес, анық, жақсы білетін жағдайларды, ... ... ... ... ұстаған жағдайларды жазған. Шығармада
қазақ ... ... шет ... ... ... әрі ... ... отыр.
Мұнда Шығыс Түркістан аталатын аймақты ... ... ... Автор арғы, көне замандар оқиғасын қозғамайды,
шығарма өзегі осы ... ... ... Шығыс Түркістан ежелден ұйғыр, қазақ, ... ... ... ... ... ешқандай қашып, ауып келген
жоқ деген ойды ... Осы ... ... ... ... ... өзен-көл, жер-су аттары, ғасырлар бойы сақталып келе
жатқан ата-баба ... ... ... көне ... ... бәрі ... болса да, кім үшін болса да ... ... ... ... ... ... ... найман елінің бір тармағы Төртуыл ішіндегі ру ... ... - ... ... ... ... мақсатқа, ұлттық
тұғырға әлі жетпеген жандардың берекесіз, ... ... ... ... ... ... өртке от қойған болымсыз, ... ... ... ... ... ... Ұзақ арық суын
ағызам деп ... ... мен ... ... ... қойғанын өзі де сезбей қалады. Екі ... ... ... ... ... үшін бір-бірімен жауласуын ... ... ... ... ... дүниежүзілік мәні бар тарихи ... ... ... жеңіліп, жер-жерде өкімет басына басқалар
келген. Осы өзгерістердің ... қиян ... ... қала ... көп ... ... ... Тарбағатай аймағына
атағы ... ... ... ... ұлы ... көзімен береді.
Тұрмыстық детальдар, этнографиялық жайлар негізінен қамтылған.
Шәуешек қаласына ... ... ... ... деп ... бөлімнің орталық оқиғасы. Ұлт-азаттық көтерілісінің ... ... ... ... қазақ, дұнған, қалмақ сияқты
халықтардың гоминданшыларды қуып ... ... ... ... өз ... алғаны белгілі. Бұл ... ... ... ... қызмет атқарғанын автор ... ... ... ... ... ... өзі ... өзі ... ... ... ... ... ... келуіне байланысты ашылған жиналыс ... ... ... ... бейне – Нартаймен танысамыз. Бұл ... ... ... ... ... жұртқа танылған ел еркесі. Сөзі
мен ісінің ... ... жоқ, ... құйылғандай тұтас
тұлға. Саяси білім, ... ... ... әлі ... адам ... рас. ... тізесі қатты батқандықтар ... ... ... қарайды.
Бірін-бірі қырып жоймақ болып, арыз айта ... ... ... қалаға кіріп ... ... ... ... ... ... ... татуласуын автор сенімді
бейнелеген.
Кітапта қазақтың шешендік өнерінің ... ... ... әр ... беріліп отырылатын билер сөзінен фольклор ... ... ... ... аңғарамыз. Жазушы мақал-мәтелдерді,
тұрақты сөз тіркестерінің қанатты ... ... ... ... да, ... ... да ... Назар салған адам екінші бөлім композициялық жағынан ... ... ... ... ... ... Кейіпкердің
өткенді есіне түсіруі ой ағымы ... ... ... ... ... ... ... қызықты деректер,
тартымды фактілер бар. Ең бастысы әр түрлі ... ... ... өтеді.
Гимназия директоры Нұрбек тағдырында ... ... ізі ... ... кезіндегі аласапыранда, колхоздастыру дүрбелеңінде
ұйыған халықтың ... ... ... көше қашты. Жауласып,
мылтық алып, ... ... ... қанша? Адасып, бекер
сандалғандар да аз ... ... ... осындай
адасқандардың бірі. Автор ... ... ... ... ... ғана ... ... жан-жақты суреттегенде дұрыс
болатын еді. Ес білмейтін бала ... ... ... ... ... ... Ташкент университетінде оқып білім алады. Ол өзінің
педагогтық ... ... ... ... ... тарихи
прогрестік миссиясын үнемі ауыздан тастамай ... ... ... ... ... ауылдарының тұрмысымен, әр түрлі адамдармен
үшінші бөлімде ... ... ... ... ... ... ... Қарақатқа бару, алтыбақан, көш ... ... ... ... ... есте ... жақсы суреттермен
берген.
Саяси ... ... ... ... ... жаңа ... туа ... Автор бейнелеген Қытай коммунистері Ли-хұн
мен Ла-Не бір-біріне ... ... да, ... ... ... ... ... партия комитетінің хатшысы ... ... ... ... Ол ... «Біз ... ... бір-ақ жолмен ғана қол ... Ол – ... ... ... өткен халықтардың ... ... [26.] ... ... ... шыққанда өзіне таныс
емес әдет-ғұрыптарға осқырына қарамайды, ... ... ... ... халқының жақсы қасиеттерін бойына жинаған кісі.
Лан-ке шовинизм ... ... ... жер ... ... ... – оның ... Қытайда кейін Хунвейбиишілікке ... ... ... ... жолдарға апарған ... ... ... романнан аңғаруға ... ... ... ... батыр Нартай әрекеттері арқылы берілген.
Қара бастың қамын ғана ... ... ... ... ... ... ... кіріп алған. Бұл екеуі ... ... ... сөз жоқ. ... ... ... бай Нұғыман
қырдағы малды ... ... үй ... ... ақша жасай
бастаған. Халық батыры Нартайды ұстап беруші - осы ... ... ... ... ... Ғалия, Зипа, Дүрия секілді әр ... ... ... ... ... ... жастар, Ережеп, Қожан секілді
журналистер, ... ... ... ... ... Тұрсын,
Нұрбек секілді оқығандар – романда осындай әр ... ... ... ... ... ... ... көп сөзділік кемшілігіне
ұрынған. Ақтардың ... ... ... әңгімелер негізгі
сюжеттен бөлектеніп тұр. Кейіпкерлер сөзімен айтылатын жайттар ... ... ... аша ... ... көз ... ... саяси-әлеуметтік мәні үлкен тақырыпқа реалист жазушының
тұрғысынан, идеялы ... ... ашып айту ... ... ... емес, басқа мемлекеттің оның ... ... ... ... ... ... елінің өмірінен
алынып жазылған «Соңғы көш» ... ... ... ... ... ... ... Жұмаділовтың шығармашылық көкжиегінің кең екенін оқырман
қауымға белгілі. Мұны ... ... ... ... тұр. Суреткерлік таным, шығармашылық ... ... ... ... ... жоқ. ... ... өткені мен
бүгінгі өмірін ... ой ... егіз өріп ... ұлы
кезеңдерді іштей үндектіре жазатын бірегей ... ... ... ... да оның ... су төгілмес ақпа ... ... ... ... ... ... жазылған екінші
романы «Тағдыр» романы. ... ... да ... Қытай қазақтарының
тыныс-тіршілігі жайлы шығармасы. ... бас ...... Демежан. Демежан Шыңжаң қазақтарының азаматтық теңдігі үшін
алысып ... сол ... ... ... ... Маңшың билеушілері
оны 1908 жылы ... ... асып ... Демежан заманы оқиғалары
аса бай, оның өмір жолы ел ... ... ... ... мен
Қытай империялары арасында шекара сызығы ... бір ... ... де сол ... тура ... ... ... жазушыға
«Тағдыр» сияқты көлемді шығарма жазуға септігін тигізеді.
Бірақ ... ... ... ... ірі ... жазу
оңай шаруа болмай ... Ол ... ... ... ... ... ... шығарма жазған екенсің, ондағы ... ... ... ... ... ... Маған Демежанның ел ішіндегі ... ... ... ... ... тартысы бала жастан
қанық болғанымен, сол ... ... ... ... ... қарым-қатынасы, шекара бөлінісінің жәй жапсары
әлі ... емес еді. Бір ... ... ... ... кетті».
[25.] Шынында да осы бір жыл ішінде жазушы ... ... ... ... ... династиясының үш ғасырлық шежіресін
бастан-аяқ ... ... ... ... ... ... патшайым
тұсындағы сарай төңкерістерін, оның Шыңжаңға жеткен ... ... ... ... ... құжаттары: 1861 жылғы Бежін
келісімі, 1894 ... ... ... да ... тыс ... ... ізденістерден кейін Шәуешекте тұрған орыс консулдары, Тарбағатай
аймағын билеген ... мен ... ... ... кейін
ел ішінде өткен алғашқы сайлау, ... ... ... жайлы
мәліметтер жазушы алақанында тұрды. Осындай дайындықтан кейін, ... ... ... ... ... ... бір-екі үзілісті
қалағанда, 1987 жылдың маусымына дейін табан ... ... ... Осы ... ... 36 баспа табақ, яғни ... 900 ... жуық ... ... ... ... Жалпы,
жазушы шығармаларының ішінде өз бабымен қапысыз ... ... ... ... ... ... ... Кеңес Одағында реформалар дәуірі ... ... ... ... ... жол ... тұспа-тұс келеді. Жазушылар еш нәрседен ... ... ... ... кез. ... ... да тапшылық көрген
жоқ еді. Роман ... ... із ... тұтас бір дәуірден ойып
алынды. Жазушы мазмұн ғана ... ... ... ... да
кемелдікке ұмтылған. Прозадағы табиғи үйлесім, формалық тепе-теңдік
дегендер де ... ... ... төрт бөлімнен, қырық тараудан
тұрады. Әр бөлім - он ... ... өзге ... бір ... ... біртіндеп өзім дайындауға тура ... ... ... ... онда ... өмір ... біле ... қатаң
жұртшылық бұл күнде «Соңғы көш» ... ... ... ... ... ғана ... баспа мен цензураның бойы ... ... еді. ... ... «Жазушы» баспасы сақтық жасап,
«Тағдырдың» бір ... ... ... екіншісін ... бас ... ... - деп ... ... көп ... хат ... Әйтеуір, абырой болғанда әскери маман Әбуталип
Ахметов деген азамат ... ... ... ... шекараға қатысты
оқиғалардың дәлдігіне кепілдік береді. Ал, Орталық ... ... ... ... ... ... келген соң, ... ... ... ... ... журналының 4-5 сандарына
жарияланады. ... ... сол ... ... жеке ... болып
шығады». [25.156]
Романның орталық кейіпкері – ... ... ... – сол уақыттың
тынысымен демалдырады. Роман ХІХ ғасырдың соңы (дәлірек ... ... мен ХХ ... ... ... қазақтардың өмір,
тіршілігін баян етеді.
Ал, енді ... ... ... ... – аймақтың
губернаторы Ши-амбының қарауында тілмаш болып қызмет істейді. ... он үш ... бері Ши ... қол ... болады. Әкесі
Керімбай ... ... ... ... қытай – маньчжур
балаларымен бірге мектепте ... ... ... шыққан соң,
Демежан мырза Ши-амбыдан енді құтылармын деген ... бар ... ... бір киілген тағдыр ноқтасынан босану оңай емес ... ... ... шыға ... осы төңіректе қалып қояды.
Романда сәтті жасалған бейнелердің ... – Бибі ... ... ... Бибі ... тағдыр қосқан қосағы. Асылы, Демежан
өзінің ... құда ... ... ... қажының үлкен қызы
Мәрияға үйленуі тиіс еді. ... оған ... ... ... жайлау үстінде қайнына ұрын барып, келінді күзге ... деп ... ... іш ... қайтыс болады. Осыдан
кейін Құрман қажы өзінің ... ... ... ара-қатынасын
үзгісі келмей, Демежанды жетіп келе жатқан кіші қызы ... Бибі ерке шора боп ... ... Бибіні бірінші ... қыз оған ... ... ... ... Мәрияға ұрынға
барған кезде Бибіні көреді. Өңі балбұл жанып, ... от ... ...... шек жоқ, бұла ... ... ... болмаса, ешкімде көңіл аудармайтын. Сол ... ... ... ... ... бір ... Демежанға әйел
болады деп жігіт ойламайтын. ... ... ... ... кейін екі-
үш жыл өткенде Демежан Бибіге ұрын ... оның ... ... хор қызындай ... жас ... ... ... ... сұлу, әлдеқайда қылықты Бибіге, жас ... ... ... ... жаңа қосағына құлай беріледі.
Шәуешекте Демежан мен Бибі ең бай ... ... ... ... ... ... ең бай саудагер болып табылады.
Жалпы Шәнішевтер әулеті өте көп. Бір шеті ... ... ... ... ... ... жатқан сауда ... ... ... ... ... бұл қала емес, Үрімжі, Құлжа
жақта да ... ... бар. Жасы ... ... Рамазанның
Зүләйха деген ... ... ... сұлу ... ... бұл ... ... тапшылық көреді. Демежан мен ... ... ... кетеді. Бір шетінің ... ... ... ... батыс жағындағы, ... ең ... ... ... тұрса, екінші жағынан Демежан ... ... ... емін-еркін аралап, сауда ... ... ... алып ... жазушы бұл романда өз ... ... ... ... ... ... ... қытай тілінде бірелген
сөздерге жазушы төменде ... ... ... ... амбы сөзі –
маньчжурдің ... ... ... ... ... ... мағына
береді. «Дүңші» - қытайша ... ... ... білдіреді. «Жұңғо» -
қытайша «Орталық мемлекет» деген ... ... Цин ... ... деп ... цин императорын қазақтар Еженхан ... ... ... ... сөз бекініс ... ... ... ... ... ... болыс дәрежелес ... ... деп ... аға ... ... ... - үкірдай деп
атайды екен. Қытайлар өз ұлтын Қытайда ... деп ... ... ... ... түсініксіз сөздерді түсіндіріп өтеді. Жазушы жер-
су ... да ... ... ... ... ... халық өз тілін сындырып, ... ... ... ... ... деп ат қойып алған екен. «Шәуешек» - түрік-
монғол ... ... ... ... береді. Былай ойлап ... да, ... ... ... ... ғана шағын бекініске
бұдан артық қандай ат ... ... енді ... тағдырына келейік. Жазушы роман соңында
Демежан ... ... ... ... ... ... ... кейін, төртуылда үкірдайлыққа сайлау өтеді. Оған ... ... ... ... Оның ... ... кезде оған қатысты ... ... ... Ал оның ... ... қуып ... ... – Керімбайдың өз баласы емес
Гүлдәрайым деген ... ... ... жиені екен. Керімбайдың
аулына ... ... ... бір ... ... келіп сіңеді. Ол
Алтайда елге ... ... ... бір ... мерт ... Не ... аты-жөнін өзгерткен сол қашқын екі-үш ... ... ... Өзі өте сымбатты, көрсе көз ... ... ... ... ... сол жігіт үйренісе келе, Керімбайдың
оң ... ... ... ... ... ... көңіл қосады.
Жылқышы жігіт қызды көз көрмес, құлақ ... тағы бір ... ... ... уәде ... Бірақ екі жас ол армандарына
жете алмайды. ... ... ... оның қайда жүргенін біліп
қалады, әлгі жігітті ... ... ал ... ... қалады.
Өйткені, қыздың аяғы ауыр еді. Керімбай Гүлдәрайымды қашан ... ... ... ... ағайын-туыстың көзіне көп
түсірмей, оңаша үйде ... ... ... көп ... ... ауруға ұшырайды. Сол беті оңала алмай, ... ... ... Ажар қайын сіңілісінің Демежан атты ... ... деп ... ... ... Осылайша Демежан Керімбай мен Ажардың
баласы болып шыға ... ... осы ... ... ... мен
Ысқақатар Керімбай қайтыс ... соң, ... ... айтып
береді. Әйтсе де, Демежан бәрібір де ... ... ... ... ... елдің көзінше Демежанның басына өз
қолымен Мыңшың ... Уаң ... ... мәнін білдіретін,
көк тасты ... әкеп ... ... ел ... ... таза ... болмай, бойында Керейдің қаны ... ... ... ... де, ... ... ... оның ақылдылығы мен
халқына жанашырлығы үшін сұмдық құрметтеген екен. Бұл ... ... ... ... атты ... автордың атасы екен. Ол да ... ... ... бала ... ... өзіне үлгі ... ... және өз ... ... үкірдай жайлы ... ... ... ... ... ... ... би арқылы, Демежан
үкірдайдың өз халқына жасаған ... ... ... ... автор, өз тарапынан үкірдайға арнап, тамаша ... ... ... ... ... айт» деген сөз бар. Жазушы
Демежан үкірдай ... ... жаза ... ... ... өз ... құтылған екен.
3.4. «Дарабоз» романы және тәуелсіздік идеясының қазақ әдебиетінен ... ... ... ... ... ... ... қатыгездігі
де осында болса керек. Ал біздің ... ... ... ел болып,
етек жиғалы ... ... ... ... ... әр жолы ... мен ... құрып кету қаупін басынан ... ... ... ... ... қаншама рет ... ... ... елдігін, ерлігін, ездігін сынайтын талқыны қазақ ... жыл ... ... ... үш рет ... ... – жарық дүниеге келгенде қан уыстап ... ... ... елді ... ... ... еткен жоңғар ойраны
мен үшіншісі, ең талмалы-талмауытты тұсы – 1916 ... ... ... ... ... қара бұлт ... бүкіл халыққа қолына қару
ұстатқан кезең – XVIII ғасырдағы жоңғар ... ... ... ... ... ... ... қолбасшысы Қаракерей Қабанбай
батырдың өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... оның ішкі-сыртқы саясатына да кең ... ... тек ... ғана ... ... орны ... да ... мен билердің реалистік бейнесін салуға күш салған.
Жазушының ... ... ... ретінде Қабанбайды таңдауы
тегін емес. Жоңғарға ... ... ... кезінде, ол – Абылайдан
кейінгі екінші тұлға. Жәй ғана батыр ... ... ... ... ... ... ол қатыспаған бірде-бір ... ... жоқ. ... әлі ... ... жүрген он алты ... ... ... жоқтап, жеке шайқаста қалмақ нояны Өлже
Жырғалдың ... ... ... былайғы елу-алпыс жылда қылышын
қынабына салмаған ... ... мен ... дарынсыздығынан
жеңіліске ұшыраған 1718 жылғы Аягөз шайқасы, «Ақтабан ... ... ... 1728 ... ... текетіресі, 1730
жылғы Аңырақай, Алакөл соғыстарынан ... ... ... жерін Жоңғардан тазартқан ең соңғы аттанысқа ... ... 1756 ... ... ... ... ... ұрыс та, 1769
жылғы қырғыз-қоқан ... да ... ... Ол ... бәрінде
Абылайға тірек болып, қазақ әскеріне қолбасшылық ... ... ... ... барлығы да орын алған.
Романның ... ... 1994 жылы ... ... ... ... ... туған күнінен есептегенде, бір мың жеті ... ... ұлу ... мамыр айының алғашқы жаңасында, ... ... ... ордасында, ежелгі ата ... ... ... ... хан кеңесінен басталады. Бұл
жылдары Алаш ... ... үшке ... Кіші жүз ... ... ... соңына ілесіп, Әбілмәмбеттің ... Орта жүз ғана ... ... да жоңғарға қарсы
азаттық ... ... ... Орта ... ... ... ... факт. Өйткені, «Ақтабан шұбырындыдан» ... ... ... ... жүз жері түгелімен жау қолына өтіп ... де, ... ... хан ... ... қабылдады. Төле би өз ұлысын
аман сақтап қалу ... ... ... ... ... он ... ... бек болып ... 1730 ... ... ... хандыққа өкпелеген Әбілхайыр Кіші жүз ... ... ... ... Ол бұдан ары орыс ... ... ... де, шығыстағы жоңғарға ... ... ат ізін ... Әбілқайыр бұл жолы ... ... ... ... келмей қояды. Бірақ Әбілмәмбеттің иелігінде Орта жүз ... отыз жыл ... ... ... ұлы ханы ... ... жұрт оның немересі отырған шаңырақты әлі де ... деп ... хан ... ... ... де бұл ... Ұлы
орданың баяғыдай ... жоқ еді. ... ... айтсақ, «киіз
туырлықты қазақ түгел қарайтын Ұлы ... хан ... ... ... ... орысты жағаттап, екіншісі ойратқа ... ... ... ... заманда кімнің кімге бағынып,
қайда ... ... ... ... да өте қиын еді. ... хан кеңесіне шақырылған жұрттың біразы ... ... ... ... ... ... еді. ... мен сырдың төменгі ағысын ... Кіші ... ... ... ... ... ... батыр, билері ежелгі ... ... ... дер кезінде келіп жетеді. ... ... ... батыр сұлтанның иелігінде жүрген рулар еді.
Бұлардан басқа ... ... ... ... Ұлы ... ... ... бастаған жау жүрек батырлары бар
еді. Хан ... Төле ... ... ... ... ... Төле би соңғы он-он бес жылда өз елін ... ... аман ... қалу ... ... ... хандығына бодан
болып, Халдан Цереннің ... ... ... ... ... ... арғын, Найман, Керей, Уақ – төрт ... ел ... ... билері мен ру басы ақсақалдары, түмен басы, ... ... ... ... ... Абылай туынның астынан
табылатын ... ... ... ... ... ... ... мен Бұқар жырау, Үмбетей ... ... ... ... ... бірнеше күн бұрын келсе,
ертеңіне олардың ... ... ... ... жырау, Боранбай,
Төбет, Қу дауысты Құттыбай ... ... ... ... тобы ... Жазушы тек Найманның Қабанбай батырымен ғана шектелмей,
ер ... ... ... ... Барақ, Дәулетбай
секілді әйгілі батырлар, ... ... ... да ... ... ұлт ... дәрежесіне көтерілуін көркемдік жағынан
иланымды, иін қандыра суреттеген тәуелсіздік романдарының шеруінде ... ... ... атты ... ... ... ... тарихи
роман-дилогиясы (1994,1996) бірден көзге түсті. Шығармасына ... ... ат ... ... бүгінгі білімі мен талғамы мол, «Абай жолын»
оқып өскен қалың оқырман жұртшылық алдында елден ерек герой ... ... ... еді.
Қабанбайдың азан шақырып қойған ныспысы – Ерасыл. Ауыл ... ... аты – ... «Дарабоз» есімін ел атынан берген – Абылай хан... Осы
өзгерістердің тарихынан қызықты әңгімелер шерте отырып, ... ... ... әрі ... ауыл ... ғана ... жеп жүрген жеке мүдделі жас
адам бейнесін ... ... ... жан-тәнімен қорғайтын тұтас
бітімді тұлға өресіне көтереді. ...Нешеме күн бойы алдырмаған Шыңғыстаудың
шатқалындағы жау ... ... ... ... ... тұра ... Қабанбай
батыр ақбозбен оқ бойы алға шығып кетіпті. Төбе басында ұрыс даласын шолып
тұрған Абылай: ау мына дара ... кім, ... ... тым алға ... ... мерт ... игі деп алаңдайды.
Ақыры ойрат қолын ойсырата жеңіп оралған ақбозбен ағызып дара ... ... ... біліп қатты разы болған Абылай, атынан ... өтер қара ... ... ... дарабозым сен екенсің
ғой! Егер биікке бекініп алған жау қамалына қалың ... ... ... ... ... немен бітері неғайбыл еді... Бүгіннен бастап
Қабанбай атың хан ... ... ... ... Дарабоз болсын! – деп
құшағына алып, үстіне алтын зерлі тонын жапқан». [30.]
Жазушының кейіпкерді ... ... ... ұлт, ... ... ... тұтас тұлғалы кейіпкер жасау проблемасына
саяды. Шешімі – Қабанбай образында. Автордың Қабанбай тұлғасын пьедесталға
қойып төменде ... ... оған ... ... отаншыл
сүйіспеншілігін ел қамын жеген ... ... тұту ... жеткіліксіз. Роман Қабанбай тұлғасын өрнектеу барысында ұлттан асып,
жалпы адам ... ... ... ... ... ма ... бастайтындай. Характері құрыштай тұтас адамның алмайтын ... бас ... ішкі жан ... тереңдеп бойлаудан гөрі,
мінезінің пәрменді парасаттылығына, романдағы характерлермен арақатыста
артықша көрінетін білек күші ғана емес, сана ... ... ... назар аударады. Тұтас тұлғалы кейіпкердің жалпы сипаттамасы роман әу
деп ... ... ... ... ... бас ... Қабанбай
батырдың 1748 жылы Сарысу бойында отырған Ұлы ордада өткізіліп жатқан ... ... ... түйінделеді... «–...Бейбіт күн неге жаман
болсын, егер төрт түлігің сай, көңілің жай ... ... ... жау ... ... ... ... күлкі бола ма? Қазақта ана құрсағынан
қан шеңделдеп, соғыс тілеп туған ешкім жоқ. ... ... де ... ... ... ... ата қонысымды көзімнің тірісінде азат ету. ... сол ... ... күні қара ... қақ ... лақтырып тастауға
әзірмін... Қазақ үшін жерден қымбат нәрсе жоқ. ... ... ... ... ... ... ата аман болса, тұлпар тумай қоймайды. Дұшпан
қойныңдағы қатыныңды сұраса да, таршылық етпе. Өйткені, ел аман ... ... тағы бір сұлу ... Тек ... бір ... жер ... ... асыраушы жер ана ешқашан ...... екен ... арғы ... Сол ... ... жадымыздан шыққаны
ма?!» [30.]
Қабанбай батыр сөзі қысқартылып беріліп отыр. ... бұл сөз ... ... ... Онда бас ... Қабанбай батыр
характерінің психологиялық қозғаушы күші, еш жау ... ... ... сыры ... Мәні – ... жеке мүддесінің
(әкесінінің моласы жатқан ата қонысын азат ету) ұлт ... ... ... ... (дұшпанға ел жерінің бір сүйемін де бермеу).
Қабанбай – идеал герой. Бір басында даналық ой, қолбасылық биік ... ... ... ... ... ... ... айрықша
адам. Ондай кейіпкердің өсу жолын оқырман иланатындай етіп суреттеу үшін
көп ізденіп еңбектенуге тура ... ... ... ... міндет оңай емес-
ті.
Қабанбай бейнесі алғаш рет ... ... ... ... ... ... авторына олардың бәрінің
белгілібір дәрежеде ... ... ... ... ... етіп ... «Әй, ... Абылай» деп бастап, «Уа, сен ... ... ... ұры ... ... ... ... Қай жерде жауға
тіредің?!» деп аяқталатын жырын эпиграф етіп ... ... ... заңдылығы
бар.
Бұқарекең батыр бейнесін салыстырма тәсілімен айшықтайды. Қанжығалы
Бөгенбайдың Қазақ ... ... ... ... ... кем ерлік
көрсетпегенін біле тұра, қазақтың бас ... кім ... ... Қабанбайы ертегінің сағат сайын өсетін геройына ұқсамайды.
Бұқар толғауындағы Қабанбай батыр табанымен жер ... ... ... ... ... мен ауыз әдебиетіндегі Қабанбай батыр туралы
аңыздың асқақ ... ... ... ... ... ... халық тағдырымен кіндіктес рухын сақтап қалады. Қабанбай
батырдың ауыз әдебиетінде бас батыр есебінде ел, ... ... ... боп ... ... ... Қабанбайдың қан майданға мініп
шығатын тұлпары Қобыландының ... ерек ... Дей ... ... сыртқы ұқсастық екенін ұмытпауға керек. Роман өз бейнелеу
принципін фольклор мен ауыз ... ... ... ... ... Қабдеш Жұмаділов роман жанрының типтендіру құралдарын барынша
пайдаланып, геройынының өсу, шыңдалу ... ... ... ... атағына адам айтқысыз қиыншылықтарды жеңе отырып ие болады.
Өмір мен ... ... қыл ... ... ... Қас ... өмір ... суарылады.
Болашақ батыр жеті жасында әкесі Қожақұл батырдан, он алтыны жинап
жүргенде әкесінің жоқтығын сездірмей, ... ... ... өсірген
Есенбай ағасынан айырылады. Екеуі де ата жау ... ... ... Әсіресе Есенбайдың өлімі аянышты. Жылқы күзетіп жүргенде қалмақтар
қолға түсіріп, ... ... Жас ... ... ... ... ойлайды. Алайда, ауыл ағайын азаматтың қанының текке кеткеніне
тым бей-жай. ... ... ... жас жігіт не істерге білмей дал
болады. Кекшіл ойы он ... ... ... ... ... ойы ... түсіп, өзімен-өзі сөйлесуге көшеді. Қазақшаласақ, кейіпкер
қабырғасымен ... Сол ... ... ... ... ... жеткізе
білген. Ішкі диалог батыр характерінің қалыптасуында шешуші рөл атқарады.
Кейіпкерге тосын мінез бітіреді. Жас қайрат жүрегінде ... оты ... ... ... бұл ... ... ... қаны есепсіз,
сұраусыз кеткені ме? Ағасын атаусыз қалдырып, бұл қалай ел бетіне ... ... ... – қан, ... – жан! ... жаны ... па? Осы
жолы Есенбайды өлтірген қалмақты тауып, қанын ... Не ... ... да мерт ...... бірі!». [30.]
Жазушы «намыс» сөзін кейіпкерінін аузына кездейсоқ салып отырған жоқ.
Ерасыл ... ... ... ... тығылған адам сөйлей алмай ... та ... ғой. ... «ашу ... ... ... дейді. Жоқ, бұл
әлдекім бір жолға ашуыңды бер ... ... ... құны ... ... ... Рас, ... өлгеннен кейін Ерасыл көзге қамшы тигендей мәңгіріп қалады.
– Өз ажалынан өлмей, зорлықпен, кісі қолынан мерт ... ... қиын ... ... ... ... – деп қиналады жас жігіт. Бірақ бұл
қиналыста тыз етпе ашудың ізі де жоқ. Жас ұлан ... ... ... ... ... ... ол, ауыл-ағайынға ренжігеннен ештеңе өнбейтініне көзі
жетіп, тәуекелге бел буады. Ағасының кегін алуға жалғыз ... ... қан ... ... ... оның ... ... қарнын жарып, жаралы
күйінде далаға тастап кеткен Өлежырғал мен ... атты ... ... ... қапысын тауып өш алмақ.
Ерасыл Өлежырғалды түн жамылып ... ал ... қан ... ... ... ... соң жаудан кегімді алдым деп жайбарақаттыққа
салынудан аулақ. Енді ол ... ... ... ... ... өз жеке басының ар-ұятына, намысына тигенге санайтын болған.
Жеке басының кегі бірте-бірте ата ... ұлт ... ... – ата жау. ... ... ... тыныш жатқан елге бас
салғаны, қазақты ұзақ жылдар бойы ... ... жер ... ... үшін. Үш жүзі үш жаққа тартып тұтастығынан айырылып әлсіреген Қазақ
елі лап ... ... ... бере алмады. Жер бетінен құрып кете ... ... жау «үш ... ... ... ... «Сол ... қалды ізделмей, Іздемеймін деген жоқ, шама келмей. Ол түгіл Әнет
бабаң көшке ере ... ... дөң ... ... ... - ...... поэмасында.
Халық трагедиясына ұрындырған ежелгі етекбастылық, дейді ... ... ... ... ... игі ... қадірін
білмедік. Болашағымызға бейқамсыздық жасадық. ... боп ... ... «Қорқақты қуа берсең батыр болады» дегендей, ақыры ... ... кек ... Кек ел ... ... ... ... Бірақ
осынау қайта білекке білек қосу халқымызға оңайға түсті ме? Мына ... ... ... ... сен алты ... ... бір ... астында біріктіру –
соншама тартысты, ауыр болады деп қалайсың ба? – деді Абылай...
– Оған сөз бар ма, хан ием! ... ... ... ... ал ... дүниені біріктіру – жатқан бір қиямет». [30.]
Абылай хан – ... ... ... ХУIII ... ... елінің келесі
ұрпақтарға, бүгінгі ХХI ғасырдағы тәуелсіз Қазақстан ел-жұртына ... ... ... ... қона ... ... ... елінің басынан кешірген трагедиялық ... ... ... сары ... ... ... ... әдебиетіне бәз-баяғыдан сіңісті дәстүрге
бағады. Қабанбайдай қазақ батырларының қол ... ... ... ... бірге, кейде ыдырап, кейде қайта қосылып, жалпы ұлт ... ... ... ... ... ... елдің мінездік сыр-
сипаттарын мейлінше қадағалайды. Елдің басын қосып біріктіретін күш саясат
цементі ғана ... ... ... ... ... ... ... де, шүкірлік, баршылық еді ғой дегізеді.
Жазушы пайғамбар емес. Бірақ бұрынғы ... ... ... жазушы болғанында күмән жоқ. Ежелгі ... ... мен ... әулие санаған. Құдайдың айрықша жаратқан адамдары ... құп ... ... орын ... Бұл ... ... дейін
жалғасты. Еуропада ХІХ ғасыр әдебиетінің «Алтын ғасыры» атанды. ... - ... тіл» деп ... ... қауымы да ... ... Ең соңы ... ... Ақтамберді мен аяқталатын ұлы
жыраулар заманы сөз ... ... шегі ... Бергі заманда
сөз өнерінің қадірі кеми ... ... Ұлы ... ... қор болды-ау» деп зарлануы жайдан-жай болмаса керек.
Алайда, сөз тыңдар құлақ ... ... ... ... ... ... ... өзгерген жоқ. Табиғат ерекше
дарын, қабілет сыйлаған, зейін-зерде, ... ... ... өмірі
мен өнері - оның ... ғана ... ... ... адамзаттың ақыл-ой
жарысына ... ... ... нағыз жүйріктер ғана ұзақ жолға шыдайтыны белгілі. ... ... ... қырық жылға жақын қызмет ... ... ... келе жатқан жүйріктердің бірі ... ... ... болмайды.
Ойшыл қаламгер ... ... ... ... ... үн ... ... жазушы. Жазушы деген халық ... ... ... ... ... қатар, өз ұлтының мұң-шерін,
арман-мүддесін айтпай тұра ... ғой. ... ... ... Жұмаділов те өз ... ... ... ... ... ... Ол ... жазудан қорықпады. Өзінің ... ... деп ... ... ... ... түрткі
болатын себептер аз емес. Солардың ішінде биік мақсатқа ... ...... айту ... [25.48] ... өз ... тұрғанда-ақ шындықты жасырмай, ашық ... үшін ... ... ... ... аз емес-ті. Әйтсе де ол ... өз ... ... ... ... ғұмырнамалық романында
былай деп жазғаны тағы бар: ... ... ... ноқтаның
орнына темір ноқта кигеннен кейін де, ешкім менің ... ... Екі ... ... да ... ... сенімсіз, үкіметке қадірсіз
жағдайда ғұмыр ... ... әу ... ... ... шен ... киюді жазбаған. Қашанда жазушының қаламын ... ... бір күш бар. Мен ... ... тек жазу ... жақсы білдім. Қаламнан басқа ... ... ... [25.59]
Қаламын қару деп санаған Жұмаділов: ... ...... ... ... деп біледі. [25.98] Алдында жатқан ақ ... ... ... ... ... де ... кіршіксіз, таза болуы
керек.
Асылы, Қ.Жұмаділов – мақсаты ... ары таза ... ... ... ... бірер жылда ... ... деп айта ... ... өзі де, ... да ... ... бар. Бұған халық емес, сол ... ... ... ... ... Алайда, дүние бір орында тұрған жоқ қой,
өмірде ... жоқ ... ... ... өз әділ ... бүгінде қазақ әдебиетінің алтын қорындағы ең ... ... ... ойынша, шығарма жазылмайды, ол туады. ... ... ...... ... ... тәрізді. Күні
жетіп, толғағы піскенде ғана дүниеге келмек. Шынында да, ... ... ... оның бір ... сияқты. Адам баласы дүниеге
келгенде оның түр ... ... ... ... ... ... ... әйтеуір бір қасиетіне ие болады. ... ... ... ...... сөзі ... ... оның дүниеге
әкелген нәрестесі. Көркем шығарманың тілі ... ... ... ... ... ... оның ана тілінің айдынына өзін
судағы ... ... ... Бұл ... ... болсақ, біздің
Қ.Жұмаділовке қоятын мініміз жоқ.
Шебер қаламгер: «Тіл сенің ... ... ... ... ... биікке көтерілмеген қаламгер ешқашан кемелдікке жете
алмайды. Бір сөзбен айтқанда, ... ... кім ... ол – ... бар ... бойына сіңірген адам», - деп ... ... тіл ... ...... ... орынды-
орынсыз тықпалай беру емес екенін ... ... ... тілін
суретшінің болуына теңер болсақ, ол барынша ... ... ... ... ... ... ... Жұмаділов: «Артық ауыз
сөз ой мен ... ... ... Өз ... жазып отырғанда «мына
сөзді қолданайыншы» немесе «мына бір сөйлемді сұлу етіп ... ... ... ... Мен үшін ... құйылып түскен, сол
сәтте ... өзі ... ... ... - деп ... шеберлігі, стиль сұлулығы текстегі бар сөйлемдерге емес, жол
арасында жазылмайтын ... ... ... ... көп ... ... ... қандай шығады дейсіз?
Оның түп төркіні нені ... нені ... ... талғампаздықта жатыр. Жұмаділовтің шағын әңгімелерінен
бастап ... ... оқи ... ... ... көз ала
алмайды. Оның кейіпкелері де ... ... ... ... ... өз ... ... отырдым. Танып алып «е, ... кісі – ғой» - деп ... ол ... ... тани ма не?» - деп ... қоямын. Бұл жағдай нені дәлелдейді? ... ... ең ... Иә, тегінде «жазушы – адам жанының инженері» - деп ... ... ... ... шек жоқ.
Шығармаларында ... ... ... ... тәптіштей тізе
бермей, деталь, штрихтарды әділ ... ... ... ... ... ... әсем ... тауып, бұлдырсыз
жұмдастырып, формалық гармониясын тараулардың тепе-теңдігін ... ... ... ... прозаны оқыған адам ештемеге
сүрінбей, өкпесі қысылмай еркін тыныстап ... ... ... ... оқи ... сіз оның шығармасының қандай ырғақпен
жазылғанын байқайсыз. Ол ... ... ... ... ... оқу-оқылмауы көп жағдайда оның ... ... Ол ... домбыраның құлағы ... ... ... бір ... ... сол алғашқы ырғақтың сақталғаны
жөн.
Бәрін айт та, бірін айт. ... ... ең ...... ... ... ең ... таразысы. Оқиға
шынайылығы, сезім мен сурет шынайылығы, бір сөзбен ... ... ... өзі.
«Сөз өнері - дертпен тең» - дейді ұлы Абай. [11.] Осы бір ... ... ... қадіріне жету үшін қаламгерлер көп еңбек етуі
қажет. ... ... көп ... ... ... өз ... қосып
келе жатқан Қабдеш Жұмаділовке айтар ... ... ... ... романдарын талдай отырып, өзімнің де
тарихқа жүгінуіме тура ... ... ... пен тарих ... ... да ... ... көп ... ... беру ... мәлеметтерге сүйену керек болды. Бұл мақсатта «Қазақ ... ... ССР ... ... тарихшылардың
мақалаларының барлығына шолу жасалды. Әсіресе, жазушының ... ... ... ... ... көп ... талап етті.
Өйткені, әрбір жазушы ... ... жазу ... ... ... байланысты материал тауып, даярланады. Содан
кейін ... ... ... ... ... ... жаза бастайды. Ал,
тарихи романды жазу үшін ... ... ... керек. Ол
тарихты тарихшыдан кем ... ... ... ... те ... ... ... көп нәрсені зерттеп, талдау жасайды.
Бүгінде ... ... ... шығарманың бірі болып отырғаны
сондықтан.
Қабдеш Жұмаділов – тіл ... ... ... Қай шығармасын
оқысаң да, осы айтылғанға ... ... Бұл ... ... ... ... ... дәлелдейді. Оның сөздері ... әр ... ... ... өзі ... бір
көрінісі.
Дипломдық жұмыста жазушының романдарында қолданған әр түрлі мақал-
мәтелдерді, сөз ... ... мән ... ... ... - әдебиетке үлкен дайындықпен келген жазушы. Ең ... ... ... суреткер.
Мәселен, «Көкейкесті» романындағы Қарлығаш бейнесі, «Атамекен»
романындағы Ғалия ... ... ... ... ... ... ... «Атамекен» романындағы қала мен ... ... ... ... ... диплом жұмысында романдардың
идеясы, ... ... оған ... ... ... да ... Бұларды жазуға жазушының ғұмырнамалық романы ... ... ... тек ... ... ғана емес, сонымен қатар оның
әр бір ... ... ... ... жазушының соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... жасының жетпіске жақындағанына
қарамастан, жазушылық қызметін тастар емес. ... ... ол ... дүние», «Ақтайлақ би», «Прометей алауы», «Қыл ... ... ... ... Әлі де ... ... бұл ... ең соңғы демі таусылғанша өз ... Ал бұл ... тірі ... ... әдебиет үшін
қорқатын жөніміз жоқ. Сол ... бұл ... тек ұзақ ... басқа ешнәрсе айта алмаймыз.
Жазушы пайғамбар емес. Бірақ бұрынғы өткен пайғамбарлардың ... ... ... күмән жоқ. Ежелгі Гректе, ... мен ... ... ... ... айрықша жаратқан адамдары деп,
айтқандарын құп алып, төрден орын ... Бұл ... ... ... ... ХІХ ғасыр әдебиетінің «Алтын ғасыры» атанды. «Өнер
алды - ... тіл» деп ... ... ... да ... тұтты. Ең соңы ... ... ... ... ... заманы сөз құдіретінің шарықтау шегі ... ... сөз ... қадірі кеми бастағанын көреміз. Ұлы ... ... қор ... деп ... ... болмаса керек.
Алайда, сөз тыңдар құлақ ... ... ... ... ... алдындағы міндеті ... жоқ. ... ... ... ... зейін-зерде, талант берген жазушының өмірі
мен өнері - оның өзіне ғана ... ... ... ... ... ... қосқан жүйрігі.
Тек нағыз жүйріктер ғана ұзақ жолға ... ... ... ... қызметте қырық жылға жақын ... ... ... ... келе ... ... бірі –
Қ.Жұмаділовті айтпай кетуге ... ... ... ... ... ... дер
кезінде үн қосып отырған ... ... ... ... жалпы
адамзатқа тән мәңгілік ... ... ... өз ... мұн-
шерін, арман-мүддесін айтпай тұра алмайды ғой. Кейде тіпті ... ... те өз ... ... ... ... ... етті. Ол шындықты жазудан қорықпады. Өзінің ... ... деп ... «Қаламгерлікке қозғау ... ... ... аз емес. Солардың ... биік ... ... ...... айту ... [25.] Әрине, өз кезінде
Қытайда тұрғанда-ақ шындықты жасырмай, ашық ... үшін ... ... ... көргені аз емес-ті. ... де ол ... өз ... жетуге тырысты. Жазушының ғұмырнамалық романында
былай деп ... тағы бар: ... ... ... ... темір ноқта кигеннен кейін де, ешкім менің маңдайымнан сипаған
жоқ. Екі ... ... да ... ... сенімсіз, үкіметке қадірсіз
жағдайда ғұмыр кештім. Тағдыр әу бастан-ақ біздің ... шен ... ... ... ... ... қаламын қайрап, жігерін
танитын бір күш бар. Мен ... ... тек жазу ... ... ... Қаламнан басқа қару, қағаздан өзге
қалмаған».[25.]
Қаламын қару деп ... ... ... ... – жазушы
үшін басты шарт» деп біледі. Алдында жатқан ақ қағаз ... таза ... ... де ... ... таза ... керек.
Асылы, Қ.Жұмаділов – мақсаты ... ары таза ... ... ... тарихи сананы қалыптастырудағы атқаратын ролі айырықша.
Қазақ әдебиетінің тарихына көз жүгіртіп қарағанда тарихи прозаның ... ... ... ... ... ХХ ... ... жартысында, дәлірек
айтқанда 60 жылдардан басталды деп айтуға ... 1960 ... ... ... шығармалардың дүниеге келуінің басты себебі – қоғам мен адам
арасындағы қатынастар әдеби шығармаға ... ... олар ... ... жеке субъект ретінде қарастыған қаламгерлер оның әртүрлі көңіл-
күйіне көз жіберді. ... ... ... ... ... ... ... сипаттады. 60-жылдар қазақ прозасының әдебиеттегі
адам жанының күрделенуімен, кейіпкер санасы мен ... ... ... ... ... ұлт ... оянып, өткен ғасырлардағы тарих
жаңғырығы ... ... өз ... бере ... ... қолына қалам алған қазақ қаламгерлері көркемдік-
эстетикалық ізденістерге көп барды. Осы кезең жазушылары кейіпкер образын
сомдауда, ... ... ... мол ... ... қол жеткізді.
Адам жанының тереңін ашып көрсетуде психологизм, ... ... ... ... ... иірімдерін сыршыл сезіммен суреттеуде лиризмнің,
адам тағдырының трагедиясын ... ... ашып ... ... ... өмірге деген құштар көңілін білдірудегі
романтизмнің, өз ойын ... ... ... ... ... кең ... жайған кезеңі де осы ... ... ... ... ... ... ... осы кезең қаламгерлері
шығармаларындағы көркемдік идея философиялық сипат алып жатты, әдебиеттегі
лирико-психологиялық ... ... ... ... ... ... ... әңгіме, повестер туа ... ... ... сарынмен, психологиялық тереңдікпен қатар,
шығармаларына философиялық ой ... ... ... ... мен
жаңашыл тенденциялар сабақтаса келе, философиялық пайымдауларға,
философиялық толғаныстарға ... ... ... кеңейді.
ХХ ғасырдың 60 жылдары және одан кейінгі ... төл ... ... ... ... ... жылжыды. Демек әдебиеттің жаңа бағытта,
жаңаша қарқынымен дамуына бағыт алған кезеңінде проза өзіндік ... ... ... Біз де ... зерттеу жұмысымызды осы кезеңдегі
қазақ прозасының даму ерекшеліктері мен ... ... ... айттық.
Ең алдымен басты назарда ұстап, тереңірек тұрғыдан талдау жасаған
мәселелеріміз тарихи проза саласының әдеби ... алар ... ... даму ... ... ... шығармашылық байланысы, атқарар жүгі,
әдеби процесті ... ... ... ... ... сөз еттік. Шын
мәнінде де тарихи ... ... ... ... ... ролі, көтерер
жүгі аз емес екеніне анық көз жеткіздік деп айтуға болады. Осы ... ... ... ... ... ... ... тереңірек
тұрғыдан талдау жүргізілді, оның да өзіндік себептері ... ... ... зерттеу жұмысымыздың келесі бір бағыты ... ... ... ұлес ... ... ... жайында, соның
ішінде Қ.Жұмаділов шығармашылығы жайында ... ... ... ... етіп ... Оның ... себептері бар деп айтуға болады. Олардың
бастылары мыналар. Көп жағдайда ізденушілер, ... ... ... ... жайында жетік біліп жатады да, олардың ... ... ... ... ... ... көп мағлұматты айтуға жетік
білмей жататыны құпия емес. Әдебиеттану ... осы ... біз ... ... ... ... тақырыптағы шығармашылық
өнеріне аз-кем болса да тоқталып, мүмкіндігіне қарай кеңірек талдау жасауды
жөн көрдік. Мұның бәрі біздің жұмысымыздың ... ... ... ... жүргізу барысында М.Әуезов, І.Есенберлин, Қ.Жұмаділов, т.б.
белгілі жазушылардың шығармашылық мұраларына ... ... ... ... ұрыс деп ... ... жасау барысында ол аталған
жазушылардың ең алдымен әдеби еңбектері, ол еңбектерінің ... ... ... мен ... ... айтуға әрекет жасадық. Сөзіміздің
түйінін айтқанда тарихи проза жанры өте қызықты әрі ... ... ... ... түзу шықсын десек, ең алдымен тарихымызды ... ... ... ... ... шашсаң, келешек саған тас атады».
Өзара сабақтас үш тарауда қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... қарастырылды, атап айтқанда 60 ... ... және ... шығармашылығы кеңінен қарастырылды. ... ... ... ... ... ... ұлттық оянуға өз
септігін тигізді, бұған осы зерттеу барысында анық көз ... ... ... ... ... ... Қазақстан халқына
Жолдауы. Астана. 2005.
2. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. ... ... ... ... Ана тілі. 1998. -384 б.
3. Қыраубаева А. Ежелгі дәуір әдебиеті. А., 1991ъ ... С. ... А., ... ... Ө. ХХ ... бас ... қазақ әдебиеті. А., «Қазақ
университеті», 2002. -430 б.
5. Пірәлиева Г. Ішкі ...... ... ... 1994. –
138 б.
6. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. А., Қазақ мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... шығармалар жинағы. Он сегізінші том,
зерттеулер мен мақалалар. – ... ... ... ... Р. ... А. «Жазушы», 1986. 440 б.
9. Нұрғали Р. Әуезов және ... А. ... 1997. ... ... Ә. Төрт томдық шығармалар жинағы. А., Жазушы. ... Абай ... екі ... ... жинағы. Алматы, 1995 ж.
12. Қабдолов З. Сөз ... А., ... 2002. -360 ... Әзиев Ә. Қазақ повесі. – Алматы: Мектеп, 1989. – 224 б.
14. Асылбекұлы С. Қазіргі қазақ ... ... ... (1970-1980
жылдар): Филол. ғыл. канд. дис. – ... 1997. – 159 ... ... Т. Сын сапары. – Алматы: Жазушы, 1971. – 174 б.
16. Ысқақұлы Д. Сын ...... ... 1999. – 312 б.
17. Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. – Алматы: Жазушы, 1985. – 248 ... ... Қ. ... ... және 60-80 жылдардағы қазақ
прозасы. А., ... 2001. -276 ... ... Е. Әдебиет жайлы ойлар. А., «Жазушы», 1968.-320 б.
20. Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. Алматы: Қазақ ... 2001. ... ... ... М. ... ... және ... Алматы: Ғылым,1966.-280 б.
22. Бердібаев Р. Әдебиет және өнер. А., Ғылым. 1964.-188 б.
23. ... Т. ... ... ... ... Қазақстан»
газеті. 11 маусым, 2003 жыл.
24. Тарази Ә. ... ... Алғы сөз. ... «Екі ... ... ... ... 1989 ж.
25. Жұмаділов Қ. «Қалың елім, қазағым». Пікірлер, ойлар, толғаныстар.
Алматы, «Қазақстан», 1999 ж.
26. ... Қ. ... ... ... І – ... ... ... 1974
жыл.
27. Жұмаділов Қ. «Атамекен» Роман. Алматы, «Жалын», 1985 ... ... Қ. ... ... Алматы, «Жазушы», 1988 жыл.
29. Жұмаділов Қ. «Дарабоз». Тарихи роман. І-кітап. Алматы, «Шабыт», 1994
жыл.
30. ... Қ. ... ... роман-дилогия. ІІ-кітап. Алматы,
«Шабыт», 1996 ... ... Қ. ... дүние». Ғұмырнамалық роман. Алматы, «Тамыр»,
1999 жыл.
32. Жұмаділов Қ. ... ... ... ... ... ... ... жыл.
33. Нұрқатов А. Идея және образ. – Алматы: ... 1962. – 324 ... ... М. ... ... және ...... Ғылым, 1966. – 280
б.
35. Ыбырайымов Б. Таным және образ шындығы / ... және ... ...... ... 1977. – 5 к. – 288 б.
36. Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. – Алматы: Ғылым,
1982. – 148 б.
37. ... Ж. ... ...... ... ... 2001. ... б.
38. Әбдезұлы Қ. Тарихи ... және ... ...... ... 2004. – 163 ... Жарылғапов Ж. 70-80-жылдар қазақ прозасында адам концепциясы: Филол.
ғыл. канд. дис. – ... 2000. – 153 ... ... М. ... ... поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 312
б.
41. Ысқақұлы Д. Сын ...... ... 1999. – 312 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер. (эссе) көркем шығармадағы психологизм.(реферат) тарихи тақырыптағы қазақ романдары24 бет
Берқайыр Аманшиннің шығармашылық ізденіс саласы188 бет
Драмадағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
Т. Әбдіковтің прозасын жанрлық, тақырыптық тұрғыдан кең көлемде қарастыру, қазақ прозасының түрлі жанрында жазылған шығармаларындағы көркемдік-идеялық ерекшеліктерді, қоғамдық-әлеуметтік көзқарастарды адам мәселесі тұрғысынан саралау, қаламгердің дара стильдік белгілерін көрсету131 бет
Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларының жанрлық, тақырыптық және көркемдік ерекшеліктері38 бет
«Қазақ прозасындағы ислам әуендері»33 бет
Абайдың қара сөздері туралы3 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Драмадағы тарихи тұлға.қазіргі қазақ комедиясы (конспект)8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь