Тарихи романның ұлт тәуелсіздігі үшін күрес жолындағы рөлі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6

Бірінші тарау
1.1. Есенберлин шығармалары және оның тарихи сананы жаңғыртудағы
ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2. І. Есенберлин шығармаларынның тарихпен байланысы ... ... ... ... ... ... ... 10
1.3. I.Есенберлиннің шығармаларына тән жаңашылдық ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
1.4. І.Есенберлиннің тарихи шығармаларының өзіндік ерекшелігі мен ұлттық рухани құбылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19

Екінші тарау
2.1. І.Есенберлиннің тарихи романдары және ұлт тәуелсіздігі үшін күрес шежіресі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27

Үшінші тарау
3.1.Тарихи роман табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54
3.2.Тарихи шығармалардың жанрлық сипаты және көркемдік ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..66

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Ғылыми зерттеуде қазақ әдебиетіндегі тарихи романдардың ұлт тәуелсіздігі үшін күрес жолындағы рөлі мен тарихи тұлғалардың образы сомдалуындағы әдіс-тәсілдер мен көркемдік элементтер жүйесі сараланады. Тарихи шындық пен көркемдік шындық сәйкестігі, тарихи тұлғаның тағылымы мен тәрбиелік ықпалы жан-жақты талданып, жүйелі бағаланады.
Бес ғасырлық халық тарихына әр қырынан келіп, тарихи тұлғаларды сомдауда соны серпіліс танытқан I.Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы, Ә.Кекілбаевтың «Аңыздың ақыры» романы, Қ.Жұмаділовтің «Соңғы көш» романдары тарихи прозадағы ізденістің нышаны. Алайда I.Есенберлин, Ә.Кекілбаев, С.Сматаев, М.Махауин, Қ.Жұмаділов, т.б. тарихи туындыларына жаңа уақыт биігінен қарап, жазушылардың коммунистік идеология қысым-қиянатына қарамастан Абылай хан тұлғасын тарихи болмысқа жақындата сомдаудағы ізденіс қырларын, шеберлік шешімдерін саралау, тарихи бейне жасаудағы тарихи деректер мен халық ауыз әдебиеті мұраларын пайдалану тәсілін айқындап көрсету көзделінді. Абылай дәуірінің тарихи прозамызда қалай сипатталғандығы, тарихи кейіпкерге деген қаламгер ұстанымы, көркемдік ізденіс, кейіпкер сомдаудағы шығармашылық тәсілдер жүйелі талданып, салыстырыла бастады. Даңқты қайраткер, көреген саясатшы, талантты қолбасшы Абылай ханның елдің елдігін нығайтудағы, қазақ ордасының тәуелсіздігі жолындағы каһармандық күресі, жорықтары мен саяси істері жайлы тарихи деректер де аз емес, фольклор да мол. XVIII ғасырдағы Бұқар, Үмбетей, Тәтіқара т.б. ақын-жыраулардың толғау, жырларында, тарихи жырлар мен аңыз әңгімелерде Абылай бейнесі және ол өмір сүрген дәуірдің елеулі кезеңдері сипатталды. Алайда, Абылай хан бейнесінің әдебиеттегі көркемдік қырлары мен бейнелеу тәсілдері арнайы өз алдына саралап, талдауды қажет етеді. Тақырыптың өзектілігі осы мақсаттан туындайды. Қазақ әдебиетіндегі тарихи тұлға проблемасы - бүгінгі үрдістегі маңызды да көкейтесті көркемдік этикалық мәселе. Тарихта, тарихи құжаттар, деректерде, фольклорлық мұраларда Абылай қайраткерлігінің бағалануына сәйкес тарихи шығармалардағы Абылай тұлғасының көркемдік шындыққа сомдалу сипатын саралап, анықтау басты - бағыт бағдарымыз.
Жалпы, І.Есенберлин, Ә.Кекілбаев, Қ.Жұмаділов шығармаларындағы тарихи дәуір шындығы, тарихи тұлға бейнесін сомдау тәуелсіздік рухы идеясын пайдалану авторлық бағыт-бағдарлар зерттеудің өзектілігін құрайды. Тәуелсіз Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақ тарихында қазақ ұялатын ештеңе жоқ» деп айтқаны халқымыздың абыройын асқақтатып тұр. Иә, ұлттық тарихымыз ұлттық мақтанышты күшейтудің, отаншылдықты арттырудың қуатты тетігі. Ал отаншылдық сезім - ұлы істердің бастауы. [1.]
1. Назарбаев Н. Тарих толқынында. Астана. 2009.
2. Алпысбаев Қ.Қазақ әдебиетіндегі тарихи шығарма: танымдық және көркемдік.-Алматы,2008
3. Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Санат, 1994. – 312 б.
4. Қыраубаева А. Қазақ әдебиетінің шығыстық қисса-дастандардың түп-төркіні мен қалыптасуы. – Алматы, 1997. –271 б.
5. Ибатов А. Құтбтың «Хұсрау уа Шырын» поэмасының сөздігі. – Алматы, 1974. –37 б.
6. Есенберлин І. Алтын орда. Алматы. Көшпенділер баспасы. 1999.
7. Әуезов М. Әр жылдар ойлары., А. Қазкөрмембаспа.1959.
8. Есенберлин І.. Көшпенділер. Алматы. Жазушы баспасы. 1973. -908 б.
9. Алпысбаев Қ. Тарлант талан тағылымы. Жұлдыз. № 10. 163 б.
10. Дүйсембаев Ы. Ұлы дала ұлағаттары. Алматы. Санат. 2001.
11. Бердібай Р. Жұлдыздар жарығы. А. Білім. 2000.
12. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. А. Ғылым. 2007.
13. Бердібай. Есенберлин ерлігі. Егемен Қазақстан. 2002. 10 шілде.
14. Мәдібаева Қ. Бұхар жырау. Кітапта: Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. Алматы. Қазақ университеті. 2001.
15. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. А. Ғылым.1999.
16. Төреқұлов Н. Нақыл сөздердің тәрбиелік мәні. Алматы. Мектеп. 1971.
17. Нұрғали Р. Телағыс. Алматы. Жазушы. 1986. -440 б.
18. Кенжебаев Б. Шындық және шеберлік. Алматы. Жазушы. 1966.
19. Жұртбаев Т. Тар жолды таңдаған тарлан. Қазақ әдебиеті газеті. 1990 ж. 10 тамыз.
20. Сыдықов Т. Қазақ тарихи романы. Алматы. Жазушы. 1996.
21. Есенберлин І. Жанталас. Алматы. Жазушы. 1973. -320 б.
22. Әбдезұлы Қ. Тарихи тұлғалар және қазақ әдебиеті. Алматы. Жазушы. 2000. -244б
23. Бердібай Р. Бес томдық шығармалар жинағы. Алматы. Қазығұрт. 2005.
24. Қазақ ССР тарихы. Алматы. Қазақстан. 1981.
25. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. Құрастырғандар: З.Ахметов. Т.Шаңбаев. алматы. Ана тілі. 1998. -384 б.
26. Есенберлин І. Қаһар. Алматы. Көшпенділер. 2003.
27. Жұмабаев М. Таңдамалы. Алматы: «Ғылым», 1992. -272 б.
28. Елеукенов Ш. Есенберлиннің мәңгілік өмірі. Алматы. 2005. Жұлдыз журналы. № 5.
29. Ахмет Байтұрсынов. Ақ жол. - Алматы: Жалын, 1991.
30. Майтанов Б. Автор в посвествовательной системе казахского романа.Алматы: Қазақ университеті, 2003.-54б
31. Ысқақұлы Д. Сынталқы. А., «Сөздік –Словарь», 2005. -416 б.
32. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. -Алматы: Мектеп, 1969.-231-б.
33. Әлімқұлов Т. -Кітапта: Жұмаділов Қ. 12-томдық шығармалар жинағы. Алматы: Қазығұрт,2005. 10-том. -641-б.
34. Сыдықов Т. Өңінде тұлпар мінгендер. –Алматы: Қазығұрт, 2004.-212б.
35.Болатханұлы Д. Қ.Жұмаділовтің «Дарабоз» дилогиясы (жанр және поэтика). Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы: Түркістан қаласы, 2007.-111б.,115б.
36.Соболенко В.Н. Жанр романа-эпопеи: Опыт сравнительного анализа «Войны и мира» Л.Толстого и «Тихого Дона» М.Шолохова. – Москва: Художественная литература, 1986.- 7с.
37.Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау.- Алматы: Санат, 1996. -4б.
38. Махауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. Алматы. Ана тілі. 1992.
39. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 128 б.
40. Бердібаев Р. Қазақ тарихи романы. – Алматы: Санат, 1997. – 336 б.
41. Нұрғалиев Р. Арқау. – Алматы: Жазушы, 1991. – 576 б.
42. Сыдықов Т. Қазақ тарихи романы (Жанрлық спецификасы. Типология. Стиль. Ұлттық кейіпкер. Тарихилық сипаты. Поэтика). Филология ғылымдарының докторы . . . диссертация. – Алматы, 1997. – 290 б.
43. Хамзин М. Қазіргі қазақ романы. – Қарағанды: ҚарМУ, 2001. – 205 б.
44.Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі. – Алматы: Рауан, 1997. –223 б.
45. Тарақов Ә. Қазақ әдебиетіндегі тарихи тұлға проблемасы. (Абылай хан бейнесінің көркемдік тағылымы). Алматы: Қазақ университеті, 2004, – 341 б.
46. Кекілбаев Ә. 2 томдық таңдамалы шығармалары.– Алматы: Жазушы, 1989. Т.1. – 400 б.
47.Есенберлин І. Он томдық шығармалар жинағы. І том. – Алматы: Жазушы, 1984.- 400
        
        ОҢТҮСТІК  ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК  ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
Саменова М.
Тарихи романның ұлт тәуелсіздігі үшін күрес жолындағы рөлі
д и п л о м Д Ы Қ Ж Ұ М Ы ... ... тілі мен ... ... 7.02-23 Дипломдық жұмыстың титул бетінің рәсімделуі
Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық институты
(жоғары оқу орнының атауы)
Шығармашылық және жаңа ... ... ... ... тілі мен ... _ ... және әлем әдебиеті __________________________________ кафедрасы
Диплом жобасын (жұмысын) орындауға берілетін
ТАПСЫРМА
Студент___ Саменова М. __ 117-10 тобы ... ... ... ... ұлт ... үшін
күрес жолындағы рөлі______________________________________________
Жоғары оқу орны бойынша «__»_ . 201.____ № ____ бұйрықпен бекітілген.
Аяқталған жобаны (жұмысты) ... ... ... ____05____ 2014__ж.
Жобаның (жұмыстың) негізгі деректері:
Қазақ әдебиеттану ғылымының аса күрделі саласының бірі ... ... ... ... ... ... романдардың ұлт
тәуелсіздігін орнатудағы тарихи ролі ерекше, яғни осы ... ... ... ... әзірлеуге қажетті сұрақтары немесе диплом жұмысының қысқаша
мазмұны:
А) Тарихи ... ... ... ... ... ... ... бір ізге
түсіру.
Б) Азаттық идея, ұлт ... ... ... зерттеу еңбектерін
жинақтау, сараптаулар жүргізу, жаңа ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми-зерттеу жұмысының жоспарын құру, қажетті әдебиеттер тізімін
жасау. ... ... ... қорытындыда айтылатын, зерттелетін
мәселелерді бір ізге түсіру.
Графикалық материалдардың тізімі (міндетті ... дәл ... ... ... ... Қ. Қазақ әдебиетіндегі тарихи шығарма: танымдық және
көркемдік.-Алматы,2008.
2. Қоңыратбаев Ә. Қазақ ... ...... Санат, 1994. – 312 б.
3.Есенберлин І. Жанталас. Алматы. Жазушы. 1973. -320 б.
4. Есенберлин І. Алтын орда. Алматы. Көшпенділер ... ... ... М. Әр ... ... А. ... ... І.. Көшпенділер. Алматы. Жазушы баспасы. 1973. -908 б.
7. Алпысбаев Қ. Тарлант талан тағылымы. Жұлдыз. № 10. 163 ... ... Ы. Ұлы дала ... Алматы. Санат. 2001.
9. Бердібай Р. Жұлдыздар жарығы. А. Білім. 2000.
10. Қирабаев С. Ұлт ... және ... А. ... ... ... Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. А. Ғылым.1999.
12. Нұрғали Р. Телағыс. Алматы. Жазушы. 1986. -440 ... ... Б. ... және ... Алматы. Жазушы. 1966.
14. Сыдықов Т. Қазақ тарихи романы. Алматы. Жазушы. 1996.
15. Әбдезұлы Қ. Тарихи тұлғалар және қазақ әдебиеті. ... ... ... ... Р. Бес ... ... жинағы. Алматы. Қазығұрт. 2005.
17. Қазақ ССР тарихы. Алматы. Қазақстан. 1981.
18. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. Құрастырғандар: З.Ахметов. ... Ана ... 1998. -384 ... ... І. ... ... ... 2003.
Ф 7.02-14 Диплом жұмысын (жобасын) орындауға берілетін тапсырма
Жоба ... ... ... жоба ... бойынша кеңестер
|Тараулар ... ... ... ... ... ... | ... ... ... ... |
| | |ан | ... тарау ... ... |
| | |ар | |
| ... тарау ... ... | ... ... ... ... | ... ... (жұмысын) дайындау кестесі
|№ |Тараулардың аттары, зерттелетін мәселелердің |Ғылыми ... |
| ... ... | |
| | ... ... | |
|1 ... ... | |
|2 | 1.1.Есенберлин шығармалары және оның тарихи ... |
| ... ... |ан | |
| ... | | |
| ... шығармаларынның тарихпен | | |
| ... | | |
| ... ... тән | | |
| ... | | |
| |1.4. ... ... ... | | |
| ... ... мен ... ... ... | |
|3 |2.1. ... ... ... және ұлт|Желтоқсан-қаңт| |
| ... үшін ... ... |ар | |
|4 ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... және | | |
| ... ... | | |
|5 ... ... ... | ... ... күні_______2.10. 2013.______________________________
Кафедра меңгерушісі______________ _ф.ғ.к. Нұрпейісов Н.Ж.____________
(қолы)
(аты-жөні)
Жоба (жұмыс) ... ... _ ... ... Д. _________
(қолы)
(аты-жөні)
Тапсырманы орындауға қабылдады
Студент _____________________ Саменова М. __ 117-10 тобы______________
(қолы)
(аты-жөні)
Ф 7.02-14 Диплом жұмысын (жобасын) орындауға берілетін тапсырма
ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК ... ... және жаңа ... ... мектебі
ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ӘЛЕМ ӘДЕБИЕТІ Кафедрасы
«Қорғауға жіберілді»
Кафедра меңгерушісі
________ ____________Нұрпейісов Н.Ж.
(қолы) ... ___” ... 20___ж .
д и п л о м Д Ы Қ Ж Ұ М Ы ... ... романның ұлт тәуелсіздігі үшін
күрес жолындағы рөлі
Мамандығы: қазақ тілі мен ... ... ... ... ... доцент _________________Болатханұлы Д.
(аты-жөні)
Шымкент 2014
Ф 7.02-23 Дипломдық жұмыстың титул бетінің рәсімделуі
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.................................................6
Бірінші тарау
1. Есенберлин шығармалары және оның тарихи ... ... І. ... ... тарихпен
байланысы............................10
1.3. ... ... ... ... ... шығармаларының өзіндік ерекшелігі мен ұлттық
рухани
құбылысы....................................................................
..............................19
Екінші тарау
2.1. ... ... ... және ұлт ... үшін ... тарау
3.1.Тарихи ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі
тарихи романдардың ұлт тәуелсіздігі үшін күрес жолындағы рөлі мен ... ... ... әдіс-тәсілдер мен көркемдік ... ... ... шындық пен көркемдік шындық сәйкестігі, тарихи
тұлғаның тағылымы мен тәрбиелік ықпалы ... ... ... ... ... тарихына әр қырынан келіп, тарихи тұлғаларды
сомдауда соны ... ... ... ... ... ... ақыры» романы, Қ.Жұмаділовтің «Соңғы көш» романдары
тарихи прозадағы ізденістің ... ... ... ... М.Махауин, Қ.Жұмаділов, т.б. тарихи туындыларына жаңа ... ... ... ... идеология қысым-қиянатына
қарамастан Абылай хан ... ... ... ... сомдаудағы ізденіс
қырларын, шеберлік шешімдерін саралау, тарихи бейне ... ... мен ... ауыз ... мұраларын пайдалану тәсілін айқындап
көрсету көзделінді. Абылай дәуірінің ... ... ... ... ... ... ... ұстанымы, көркемдік
ізденіс, кейіпкер сомдаудағы шығармашылық тәсілдер ... ... ... ... қайраткер, көреген саясатшы, талантты қолбасшы
Абылай ханның ... ... ... ... ... тәуелсіздігі
жолындағы каһармандық күресі, жорықтары мен саяси істері жайлы тарихи
деректер де аз ... ... да мол. XVIII ... ... ... т.б. ақын-жыраулардың толғау, жырларында, тарихи жырлар мен аңыз
әңгімелерде Абылай бейнесі және ол өмір сүрген ... ... ... ... ... хан ... әдебиеттегі көркемдік қырлары мен
бейнелеу тәсілдері арнайы өз алдына саралап, ... ... ... ... осы ... туындайды. Қазақ әдебиетіндегі тарихи
тұлға проблемасы - ... ... ... да көкейтесті көркемдік
этикалық мәселе. ... ... ... ... ... ... қайраткерлігінің бағалануына сәйкес тарихи шығармалардағы
Абылай тұлғасының көркемдік шындыққа сомдалу сипатын саралап, анықтау ... ... ... ... ... Қ.Жұмаділов шығармаларындағы тарихи
дәуір шындығы, тарихи тұлға ... ... ... рухы ... ... бағыт-бағдарлар зерттеудің өзектілігін құрайды. Тәуелсіз
Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақ тарихында қазақ ұялатын
ештеңе жоқ» деп айтқаны халқымыздың абыройын ... тұр. Иә, ... ... ... күшейтудің, отаншылдықты арттырудың қуатты
тетігі. Ал отаншылдық сезім - ұлы істердің ... ... ... деңгейі. Қазақ әдебиеттану ... ... ... М.Махауин, Қ.Жұмаділов, т.б. секілді тарихи
тақырыпқа ... ... ... ... әр кезеңдерде
монографиялық зерттеулерде, газет, ... ... әр ... ... ... көрген сын мақалалар, рецензиялар, естелік-эссе және
зерттеу мақалалар бар. Қазақ әдебиеті тарихында ... ... ... ... ... ... ... Атап айтқанда аталған жазушылардың
«Көшпенділер» трилогиясы, «Аңыздың ақыры» романдары, т.б. осы тақырыпта
жазылған шығармалар ... ... мол ... ... бәрі ... ... деңгейінің жай-күйін аңғартады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті. Диплом жұмысының мақсаты - қазақ
жазушыларының ішіндегі ... ... ... ... ... Қ.Жұмаділов шығармашылығын терең ... және ... ... ... ерекшелігін анықтау. Осы мақсатқа жету
барысында мынадай міндеттерді шешу көзделді:
- Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Жазушы еңбектерінің зерттелуі мен зерделенуін талдау;
- Кейіпкер сомдаудағы суреткердің ... ... ... іс-әрекеті, қимыл-қозғалысы, ... ... ... ... бойлау шеберліктерін саралау;
- Жазушылардың тарихи романдарының қазақ прозасындағы алтын ... ... ... ... ... көздері. Бұл бағытта жазушылардың тарихи
тақырыпта жазған романдары мен ... ... ... естеліктер
пайдаланылды. Жұмыста І.Есенберлин, Ә.Кекілбаев, Қ.Жұмаділов шығармалары,
Осы саладағы Р.Бердібаев, ... ... т.б. ... ... ... ... және ... мақалалар,
диссертациялық және ғылыми еңбектер басты назарда болды.
Зерттеу жұмысының әдіснамалық және теориялық негізі. Қазақ ... мен ... шет ел ... ... ... сын-зерттеу
еңбектеріндегі ой пікірлері, тұжырымдары құрайды. А.Байтұрсынов, М.Әуезов,
М.Қаратаев, Б.Кенжебаев, ... ... ... С.Қирабаев, З.Қабдолов, Т.Кәкішев, Р.Бердібаев, З.Серікқалиев,
Р.Нұрғали, Т.Нұртазин, М.Атымов, Б.Майтанов, Қ.Алпысбаев сынды ғалымдардың
теориялық зерттеу еңбектері мен практика ... ... ... ... мен ... ... алынды.
Зерттеу әдісі. Жұмысты қарастыруда жазушы шығармаларындағы -
кейіпкерлерді, ... ... ... ... ... ... жүйелілік, тұжырым жасау әдістері пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Диплом жұмысының соны сараптамалары
мен тың ізденістері, жаңа пайымдаулары мына нәтижелерден байқалады:
- ... ... ... ... ... ... мен ... тарихи тұлғалары жинақталынып, жүйеленіп,
тұтастай жаңа зерттеу нысанына айналады;
кеңестік кезендегі тарихи романдардағы тарихи тұлға сомдаудағы ... ... ... ... шешімдері, шығармашылық
ізденістері, бұл ... ... ... ... ... ... және ... фольклорды меңгеру
мүмкіндігі, қайшылықты тарихта хандар тұлғасын бейнелеудегі тарихи шындық
пен көркемдік шындық ... ... ... айқындалады;
- қазіргі қазақ тарихи романына тән көркемдік-идеялық құндылықтар,
тарихи тақырыпқа жаңаша бетбұрыс, ... ... ... ... ... ... ... тәсілдері, тарихи романдардың
коркемдік құрылымдық жетістігі дейекті түрде сарапталады;
Образдардың тұлғасының ... ... ... ... ... тарихи деректер мен фольклорды меңгеру үрдісі, тарихи құжаттың
көркем шындықпен сәйкестігіне талдау ... ... және ... ... ... ... ... орта және жоғары оқу орындарында бағдарламалық талапқа сай ... ... ... оқыту барысында, сонымен қатар оқу
құралдарын жазуда және ... ... ... ... ... мен ... ... бағытында пайдалануға болады.
Жұмыстың кұрылымы. Диплом жұмысы дәстүрлі кіріспеден, өзара ... үш ... ол ... ... ... ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Бірінші тарау
1.1. Есенберлин шығармалары және оның тарихи сананы жаңғыртудағы ролі
Жеке тұлғаны туған халқының ауыз әдебиеті үлгілері, тарихи ... ... ... ... ... жан дүниесін жадыратып,
келешекте елін, жерін қорғайтын, бойында ұлттық және ... ... ... ... ... Халқымыздың тарихы, ауыз әдебиеті мен тарихи
шығармалардың ... ... зор. ... берген тәрбие – жас ... деп біз ... өз ... алтын қорынан нәр алып, сусындауға
дағдыландыруымыз керек.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... дейін ең көп роман, ... ... ... ... ... ... І.Есенберлиннің қаламынан туған «Айқас»,
«Ғашықтар», ... ... ... ... ... майданы», «Алтын аттар
оянады», «Көлеңкеңмен қорғай жүр», «Алыстағы арпалыс», ... ... ... ... т.б. ... тың ... жазылып, қазақ
әдебиетінде оған дейін мүлде көтерілмеген мәселелерді қозғаған, соны серпін
әкелген, оқырман сүйіспеншілігіне бөленген туындылар еді.
Ол — ... ... ... болып тарихи зерде тамырына ... ... ... ... ... жол ... ұлт ... азаттық әлеміне ұмтылған жазушы ретінде қазақ әдебиетінің
тарихында оқшау орны бар ... ... ... алты кітаптан тұратын
тарихи эпопеясы сөз өнерінің әлемдік нұсқасына қосылған тарихты көркемдік
пайымдаудың үздік үлгілерінің бірі ... қала ... ... ... ... ... қазіргі дәуірге қатысты идеялар айтылатынын естен шығаруға
болмайды.
Тарихи ... сол ... ... ... ғана ... онда бүгінгі уақыттың да ... ... ... ... өмір ... ... айтқан
кезде, онда бүгінгі рухани тіршілігімізге ... көп ... ... керек. І.Есенберлиннің «Көшпенділер», «Алтын Орда»
романдарын өткенді айта отырып оны қазіргі өмір ... ...... ... эстетикалық актуальдығын арттыратын көркемдік
фактор екенін дәлелдейтін, уақыт рухы көрінетін, жаңа концепция ... ... ...... ... белгілі бір кезеңнің көркемдік сипаты.
Эстетикалық түрде адамның ішкі жан ... ... әсер ... ... болмысын көркемдеп жеткізетін осы әдебиет. Әдебиеттің түрлі-түрлі
бөліністері бар. Соның ішіндегі деректі әдебиет – нақты жайттар мен ... ... ... мен ... ... басым дүниелер төңірегінде
жазылатын шығармалар. Яғни, деректі шығармада өмір ... ... ... онда ... басым. Әдебиеттегі деректілік тарихтың алдына ... ... ... проза, деректі шығармашылық қатты ... ... мен ... тұлғаларды жазуда қаламгерлер тарих зерттеушілерінің
алдын орап кеткен тұстар да аз ... Оның ...... ... ... ... оқитындығында. Өйткені, онда өмір
шындығы бар. Тарихи тұлғалардың өмірі туралы жазылған шығармалар оқырманды
қызықтырады. Жазушылар мен ... ... ... адамдардың
күнделіктері де жеке адамның ішкі жан ... адам ... ... ашып ... ... ... болып табылады. Сондықтан да, әсіресе,
есейген оқырман деректі шығармаларға жүгінеді.
Ал әдебиеттегі көркемдік деген не? Әдебиеттің көркемдігі дегеніміз ... ... ... шындыққа айналдыра білу. Яғни, өмірдің көркемдік
сипатын ... ... ... ... ... ... шындығына біз
сенуіміз керек. Яғни, жазушы ... ... ... Егер ... тек ... өзі ... шындығын жазып, баяндайтын болса, ол қарапайымдылыққа
әкеп соғады да, оқырманды аса ... ... ... ... ... жан ... ашып, көркем образ етіп, типтік тұлға жасайтын болса, ... ... ... жеткен жоғары дәрежесі болып саналады.
Көркем әдебиетте өмірді сол күйінде көрсетпей, ... ... ... ... Сол арқылы өмірді басқаша танимыз.
Бізде өткен ғасырдың 70-жылдарындағы ... ... ... бір ... болды. Мәселен, І.Есенберлиннің тарихи шығармалары
көркемдік пен деректіліктің астасуы негізінен туды. Яғни тарихи ... ... ... ... барып оқырманды қызықтыратын керемет ... ... ... да пайдаланды, деректі қиялы арқылы дамыта келе сол
тарихи ... ... ... ... ... Осы ... көптеген
шығармаларды мысалға келтіруге болады. Көркемдік тұрғыдан келгенде сан мың
оқырман қызыққан Ә.Нұршайықовтың ... ... мол ... ... Онда ... сол ... көркемдік шындығын ашуы, сол ... ... ... ... ... ... ғана детальдар
жазушы қиялы арқылы дамып, сол кездегі ... ... ... ... ... көркем образдар арқылы танып-білдік.
1.2. І. Есенберлин шығармаларынның тарихпен байланысы.
Қазақ әдебиетінің қазіргі кезеңінде байқалатын ұнамды ... — көне ... ... мен ... ... ... ... ақиқатын
айтуға ұмтылу. Сан жағынан алғанда тарихи тақырыпты туындылар жүздің ... ... ... ... біз бұл ... ... емес, көркемдік
тәжірибедегі белгілі бір бетбұрысты айтып ... ... өзі ... ... ... ... даму қажеттерімен, өскелең мәдени, ... ... ... ... ... ... артқан сайын қазіргі халін де, өткендегі
тарихын да, тереңірек, толығырақ ... ден ... ... ... ... ... ... қол жеткен жаңалықтар осы заңдылықтың айғағы
секілді. Солардың кейбіреуін тізіп, санап өтсек те, бұл ... ... бар ... түсінеміз. Қазақстан археологтары бұдан жүздеген жыл
бұрын түрлі себептен қираған, ... ... ... орнын тауып,
ежелгі мәдениеттің қымбат жәдігерлерін жарыққа шығарды. Орта ... ... ... бірі — Отырардың қазылуы, зерттеле бастауы ғылымда көп
соны тұжырым ... ... ... ... Тіл ... ... ... мың жылдық тарихы бар түрік (Орхон — Енисей) жазуының құпиясын тауып
келеді. Кезінде дүние ... ... ... ... Әбу ... ... еңбектері араға мың жыл салып барып өз отаны — Қазақстанда кітап
болып шыға бастауы да ... ... ... белгілі белеңге
көтерілгенін әйгілейтін нышанның бірі. Мұндай мысалдар көп. Мұның ... ... ... ... жолын, көп қалтарысын білуге деген ықыласты оятатын
факторлар.
Тарихи тақырыпты ... ... ... ... кең ... Озық дүниетаныммен қаруланған қаламгерлер өткендегінің қандай
шытырман құбылыстарына да дұрыс талдау жасай алады, ... ... ... сәйкес идеяларды екшейді.
Ол бабалар тұлғасын пайымдап, ұмытылмас ... ... ... ... ... ... ... және болашақ ұрпақтарды
тәрбиелеу үшін ... ... өмір ... Тарихи тақырыпты игерудегі
көркемдік ... бірі де осы. ... ... мен ... ... ... ... байланысты көркем әдебиет арқылы бейнелегенде суреткердің
эстетикалық мұрат-мақсаты қалай көрінуге тиіс, тарихты танудағы ... ... не, ... ... ерекше кұлшыныс құштарлықпен
жазылуы сол ел ... ... өсу ... ... бола ала ... мен ... белгілі бір кезеңдегі бір-біріне өзара ықпалы
болуы мүмкін бе, ұлттық сана-сезімнің ояну эволюциясы ... ... ... тигізетін игі әсерлері қандай ... ... ... сауалдарға жауап іздегенде ғылым мен әдебиеттің тоғысу
сипатын пайымдауға тура ...... тән ... ...... ... отырып, тарихи
кезең сорабын құжаттық куәліктер негізінде қалпына ... шын ... ... әрекетін қаз-қалпында баяндау. Тарихшы жорамал мен ... кіре ... Тек ... ... жиі кездесіп тұрса және оны айқын
көрсеткен жағдайда ғана оның әңгімесі эстетикалық құндылыққа ие болады. Бұл
орайда тарихи зерттеу ... өзі ... ... ... ... тарихи жинақтау әлемді танудың эстетикалық және теориялық өзіндік
синтезін қамтиды.
Тарих пен көркем шығарманың арақатынасын ашу – ... ... ... ... ... ... Ол ... алғаш тереңірек сөз ... ... Ол ... ... былай деп жазады: «Ақынның
мақсаты – шынымен болғанды емес, не ... ... ... ... ба, ... осыны жеткізу. Тарихшы мен ақынды бір-бірінен өлең
өлшемін колданады, ал екіншісі қолданбайды деп ... ... ... жатқызуға болар еді, ... ғана олар ... ... ... ... еді; бірақ олардың айырмашылығы мынада:
біріншісі өмірде болған оқиғаны айтса, екіншісі болуы мүмкін ... ... ... да ... ерекшелігі – ол тарихқа қарағанда маңызды
әрі философиялық мәні бар ... ... ал ... жалпы халық жайлы
айтады». [2.66.]
Бұл ... ... ... терең талдауға ие болды. Оның
пайымдауынша, тарих ғылымы еш нәрсені алып ... ... құқы ... ... ... айту ... [3.372] Алайда ... қиял ... рөл ... ... ... ... ... және оны түсінуде тарихшының интуициялық пікірі айқын
көрінеді.
Әдебиет әлеміңде тарихи дәуірлер мен ... ... ... ... ... аз емес. Бұл ретте А.Толстойдың, М.Әуезовтің,
М.Айбектің, В.Шишковтың, В.Янның, ... ... ... т.б. ... еске ... те ... ... туындылардың молдығы және бір-бірінен өзгешелігі соншалық —
олардың өзі тарихи ... ... ... ... ... ... ... ішінен тарихи роман, тарихи-биографиялық роман, тарихи
революциялық роман, ... ... ... ... ... салалар
жіктеледі. Бұлардың бәріне ортақ ұқсас сипаттар да, материал мен авторлық
идеяның аңғарына байланысты ... ... де ... ... ... ... өз ішіндегі айырмашылықтарды елемей, бір ғана
өлшеммен жалпылама қарау шындықты ашуға көмектеспейді. Ол ... ... ... ... ... үкім айту ... ... кезде әдеби оқырман жұртшылықтың назарын аударған жазушы ... ... ... ... ... (1971) романы, жазушы
қаламынан ... ... ... ... «Қатерлі өткел», «Ғашықтар»,
«Қаһар», «Алтын құс» ... ... ... тың ... ... адам тұлғаларымен де қызғылықты, елеулі шығармалар екені әркімге
аян. «Айқас» ... үшін ... ... ... ... сыйлығы
берілуі, «Алтын құс» романы бұл айтқанымызды сипаттайды. «Қатерлі ... КСРО ... ... ұсынылып, бүкіл одақтық оқырман
ілтипатына ілінуі кездейсоқ болмаса керек. Ал ... ... ... ірі деңгейін жұртшылық жақсы түсініп қабыл ... Бұл ... ... тарихи тақырыпты игеру жөнінде батыл жаңашылдық көрсетті. Аз
жылда тақырыбы, проблемасы түрлі-түрлі оншақты ... ... ... ... ... ... мен ... айқын аңғарта алады.
I.Есенберлиннің «Алмас қылыш» романы көне тарихтың ... ... ... ... ... Романның оқиғалық негізіне сонау XV
ғасырдағы ... ... ... құру ... ... ... ретінде аты тарихқа белгілі хандар, ақын, ... ... ... ... бұл ... деген заңды қызығу тудырады. Өйткені
әдебиетіміз қанша өсті, өркендеді дегенмен, бізде соңғы ... ... ... ... ... ... ... суреттелген емес. Мұндай жағдайда
халық тарихындағы аса ... ... ... ... рет таныстырған
шығармаларға әділдік пен ықыласымыз да айрықша болуға тиіс.
Өзіміз әрдайым үлгі тұта ... орыс ... ... ... мол ... салыстырып қарағанда, біздің олқы жерлеріміз
жоқ деп те айтуға болады. ... ... ... пайым-парасаты бар
адамның, қай-қайсы да тарихтың ұзын жолын, негізгі ... ... ... ... ... ... ... танып білуді өзіне
парыз санауы қажет, себебі ... ... ел ... ел ... жақсы түсінуіміз қажет. Тарихқа деген көзқарастан адамның
білімділігі мен ... ... ... деп ... ... ... болса керек.
«Алмас қылыш» романы - тарихтың аса қызық та ғибратты бір ... ... ... ... ... шығарма. Шығарманы дәл
осылай бағалаған филология ғылымының докторы ... ... ... ... жарияланған мақаласын және басқа көптеген авторлардың
жылы лебізін ... біз ... ... ... зерттей отырып айтуды жөн көреміз.
Біздіңше, I.Есенберлиннің «Алмас қылыш» романының жұртшылық үшін ең
маңызды жері — өзге ... ... ... өзі де әлі ... ... ... болмаған кезең — XV ғасыр оқиғаларын роман-хроника түрінде
тұңғыш рет жүйелі өріп, аса көп керекті мағлұмат бере ... ... бұл ... ... XV ... ... пен Керей бастаған қазақ рулары
Сарысу, Шу, Талас өзендерінің алқабында, Мойынқұм бойында алғаш рет ... ... ... ... деректен өзгені біле бермейтін. «Алмас қылыш»
тарих кітаптарында жазылған ... ... ... ... ... ... оқиғалардың хронологиялық ізіне түсе отырып, кеңінен ... Бұл ... ... түрлі кітаптар, қолжазбалар, шежірелер
арасында шашырап жатқан анық фактілерден құралғандықтан және ... ... мұны ... деп ... ... ... осындай жанр, форма әдебиетте өмір сүруге, орнығуға әбден хақылы.
Жанрдың келбетін тек автордың субъективтік ниеті ... ... ... материал өзіне сай форма іздететінін көреміз. Егер «Алмас
қылыштың» осындай жанрлық ... ... ... да сол ... ... ... болады.
Тарихи шығармаларды талдау кезінде «Алмас қылыш» туралы ... ... ... бітімі ескерілмей жүргені байқалады. Үлкен
әлеуметтік-психологиялық романдарға қойылатын шартпен ... ... ... тән емес ... іздеу ақиқатқа жеткізбейді. Шығарманың
жетістігін де, кемшілігін де жанрдың ішкі заңдылықтары тұрғысынан зерттеген
жөн. Роман-хроникада тарихи оқиғалардың ... ... орын алуы ... жеке ... ... бастан-аяқ түгелдеп айтып шығу бірден-бір
шарт бола бермейді. Тарихи ... ... ... адамдар, топтар
өмірімен табиғи бірлікте әңгімелей білу, сол арқылы әрі ... әрі ... ... алып бару бұл ... ... ... саналуы керек.
I.Есенберлин, біздің түсінігімізше, осы талап деңгейінен табыла білген.
Автор бұл шығармасында тарихшылық пен ... ... ... ... жағынан алып қарағанда да «Алмас қылыш» әдебиетімізге өз нақышымен
қосылған жаңалық деп қараймыз.
Романда Дешті Қыпшақтың ... ханы ... ... келген
қазақ руларының жеке қазақ хандығы қол астына ... ... ... себебі, мен салдары, бір жағы Әбілхайыр, ... жағы ... тақ пен тәж үшін ... ... мансаптары үшін халық
бұқарасын пайдалану тәсілдері, хан ордасындағы ... ... ... ... тізбегі романның екі бөлімінде толық баяндалған. Осы тарихи
шығарманың бірінші ... ... ... екіге бөліну жағдайын
көрсетуге арналса, екінші бөлімінде жаңа қонысты ... ... ... ішкі-сыртқы жауларымен кескілескен күрес үстінде шынығып, ширау
процесі, бұл жолдағы қыруар кедергілер мен ... ... ... өзі ... ... ... пен деректіліктілігінің
дәлелелі сияқты.
Бұл романда желі тартып ... ... идея — ... ... ... ... ... ынтымақ құру идеясы. Жазушы тарихи ... ... ... мұндай бірліктің аса қатал өмір сынында, өлім мен өмір кезек
алмасқан алмағайып, аласапыран ауыр жағдайда жүзеге асқанын, ... ... ... ... кім, сатылғыш, дүниеқоңыз дүшпандар кім екенін
тайға таңба басқандай тізіп береді. Өз ... ... көп ... оқырман үшін мұндай мағлұмат өте қажет. Бұл айтылғандар ... ... мәні зор ... ... ... ... XV ғасыр оқиғаларын, оның алдындағы бірнеше жүз жылдық ... ... ... ... бір ... көлеміне сыйғызып айту оңай шаруа
емес. Автор, әлбетте, сол замаң шьндығын түрлі ... ... ... ... ... сүйенген. Шығыстың, батыстың бұл
тақырыпқа қатысты көп ... ... ... ... ... шежірелерін
ақтару, қазіргі тарихшылардың ізденістерін есепке алу көп уақыт пен қажырды
керек ететін жұмыстар. Мүндай шығарма жазған авторға тек ризашылық ... ... ... ... ... хан, ... ... рас. Бірақ
бұған қарап ел билеушілері ... ... ... әсте болмайды.
Қаһарманның бойындағы қасиетін ірілеп көрсету — оны мадақтау ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым
айқындалып шыққан тұлға — Әбілхайырды алсақ, автор оның ерлігін де, қулығын
да, қаталдығын да ... ... ... ... ... ... ... Шайбани, Бұрындық мінездері де диалектикалық ақиқатымен
берілген. Автор белгілі бір қаһарманды не әдейі жақсы ... не ... ... көздемей, оқиға мен мінездің объективтік ағысын қаз
қалпында көрсетеді. Бүкіл Дешті ... ... ... бір ... ... ... ел басшысы болса, екінші жағынан, өз мақсаты
жолында ешбір арамдық, азғындықтан тайынбайтын ... қол, ... ... етіп ... ... Өзге ... бойынан да бейненің жан-
жақтылығын ... ... ... дәріптеді» делінетін кейбір қаңқу
сөздер мен пікірлер көркем шығарманың табиғатың елемеуден туған көрініс деп
ойлаймыз. Патша, хан ... тек ... ... ... ... бір ... ұғымның ғылыммен, көркемдік шындықпен қатысы жоқ.
І.Есенберлиннің «Алмас қылыш» романында ... ... ... ... деп санаймыз. Шығармада тап тартысы емес, хандар, билеушілер
арасындағы тартыс шындыққа орай алғы ... ... ... ... ... мен ... талдауға, бағалауға әлеуметтік тұрғыдан келген. Бұл
— мәселенің бір жағы екенін көруге ... Онан соң ... ... ісі де, күші де ... ... сәйкес екендігін көрмеуге
болмайды. Әбілхайыр хан нақақтан жазалаған кедей жылқышы Орақ ше? Бұл ... ... жүк ... ... ... Орақ тұлғасы романның көп
жерлерінде қайталап елес ... ... ... ... ... ... ше? Асанқайғының Бердібек пен Әбілхайырға арнап айтылған әрі нақыл,
әрі қатал сын сөздерінде нағыз ... ... ... ... Дана ... ... мен Қотан айтысына төрелігі де таза халықтық сана нышаны.
Шығарманың екінші бөлімінде бұл әйгілі жыраулар тағы да үлкен ... ... ... ... ... ... ... ескертіп отыратың
орайы шығарманың өн бойында кездеседі. Бірінші бөлімнің эпилогында бұл
мәселе аса ... ... ... ... ... ... мен
Жәнібек елін шабамын деген екпінін қарауындағы халықтың наразылығы су
сепкендей ... ... ... Қоқыш, Тәкежан, Күйгенбай секілді қарапайым
адамдардың қайсарлығы жалт етіп ... ... Саян ... ... ... ... ... әрекеттері де ханға қарсы халық
айбарының көрінісі деп санаймыз. Тіпті, Әбілхайырға адал ... етіп ... ... ... де ... қасиеті елес береді. «Жоқ, алтын
періштеге де, құлға да ... ... ... хандарға керек» — дейді ол.
Жазушының ... ... ... ... кейде монолог, кейде тікелей
түсіндірме түрінде өрілген. Бұл тарихи ... ... ... ... ... айтқанда, білместік. «Мемле-кет шаңырағын
халық көтерген» — автордың дүниетаным дұрыстығын бұдан артығырақ етіп айту
қиын.
Романның кейбір ... ... ... атадық. Мұңда халықтың
жақсы қасиеттерін бойына дарытқан Қобыланды, Қазтуған, Қотан, Саян, Орақ
секілді ұнамды ... ... ... ... дәлелі екенін көруге
болады. Бұлардың әрқайсысы өз орнында ... ... ... ... тек
мазмұнымен ғана емес, нысандық ізденістерімен де маңызды шығарма. Автор,
мәселен, ... ... ... келе жатқан үстемдігін, содырлы-сойқан
істерін өткенді шолу ретімен мәлімдейді. Жүздеген ... ... ... ... ... ... тынымсыз талас-тартысын қайта
елестету үшін дәл ... ... ... ... ... ... ... болмысын Қазтуған мен Қотанның айтысы арқылы
көрсетуі жаңаша көркемдік әдіс деуге болады. Екі ақын ... ... ... ... ... ... белгілі. Сон-дай-ақ Қотан
мен Қазтуған айтысы қазақ елінің сан ғасырлық өмір, күрестерінің сыры ... ... ... ... ... баяндай отырып, кейініректе
болатын жайлардан хабар айту ... ... ... ... ... бірі. Мәселен, Мұхаммед Шайбанидің бала кезін көрсеткен
тұста оның келешектегі ... мен ... да қоса ... қою ... ... ... ... Мұның өзі «Алмас қылыш» өз жанрында елеулі
туынды, мазмұны мен нысаны қабысқан шығарма екенін ... ... және ... ... даму ... ... ... «көркем қиял» мен «көркемдік болжам» өнердің әр
дәуірдегі даму процесінде күшті ... ... ... ... ... ... айтуынша, қиял – суреткердің реалды шындықты дәл
өмірдегідей, өмірді қаз-қалпында суреттеуден ауытқу құралы. Ал ... ... ... көп ... ... ... ... суреттеу тәсілі. [4].
Әдебиет жайлы айтылған пікірлердің тарихына көз салсақ, ... ... ... ... ... ... өкілдерінің пайымдауынша,
көркем образ жасаудың бірден-бір тәсілі – сол ... Бұл ... ... ... ... ... ... қиял мен болжал жөнінде
арнайы әңгіме ету – ... ... Ол ... ... әлі ... жоқ, ... ... да жалғаса берері сөзсіз. Өйткені дүниеге
келген әрбір нағыз көркем шығарма өзінше ... әр ... ... ... мен ... пайдаланудың өзінше үлгісін жасамақ. Осыған байланысты әр
шығарма жөнінде сөз еткен кезде зерттеушілер өзінше жаңа бір ... ... жаңа ... ... тың ... ... «Бұл ... халық
өмірінің, ел тарихының құнарлы кенін қопарған тегеурінді дарын» [5.302.] -
І.Есенберлиннің тарихи эпопеясына да ... ... ... ... ... көз ... шығармадағы көркем қиял мен тарихи шындықтың ара қатынасы мәселесіне
ылғи да назар ... ... Бұл ... «қиял мен болжалдың» жалпы
теориясы, оның ... ... ... ... белгілерін
анықтаудағы қызметін пайымдауға талпыныс жасалады. Көркем қиял – дүниені
өнерде, өнер әлемінде ... ... ... ... ... Өмірлік негіз
бен көркемдік қиялдың тоғысынан тұратын ... ... өнер ... ... ... көркем қиял – өнердің табиғатын анықтайтын басты сипат.
Сондықтан да шығарма жазуда жазушы өзінің ... ... ... туғызуды, содан соң барып оны көркем бейнелеуге ... ... ... ... ... ... өмірде нақты болған тарихи
тұлғаны кейіпкер етіп алып, жазып отырған күннің өзінде, сол тарихи ... ... ... ... күйде көшірмейді, оның басты қасиеттерін,
өміріндегі үлкен әрекеттерін негіз ете отырып, өз ... ... ... бағындырып, жаңа әдеби тұлға жасайды. ... ... ... ... етене жақын, алайда көбіне құжаттық шығармаларға
тән болып ... Бұл ... ... ... әдебиетші
А.П.Александрова өз ойын былайша білдіреді: «Көркем қиял – ... ... жеке ... мен ... іс-қимылы арқылы енеді,
сонымен қатар романның құрылымы, оның образдарының жүйесі типтендірудің
мәні – ... ... ... ... ... бағынады. Көркем
қиял жазушының шығармашылық қиялының негізінде жатыр, мұнда көркем болжал
бар және сонымен қоса жасалған әлемнің ... ... ... тілі ... ... сөз. ... алғанда, роман тілі тартымды,
табиғи, жатық. Әңгіме тек жекелеген қонымсыз сөздер мен ... о да бір паш ... ... бастаған соң», «жан аямас қастын»,
«ғажайып қан төгіспен» т. б.) жөнінде болса бір ... Әр ... ... жазу ... сөз талғамы басқа-басқа. Оның үстіне тілдің ағыны мен
ажары әрдайым нақтылы оқиғаға, идеяға байланысты өзгеріп отырмақ. Оңды ... ... ойды ... дәл, табиғи, үйлесімді бере білген тіл.
1.3. I.Есенберлиннің шығармаларына тән жаңашылдық
I.Есенберлиннің ... ... ... — оның ... ... ХҮ-ХҮІІІ
ғасырлардағы тарихынан жазған трилогиясының бір бөлігі. Архив тереңінде
қозғаусыз жатқан неше ... ... ... ... жинап, тарихи адамдар
тұлғасының диалектикалық шындығын ашатын көркем шежіре, тартымды роман
ұсынған ... ... ... қалың оқырманын — шын сыншысын тауып
отыр. Жазушы үшін бұдан ... ... ... ... ... ... (1969) атты ... қазақ әдебиетінде
тарихи тақырыпты игеру тереңдеп келе жатқанын әйгілейтін шығарманың бірі.
Мұнда ХІХ ... 30-40 ... ... ... ... сол ... ... түрлі топтардың, адамдардың жай-күйі
әңгімеленеді. ... сөз ... ... заманның әлеуметтік, экономикалық,
саяси ахуалын, қозғалыстың ... мен ... ... ... солардың
диалектикалық көркем шындығын көрсетуді ... ... ... қатар
романнан көркем шығармаға ғана тән көп ... ...... ... мен ... ықыласы мен мұратын, кейіпкерлер
тарихы мен тағдырын табамыз.
Суреткер өзінің көзқарасын төтелей ... ... ... ... ... жіберіп, еркін сөйлеткен. Сондықтан да оқырман автор
ұсынған ... ... ... ... ... бағдарлап, бағалауға
мүмкіндік алған. Роман тарихи адамдарды көрсетуде жаңа қадам ... ... ... ... ... ... мен үкімдердің
тасасында талай өмір, қайшылық арпалыстары жатқанын танимыз.
Ілияс Есенберлиннің ... ... ... ... ... ... ... қозғалысы, халықтың осындай серпінін пайдаланып,
қазақ даласында тәуелсіз хандық орнатуды мақсат еткен Кенесарының ... мен ... ... ... ... ... боп келе
жатқан елі мен жерінің бостандығы үшін ... ... ... ... ... сан ... адам ... көрсетілген.
Автор тарихи адамдардың талай тайталас күрестерін нақтылы көрсете білген.
Кенесары Қасымов ... ту ... ... неге ерді деген ... ... ... екі тарауында нанымды берілген. Шұрайлы жерден
айырылып, патшаның ... ... ... ел ... ... соңынан еріп
кетерлік жағдай туғанын тарих мысалдары да ... ... ... да ... ... қарама-қарсы күштердің қақтығысын қатар
алып, шындықты толық ашуға ... ... ... ... ... алғашқы тараудан да осыны көреміз. Патшалық тепкісінен қаша
көшкен елдің бастаушысы Сейтен батырдың қасында келе ... ... ... екі ... адам ... ... сездіріледі. Бұдан қазақ еліне деген
тұзақтың әр жерден құрылғанын да көруге ... ... ... ... ... ... көлеңкедей қалмай сансыз сатқындар да жүру
отарлаушылықтың көнеден келе жатқан әдісінің бірі ... ... ... қолға
түсіп мерт болған Сейтен батыр тағдыры бұл күрестің қиындығынан да ... ... ... роман қазақ халқының қиын ахуалының сан
түрлі қырларын кең қамтып елестетеді. Соның бірі — Қоқан, Хиуа ... ... ... боп ... оңтүстік қазақтарының жай-күйі. Түбінде Ресей
патшасынан қауіп келе жатқанын сезгенімен, Орта Азия хандары қазақ ... ... ... ... ... оны талан-таражға салатын сәтті күтіп
отырған. Бегдербектің жәрдем, кеңес ... ... ... ... ... ... өлтіріп жібергенін суреттейтін тарау
осы ақиқатты түп-тереңімен ашады. Әрі қорқақ, әрі қу, ... ... ... ... ... ... бейнесі жасалған деуге болады.
«Қаһар» романында Кенесарының және оның ... ...... ... өмірі мен іс-әрекеті мол шындығымен көрінген.
Әсіресе ... ... ... ... атап айту ... ... ... шытырманды тарихи шындыққа сәйкес ашып көрсете алған.
Халықтың патшалыққа қарсы наразылығын пайдалана білген, намыс үшін ... да ... ... ... келбетін деректі
дәлелдей білген.
Автор Кенесарының жеке басындағы ерлік пен ... ... ... ... аңғартады. Мәселен, ол Саржан мен Есенкелдінің
құшбегі Бегдербек қолынан ... мерт ... ... ... ... деген Қасым төренің тілегін іштей қабылдай тұрса да, соғысқа шығуға
ертерек ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен ерлігі, баласы Садықтың батылдығын сынаған тұсы, өзіне
ерген баһадүр ерлердің бірі — ... ... риза ету ... ... ... ... билік айтуы сияқты түстар бұған дәлел.
Кенесары бастаған ... ... ... ... ... Басықараның, Жанайдардың, Бұхарбайдың ерлік эпизодтары да
айтылып отырған.
Романда Ресей ... әр ... ... де ... ... ... әсіресе Қараөткелдің аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендиннің
халыққа қаны қас мейірімсіздігі мен мансап үшін арын ... ... ... Жеке ... азғындықтың шегіне жеткен бұл адам ... ... ие ... көп елді күшпен, айламен ұстап
тұрған. Қоңырқұлжа елдің бас көтерер адамын қаралап ұстап ... ... ... ... сатып, кез келген опасыздыққа барады. ... ... ... тірек еткен жергілікті әкімнің жексұрын жиынтық типін жасай
алған. Қоңырқүлжаның әйелі Зейнеп, баласы Шыңғыстың ... да ... ... ... аша ... Аңыз бен ... тарих тізбегін үлкен
тарихтық идеялар мен ірі ... ... ... талабына жұмсай
білуі, тарих пен көркемдікті айырғысыз тұтастыққа жеткізуі, өткен кездер
хикаясынан бүгінгі қауымға ... ... ... ... тәжірибесінен үлгілі
сабақ, өнегені алға тартуы жағынан I.Есенберлин романы қазақ әдебиетінде
ерекше орын алады. ... ... ... ... тарихи зерттеулердің
өзінде жүйелі баяндалып, толық танылып болмаған заман, адам ... жаңа ... ... айта ... ... ... ... әдебиетін
байытатын, танығыштық, тәрбиелік мәні зор туынды.
1.4. ... ... ... жанрлық ерекшелігі мен ұлттық
рухани құбылысы
Сөз болып отырған романның жанрлық ерекше бітімі бар дедік. Мол ... көп ... ... ... ... бір ... көлемінде мүмкін
еместігін ескерген автор негізгі күшті баяндау мен айтуға салады. Бірақ ... ... ... бояулы, нақышты, адам мінезі мен ... ... паш ете ... ... қызықты, ғибратты әңгіме. Қаһармандардың түр
келбетіде, сөйлеген сөзі де, ойы да тартыс, қайшылық ... де ... ... ... кеткен. «Жанталас» романының бүкіл оқиғалық,
сипаттамалық, талдау, көркемдеу жүгін екі ғана ...... мен ... ... жырау әңгімесі арқалаған. Осыдан барып шығарма айтушы қызметі
маңызды орынға шығады. ... ... ... да ... баяндаушының
дәнекерлігі елеулі орынға ие. Дегенмен, «Жанталаста» ... ... ... Бұл ретте жазушының ауыз әдебиетінің өміршең ... ... атап ... ... ... ертеде эпосты, жырды бір емес, екі ... ... ... ... ... ... әдет болған.
«Жанталаста» тарихи оқиғаларды кейде Бұхар жырау, ... ... ... ... сол фольклор тәсілін еске салады. Бұдан, әрине, ... ... ... ... ... ... ... «Жанталастың»
құрылысы мен қалануында фольклордан дарыған әдістер кездескенімен, талдау,
мінездеу, даралау тәсілі жаңаша, реалистік ... ... ... ... ... секілді, оның көркемдеу тәсілдері де
жалаң көшірілмейді. Әрбір қаламгер өзінің алға ... ... ... ... мен ... орай ауыз ... бай қазынасынан нәр
де, түр де іздеуге ерікті. Сондай сәтті ... ... ... ... болуына, талай заманның шындығын шолып көрсетуге
көмектескен. І.Есенберлиннің тарихи шығармаларында тарихи ... ... ... ... ... ерекшелігі өз алдына жеке бір ... көп ... ... ... құралғанын көреміз. Ел арасында
айтылып қелген аңыз, әңгіме, тәсілді суреткер еркін пайдаланған. Ал ... ... ... ... ... ... ... сүйегін
қалаған. Сонымен, «Алтын Орданың» ... ... ... ... және аңыз ... тұрғанын алдымен айтқан болар едік. Бірақ
қанша қызғылықты, шыншыл, маңызды болғанымен, шежіре мен тарихи аңыз роман
міндетін атқара ... ... Міне осы ... ... әңгімешіге
жазушы өнері қосылған. Егер тарихи аңыз әңгімелерде құбылыстардың тізбегі,
кезегі, ... ғана ... ... ... ... психологиялық
талдау олардың ішкі себептерін аша түскен. Сөйтіп «Алтын Ордада» фольклор
мен жазба ... ... ... ... бірін-бірі толықтырған, бірі
екіншісіне сәулесін ... жаңа ... ... ауызекі және жазбаша
әдебиеттің жақсы мүмкіндіктері ... ... ... ... бойында
халық санасында екшелген тарихи аңыздың өзі бағалы, тартымды шығарма ғой.
Өткен тарихты майын тамызып ауызша айтып ... адам ... ... ... Ал оның ... ... әдебиеттің талдағыштық, аналитикалық сыпаты
қосылғанда құбылыстардың нағыз диалектикасы көрінеді. Трилогияда тарихи
аңыз ... ... ... ішкі ... ... ... - ... аңыздың жаңа түрі, аңыз роман, шежіре ... ... ... тағы да бір ... ... танығандай
боламыз. Аса күшті, тамырын тереңге тартқан дәстүрі бар қазақ ауыз ... ... көп ... ... ... ... ... тапса қар жанады» дегендей, тарихи аңыздың тарихи романға ... ... ... ... ... көреміз. Міне мұндай
шығармаларға «таза» ... ... ... қалыбымен келсек, көп
мәселеге түсінбей қалуымыз мүмкін. Халық ... ... ... ... ... тәсілі жазба әдебиеттен өзгешелеу екенін мойындасақ, сол
аңыздар роман құрамына қосылғанда да өзінің әуел бастағы қызғылықты, ... ... ... заңды. «Алтын Ордада», бүдан бұрынғы
«Көшпенділерде» де ... ... ... ... табиғатын да
сол материалдың фольклорлық табиғаты мен көркемдік ... ... ... өзі ... ... ... өте кең, ол қажет ... ... кез ... ... ... мен ... бойына сіңіре алады деген
сөз. Егер «Алтын Орданы» алдын ала межеленген схема ... ... ... ... сөз еткіміз келсе, оның осындай ерекшелігін тануға тиіс
боламыз. Ауыз ... көп ... осы ... ... ... ... ... келе жатқаны да олардағы ірі тұлғаланған, сом
сурет бейнелерге, халық санасы мен ... ... ... еді. ... ... әдебиет стихиясына араласқанда мәнін жоймай, қайта жаңа
қырынан жарқырап ... ... ... аңыз бен ... қиял мен
әлеу-меттік талдағыштық неғұрлым батыл араласқан сайын шығарманың көркемдік
шындығы арта түседі.
«Алтын Ордада» халық аңызында, эпоста аты аталатын ... ... ... ... ... ... аңыздағыдан романдағы Әмір
Темір анағұрлым күрделі болып көрінеді. Эпостың қаһарманына ... ... ... романда неғұрлым толық та, нанымды да. ... ... ең ... ... бірі ... ... кезде Тоқтамыс
ханға қарсы күресте халық алдында беделге ие болғандығын, «ел ... ... ... ... сол ... шыққанын, кейіннен қолына билік тиген
кезде ол зорлықшы жанға айналғанын баяндайды. «Көп ... ... ... көп ... ... ... танады. Ал билік деген бір асау
тұлпар, ауыздықтап ... міне ... бой ... ... сені ... ... де оп-оңай. Ал Едіге осы тұлпардың үстіне мінген күннен-ақ оны
ауыздықтап үстап, ... ... ... жүргізудің орнына шапқан ... келе ... ... ... ... ... ... соғұрлым өсе түссін
деді. Тен-текті тентек ... ... ... ... ... ер-жүрек,
кешегі әділетті саналған Едіге енді осы тентекке ұқсай бастады». ... ... ... Асан ... ... жыраудың іс-әрекеттері де халық
санасында орныққан деңгейде алынған, олардың артына қалдырған аталы сөздері
қандай ... ... ... ... және ... ... ... «Алтын Орда» трилогиясы халқымыздың тарихына, тағдырына
тікелей қатысты болған бір ... ... Орда ... оны ... ... мен ... ... тарихтың қозғаушы күші бұқара халықтың
басып өткен жолынан мол мағлұмат беретін тағлымды, тартымды шығарма.
«Жанталас» романында халқымыздың бірнеше ... бойы ... ... ... ... пен тәуелсіздік үшін күрестері кейде шежіре,
бірде аңыз ... ... ... ... айтқанда, мұнда. көркемделген
тарих немесе тарихи-публицистикалық очерк сипаты басым. ... бәрі ...... ... ... ... ... көпшілік
бұқараның мұндай жанталаста шешуші рөл атқарғанын ... ... мен ... ... жеке ... ... атқармайды.
І.Есенберлин сол тарихи аңыздардың дәнін, негізгі ұйтқысын және ... ... ... халқының жоңғар басқыншыларына қарсы күресінің елеулі
фактілерін, азаттық үшін ... ... ... ... ... тарихтың ғибратын, тәжірибесін оқырман алдына деректілікпен жайып
салады. Демек, тарихи оқиғалар мен ... ... ... ... ... ... ... қаралады.
Бұхар жырау әңгімесінде де тарихи құбылыстардың бағасы бүгінгі
түсінігімізге орайлас ... ... ... ... тек
XVII—XVIII ғасырлардың тарихнамасы беріліп қоймай, олардың сыры ... да ... ... ... ... шындыққа түскен желісі
беріледі. Атап көрсетерлік бір мәселе сол - шығармада деректер мен ... ... ... ... деңгейіне көтерілген. Кейіпкерлердің
іс-әрекетінің нақтылы жүйесін ... сол ... ... ... ... психологиялық талдаулардан гөрі тұжырымдап, шолып, шежірелеп айту
басым шыққан. «Жанталастың» ... ... ... осы ... ... ... Шы-ғарманың ұтымды жерінде, кейбір
жетіспеушілігін де оның ... ... ... ... ... әдебиетінде аңыз-роман, роман-хроника немесе көркемделген тарих
деп атарлық жанрдың пайда болуын кездейсоқ, таң ... ... ... ... Ауыз ... дәстүрі бүгінге дейін қатарласа өмір сүріп
келе ... ... ... мұндай «аралас» жанрлардың орын алуының өзі
заңдылық. Қазақ ауыз әдебиеті өзінің бойына қаншама ... ... ... ... ... белгілі. Мұнда көркемдеу мен типтендірудің
неше алуан кесек үлгілері, кейде бедерлі ... ... ... ... ... бірқатары халықтық романдар тәрізді. Оларда әлеуметтік,
таптық сипат, адамдар ісіне дәл, нақты ... жиі ... ... ... жазба кәсіби әдебиеттің қажетіне жарату І.Есенберлин сияқты
қаламгердің ... ... деп ... ... ... — сөз болып отырған роман. Оқиғаны тартымды,
тығыз, әсерлі етіп ... ... ... мен ... ... тұстар бар екенін ұлы суреткеріміз М.Әуезов ерекше нұсқап
көрсеткен еді. Ол: ... ... ... ... қаншалық бөгетсіз,
сатысыз көп қор құйған болса, бүгінгі ... ... да ... ауызша
әңгімесі сондайлық жатық жолмен көп араласып, қабысып жатыр» деген ... Бұл ... ... ... ұлы ой бар. ... ... прозасында
ауыз әдебиетінен «ауысқан» белгілерді тек ... ... деп ... ... ... қалай қызімет етіп тұрғанына, көркемдік кестелерге
қаншалық жарастық тауып, кірігіп кеткендігіне қарай сөз ... жөн ... ... ... ... ... ... түсіндіру
жөнінде авторлық тұрғы берік сезіледі. Халықтың тарихтағы шешуші ... ел ... ... ... ... ... ... жазушы ерекше көңіл бөлген. Романда хандардың жорықтары халық
қолдаған кезде ғана ... ... ... ... ... ... қайраткерлерге шежіренің, аңыздың берген бағасымен қалмай,
сол ... ... не ... ... ... ... ... шығуға
автор ыждағат жасаған. «Жанталас» өзіне тақырыптас «Алмас ... ... ... үлкен эпопея деңгейіне көтеріледі.
I.Есенберлин романдары ұлттық рухани өміріміздің де құбылысы болды дей
аламыз. Өткеніміз туралы бүл кезге ... ... қана ... ... ... ... елдік дәстүріміз, ғасырларға созылған, шытырманға
толы тарихымыз бар екенін көркем әдебиет көлемінде ... ... ... ол ма? Бұл ... ... тарихи еңбектерде шешімін тауып болмаған
немесе басы бірікпей, шашыранды түрде жатқан мағлұматтардың жүйеге ... ... ... мол ... жазушы жалаң тізбей, роман
шарттарына лайықтап қорытып, ... ... ... бере алуы ... ... арттыра түсті. Міне осындай тарих пен аңыздың, қиялдың
бірлестік табуы трилогияның өзгеше бітімін белгілеген еді. «Көшпенділерді»
әдебиеттегі ... ... ... ... ... бағалау қиындығы
да трилогияның материалы, жанры, көркемдік ... ... тың ... ... ... трилогиясында да жазушы тарихымыздың беті ашылмай жатқан
үлкен кезеңін шежірелеп берген. Атап айтқанда, мұнда XIII-XIV-XV ғасырларда
әйгілі мемлекет ... ... ... ... әлеуметтік, халықаралық, мәдени
халі кеңінен баяндалған. Алтын Орданың тарихын, ... ... сөз ... мүлде аздығын, ал көркем шығарманың жоққа тән екендігін есте
тұтсақ, сөз болып ... ... ... ... ... құбылыс деп
түсінеміз. Рас, Алтын Ордаға қатысты ... ... орыс ... ... ... еңбектері бар. Бірақ тұтас бір мемлекеттің
қалыптасу, шырқау шегіне жету, құлдырауға бет алу ... мол ... ... осы ... ... ... болмас. Бұл романдарда тек
Алтын Орда ғана емес, сол кездегі ... ... ... мен Иранның оқиғалары да белгілі дәрежеде қамтылып отырады. Аты-
жөні шежірелерде, аңыздарда ғана сақталған қаншама адамдардың нақтылы ... ... ... ... Орда ... ... ... бастап жүз жылға жуық уақыттың оқиғалары ... ... ... ... ... Орысхан, Әмір Темірлерге ... ... ... ... ... ... ең ... қуатты дәуірі, тарихи
аренаға Тоқтамыс, Едігелер шыққан, олардың өзара қырқыстары бұрынғы ... ... ... ... шындығы үшінші кітап бойында
баяндалады.
Атап өтерлік бір нәрсе сол - ... тек ... ... ... ... ... ... алып, шаруашылығын күйзелткені
ғана емес, қарапайым халықтың күштілерге қарсы ... ... де, ... ... ... деген іште тұнған наразылығы да көрініс
берген.
Жазушы трилогияның өн бойында өзінің талғам, дүниетаным таразысынан
ауытқымайды. ... ... ... ғана ... ... Орданың екі
жүз жылдай салтанат ... ... ... ... ... ... ... елдердің қайсар күреске шығулары,
үздіксіз соғыстар нәтижесінде қирауға бет алуын көрсету танытқыштық ... те мәні ... ... ... шыққан. «Алтын Орда» деген тек
географиялық атау, өткеннің бұлдыр бір ... ... ... ... билеу жүйесі бар ел екендігін, ол мемлекеттің басында дарын,
қайрат, қабілеті ... ... де, ата ... малданған, ұсақ
мінезді, қара басының мүддесі үшін бәрін сатып жіберетін күйкі ... ... ... зорлықпен жиған байлықтың баянсыз болғанын, тақ үшін
таласулардың ... ... ... ... ... ... көрсету өткеннің ... ... ... ... бейбітшілікке, еңбекке, әділетке негізделмеген әкімшіліктің
өмірі ұзақ болмайтынын ұқтырады. Трилогияның аңғартпақ ... ... ... ... ... ... тек өткеннің қасіреттерін көрсетіп қана ... ... ... жағдайға да төзіп, ақырында жақсы заманға жеткен
халықтың ... ... ету ... ... ... ... ... «Бұл жұрт сонау көне заманғы Кир, ... ... ... ... ... бастаған қаһарлы хунулардың,
Шыңғысхан татар-монғолдарының, Алтын Орда хандарының ... алып ... ... қан жоса ... ... ... богдыхан
қонтайшыларының жорық-қиянаттарын, Россия ақ патшаларының қанауларын —
бәрін-бәрін ... ... ... де шыдады, жалғыз жаңқасы қалғанша
күресті, ақыры жерін де, суын да ... ... Сол көне ... ... Алтын Орда тұрған негізгі далада жаңа қазақ Республикасы орнады».
[6.479]
Трилогияда Алтын Орданы билеушілердің ... ... ... ... ... іс-әрекеті, көздеген нысанасы түрліше болып
келеді. Мәселен, Бату, Берке ... ... ... ... ... ... көңіл бөлгені, Еділ ... ... ... ... елді билеу жүйесін жасағаны сан алуан оқиғалар
тұсында көрсетілген. Бату ханның кіші баласы ... ... ... өзге ... жаулап алу, бағындыру, ... ... анық ... ... Орда ханы ... бабасы
Шыңғысханның «жолбарыс бастаған ит жолбарысқа ... ит ... ит ... ... қорыққанын ғана сыйлайды, сондықтан әрдайым күшті
бол дұшпанға ... ... ... ... ... ... бол» деген сөздеріне
имандай табынады, үрім-бұтағы да осы ақылды берік ұстаса деп тілейді. Өз
тарапынан Бату да үш ... ... ... ... ... ол мысал
түрінде әңгімелеген: «Баяғыда екі жылан дүниеге келіпті. Біреуінің ... бір ... ... мың ... бір басы ... Бір күні
ғаламат боран соғыпты, үскірік аязға айналыпты, мың басты жыланның бір басы
інге кірейін ... ... басы оған ... ... ал ... басы ... тартыпты. Ақырында мың бас бір-біріне көнбей, суыққа ұрынып, жылан
үсіп өліпті. Ал мың қүйрығы, бір басы бар ... мың ... ... ... дегеніне көніп, терең інге кіріп, жылан суықтан ... ... Қара ... ... әлгі мың ... тәрізді бір басқа — ханға
бағынса, дегеніне жүрсе, ел ... Ал ... ... ... рулары,
Шыңғыс ұрпағы, әлгі мың басты жыландай ішінен ... бір бас ... ... ... ... ... ... қанша мықты болса да, бірлік
таба алмай, әлгі бір-біріне көнбеген мың басты ... ... ... босқа өледі». [6.23]
Батудың екінші өсиеті «Жауды шапқан, жеңген ақылды ... сол ... ... ... ақылды» деген сөздерінен көрінеді. «Үшінші өсиетім,
- дейді хан,— екі көзі бірін-бірі шұқымасын деп жаратқан ием ... ... Ал сен екі ... ... шоқытып қой. Орыс ұлты секілді үлкен
халықты, оның қол қусыратын ... ... ... қоя біл, ... ... екіншісін алыстат». [6.36]
Бұл тұжырымдарда замана әкімдерінің ақыл-айласы, «философиясы» ашық
білдірілгең.
I.Есенберлин айбынды Алтын Орданың күшею ... ... ... ... ішіндегі қайшылықтарды да білгір баяндайды. Егер Бату,
Берке, Өзбек, Жәнібек тұстарында мемлекеттің беделі, қуаты өсіп, ... ... ... ... ... ... құрылыстар, сауда,
мәдениет, отырықшылық қанат жая бастаса, сондай-ақ мемлекет тілі ... ... ... ... кеңейсе, Алтын Орданы дарынсыз, азғындаған ... ... ... ауыр ... жиі ... ... ... Әсіресе, тақ пен тәж десе туған әкесін аямайтын ... ... ... ... ... ... елді
таусылмас пәлеге ұрындырған. Шығармада мұндай сорақы ... ... ... ... ... неше ... ... Тақ үшін өз әкесі Жәнібекті өлтірген Бердібектің ұсқыны қандай
жиренішті! «Атаңа не істесең, ... сол ... ... ... ... көп ... Бердібектің өзі де ең жақын туысының қолынан қаза
табады. Бұның орнына отырған ... те ... ... ... ... Бұл ... ... былайша қорытындылайды. «Осылайша Келдібек хан
өлді. Оның өлімімен бірге жүз жиырма жылдай Алтын Орданы билеп ... ... ең ... жылы ... Міне осылай Жәнібек қаза болған Тауық, яғни
1357 жылдан кейінгі алты ... ... ... ... ... ханы бірдей
бірін-бірі өлтірген, хандар ғана емес, осы ... ... ... ... да, ... тілектес әскер басшылары, жауынгерлері де қаза
тапқан. Бұл Алтын ... шын ... ... шағы ... Осы ... Орданың күйреуінің де, қайтадан көтерілуінің де елесі боп әлем жүзіне
Ақсақ Темір, ... ... ... Мамай, Едіге, Тоқтамыстардың есімі
бұрынғыдан да. қатты естіле бастаған. Ал дүние күн ... ... ... әлем ... ... ... ... демін ішіне
тартып, үрпие, ты-на қалған». [6.168]
Ел тағдырын шешуге хандармен қатар ... ... ... де
ықпалы күшті болғаны, олар да халықтың көз жасын төктірген қаныпезер жандар
екені нанымды көрсетілген. Соның бірі ... Орда ... ... дем берген, үйымдастырған, өз руынан басқаның мүддесін ойлап
көрмеген, өзінің ... ... ... ... ... ие бола
алған Төре би, мұның тажалдай тойымсыз мансапқорлығы, елдің қамын ... ... ... ... ... ұстап отыруға айласының
жеткендігі — шебер, шыншыл ... Төре би ... жан ... ... бейнесіндей. Халық бейшараның сорына бұрынғы
заманда осы секілді ... ... ... ... бойламайтын сұғанақ
жандар тым жиі кездескен және олардың көбіне-се «жолы болып» отырған.
Өткеннің ғибраты кейінгіге сабақ, «Алтын ... жеке ... ... үшін ... елді дүрбелеңге, қан төгіске салуға ойланбай баратын,
айласы мен қайратын ... ... ... ... ... ... ... қалауынша, алмастырып отырған «азуы алты қарыс» Ноғай, Мамай
секілді тарихта аты ... ... көп ... сан ... әшкере
етілгеи. Кезінде зор беделге ие болған, бірақ тойымсыз, ... ... ... ... ұрындырған бүл секілді зұлымдық иесі жандардың іс-
әрекетін көрсету де тарихи ... ... ... ... ... ... І.Есенберлиннің тарихи романдары және ұлт тәуелсіздігі үшін ... ... ... ... тән ... ... ... жаңаша бетбұрыс, тарихи құжатнама, фольклор мұраларын шығарма
композициясына шеберлікпен пайдалану тарихи ... ... ... ... ... ... ... яғни, ел басынан өткен халықтың
тағдырында терең із қалдырған тарихи саяси оқиғалар, енді ... ... ... ... ... өмір ... ... жолда арпалыста
өткен, замана уақыт өте келе көркем шежіреге айналыпты.
Тарихтағы тұлға - ... ... ... өмір ... Тарих төркінінен
орын алатын ел үшін халық үшін орасан маңызы зор, ... мәні ... ... ... халық тағдырында айырықша орны болған адамға халықтың өзі
осындай тұлғалық деңгейдегі бағаны беріп отырған. ... ... ... ... тарихи тұлғалардың көркем жинақталған бейнесін, шығармада
сомдау көпшілік ... ... келе ... дүние.
Бес ғасырлық халық тарихына әр қырынан келіп, соны ... ... ... ... ... алатын орны ерекше. Ол
«Алмас қылыш» (1976), «Жанталас» (1971), «Қаһар» (1969) ... Бұл ... ... ... ... тақырып қазақ халқының
ұлттық тағдыры болғанда, әр романның дәуірі, ... ... ... ой ... - бөлек-бөлек дербес дүние.
«Алмас қылыш» - қазақтың бір кездегі Ақ ордасын қайта қалпына келтіріп,
тәуелсіз ел туы астында үш жүз боп бас ... ... ... ... ... саны шағын ұлттың империялық жұтқыншағы зор ... ... жан алып жан ... күресіне негізделген. «Қаһар» романы -
халықтың еркіндік сүйгіш рухының жойылмайтындығын паш ететін шығарма.
Жанр жағынан трилогия - ... ... ... ... ... жеке хандық яки тәуелсіз ... ... ... ... ... сұлама атты, Отан соғысы, Кенесары хан ... ... ... ... ... ... күнтізбелік деректерге,
шежіреге сүйенеді. Бұдан басқа ... ... ... ... ... ақын, жыраулардың өлендері, М.Х.Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» мен
Рашиди-ад-Диннің, Джувейнидің т.б. еңбектері, «Орыс шежірелерінің толық
жинағы», екі ... аса ... ... ... төрт ұлы ... ... ... Төле. Шыңғысхан өлгеннен кейін ... ... ... ... ... ұлы хан оның баласы Күйік болады. Күйіктен
соң таққа Төленің үлкен баласы Мөңке отырады. Өстіп сатылай келіп ақыр ... ... ... бас ... бірі ... өмір
тарихымен танысамыз. Әбілқайыр – Жошының бесінші ұлы ... ... ... баласы.
Келтірілген мағлұматтар әрі тарихи хроникаға, әрі ... ... ... ... ... ... пішіні жиі ұшырасады. Ірбіз
(қабылан) терісінің үстінде әр нәрсені есіне алып, ендігі ... ... ... ... ... ой толқынында жүзген Әбілқайыр ханның -
«Алмас қылыш» ... бас ... ұзақ ішкі ... ... ... ... ... алып қашпа сезімге толы. Көк
Ордадағы қулық-сұмдықтар, Шыңғыс хан әулетінің карауындағы халықты езіп
жаншуы, ... ... - ... ... ... ... қақ ... - Әбілқайыр хан. Бүкіл Кіндік Азияның, Дешті
Қыпшақтың, оның арғы-бергі аймағының билеп төстеушісі ... - ... ... ... ... ... Нағыз тыйымсыз, жүгенсіз, безер
характер. Әбілқайыр ханның басында ... ... ... залым ойдың бірі -
Дешті Қыпшақтың уысынан шығармау. Ал Шыңғысханның бақталас ұрпақтары Керей
мен Жәнібек ... ... ... ... жеке ... ... күйінде де кесек тұлға, артынан хан ... ... - ... ... ... қоятын кейіпкері. Жәнібек тарихтың
беталысын, халық тынысын аңғарғыш көреген қайраткер ретінде ... ... ... хан ... ... үш ... бас қосуының
белгісі ретінде қазақ руларының таңбасын ... ... ... ... мемлекеттігін қайта құруға деген арманына үн қосуы - бұл ... ... ... түсетіні ақиқат.
Атақты Қобыланды батырдың фольклорлық қияли дүниеден реалистік роман
топырағына ауысуы - қызғылықты ... ... ... ... пенде ғана.
Ақжол биді өлтіртіп Арғын мен Қыпшақ арасына от жағып, қазақ ынтымағына
іріткі ... ... ... ... қол жаулығына айналған. Әйтеуір
баяғы Қобыландыдан қазақ жүрегіне жылы жұрнақ там-тұм сақталыпты. ... ... ... ... Әбілқайырдан іргесін аулақ сала бастайды.
Хандардың малын барымталап, халыққа ... ... ... ... ... Орақ, Жәнібек пен оның ұлы Қасым ханның ... Саян - ... ... ... ... ... ... құйылған Бұрындық хан - тарихи логикасы, ... ... ... түсіп жататын роман үшін сәтті шыққан бейне. Ол
Есенберлиннің көп қаһармандарындай мінезі сыртынан пішілетіндерге ... ... ... ... ... ... ашылады. Хан кеңесі өтіп
жатқан жердегі Әбілқайырдың ерен ... ... ... ... ... жеңіп шығуы, Қарашыңның күйеуге шығып бөпелі болған қарындасы, бұрын
өзіне қарамай кеткен ... ... ... ... коймай үйленуі, оны
тұтқындағы ағасына айырбастап алғаннан кейін тірі мысықтың басын жұлып алып
жасытуы, қарауындағы қазақты қара ... ... қан ... ... ... ... ... - осының бәрінің нақты суреттелуі бұл нойыс
характерді ұмытпастай еске ... ... ... - ... хан, яки төре ... ... тарихи тағдырларындағы рөлі хақында ... ... ... ... ... хан, төрелердің қазақ қауымын ... ... ... ... ... хан ... үшін бар ... -
қараша, басыбайлы құл. Иіс-Бұғы секілді бірен-саран төресі болмаса, сол
құлдарын адам деп ... Хан ... қара ... қыз ... ... ... ... болмайды, ел төресіз болмайды» [9.163] ... сай ... ... ... ... ... барын салған.
Қазақ қашан да Шыңғыс тұқымынан аз қиянат тартқан жоқ.
Шыңғыс хан тұқымының ... ... ... ... ... ... мысы кұрыған қазақ жеке мемлекет құруға құштар. Осы
ел тілегін түсінген Жәнібек пен Қасым ұлт-азаттық ... ... ... шығады. Билік тізгінін ұстауға деген жеке мүддеге сай ... ... ... ... Бұрындық хандардың бейнесіндегі қайшылықтарды автор
ұмытпай, тиісті жерінде еске сала отырады.
Қасым хандық құру мұратына жеткенімен, ғұзырындағы халқы ... ... ... Төре тұқымының қараша халықтан бөлек ұстанатын қасиетін бұл
да сақтап қалған. Сол кінаратының ащы ... ... өзі ... ... ... Мұхаммед-Шайбани хан бөлем ғой, жекпе-жекте ... деп ұрыс ... ... ... ... ... ... әкесі
Жәнібектің жау қоршауында қалғанын білмей калады. Жәнібек ... ... ... Тұтқынға түскен тағы да бір сұлтанды қорғаймын деп ... ... ... ... Қасымның қазақтың сол кездегі астанасы Созақта, бүгінгі тілмен
айтканда, майданға бара жатқан қазақ әскерінің шеруімен аяқталады. Сексен
жылға ... ... ... өлкесінің қазаққа қарауымен аяқталады.
Қасымның баласы Хақназар хан ... ... ... жері түгел сыртқы жаудан
тазартылады. Хан астанасы Яссыға көшеді. Осындай ұлттық идея ... ... ... ... ... ... кезінде мақталды да,
датталды да. Кеңес кезінде ... ... идея ... ... ... ... қусырылатын. Ұлттық тақырыпты интернационализммен жанастыру
талап етілетін. Өйтпеген жағдайда шу көтерілетін. Ұлт тәуелсіздігі ... ... ... ашық ... ... ... ... трилогия
төңірегінде әрқилы әңгіме тууы тиіс еді, солай ... ... ... ... ... ... ... оң баға берді.
Жәнібек сұлтан «Үлкен іскерлікпен, ақылмен біраз рулардың басын құрап,
ақыры қазақ ... ... ... ... ... ... ... сол
дәуірде (ХІҮ-ХҮ ғасырлар) ру-ру болып қырқысып, әр ... ... ... ... ... ... ел еткен азаматтарға ризалық
танытамыз» [10.118], - деп жазды.
«Алмас ... ... - ... аса ... та ... бір ... танытуға көмектесе алатын пайдалы кітап» [11.15].
І.Есенберлиннің «Алмас қылыш» романының жұртшылық үшін ең маңызды жері
- өзге ... ... ... өзі де әлі ... ... жете ... ... - ХҮ ғасыр оқиғаларын роман-хроника түрінде тұңғыш ... ... аса көп ... ... бере ... ... оқушы бұл
кезге дейін ХҮ ғасырда ... пен ... ... ... ... Сарысу, Шу,
Талас өзендерінің алқабында, Мойынқұм бойында алғаш рет ... ... ... ... деректен өзгені біле бермейтін. «Алмас қылыш» тарих
кітаптарында ... ... ... ... ... ... жатқанын
нақтылы оқиғалардың хронологиялық ізіне түсе отырып, кеңінен аян етеді. ... ... ... кітаптар, қолжазбалар, шежірелер арасында шашырап
жатқан анық фактілерден құралғандықтан және оқиғалардың ... мұны ... деп ... ... осындай жанр, форма әдебиетте өмір сүруге, орнығуға әбден хақылы.
Жанрдың келбетін тек автордың субъективтік ниеті ... ... ... ... ... сай ... іздейтінін көреміз. Егер «Алмас
кылыштың» осындай жанрлық анықтамасымен келіссек, шығармаға да сол жанрдың
талабымен қарау керек ... ... ... ... ... ... ... бітімі
ескерілмей жүргені байқалады. Үлкен әлеуметтік-психологиялық романдарға
қойылатын шартпен қарап, «Алмас қылыштан» ... тән емес ... ... ... Шығарманың жетістігін де, кемшілігін де жанрдың ішкі
заңдылықтары тұрғысынан ... ... ... ... ... тізбегі күрделі орын алуы табиғи. Мұнда жеке қаһарманның жай-
күйін бастан-аяқ түгелдеп ... шығу ... шарт бола ... ... ... белгілі адамдар, топтар өмірімен табиғи бірлікте
әңгімелей білу, сол ... әрі ... әрі ... ... ... ... бұл жанрдың ерекшеліктері болып саналса керек. І.Есенберлин, біздің
түсінуімізше, осы талап ... ... ... ... бұл ... пен ... әдемі ұштастыра алған. Жанр жағынан ... да ... ... әдебиетімізге өз нақышымен қосылған жаңалық деп
қараймыз. [12.40]
Романда желі тартқан ... идея - ... ... ... бір хандық
шеңберінде ынтымақ құру идеясы. Жазушы тарихи фактілерге ... ... ... бірліктің аса қатал өмір сынында, өлім мен өмір ... ... ... ауыр ... жүзеге асқанын, қазақтың жеке
хандығын орнатқан күштер кім, сатылғыш, ... ... кім ... ... ... ... береді. Өз халқы тарихының көп мәселелерінен
бейхабар оқушы үшін мұндай ... аса ... Бұл ... «Алмас
қылыштың» танытқыштық мәні зор екенін дәлелдей түссе керек.
Сонау ХҮ ғасыр оқиғаларын, оның алдындағы бірнеше жүз жылдардың ... ... ... ... бір ... ... ... айту оңай нәрсе
емес. Автор, сол заман шындығын түрлі ... ... ... ... ... сүйенген. Бұл үшін жазушыны жазғырмақ болғандар
мәселенің ... ... ... ... бұл ... ... ... қарап шығу, орыстың, қазақтың шежірелерін ақтару, қазіргі
тарихшылардың ... ... алу көп ... пен қажырды қажет ететін
жұмыстар. Роман жазбас бұрын сол ... оқып шығу үшін ... ... керек болар еді. Мұндай шығарма жазған ... тек ... ... ... ... ... ... хан, сұлтандар жүретіні рас. Бірақ
бұған қарап ел билеушілер бірыңғай ... ... ... ... ... ... көрсету - оны мадақтау болып саналмайтынын әрбір
сауатты оқушы білсе керек. Шығармада ... ... ... ... ... ... автор оның ерлігін де, қулығын да, қаталдығын да
қалдырмай ... ... ... ... ... Жәнібек, Мұхаммед
Шайбани, Бұрындық мінездері де ... ... ... «Автор
белгілі бір қаһарманды не әдейі жақсы көрсету, не нақақ қаралау ... ... мен ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақты билеген Әбілқайыр бір жағынан, айлакер, ақылды, арынды
ел басшысы болса, екінші жағынан өз ... ... ... ... ... ... қол, ... [13.] Өзге қаһармандар
бойынан да бейненің жан-жақтылығын көреміз. Демек, «хандарды дәріптеді»
делінетін ... ... ... шығарманың табиғатын елемеуден туған көрініс.
Патша, хан атаулыны тек жамандап, тілдеп көрсету керек ... бір ... ... ... ... шындықпен қатысы жоқтығы әлдеқашан
дәлелденген.
«Алмас қылыш» ... ... ... ... рөлі ... деп
санаймыз. Кітапта тап қайшылығы, халықтың тарихи орны ... ... да ... ... ... ... ... принңиппен қарайтын
болсақ, сонау ХҮ ғасыр оқиғаларынан XX ... тән анық ... ... ... бола бермейтінін түсінер едік. «Алмас қылышта» тап
тартысы емес, хандар, билеушілер ... ... ... орай алғы
кезекке шығады. Соның ... ... ... мен ... ... ... ... келген. Ең маңыздысы - суреткердің ... ... ... ... ғой. Бұл - мәселенің бір жағы. Онан ... ... тап ... ісі де, күші де ... ... ... Әбілқайыр хан нақақтан жазалаған кедей жылқышы ... ... ... Бұл - өте идеялық жүк ... ... ... ... ... көп ... ... елес беріп отырады. Орақты
колдайтын кедей Қаптағай батыр бар. Асан қайғының Бердібек пен Әбілқайырға
арнап айтылған әрі ... әрі ... сын ... ... ... ... ... ғой.
Сұмырай, сұрқия, сұр заман,
Шаққалы тұрған сұр жылан,
Өткені емес халқымның
Болашағы шер мұңым.
Дана жырау Асанның ... мен ... ... ... де таза
халықтық сана нышаны. [14.53]
Кітаптың екінші бөлімінде бұл әйгілі жыраулар тағы да ... ... ... өріледі. Жазушының халық рөлін ... ... ... ... ... ... ... бөлімнің эпилогында бұл мәселе
аса елеулі сездірілген. Әбілқайырдың Моғолстанға көшкен Керей мен ... ... ... ... ... ... наразылығы су сепкендей
басады.
Осы тұста Орысбай, Қоқыш, Тәкежан, Күйгенбай ... ... ... жалт етіп ... ... Саян бастаған кекті
жігіттердің «бекзадалардың малын талау» әрекеттері де ханға қарсы халық
айбарының көрінісі демеске ... ... ... адал ... ... Оспан қожаның сөздерінен де халықтың қасиеті елес береді. ... ... де, ... да ... ... алтын хандарға керек» - дейді ол.
Жазушының айқын таптық тұрғысы кейде диалог, кейде ... ... ... ... ... Бұл ... халықтық, партиялық позициядан
жазылғанын көрмеу мүмкін емес. Еш уақытта да хан мен ... ... ... ... «Мемлекет шаңырағын халық көтерген» [15.191].
Автордың ... ... ... ... айту ... кейбір көрнекті кейіпкерлерін жоғарыда атадық. Мұнда халықтың
жақсы қасиеттерін бойына дарытқан Қобыланды, Қазтуған, ... ... ... ... ... ... бар. Бұлардың әрқайсысы өз орнында мәнді,
кызғылықты. ... ... тек ... ғана ... формалық ізденістерімен
де маңызды шығарма. Автор, Әбілқайыр әулетінің әріден келе ... ... ... ретроспективтік әдіспен, өткенді шолу
ретімен ... ... ... ... ... хан үрім-бұтағының
озбырлық саясатын, тынымсыз талас-тартысын қайта елестету үшін дәл ... ... ... ... ... ... ... Қазтуған мен Қотанның айтысы
арқылы көрсетуі жаңаша көркемдік келіс деуге болады. Екі ақын ... ... ... ... ашылатыны белгілі. Сондай-ақ Қотан
мен Қазтуған айтысы қазақ елінің сан ғасырлық өмір, күрестерінің сыры ... ... ... жаралған. Оқиғаларды баяндай отырып, ... ... ... айту тәсілін жазушы қазақ әдебиетінде алғашқы
қолданушылардың бірі. Мәселен, Мұхаммед ... бала ... ... оның ... ... мен ... да қоса ескертіп қою шығармаға
оқушы ықыласын өсіре түседі. Мұның өзі ... ... өз ... елеулі
туынды, мазмұны мен формасы қабысқан шығарма екенін дәлелдейді.
І.Есенберлиннің «Алмас қылыш» романы - оның қазақ халқының ХҮ- ХҮІІІ
ғасырлардағы ... ... ... бір бөлігі. Архив тереңінде
қозғаусыз жатқан неше алуан ... ... ... ... ... адамдар
тұлғасының диалектикалық шындығын ашатын көркем шежіре, тартымды ... ... ... еңбегі қалың оқушысын - шын сыншысын тауып отыр.
Жазушы үшін бұдан артық мәртебе жоқ.
Тарихи прозадағы ізденіс, тарихи бейне ... ... мен ... ... ... ... ... құжатты көркем шындықпен
сәйкестендіру жан - ... ... ... ... ... қажет етеді.
«Көшпенділер» шоғырында ұлттық тарихи сананы оятуға ықпалын тигізген
данқты қайраткер, ... ... ... ... ... ... ... романы. «Жанталас» романының композициясы трилогияның
басқа кітаптарына қарағанда күрделілеу. ... бас ... ... ... жөнінде әңгімені бастардан бұрын үш ... ... көп ... ... ... ... туралы әңгіме қозғау
қажет болды. Бұл тақырып «Алмас қылыштың» шеңберіне сыймай қалды. Егер ... ... жай ... ... жаңа ... проблемасы, Абылай бейнесі
көмескіленетін қауіп төнді. Оған жол ... үшін ... ... ... тәсілі енгізілді. Жазушы Хақназар-Тәуекел әңгімесін
Абылай тұлғасын ашуға жәрдемдесетін құрал ретінде пайдаланып, романның
негізгі сюжетіне сыналап енгізуді ... ... ... үш ... ... ... миллионнан астам қазақты қырған шабуылын
суреттеуді ең бір ұрымтал тұстарынан үзе ... ... ... ... ... ... ... тарихи шолу жасайды. Новелла түрінде
берілген шолуда қазақтың құлақ естіп ... ... не ... ... ... ... ... жырау – әрі тарих шежірешісі, әрі
жоңғарға қарсы Отан соғысының ... ... ... ... тілі ... ... бірге ақылшысы, керек жерінде сыншысы, жалған қадамнан
арашалаушы періштесі, ең бастысы – халық жаны боп сан ... ... ... ... ... мен реалистік Абылай бейнесінің бояулары
бір-біріне кірігіп, бірін-бірі ашып, шығарма шырайын айырықша ... ... ... ... деген өршіл сенімге дем беріп отырады.
Бұқар мен Абылайдың тізе ... ... ... ... ... он едік,
Онымыз атқа қонғанда жер қайысқан қол ... [29.115] ... ... еске
түсіреді. Билік пен рух әміршісінің тізе қосқан күресі қай жауыңа да төтеп
беретін күш ... ... ... ... сестендіре түседі,
қиыннан жол тапқыш саясаткер екенін көрсетеді. Жеті жарғы заңы ... ... ... ... асын ... ... пен хан ... жарықшақты епті
саясат арқылы жойып отырады. Абылай соғыс құралымен емес, саясат құралымен
айласын тауып, ... ... ... ... ... Бұл ... ... ұтымды
детальды ойнату жолымен халықтың шешуші рөл атқаратынын ... ... ... жеткізіп отыр.
«Жанталастағы» Бұқардың тарихи тақырыптағы әңгіме-дүкендерінен басқа
кірме новеллалардың ең көрнектісі - ... Баян ... ... басты
идеясы бұл жолы Мағжан Жұмабаевтың «Батыр ... ... ... Ел намысын жібермеу бас борышың дегізетін аруақты пафосынан
нәр алады. Батыр Баян қалмаққа қашқан інісі мен ... ... ... ... інісі мен ғашығын қиып түсіреді. Осы ісі жүрегіне күйік боп
қадалады. Қан майданнан ажал ... ... оған ... ... ... ... асқақтата түседі. Ел мүддесін бәрінен жоғары қоятын Баян ұлт
тілегін жеке басының құлқынына айырбастайтын уақ кісі ... Баян оғы ... ел ... ... ... төзбейтін ыза-назаның оғы еді.
«Жанталаста» ойдағыдай тұлғаланып жинақталған көркем ойдың және бір тармағы
орыс империализмі мен қазақ арасындағы қатынастарға тіреледі. Қызыл империя
кезінде ... да, ... ... ... ... ... ... саясатын, жаңадан қосылған өлкеге бірден азуын батырғандығын
жүрек сыздататын жанды оқиғалар ... ... ... Ресейден қорған
табамын деп жүріп, бодандық ... ... ... ... ... ... ... губернатор Неплюев деген шовинистің қазақ ханының
бір де бір өтінішіне құлақ салмауы, тым ... ... ... не ... ... ... - ... дейтін мәтелдің дұрыс екенін көзге
шұкығандай етіп ашады.
Үш жүздің ханы ... ... ... ... Орта жүздің
ханы ғана етіп бекіткен патшаның залым саясатының түп негізі де ... жою еді. ... ... халқының XVIII ғасырдағы тарихи
өмірінің шындығы, басты оқиғалары, үздіксіз жанталас соғыстары туралы дерек
берілген. Осы кезеңнің ... ... бір ... ... ... ... ... идеологияландырылған саясаттың Абылайдың ұлан-ғайыр істерін
бүркемелеген кезде тарихи бейнесін ... ... ... ... ... ... ... иесі деуге болады.
«Жанталас» романы жаңа тарихи туындылардың қосылуына бағыт берді десек
те, кезеңінде шығармаға қисынсыз, ... да ... ... жылдар
аралығында шығарма үш рет талқыланып нәтижесінде елеулі ... ... ... ... қандай жүк көтеріп тұрғанын қандай қиянаттан
өткенін дәлелдейді. Абылайдың Қоқан, Бұхар, Хиуа, Қарақалпақ хандықтары мен
Ташкент қаласын алуын, қырғыздармен соғысын ... ... ... баяндау
сол кездегі идеологияға қайшы келді. ... ... ... ... бұзу ... ... деген түсініктер тудырды дегенмен,
бұл тарихи шындық болған оқиғалар желісі.
Әдебиет - өнер атауының оның ... сөз ... ... ... ... ... Жазушы шығармада өз қиялының шыңына шығып,
хронологиялық тұрғыдан емес ... ... ... Бұл - ... ... тарихи шындықты көркемдік шындықпен сабақтастыру. Шығармада ... ... ... ... ... сұрғылт көзді, ат жақты ақ сұр
жігіт» [17.33] деп сипатталған. Бұл ... ... ... ... деп ... ... ... отыр. Жазушы Абылайдың ұрыста батырлығын бейнелеп,
дәріптемеген тек осындай деатальдар ... оны ... ... ... ... Төле би ... түйе ... жүргені тарихи шындыққа сай, сол кездегі
өлең-толғаулар аңыз-жыр негізінде баяндаған.
Романда жонғар шапқыншылығы кең ... ... және ... ... ... болмыс-бітімі оқиға тартысын өткірлей
түседі. Сонымен қоса, романдағы кесекті бейне Бұхар ... ... ... ... хан образдары да, сол кезеңдегі Абылайдың өмірі мен тығыз
байланысты екені тарихта баяндалған заман ... ... ... ... ... ... өлең толғауларында жоңғардың
әйгілі батыры Шарышты өлтіріп ұрыста «Абылайлап» ұран салып жауға ... ... ... романда бірден көрініс таппаған. Керісінше оны
қатыгез қырынан танытқан. Оған ... ... ... ... ... Ораз
құлды өлтіруі көпшілік көңілінен шықпаған.
Абылай қатыгездігі хан тағына отырғаннан кейін де жалғасқанына оның
орда қуаттылығын ... ... ... ... ... бес адамын ат
құйрығына байлап айдатуы, ел ... ... ... қатыгездігі екенін
Бұхар жыраудың диалогында байқаймыз. Қаракесек елінде ... ... ... алуды тамашалап тұрған ханның қалпағын қағып түсіргені үшін, Жанай
мен Ботаханды ұстап алып ... ... ... қатыгездігін бейнелеу
романның тарихилық сипатын аша түскен. Мұндағы ... ... ... әр рудың өз бетімен кетпей, хандық ... ... ... ... ел ... ұмтылған мақсатын осы оқиғалар желісінде
көрсете білген. Сонымен қатар, автордың Абылай образын қатігездік ... сол ... ... әсерінен болса керек. Қатал да айлалы
ханның айдаһар мен арыстаннан ебін ... ... елін ... ... қалуға
батыл саясат ұстанғанын көрсету арқылы, енді тіпті ... ... ... ... мен ... ... ... сюжетін шебер
қиюластыра отырып көз алдымызға әкеледі. Абылайдың тапқыр ой, ... ... ... онан ... аша ... Қиын-қыстау дәуірде өмір сүрген
Абылайдың келешектен зор үміт артып биік мақсатқа ұмтылуы, халықтың ... ... ... ... ... ... әрбір жорығын әр қырынан баяндайды, жорықтың мақсатын
ашады. ... ... ... ... ... де ... Яғни, тарихи баяндау жасайды.
Әдетте диалог сұрақ-жауап, пікірлесу, сұхбаттасу сипатында болса,
монолог бірнеше ... ... ... беру ... толғаныс,
қалыптасқан жағдайдан шығудың амалын іздесіру, ... ... ... шешу ... ... ... ... «Алаштың басын біріктіру бардың қайырын сұрап, әліптің ... ... бе? ... ... ... ... ... керек пе? Басқа бір
елдерге қарап отырсақ, олар ... ... ... ... ... ... соң бірін өзіне қосып алып жатыр». [18.28] Бұл - елдік
мәселені шешуде мүмкіндік іздеген қайраткердің ой - толғанысы.
Романда ... ... ... ... ... қызмет
етеді. Табиғаттың жаз бен күз алмасар сәттегі көрікті суреттемесінде тарихи
шығарманың көркемдік мазмұнын ажарлай түседі. ... ... ... ... ... ... тартыс сәтті шыққан. Жоңғар
жағының да қару мықтылығына сеніп қоймай, Абылайдың амал - ... ... бес мың ... ... ... ... бастап шабуылға шығатын эпизод
оқиға тартысын өткірлей түседі. Қолбасшы Абылайдың іс -әрекеттегі көрінісі
қиын шақта жол таба ... өр де өжет ... ... ... қыры ... ... қалың әскерімен соғыста
көрінеді. Алайда бұл соғыс көрінісінде автор жорықтар мен ... ... ... ... Ақ ... ... болу тарихы, жұрттың бұл
түйені Абылайдың ырысы, киесі деп жорығаны, ... ... ... Бұл - ... ... ... ырым-нанымға берік халық екенін
көрсетеді. Романының соңынында соншалық қатігез айбынды өлімнен, соғыстан
қорықпаған Абылайдың ... өтер ... ... көрінісі Бұхар
жыраудың қатысуымен аяқталады.
Жалпы алғанда ... ... ... ... ... тарихи
роман жанрында тарихи шындықты көркемдік шындықпен ... ... ... ... ... ... деп бағалау орынды. Қазіргі таңда Абылай
бейнесінің көркем прозада ғана ... ... ... ... ... теледидер туындыларына өзек болуы - тәуелсіздік мұраттарының
жасампаздық сипаты.
І.Есенберлин романдары қазақ хандықтарының бес ғасырға жуық тарихын
қамтиды. Ол ... ... ... ... күінде жатқан тақырыпқа жол
салып, тарихтың шешуші кезендерін ой елегінен өткізді және өз кітаптарында
көркем бейнеледі. Халық өз ... қол ... оны ... ... ... ... ол салған соқпақпен жазушылардың ... жас ... ... ... Олар ... көркем бейнелеуде өз жолын,
өз бояуларын іздеуде. Бәлкім, олардың кейбіреулері ... ... ... ... ... ... мәдениет пен әдебиеттің
тарихында, ... да ... ... әлі жан ... ... ... ... салушы ретінде есте қалатын болады.[19.]
Шығарманың жанр ... ... ... авторлық аңсар
эстетикалық мұра секілді шарттар белгілейтіні аян. Сол үшін қандай ... ... ... сөз ... оның ... ... ... емес, қайталанбас ерекшелігін алдымен іздеген абзал. Бұл арқылы
олардың ... орны мен ... ... тану ... ... ... мен бағалауға едәуір қиындық әкеледі. Мұның
себебі олардың құрылысы жалпы бітімі, оқиғалар жүйесі кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... шығармалар тобына
жазушы Ілияс Есенберлиннің «Жанталас» романын қосуға болады. Роман автордың
қазақ халқының 15-19 ғасырлар арасындағы тарихи өмірінің ... ... бір ... ... ... ... ... роман «Алмас қылыш» пен
«Қаһардың» аралығынан орын алады. Кейбір ... да ... ... ... Сюжет композициялық бітіміне қарағанда «Жанталас»
«Қаһардан» гөрі «Алмас қылыш» жақын. Мұнда да аңыз ... ... ... әлеуметтік психологиялық талдаумен ұштасып жатады. Аталған екі
кітапта да ауыз ... ... ... тәсілдері күрделі орын
иеленеді, айтушының баяндаушының қызметі ерекше күшті.
Бірақ бұндай сырт ұқсастықтармен қатар ... ... ... Біз енді ... ... дара келбетіне тоқталуымыз қажет
деп санаймыз. Романның ... ... ... ажарына анықтауға
кіріспестен бұрын мұндағы оқиғалық жүйелер құрамын қысқаша мазмұндап өтудің
қажеттігі бар.
Романның бірінші бөлімінде Жоңғар елінің жаулаушылық ... ... ... ... әзірлегеніне ұрымтал тұсты пайдаланып жойқын соғыс
бастағандығынан шежіре шертіліп, қазақ халқының ауыр ... ... ... ес ... күш ... ... өзені мен Алакөл бойында
алғашқы екі жеңіске жеткені айтылады. Сонымен қатар Бұхар жыраудың әңгімесі
арқылы ... ... - ... хан ... ... мен ... ... ханы Абдолла әскерінен Сауран қаласын қалай сақтап қалған хикаясы
қозғалады.
Ал шығарманың екінші бөлімі Әбілхайыр, ... ... ... қолының
Ордабасы деген жерде жоңғарларға күйрете соққы бергеніне, Бұхардың Тәуекел
хан заманынан айтқан әңгімесіне Әбілхайырдың орыс патшалығының қол ... әрі ... ... сақтау, әрі өзі бүкіл қазаққа хан ... ... ол ... ... жете ... ... ... айналғанына, саяси аренаға оның ұлы Нұралының шыққанына, Барақ
сынды бақталас сұлтанның Әбілхайырды өлтіргеніне ... ... ... ... ... ... тың бет ... итермелегенін көрсетуге
арналған. Романның соңғы үшінші бөлігінде Абылайдың және оның ... мен ... ... қазақ жерін азат ету жолындағы ауыр даңқты
күрестері Абылайдың дербес қазақ ... ... ... етіп ... ... ... ... Шығарма ақыры Абылайдың ... ... ... ... ... ... бітеді.[20.120]
Сонымен «Жанталас» романында қазақ халқының ... ... ... ... ... күресінің шешуші кезеңдері сол күрестің
негізгі күштері қазақ ... ... ... ішкі ... жаулар әсіресе қытай боғдыхандарының саясаты, ар намысы мен өмір
үшін кескелескен ұрыстарда қазақ ... өз ... ... ... таба ... осы оқиғалар тұсында қол бастайтын қаһармандар өсіп
жетіліп шыққандығы туралы көп мағлұмат келтірілген.
Оның үстінде Бұхар жыраудың төрт ... ... ... ... Есім хандар кезіндегі қазақ елінің ахуалы ... ... ... ... толассыз шабуылы халықтың дұшпандарын жеңіп
отырғандығы туралы қыруар дерек берілген. ... ... ... тек ... оқиғаларымен шегерілмей одан арғы екі ғасырдында басты оқиғаларын
қамтыған болып шығады. Міне осындай үш ... жуық ... ... бір ... ... ... ... қаншалық күрделі әрі қиын
екенін аңғару қиын емес. Романның өзіндік ... мен ... ... есте ... ... бірі осы.
«Жанталас» романында көп кейіпкердің аты аталады. Солардың ... желі ... ... ... ... Ал ... түрлі оқиғалық
баяндаулар тұсында қатарға қосылып, одан кейін қара үзіп ... ... ... ... ... ... өлшесек мұнда
көркем тұлғаның тарихы қалыптасу жолы дейтіндей жүйелі ... ... ... ... ... ... жиі ... бермейді.
Бұхар жырау аузымен айтылған әңгімелерде ғана Хақназар, Тәуекел, Есім
хандар тарихы біршама ... ... Ал өзге ... ... көрінетіндері жоңғардың алғашқы соққысынан Түркістанды қорғауды
басқарған Елшібек, жаудың арам ойын іске ... үшін өз ... ... ... асқан ерлік көрсеткен қыз Гауһар, белгілі баһадүрлер: Қияқ,
Бөгенбай, хан сұлтандар: Әбілхайыр, Абылай, Барақ. Бұл ... ... ... ... ... ... жырау атынан айтылып едәуір қомақты
болып көрінеді. Аталған қаһармандардың мінезіндегі қат-қабат қайшылықтар да
сенімді аңғартылған. Бұған бірнеше мысал ... ... ... боп ... ... ... алғашқы
екі-үш жеңісті шайқаста басшылық еткен Әбілхайыр ханды алып көрейік. ... ... ... ...... ... дарындылық,
табандылық, айлакерлік жан-жақты елес береді. Әбілхайыр қарсы ... ... ... де ... де ... алғыр адам сипатында
суреттеледі. Ол ... ... ... ... қосып, өзі бүкіл қазақтың
ханы болуды армандайды. Оның ел басқаруға арыны да, ... да ... ... ... да. ... ... ... те, ептілік те танытып
қазақ елінің тағдырын қуатты Россия мемлекетіне тәуелді ... көп ... адам ... ... ішкі жеке ... жете ... ... оны
барлық қазақтың емес Кіші жүздің ғана ханы деп таниды. Сонымен Әбілхайырдың
үлкен үміті іске аспай патшалық шешіміне көңіл ... ... ... трагедиялық халге түседі.
Патшалық тарапынан өзіне көрсетілген сый мен құрметке риза ... ... ... ... өтіп Россия панасына кіреміз деп өз ... ... ... ... ... ... романда шебер бейнеленген.
Әсіресе Орынбор губернаторы ... ... ... пен өзара қарым-
қатынасы ашылатын тұста Әбілхайырдың бейнесі түп-тереңімен танылғандай.
Әдепкіде дардай көрінген хан патша ... ... ... ... ... алады.
Шығарманың бас жағында қазақ қолын бастап өз билігінде ... ... ... ... енді патшалықтан сәл нәрсенің өзін
жалынып кішірейіп сұрайтын ... ... ... ... ... ... үшеу ғана. «Бірінші өтінішім - маған қарулы үш мың ... ... ... ... ұлым Қожахмет сіздердің қолыңызда аманат
болып тұрғалы жеті жылдан асып барады. Шешесі сағындым деп ... ... жүр. Енді ... ... оның ... кіші ұлым ... ... ... Үшінші тілегім көптен бері Қалдан Церен менің қарындасым
Қарашашты сұрап жүр еді ... ... ... ... ... болмағандықтан
жоңғар хонтайшысымен үнемі жауласа беруден пайда шықпас деймін. Мәртебелі
Елизаветта Петровна бұған қарсы болмас». [21.197] Әбілхайырдың дәл осындай
түрде ... ... ... да оның ... ... де сәйкес.
Талай ұсақ халықты билеп-төстеп әбден әккіленген патшалық ... ... ... ... ... ... анық еді. ... Әбілхайырдың әлгі үш тілегінің үшеуіне ... ... ... қатар ол ендігі жерде Әбілхайырға қарсы кояр күшті қазақ
арасынан іздей бастайды. Неплюев қазақ ішіндегі ... ... ... ... ... ... алған.
Оған басқалар былай тұрсын әкесінің жасырын істерін жария етіп ... өз ұлы ... да ... ... ... Россияға бағынамыз
деп берген анты арқылы еткен еңбегінің ... ... ... ... ... мінезінің логикасы өте нәзік нанымды ашылған дейміз.
Шығармада кейіпкердің характер ашылар ситуациясын ... ауыз ... ... табу деп ... ... ... Әбілхайырдың сырт көзден
жасырулы түпкі сыры мен ақиқат пенделік келбеті оның ... ... ... ... ... елес берген.
Романда неғұрлым айқын толық көрінген тұлғаның бірі – Абылай. Жазушы
оның ... ... аша ... ... ... ... талғап ала
білген. Біз Абылайды алғаш рет өзінің шын аты мен тегін жасырып Төле бидің
түйесін ... ... ... ... Оның өзін ... ... ... шыққан адам жібергені мінезінің аса қатал қырына қанықтырады. ... ... ... мен ... ... ... асу ... боламыз. Оның кектеніп келе жатқан арғын қолына ... ... ... ... ... ... ... қазақты шаппақ болған жоңғарды жеңудің
жолын іздестіруі, Сыр бойындағы ... ... ... азат ... ... ... ілгері жібермеу жолындағы тапқырлықтары кесек істер.
Осы оқиғалар кезінде бейнесі жан-жақты мүсінделген.
Абылайдың есімі қазақ ... ... ... азат ... ... ... ... тарихтан белгілі. Халықтың ұғымында
оның жасаған қаталдықтары мен зорлықтары ұмыт болып, ел қорғау ... ... ғана ... ... ... жорықтар жайында бірталай
тарихи жыр ... ... аңыз ... де мол. ... бәрі халықтың сыртқы
жауларға қарсы күресті ... ... ... ... естелігі
болатын. «Жанталас» романында Абылай жайындағы шежіре аңыз материалдары кең
келтірілген. Бірақ ауыз ... ... ... ... ... ... Жазушы реалистік әдебиетке тән тәсілдерді пайдалана ... ... мен оның ... ... ... ... да,
адамның да мол шындығын әйгілейді. Мұның өзі романның суреттегіштік,
талдағыштық қасиеті көп ... ... ... ... ... келбетін
бірнеше мысал келтірейік.
Жазушы Абылайдың бейнесін тарихи шындыққа орайлас ... ... ... ... ... портреті де тұжырымдады: «Абылай
қазір қырықтан жаңа асып бара ... Ол ... ... ат жақты қарасұр түсі
суық адам. Үлкен ойлы ... ... ... - ... ... ... ішкі ... ой түкпірін айқындауға диологтың қаншалық
қызмет ... ... ... ... ... бүкпесіз таныту үшін
диалогтың да мәнді мәселеге арналуы дұрыс болады. Қаһарман ... ... ... ... ... тууы ... Бұхармен Абылайдың диологы
біздіңше дәл осындай «ағынан жарылып» сөйлейтін ... ... ... ... ... әділдігі даналығы ақындығы мәлім Бұхар жыраудың Абылай алдында
да беделі мол еді.
Абылайдың есімі қазақ халқын жоңғар ... азат ... ... биікке көтерілгені тарихтан белгілі. Халықтың үғымында
оның жасаған қаталдықтары мен зорлықтары ұмыт ... ел ... ... ... ғана ... ... бастаған жорықтар жайында бірталай
тарихи жыр бар.
Бүкіл қазақ еліне әділдігі, даналығы, ақындығы мәлім Бұхар жыраудың,
Абылай ... да ... мол еді. ... да исі ... ... тек
Бұхар ғана ханмен еркін, ашық сөйлесетін болған. Сондай ... ... ... ... ... ... ... салып, бетіне басады. Сонда Абылай
былайша жауап ... ... бері ... ... ... өз ісіңнен өзің қорқып қалдың ба, ... ... ... өзің ... қой. Одан да ... мына ... жауап берші...
Бастары қосылмай кеп, «ақтабан шұбырындыда» кеуегінен қашқан қояндай сасып,
жартысына жуығын ... бұл елге ... ... хан ... ... ... ... ыстық қан исінен жүрегі айнымайтын қатал басшысы болмаса,
сұрқия заманда жан-жағынан ... жауы ... ... ... ... ... ... төбе-төбе қып үйіп кетпесіне кім кепіл еді? Сонда қазақтан
не қалар ... [23.75] Бұл ... ... өмірдің бұлтартпас фактісі
жатқаны анық аңғарылады. Абылайдың өлер алдындағы лебіздерінен оның пір
тұтқан қағидасы, ... ... ... ... «...Өкінішім - үш жүздің
басын қоса алмадым: аз елге хан болдым. Қазаққа мал ... ... ... ... алмадым... Өзге жаудан қазақтың жерін қорғаймын деп
жүргенімде ... ... өтіп ... ... Ол ... ақырғы сөзінде елді
біріктіру үшін күш қолданудан басқа да жолдар бар ... ... ... ... сол - ... ... ... жерін жаудан босату,
жан-жақтан анталаған көп дұшпанға төтеп беру қамын көздеуші, ... ... ... бұрын жеке басының абыройы мен мансабын ойлаған ... де ... ... тереңінде жатқан, тіпті тарихи зерттеулердің өзінде жүйелі
баяндалып, ... ... ... ... адам ... ... жаңа ... айта білуі жазушының жаңалығы, қазақ әдебиетін ... ... мәні зор ... ... ... ... бағалау, саралау, түсіндіру
жөнінде авторлық тұрғы берік сезіледі. ... ... ... ... ел билеушілердің мүддесі бұқара мүддесінен алшақ ... ... ... ... ... Хандардың жорықтары халық
қолдаған кезде ғана ... ... ... мысал келтірілген.
Белгілі тарихи қайраткерлерге шежіренің, аңыздың берген бағасымен шегеріліп
сол ... ... не ... ... ... ... тексеріп шығуға
автор ыждағат жасаған. «Жанталас» өзіне жалғас, тақырыптас «Алмас қылыш»,
«Қаһармен» қосылып келгенде үлкен ... ... ... Бұл ... күнге дейін көп ретте көмескі жатқан ... ... ... ... ... ... ... өмірдің даңқты да,
қасіретті де белестерімен таныстырады, оқушының өз елінің тарихы, ... ... ... ... ... ... опық жегізген
өкінішті құбылыстары мен ілгерішіл, нұрлы дәстүрлері ... аса ... ... Бұл сонымен қатар ауыз әдебиетінде, шежіреде ... ... ... ... мен көркемдік мүмкіндіктер мол екенін де
анғартады...
Кейіпкері көп, оқиғасы қалың романның селкеу, кейде ... ... де жоқ ... Сөз талғауда асығыстық табы сезіліп отырады («Ақ
майды аяғымен тепкен ел» деген секілділер). ... ... ... етіп ... ... да ... ... Тәуекел ханмен
әңгімесінде Қияқ батыр тап қайшылығы мен ... дәл ... ... ... Ол сөз ... ... ... ханға: «Ал егер жұт
келіп, сол күн ... ... ... үй-ішімді еш ханның атағы
аштықтан алып қала алмайды. Тіпті қос мүйізді Ескендір Зұлхарнайынның атағы
да». [21.135] Кияқ ... бұл ... ... ... өз ... ... сөз деп айту қиын.
Жоңғар шабуылының қазақ даласына сұрапыл шығасы, ауыр азап ... ... жау ... ... мен ... ... ... мүлде
құрып кету қаупі» дей қоюға келер ме екен. Егер дұшпанның ... ... ... халқы қайрат, қажыр таба алмастық құрдымға ... ... ... ... ... ... легінің кейіннен жауды
қазақ жерінен қуып шығуын қалай түсінеміз... Сондықтан да кейде тұжырып
сөйлеу, ... ... алып ... мақұл.
Россияға қосылу - Қазақстан үшін түптеп келгенде пайдалы құбылыс
болғанын мойындамайтын адам жоқ. ... ... ... ... ... байырғы мәдениеті мен кәсібін жоқ етіп көрсетуге апармауы керек.
Романның 187-бетінде ... «ең ... ... ... Россиямен
қосылғаннан кейін пайда болды деген ұғым бар. Бұл түсінік онша дәл ... ... ... ... Сыр, Талас, Іле, Сарысу, Арыс ... бері өмір ... ... ... реті ... ... тым көп дедік. Солардың тиісті қызмет атқармай,
санда бар, санатта жоқ боп тұрғандары аз ... Бұны да ... ... еді деп ... ... ... іс-әрекетіне дәлелдеме жетіспейді.
Хан әйелдері бір емес, бірнеше тұста опасыз болып ... ... ... ... ... дәлелдеме болмағанмен, ондай жерде
авторлық түсініктеме аса ділгір-ақ.
Жалпы алғанда, «Жанталас» романы жазушы І.Есенберлиннің тарихи ... ... тың ... ... ауыз ... мен ... ... көркемдік қосындысы дерлік, оқушыны отаншылдық рухта баулитын, дерегі
мен керегі көп ... ... ... ... ... ... ... парыз.
Қазірдің өзінде-ақ Ілияс Есенберлинсіз қазақ әдебиетін елестесу мүмкін
емес. Ал оның романдарына мұқият үңілмейінше ұлтымыздың, ой мүмкін ... ... боп ... ал ол ... оның ... ... шығармашылық, оның өмірлік тұжырымдамаларының жемісті
болғанын анғармау мүмкін ... ... ... өмірінің мысалында Ілияс
Есенберлин «билік пен ... ... мен ... ... пен ... ... өзінің философиялық тұжырымдарын жасады. Дешті-Қыпшақтан
бастап Абылай хан мен ... ... ... ... Ұлы ... ... тарихы оқиғаларына талдау жасай келіп, жазушы көп жағынан даулы
билік моралін ... Біз ... ... ... ... ... ... бірлік идеялары болуға кім және ... ... ... ... ... ... іздестіреміз.
Өз мемлекетін қалай және қайда бастау керек? ... ... хан мен ... ... Тәукенің, Абылай хан мен Кенесарының
өмірлері мен ерліктерінің тағлымы. Бұл тағылымдар қазақтарға не ... ... ал одан соң орыс ... ... үздіксіз шайқастар
қазақтарды неге үйретті? 1798 жылдан 1930 жылға дейін ... ... ... ... мен ... ... Олар ... Датұлының, Исатай мен
Махамбеттің көтерілістерінен басталып, Аманкелді Имановтың көтерілісі мен
отызыншы жылдардағы жоспарланған геноцидке қарсы ашыққандардың ... ... ... де, ... ... Мәскеудің және оның
Қазақстандағы ең соңғы қолжаулығының ... ашық ... ... ... ... оқиғаларымен аяқталады.
Дала өңірінде ұлт-азаттық қозғалыс ешқашан тоқталған емес. Бұрынғы
көшпелілер өздерін ер жүрек жауынгер ... ... ... Мұны ... ... ... пен ... да растайды. Қазақтар өздерін өткен
Ұлы Отан соғысында да тамаша жауынгерлер ретінде көрсетті. Бірақ өз қару-
жарағы ... олар он ... және ... ... ... ... жазалау экспедицияларына қарсы тұра алмады.
Иә, біз соғысуды үйрендік, ал ... ел болу үшін ... қоса ...... мен ... ... ... мен компьютерлер
жасауды, корейлер мен малайзиялықтар, жапондар мен қытайлықтар сияқты жасай
білуді үйрену керек.
Патшалық Ресей мен ... ... ұлт ... ... ... ... мен ... өте шеберлікпен және жымысқылықпен аулақ
ұстағаны рас. Орыстандыру толық қарқынмен жүріп жатса да ... ... ... ... шеттетті, дипломатиядан аулақ ... да, ... ... де, ... ... да ... ... тіліндегі мектептер саны жылдан-жылға азаюмен болды және қазақ
тілінде оқытылатын орта және жоғары оқу ... ... ... жеріміз
де, халқымыз да бірақ рольді атқаруға Ресейдің әуелі отаршыл Ресейдің, ал
содан соң ... ... ... ... отаны болып қалуға тиіс
болды.
Ілияс Есенберлиннің «Қаһар» (1969) атты романы ... ... ... ... тереңдеп келе жатқанын әйгілейтін шығарманың бірі.
Трилогияның үшінші кітабы - «Қаһар» романы ... ... ... киген елдің қан жылаған қапалы хал-ахуалын, күші мың есе ... ... ... ... ... ... көтерілісін суреттейді.
Трилогияның бұл кітабына хроникалық реңк әлі ... ... ... ... ... ауысқанын шұбырта тізбелеу, ... ... ... сынды кемшілікті «Қаһардан» кездестірмейміз. Роман сахнасына халық
шығады. ... көз ... ... ... ... ... ... зарлы
көші тізбектеліп өтіп жатады. Бірін қазақ батыры Сейтен, бірін Жоламан
сұлтан бастаған ел, зар илеген ... ... ... ... қайғылы әуенге көп беріле бермейді. Қаһары
айға шапқан арыстандай халық «Аттандап» атқа ... ... ... ... ... ... Байтабын, Алтай Төлебай, Бестаңбалы
Бұқарбай, ... ... ... Иман ... ... ерлігін
жырлайды. Ақмола (Қараөткел) бекінісін алу секілді қан майданда халықтың
қайтпас күшін көз ... ... зор ... эпизодтар арқылы суреттейді.
«Қаһар» романының бас қаһарманы Кенесары - мықты сомдалған характер.
Бәрін алдын ала ойлайтын, көреген мемлекет қайраткері, ... ... ... ... ... жолында жанын аямайтын перзенті болып
көрінеді. Кене - ... хан. Оның ... күші – ... Халқының
қолдауымен (бастапқы кезде Кенесары қозғалысына миллионға жуық қазақ
қатысады) зеңбірекпен, мылтықпен, ... ... ... ... ... ... ... алысады. Қанша ұрыс салып, кейде жеңіп,
кейде жеңіліп, бірде итжығыс түсіп, алдыртпайды. Халқы ... ... деп ... мен қара ... ... мен жазықсыз елдің
арасын айырмай адасқанда, Кене жеңіліс табады, өзін де, ісін де ... ... ... ... реалистік мәнерде шебер жеткізген.
«Қаһар» романы трилогияның басқа кітаптарынан бұрын жарияланса да, үш
кітап қорытындысы осы туындыда шығарылған. Ол қорытынды, ... ... ... ... қылыштай өткір жігер құяды. Ол жігер ажалдың өзін
бас идіреді. Жеңіс шарты - ел ... ... ... ... ... 30-40 ... Кенесары Қасымов бастаған
қозғалыстың, сол оқиғаға ... ... ... ... ... ... сөз ... отырған заманның әлеуметтік, экономикалық,
саяси ахуалын, қозғалыстың себебі мен салдарын зерттей келіп, солардың
диалектикалық ... ... ... ... ... «Қаһарды» оқып
шыққанда жазушы, жалпы алғанда, жұртқа ... ... ... ізімен жүріп отырғандығын аңғарамыз. Сонымен қатар мұнда
көркем шығармаға ғана тән көп ... ... - ... ... ... мен ... ықыласы мен мұратын, кейіпкерлер тарихы мен
тағдырын табамыз.
Суреткер өзінің көзқарасын ... ... ... ... ... ... жіберіп, еркін сөйлеткен. Сондықтан да оқушы автор
ұсынған шындықтың күнгей, теріскейін түгел ... ... ... ... ... тарихи адамдарды көрсетуде жаңа қадам болып
табылады. Тарихи кітаптарда жазылған қысқаша ... мен ... ... ... ... ... жатқанын танимыз.
«Қаһарда» патша отаршылдарының қысымына наразы елдің қозғалысы,
халықтың осындай серпінін пайдаланып, ... ... ... ... мақсат еткен Кенесарының кектескен ... мен ... ... ... ... боп келе жатқан билік пен бедел
үшін жанталасып күресуі, патша өкілдерімен тіл табуға, мансап ... ... ... ... ... ... істерге баруы, бұл жолда
халықтың тағдырымен есептеспеген қаталдығы, мұның соңына ... ... ... ... азапқа түсуі, Кенесары дұшпандарының
ұйымдасқан іс-әрекеті, сан алуан адам мінездері көрсетілген. ... ... ... ... күрестерін нақтылы көрсету арқылы үлкен шындыққа
- Қазақстанның тағдыры Россиямен ынтымаққа, бірлікке байланысты ... ... ... ... ... ... осы деп білеміз.
Кенесары Қасымов көтерген ту астына халық неге ерді деген сұрақтың
жауабы ... ... екі ... ... ... ... жерден
айырылып, патшаның әкімдерінен қысым көрген ел бастаушы болса, соңынан еріп
кетерлік жағдай туғанын тарих мысалдары да дәлелдейді. Қазақ ССР ... ... ... «В ... на ... этапе участвовала
значительная масса казахского крестьянства, недовольная ... ... - деп ... ... романында осы
қозғалыстың алғашқы кезеңі қамтылған.
Жазушы қай құбылыстың да ішіндегі қайшылықты, қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... ... Арқадан Оңтүстікке
беттеген көшті суреттейтін алғашқы тараудан да ... ... ... қаша ... ... бастаушысы Сейтен батырдың қасында келе жатқан
серігі Ожар тыңшы, екі жүзді адам екендігі бірден сездіріледі. Бұдан қазақ
еліне деген тұзақтың әр ... ... да ... ... Елдің намысын
жыртатын аңғал батырлар жанында көлеңкедей калмай жансыз сатқындар да жүру
отарлаушылықтың ... келе ... ... бірі ... ... ... қолға
түсіп мерт болған Сейтен батыр тағдыры бұл күрестің қиындығынан да хабар
береді.
Роман қазақ ... қиын ... сан ... ... ... кең
камтып елестетеді. Соның бірі - Қоқан, Хиуа ... ұзақ ... ... ... ... ... жай-күйі. Түбінде Россия патшасынан қауіп
келе жатқанын сезгенімен, Орта Азия хандары қазақ халқымен одақтасуды ойлау
былай тұрсын, ... оны ... ... ... ... отырған.
Ташкенттің құшбегі - Бегдербектің жәрдем, кеңес сұрап барған Есенкелді,
Саржанды қасындағы нөкерлерімен ... ... ... ... осы ақиқатты түп-тереңімен ашады. Әрі қорқақ, әрі қу, тырнағына дейін
сатқын, дүниеқор Қоқан әкімінің шыншыл бейнесі жасалған деуге болады.
«Қаһар» ... ... және оның ... ... - ... ... өмірі мен іс-әрекеті мол шындығымен ... ... ... ... ... атап айту ... ... басындағы шытырманды ашып көрсете алған. Халықтың патшалыққа карсы
күресін өзінің мансабы үшін пайдалана білген, хандық тағы үшін ... да ... ... ... ... ... Оның
барлық қайраты мен қабілеті осы мүддесіне жұмсалғанын білеміз.
Автор Кенесарының жеке басындағы ерлік пен ... ... ... анғартады. Мәселен, ол Саржан мен Есенгелдінің құсбегі
Бегдербек қолынан қапыда мерт болғанын ... ... шабу ... ... Қасым төренің тілегін іштей қабылдай тұрса да, ... ... ... түсініп, жоспарды кейінге қалдырады. Ақмола бекінісін
алғанда көрсеткен ... ... ... батылдығын сынаған тұсы, өзіне
ерген баһадүр ерлердің бірі - ... ... риза ету ... қолындағы құсты аттырып билік айтуы сияқты тұстар бұған дәлел.
Сонымен қатар жазушы ... ішкі ... ... ... ... соғысып жеңуге күшінің жетпейтінін анық біле тұрса да,
Кенесарының күресті тоқтатпай, соңына ... елді ... ... ... ... ... оның авантюраға барғанына айғақ.
Кенесары бастаған қозғалыстың белгілі ... ... ... ... ... ... ерлік эпизодтары да
айтылып отырған.
Романда ... ... әр ... ... де ... ... ішінде, әсіресе, Қараөткелдің аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдайменденің
халыққа қаны қас мейірімсіздігі мен мансап үшін арын ... ... ... Жеке ... ... ... жеткен бұл адам Омбы
генерал-губернаторының сеніміне ие болып, көп елді күшпен, ... ... ... ... қамы ... ... ... киімнің
жылтырақтығы, нәпсіқұмарлық, биік мансап - олардың ең шырқау ... ... олар ... бас ... ... ... ұстап береді, лауазым үшін халық
мүддесін сатып, кез ... ... ... ... ... ... тірек еткен жергілікті әкімнің жексұрын жиынтық ... ... ... ... ... ... ... қылықтары да үстем ... ... аша ... ... ... шындық, қаһармандар келбеті ... ... ... ... ... ... ... халықтың азаттық
жолындағы күресін, ересен ерлігін бейнелейтін жарқын беттер мол. Автор бір
жағынан бостандықты аңсаған, ... оған ... ... жоқ ... ... таныстыра алған. Шындығында бұл - жерден, еркіндіктен
айырылған қазақ елінің стихиялық бұлқынысы, аласұрып айбат шегуі, ... ... ... ... бас қаһарманы - халық. Қозғалысқа күш
берген, оны ондаған жыл бойында ... ... ... ... бостандық
алаңына айналдырған құдірет те сол - халық. Кенесары - ... ... өз ... ... Қазақстанды азаттыққа жеткізуді ... ... ... дөңгелегін кері бұруға болмайтын еді. ... ... ... ... ... хандардың да ниетін жүзеге асырмайтын кезеңге
жеткен. Қозғалыстың қанды қырғынмен, бастаушылардың басын жұтумен бітуі
сондықтан.
Қазақ тарихындағы ірі ... ішкі ... ... ... айта ... ... ... жанды тұлғасын жасауы -
жазушының творчестволық батылдығын, ізденгіштігін ... Бұл ... ... ... тақырыпты меңгеру жолындағы ұнамды құбылыс. Атап
көрсетерлік бір нәрсе - автор ... ... орыс ... ... ... ... өсіп келе жатқан күштердің бар екенін де жүйелі
әңгіме еткен. Жас ... ... ... жас буын ... ... схема кейіпкер жасаудан бойын тартып, қаһарман басындағы
жақсылық пен ... ... ... ... көп ... көтере, кейде
оны қызықтап та кететін автор сол кейіпкерінің басындағы мінін де жасырмай,
жеріне жеткізе әшкерелеп отырады. ... ... ... достарының
аузымен Кенесары істеріне қатал үкім айтылып жатады. Бейненің диалектикасын
беруі - суреткердің ұсталығына куә. Дегенмен, ... ... ... да ... Козғалыстың басы-қасында болған, халықтан шыққан
батырлар бейнесі ойдағыдай ерекшеленіп жасалмаған. Кенесарының ... ... бас ... ... өкілдерінің бірде-бірінің есте
қаларлық келбетін көре алмаймыз. ... ... ... ... да ... Бір елеулі кемшілік - ... ... ... ... ... ... ... «қалың» деген сөз
«қалың көш», «қалың шөп», «калың балауса», «қалың керуен», ... ... ... ... көп ... ... ұқсас мысалдарды кітаптың
өзге жерлерінен де кездестіруге болады. [25.302]
Жалпы ... ... ... ... бұл ... ... әдебиетте
жеткілікті айтылмаған тарихи оқиғаның ішкі сырына ... бару ... ... ... үшін ... ... аяғы ... тынуы,
қазақ жерін ондаған жылдар бойында дүрліктірген қанды оқиға жайында хикая.
Мұның өзі тарихи тақырыпты ... ... ... да ... ... келе ... білдіреді.
Автор Кенесары көтерілісінің туу себептерін өмір шындығына негіздеген.
Патшаның 1822 ... ... ... ... жөніндегі жарғысына,
Кенесарының орыс билеушілеріне жазған хаттарына, т.б. құжаттарға сүйене
отырып, отаршылдықтың улы тырнағының ... ... ... Сықақ
нысанасына алады. Уставқа байланысты ... да ... ... Орта жүз ... ... ... Әр ... бір рулы елдің
он бес-жиырма болысы кіреді. Әр болыста он-он екі ауыл. Әр ауылда жүз ... ... үш ... жұрт ... ... ал ... ... тұқымынан
шыққан сұлтандар басқарады. Округке үш жылға сайланған аға ... ... ... ... көп ... ... ... ханды жерінен
айырылған табын руының басшысы Жоламан сұлтаннан өзге ... ... ... ... ... ал да ... бер» ... отаршылдықтың
классикалық тұжырымы бойынша бір қазақты екіге жарып отырғаңдығынан ... ... ... ... ... боп ... «ақ ... Шыңғыс тұқымын
қараша халыққа, яки қазақ ұлтына қарсы қоятыны ... ... ... бір жолы отыз алты ... көзін бірден жойып жіберуі
- бұл төрелер ... ... ... ... ... ... ... кетуіне байланысты ... ... ... сұлтанның, Уәли ханның сатқындығы олардың өздеріне
де оңайға түскен жоқ. Кейін патша халықты да, ... да ... ... ... ... ... ... ада еткені мәлім).
Сұлтандықты әшкерелеу барысында автор халық аузында жүрген аңыздарға
сүйенеді. Оны ... ... ... ... ... ... Сол ... бірін Кенесары былай деп еске алады. Абылай өзін үш
жүздің игі жақсылары боз ... ... ... ақ ... ... хан
ғып көтерген күннің түнінде ғажайып түс көреді. ... ... бар. ... серуендеп келе жатыр едім, депті хан Абылай, -
Алдымнан бір арыстан тұра қашты, қуып ... ... ішін ... едім, арыстанның ішінен бір ... ... да тұра ... ... ... қасқыр, оны есіп жібергенде - түлкі, ... ... ... ... ... ... Осы ... Абылай
Бұқар жырауға жорытады. Бұқар бұны Шыңғыс тұқымының азуына жориды.
Хан Кене өзін ... ... ... ... ... жер
аударылып келген ақын Иосиф Гербурт хан ... - ... ... біле ... неге ... ... - ... « - Сонда сен маған
бауыздалғалы тұрған қой ... ... өле ғой ... бе? Мен олай ... ... қой ... Ең болмаса жауыңа шауып ажал табады» [26.152],
- деп жауап береді. Басқа сөзбен ... ... өзін ... ... ... ажал ... бар, бірақ ұрпақтарының алдында масқара ... Атын адал ... ... ... ... бұл ... да Ілияс
Есенберлин Мағжан шығармашылығымен жақсы таныс екенін, ... ... ... ... ... ... алғандығын айқын аңғартады.
Мағжанның «Оқжетпестің қиясында» атты поэмасын қара сөз ... ... анық ... Егер ... көзі ... Мағжан ақталғандай
болса, ақынның мына жолдары роман ... ... енер еді. ... ғой ... ... ... ... деп қалың өрттен». «Келеді маң-
маң басып Оқжетпеске, Құмдарға жолбарыстай тастап ізін». [27.151]
Кенесары қозғалысының ... ... ... жазушы аз
еңбек сіңірген жоқ. Рас, оған социалистік реализм ... ... ... ... тұсы - ... ... ... елеулі нұқсан
келтірген. Жазушының Кенені хан болғысы келді деп кіналағанына қосылу қиын.
Хандық құру дегеніміз ол ... ... ... сақтап қалу деген
сөз еді. Оны автор түсінбеді емес. ... ... ... ... кей тұста санасуға тура келді. Хандық құруды ақтасаң, бәлеге
басың шырмалатын кез. ... мұны ... хан Кене ... ... ... ... ғалымдардың соңынан жөнелтуі мүмкін еді. Дегенмен,
жазушы Есенберлин цензура талаптарына үнемі көндіге бермейді. Кеңес ... қас ... ... хан Кене ... ... ... батылдығы
жеткенін былай қойғанда, шығармасын тәуелсіздік идеясына суаруының өзі неге
тұрады. Жазушы кей тұста, ... ... ... ... ... ... ... келтіріп айыптауға жол тапқан. ... ... ... ... «бақа-шаян, құрт-құмырсқа, жылан-кесіртке секілді
жұрт, ертең осы менің ісіме қарсы шабады» ... - ... ... Бұл
жерде бесінші ұрпақ деп кімнің ... ... ... ... ... ... ... қозғалысын «бүлікке» (мятеж) жатқызады.
Бүлік - белгілі бір бұзақы топ ... ... ... Жоғарыда
айтқандай, Кенесары көтерілісін миллионнан аса қазақ, оның ... ... ... ... бұл ... ... бейнеленген. Автор ресми
идеологияға қарсы шындық шоқпарын кей-кейде батыл түрде сілтеген ... ... ... ... екі ... ... ұқсас, хан, сұлтандар
«ак төсінен шөлі қана тояттайтын» «бегімдер» көп те, ел ішінен шыққан қазақ
қыздары аз болатын. Қабанбайдың Гауһары ... ... ... бір ... ... де жоғалып кететін. «Қаһарда» олай емес. Жетекші ... ... де, тез ... ... ... ... ... қызметшісі бола жүріп, ... ... ... ... тыңшы есебінде Кенесары қозғалысына көп көмегін тигізеді. ... ... ... ... кеткен Күміс жүнжімей, қайрат
көрсетуге, дұшпанынан өш алуға ұмтылып, ақыры Петербургтен ... ... ... деп, ... ... Қоңырқұлжаның Ақмола аға
сұлтандығынан түсіп қалуына себепші болады. ... ... ... ... ... ... жасағында қолына найза алып ... ... ... ... ... ... ... сұлтандардың, оның ішінде
күйеу жұрты Уәли ханның ауылын шапқан, «ағасы тәрізді көзінен қаһар ... ... ... ... ... он ... созылды. Осы уақыт ... ... ел ... ... сай ... өмір сүрген. Кенесары
мемлекет қайраткері ретінде ел басқару ісіне реформа жүргізеді. Бүлікші ... ... ... ... арнайы жасауыл құрады (бүгінгі салық
полициясы ... ... ... ... ... тиісті
мөлшерде салық төлетеді (бүгінгі кеден кейіптес). Сот, ... ... ... Бұрын құл өлтіргендер айып төлемейтін болса, енді бұл ... ... ... Өз қарауындағы ел-жұрттың бірін-бірі
барымталауына тиым салады. ... ... ... ... ... ... қарқынды, қатты тасыған өзендей іркіліс таппай ... ... ... бұрқаған қарқынына тартқан. Кейіпкерлер көп
сөз шығындамайды. Бейнелі, үлкен құбылыстарды бір ... ... әрі ... әрі бейнелі сөзбен тұжырымдайды. Қаптата салынып
жатқан орыс бекіністерінің қазақ еліне төнген қаупінің мәнін ... бір ... ... ... ... «Қотан жанына қасқыр апанын
қазса, қойда не ес ... ... ... ... ... ... анау ... сол қасқырдың апандары емес пе?» [26.22], -
дейді. Қынаптан суырған семсердей жарқ ететін мұндай теңеулер бұл романның
көркі.
І.Есенберлиннің ... ... ... ... ... жылы ... ие ... Трилогия жаңа тәуелсіздік дәуірінде
қайта басылып, оқушысын тапты. «Көшпенділердің» ... ... оның ... ... әрі ... жол ... ... жігерлендірді.
«Алмас қылыш» романы - Ілияс Есенберлиннің әйгілі «Көшпенділер» тарихи
трилогиясының бір бөлімі. Бұл романда ХІV-ХV ғасырдағы оқиғалар, ... ... ... ... ... суреттеледі.
Оны тұңғыш рет 1971 жылы «Жазушы» баспасы басып шығарды. ... ... ... ... деректер, шежірек, аңыз, эпос материалдарын,
белгілі қайраткерлер, батырлар, билер өміріне сүйене отырып, ... ... ... ... туындыны қалың оқырман жақсы қабылдады. Роман
туралы баспасөзде көптеген пікірлер айтылды, ... ... ... рет ... қылышы» романы «Көшпенділер» трилогиясының бірінші
кітабы ретінде «Жазушы» баспасынан 1976 жылы алпыс мың дана болып, «Алмас
қылыш» романын «Заговореный меч» ... ... ... ... ... жүз мың дана ... 1974 жылы ... Аударған - жазушы Морис
Симашко, алғысөзін жазған - академик ... ... ... - ... ... трилогиясының екінші бөлімі.
Негізінен XVIII ғасырдағы Қазақ еліндегі әлеуметтік-қоғамдық ... ... ... сан ... ... ... Абылай хан, Бұқар жырау
тектес тарихи қайраткерлер образы жасалған. Роман түңғыш рет 1974 ... ... ... Роман орыс тілінде алғаш рет «Простор»
журналының 1973 ... 7, 8, 10 ... ... ... ... ... - ... Морис Симашко. Ал Мәскеудегі «Известия» баспасы оны
«Дружба народов» кітапханасы сериясымен 1974 жылы ... ... ... ... бір ... ... «Кочевники» деген атпен
басылған кітаптың қүрамында 1978 жылы «Советский писатель», 1983 жылы
«Художественная ... ... ... ... ... ... «Көшпенділер» трилогиясының
құрамында 1983 жылы Польшаның «Чительник» баспасынан поляк тілінде басылды.
Ал «Көшпенділер» трилогиясы Венгрияның «Европа» баспасынан шықты.
«Қаһар» ... - ... ... ... кітабы болғанмен,
циклдің ішінде бірінші болып жазылған шығарма. Тұңғыш рет «Жазушы» баспасы
оны 1969 жылы басып шығарды. Орыс тілінде алғаш «Простор» ... ... 5,6 ... «Хан ... ... ... ... Аударған - жазушы
Морис Симашко. Оны Мәскеудің «Советский писатель» баспасы 1971 жылы «Хан
Кене» деген ... ... ... трилогиясының үшінші кітабы
ретінде «Советский ... ... 1983 жылы ... ... трилогиясының құрамында 1983 жылы ... ... ... ... шықты. Венгрияның «Европа» баспасы 1986 жылы
шығарды. «Қаһар» романы туралы ... ... ... ... ... ... М.Қаратаев, Ш.Елеукенов, орыс
сыншылары Н.Ровенский, П.Косенко, белгілі ... ... т.б. ... бұл ... ... ... үздік
табысы, реализм әдебиетінің шоқтығы биік туындысы ретінде бағаланды.
Расында ... ... ... тарихында құбылыс ... ... ... ... ел ... ... ... көркем шығарма.
I.Есенберлиннің көптеген архив материалдарын, әр түрлі деректерді,
ғылыми зерттеулерді ... ... ... ... ... ... Орда» аталулы тегін емес. Шығармадағы оқиғалар Ертіс,
Еділ бойларында, қазақ ... Орта ... ... мен ... ... ... Жазушы қырғын соғыстардың, опатты өлімдердің ... ... ... тарихи тұлғалардың, хандардың,
билердің, ... ... ... ... ел, ... ... достық тамырларын бейнелейді; азаттық, еркіндік үшін болған
күресті суреттейді.
Романның бірінші кітабы алғаш рет 1979 жылы ... ... 8, ... басылды. 1982 жылы «Жазушы» баспасынан жеке кітап болып шықты.
Ұлан-асыр кең территорияда білектің ... ... ұшы, ... ... зор империя - Алтын Орданың қоғамдық-әлеуметтік кұрылысы, этностық-
елдік тұрмыс-тіршілік, ... ... ... үшін ... ... ... ... алғаш толық таныстырған «Простор»
журналы ( «Простор», 1982, 8; 1983, 2,3; 1984, 1, 2, 3) ... 1985 ... ... писатель» баспасы бұл ... ... ... ... алты ... тұратын «Көшпенділер» және «Алтын Орда»
трилогияларды қазақ халқының жеті жүз ... ... ... принцип
тұрғысынан шындықпен, көркем, ... әрі ... ... ... көрнекті шығармаларының қатарына жатады.
Оқиғалық жағынан біріне-бірі жалғас, ... ... ... ... ... кескіні ұялас болып келетін бұл
романдар циклының тұтастығын айта отырып, олардың қазақ әдебиетіне енгізген
эстетикалық жаңалықтарын ... ... Ең ... осы екі ... тарихи дамуға, әлеуметтік жағдайға деген жазушының әлеуметтік,
халықтық айқын көзқарасын, ғылыми объективті ... ... ... ... пен ... ... мол әрі ... кең ауқымда
бейнеледі: бір атырап, бір ... бір жүз ... ... ... ... көптеген басқа елдермен қарым-қатынас контекстінде, дүниежүзілік
дамудың арнасымен терең ... ... ... мен ... ... озық әдебиеттер дәстүрін аңыздарды, ауызекі
әңгімелерді, халықтық мифологияны ... ... ... ... көп
жаңалықтар, соны өрістер ашты. Сөйтіп, тарихи ... жаңа бір ... - ... ... ... деп айтуға әбден болады.
Тарихи роман үшін түрлі-түрлі оқиғалардың ... ... алып шаба ... ... ... түскен шындық хақында ой түйіндеу шарт. Ол ойың елдің
бүгінгі яки болашақ мүддесімен ... ... ... ... ... бір жақсы жері - осы дәстүрге беріктігі. Шабыттана
еңбектенген жазушының ... енді жаңа ... ... - ... орда»
трилогиясы (Бірінші кітабы 1982, екі ... ... 1983) ... ... ұлт ... ... идеясымен қаруландырған
жазушы бұл жолы да өзі белгілеп ... осы ... ... трилогияның бірінші кітабы келесі ... ... ... Енді ... ... ... әз ... Тоқтамыс
хандар өмір сүрген көшпенділер патшалығының жаңа ... ... ... деп ... - ... Қазақ мемлекеттілігінің
қалай құрылғанын баян ... ... ... ... ... бір бөлегінің мұсылман дінін ұстануы қазақ қауымының ел боп жеке
шаңырақ көтеруінің алғы шарттарының бірі болған.
Сондықтан автор ... ... ... ... Ақ ... ... Орда
төңірегіндегі оқиғаларға баса көңіл бөледі. Бұл романнан оқырман Алтын
Орда, Моғолстан деген ... ... ... Орта ... бір ... ... атқа қалай ие болғаны жайлы өз ... алға ... ... ... ... ... ... аз кезіктіреміз.
Орнына роман-хроника стиліне лайық тұжырымдама жасалады. Монғол ... ... ... ... тәртіп негізінде Дешті Қыпшақта қазақ елі
деген жаңа ұғым ... ... ... ... ... ... Ал, ... басып алған монғолдар бәрі керісінше, тілін, әдет-ғұрпын жоғалтып,
кыпшаққа сіңеді. «Бір күбі суға бір ... тұз ... ... Орда мен Алтын Орданың қуатты мемлекетке айналуында экономикалық
фактордың рөлін көрсетуге көңіл бөлінген. ... хан ... ... ... үш ... ... аман-сау Қырымға жететін. Қырым Генуя
көпестерімен сауда-саттық жүргізетін. Атақты Венеңия копесі Марко Поло ... ... ... ... Құбылай ханның ордасына, яки Қытайға жеткен.
Келешек қазақ хандарының ұлы атасы Орыс хан ... ... ... мен Арал ... ... көшіп жүрген казақ руларын біріктіруге
күш салған. ... бәрі ... ... хабар ретінде
баяндалады.
Екінші кітаптағы хандар бейнесі де Шыңғыс хан типінен. Шыңғыс шар айна
болғанда, тұқымы соның сынған ... ... Хат ... қол ... ... хан алтыннан жасатқан мөріне: «Бог на ... ... ... ... на ... ... ... человечества» деген сөздерді
қашатып жаздыртқан. «Көкте - бір Тәңірі. Тәңірінің ... ... - ... ... ... - деген. Құдай һұқын ... ... ... ... ... ... ар-инабатты аяғына таптап ... ... 1357 жылы әз ... ... өз ... Бердібек буындырып
өлтіреді. Содан кейінгі алты жылдың ішінде сегіз ханның бірі де Алланың ... ... Бәрі де өз ... ... ажал табады. Ақыры
Батый ханның бар ұрпағы тайлы-тұяғына дейін қалмай құрып бітеді.
Жаңа трилогияның жанры да - ... ... ... ... (1982) ... Бату хан, ... үшінші кітаптағы тағы да басқа
бірін бірі жеген, тақ үшін ... ... мың ... ... судай
шашқан Шыңғыс шапқыншыларымен «бірге» оқушы батыстағы Венгрия, бір ... ... мен ... түстіктегі Иран мен ... ... ... ... ұлан-асыр оқиғаларды шолып
өтеді. Ол шолушылардың ... ұзын ... ... ... ... ... Сәлімгерей, сәулетші Коломон сынды қарапайым адамдар туралы қысқа
новеллалар енгізілгені, алтындай жалтыраған соны теңеулер, ... ... - ... ... ... ... ... Шыңғыс ханның бір өсиетін есіне түсіреді. «Топ итті
жолбарыс ... ... ... ит ... ... Ал ... ит ... ақырында барып әлгі топ жолбарыс ит боп кетеді», -
деген. Осыдан таратып Бату «Халық деген ... ... ... келеді.
Байынан таяқ жеген қай қатынды көрдің өмір бойы ... Сол ... ... өздері-ақ қайтадан өсіп ел болғаныңда, бабасын
құртқаныңды ... өзі ... ... ... ... ... ... роман табиғаты
Тарихи тақырыпқа деген қызығушылықтың артуы, халықтың өткен өмірін,
бастан кешірген тағдырын суреттеуге арналған шығармалардың ... ... бір ... ұлттық сезімнің күшеюіне байланысты өз ... ... ... ... ... тарихи шығармашылыққа өз үлесін
қосу болса, екінші жағынан, өткен дәуір елесіне бүгінгі күн биігінен қарап,
кешеден бүгінге жету ... ... не ... туралы ой сүзгісінен
өткізе отырып, жан-жақты бейнесін жасау жатқандығында. Бұл, әрине, ұлттық
әдебиеттің ... ... ... ... да ... ... ... әдебиеттегі тарихи тақырып туралы сөз еткенде оның
бастау-көзі көне фольклор мен ежелгі әдебиетте ... ... ... Тарихилық мәселесі тарихи тақырыпқа ... ... ... ғана тән емес, тіпті ... ауыз ... ... да ... болатыны белгілі. Ол туралы фольклорист-ғалымдар
Р.Бердібаев, С.Қасқабасов, Ш.Ыбыраев еңбектерінде жан-жақты талданған.
Стильдік кестесі, ... ... сан ... ... ... ... бағзы заманнан бастап бүгінгі күн мәселелеріне дейін қамтитын,
көркемдік биігі жоғары, бояулары ... ішкі ... мол ... ... ... Бұл ... әсіресе жетпісінші-сексенінші жылдары
ерекше қарқын алды. Д.Әбілов, А.Тоқмағамбетов, І.Есенберлин, Ә.Әлімжанов,
С.Жүнісов, Ә.Кекілбаев, ... ... ... ... ... және ... ... романдары жарық көруі сан
жағынан да, сапа жағынан да ... ... ... ... болатын дәрежеге
жетті.
Бұл кезең тарихи роман жанрының ерекше дамып, гүлденген, жоғары биік
белеске көтерілген ... ... Дей ... осы биік ... бір-ақ
күнде қол жеткізіп, көтеріле қойған жоқ. Әр ... ... ... орай,
бірде қақпай көріп бәсеңдеп, өшуге таяп барып, енді бірде қайта күш алып,
өз ... ... алға ... ... ... орай тарихи романдарды зерттеу
мәселесі де уақыт ерекшелігіне сәйкес әр ... ... ... ... ... ... оның сыны мен зерттеу ісінің жолы әрқашан
жіңішке болды. Соған қарамастан, жазушылар өзі ... ... жол ... оған бар ... ... Оның айқын дәлелі - ... ... ... те бұл биікке үлкен қиындықпен, соқтықпалы,
соқпақсыз ауыр ... ... ... Ал ... ... ... тарихы «аға
халықтың» - құқығы мол орыс ... ... сай ... орыс ... ... ерте ... ол туралы әдеби-зерттеу
жұмыстары да сол 20-30-жылдардың өзінде-ақ жан-жақты қолға алына ... бұл ... тек ... ... ... еңбектерді ғана еске алып
отырмыз. Жалпы әдебиеттің тарихында, поэзия, проза, драмалық жанрларға жеке-
жеке ... ... ... қатысты еңбектер өз алдына сала-сала болып
кете беретіні тағы белгілі. ... қоса ... ... ... мен мақалалар қаншама! Бұл ... ... да өз ... ... ... деңгейін аңғартатын, уақытқа сай мәні
бар еңбектер екені даусыз. Солай бола тұрса да, ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі тарихи тақырыпқа ... ... ... ... сөз ... еңбектердің көпшілігі
әдебиет пен тарихтың арақатынасын монографиялық ... ... тек ... бір қыры ... ... тиек етеді. Бұл орайда
Л.М.Әуезованың «Исторические основы эпопеи «Путь Абая», «История Казахстана
в творчестве ... ... ... ... романы», «Тарихи
роман», Ж.Дәдебаевтың «Өмір шындығы және ... ... ... ... «Қазақ тарихи романы» тәрізді санаулы еңбектерден
басқа ауыз толтырып айтарлықтай іргелі зерттеулер аз. Ал ... ... ... ... ... қатысты мәселелер түгел қамтылды, шешімін
тапты десек, әсіре қызылдық болар еді. Ғылымның ... ... ... қол ... мәселені жаңа ойлармен толықтырып, жалғастыра беру екені
кімге болса да аян. Бұл ... ... ... ... деген
сөз бір автор шығармасын қатар алмауында ... ... ... зерттеу
нысанасының өзгешелігінде болса керек. Бұл ... ... бір ... жеке алып та, бірнеше автор туындыларын ортақ ой төңірегінде
біріктіріп те зерттеу тәсілі ... ... ... ... ... шығармалар, ондағы дәстүр жалғастығы, авторлық идея, ... ... ... ... ... мұрағат материалы, аңыз желілерін
пайдаланудағы жазушылық мақсат пен ой түю ... оны ... ... сабақтастыру сипаты - тұтас ... ... ... қазіргі қазақстанның әдебиеттану ғылымы үшін зәру әрі
көкейтесті ... ... ... ... өнер ... ... көзқарасын тарихи шығармадағы көркемдік таным тұрғысынан
пайымдау қазіргі әдебиеттану ғылымындағы өзекті мәселе деп қараймыз.
Ал, тарихи тақырыпқа ... ... ... ... ғана ... ... ... факторлар өте күрделі ... Яғни ол сан ... ... мен ... қосындысынан тұратын фактор
болмақ. Дей тұрғанмен, негізгі субъективті сананы ... ... дің ... ... ... ... Оларды, біздіңше, мынадай
бірнеше түрге жіктеуге болар еді: 1) философиялық; 2) ... ... 3) ... 4) өмір ... 5) ... 6) мінез бен жігер. Мұнын өзі тарихи
шығармаларды зерттеу дегеніміз бірнеше пәндік, ғылыми негіздердің тоғысуы,
жапсарласуы ... ... ... көрсетеді. Міне, осы тұрғыдан
келгенде, ... ... ... ... ... бірі - жазушы және
тарих немесе жазушының тарихқа ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов айтқандай, «Тарихтың қызметі - бүтін
адам баласының, яғни бүтін бір жұрттың, я бір халықтын ... ... ... ... ... ... [29.157] ... шығармада суреттеліп отырған
кезең автордың ой ... ... ... ... одан әрі сол
туындыға ғана тән сипатқа ие болып, оқырман алдында қайта тіріледі, тарихи
келбеті жасалады. ... ... ... өнер ... ... тарихты қайта
тірілтудің принциптері, әдіс-тәсілдері, ерекшеліктері қайсы? Оның көркем
шығармадағы көрінісі ... ... ... ... ... ... ... болып келеді, әлі де бола беретіні сөзсіз. Өйткені көркем
шығарманы ... ... ... ... ... ... шығарма
қайталанбас өнер туындысы. Қазақ әдебиетіндегі тарихи ... ... және ... тұрғыдан бұрын арнайы қарастырылмаған. Рас, тарихи
шығармалар бұрын да зерттеліп келген, әсіресе тарихи роман мәселесі ... ... ... ... ... ... бойынша
монографияларда, жанрлық тұрғыдан зерттеулерде, тарихи ... ... ... ... бір қыры ... ... келе ... сөз еттік. Бұл орайда С.Қирабаевтың, З.Ахметовтің, Р.Бердібаевтың,
Т.Кәкішевтің, Р.Нұрғалиевтің, Ш.Елеукеновтің, ... ... т.б. ... еске ... ... өмір ... мәнін айтқан кезде, онда бүгінгі
рухани тіршілігімізге қатысты көп мәселелер қамтылатынын ескеру керек. Бұл
орайда тарихи ... ... ... ... ... орнығу
үлгісін танытатын алғашқы ... яғни ... ... ... ... С.Мұқановтардың тарихи шығармаларын
айтпағанның өзінде, ... ... ... ... «Махамбеттің жебесі», «Жаушы», Ә.Кекілбаевтың «Аңыздың
ақыры», «Елең-алаң», М.Мағауиннің «Аласапыран», С.Сматаевтың ... ... ... ... ... «Райымбек»
романдарын өткенді айта отырып, оны қазіргі өмір ... білу ... ... эстетикалық актуальдығын арттыратын
көркемдік фактор екенін дәлелдейтін, уақыт рухы көрінетін жаңа ... ... ... ... ... - адамның әлеуметтік тірлігінің
сорабы. Адам - әрі тірліктің субъектісі, әрі ... ... ... ... ... ... адам тарихты жаратты, өзін
кемелдендірді. Соңымен бірге тарихты да, өзін де ... ... ... ... ... ... меңгеруі, түйсінуі, бағамдауы - тарихи сана
болып табылады. Тарихи сана өз ішінде екі үлкен саланы қамтиды; оның бірі -
танылған, еске алу, ... ... ... ... ... ... Екінші бір саласы - адамның өз басындағы тарихи әрекеттердегі орны,
рөлі және мәні жөніндегі өзіндік санасы. Осы ... ... ... ... ... ... ... субъектив санасына гуманистік,
субъективтік таным, героизм тұрғысынан талдау жасауға ... ... ... яғни өткенге көз салу, сол өткендегі айтпауға
болмайтын жайларды айтуға талпыныс - уақыт талабынан туындайтын ... ... - ... ... ... ... ... де, өсуі де халықтың өткеніне көркемдік ... ... ... болады. Қазіргі өмір мен өткен заманның арасындағы байланыс,
сабақтастық тарихи тақырыпты игеру ... ғана ... ... ... ... ... ондағы кемшіліктерден тиісті қорытынды ... ... ... үнемі жетістікке жетуі неғайбыл.
Тарихи тақырып арқылы бүгінгі күнге, қазіргі дәуірге қатысты ... ... ... ... ... шығарма ол өткен заманның
әлеуметтік-эстетикалық реконструкциясы ғана ... онда ... ... ... тұжырымдамасы жатады. Тарихи тақырыптың ... ... ... ... ... тарихи шығармалар туралы: «Всемирная
ценность искусства тем больше, чем ... ... в ... и человеческого в национальных образах» деген пікірі әлі де мәнін
жоғалтпаса керек. [30.123] Демек, мазмұн мен ... ... ... ... ... ... бір ғана ... рухани дүниесі болып
қалмайды. Осы тұрғыдан келгенде ... ... ... мен ... ... мен азаматтық тағдырын танытудағы тарихи шығармалардың
алатын ... ... мол ... шындық. Әдебиет қашанда ұлттық-
азаматтық сана-сезім мен ... ... ... ... жаршысы міндеттерін атқарады. Шын мәніндегі әдеби шығарма -
игі ... ... ... ... ... ... ... келгенде, нағыз көркем туынды эмоциялық ... ... ... ... сол ... ... ... игі
дәстүрлерін, тамаша қасиеттерін басқа халықтарға мөлдіретіп жеткізетін
қоғамдық-философиялык ойдың көркем ... ... ... Бұл тұжырымдардың
тарихи тақырыпқа жазылған шығармаларға да қатысы мол.
Әдебиет - ... ұлы күш. Бұл ... ... ... ... ... ... көтерілуіне І.Есенберлиннің «Көшпенділер», «Алтын
Орда» тарихи эпопеясы бастаған қазақ тарихи романдарының ... ... ... бола ... Бұл ықпал-әсердің, ұлттық рухани оянудың бір дәлелі
1986 жылғы желтоқсанда қазақ жастарының ... ... ... ... еді. ... ... империяның құлауындағы алғашқы баспалдақ болғаны белгілі.
3.2. Тарихи ... ... ... және ... ... көркем шығарманың жанрлық сипатын айқындау әдебиеттану
ғылымының ... ... бірі ... ... Жанр ... пікір
әртүрлі, оны түйіндесек, мынадай болып шығады. Бірінші, жанр (французша
jenre – тек,түр) әдебиеттің ... ол ... ... ... ... ... ал оның эпос ... роман, эпопея, повесть, поэма, толғау, жыр,
әңгіме, очерк, новелла, сюжетті ... ... ... ... түрлеріне
өлең, ода, идиллия, иадригал, элегия, романс, эклога, сонет, ... ... ... ... драма, комедия т.б. енеді. Бұл топтағы
ғалымдар Қ.Жұмалиев, З.Қабдолов, Г.Поспелов, Л.Тимофеевтер ... ... жеке ... жанр деп ... жанрдың түрлері деген тұжырымға
тоқтайды. Мұнда әдебиет тегі (литературные роды) мен әдебиет ... ... бір ... ... Ал Г.Абрамович, Л.Шепилова, Е.Ысмайылов
сияқты ғалымдар көркем шығарма атауларын (эпопея, роман, повесть, ... ода т.б.) жанр деп ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған
түрлерін де, тіпті жалпы көркем шығармалардың барлығын да бір ... ... ... айталық сонет жанры, толғау жанры, айтыс жанры т.б. деп кете
береді. ... атау ... ... ... ... ... ... тиіс
сияқты болып көрінеді. Ал ... ... ... бірінші топтағы
ғалымдардың жүйелеуі қисынды болғанымен, ... ... ... ... да ... ... ... Әдебиет қарыштап дамыған сайын
оның түрлерінің де ... ... ... әрі ... ... ... ... қаламгері бар елде ірі тарихи оқиғалар қалтарыста қалмақ емес.
Ерте ме, кеш пе, ол жалғанның жарығына шығып, ... ... ... ... әлем мойындаған бір шындық – уақыттың ашпайтын құпиясы жоқ.
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» (әлденеше ... ... ... ... қозғалмаған халқымыздың үш жүз жылдық тарихына түрен түсірді.
Жалғыз Ілияс Есенберлин ғана ... сол ... ... ... ... ... ... Әбіш Кекілбаев қатарлы бірталай ... ... ... бар. ... ... қаламгерлерден басқа
біздің шеттегі қандас қаламдастарымыз да көп алаңдады. Тамаша ... ... бір өзі ... тақырыпқа едел-жедел үш роман (Бөке батыр, Көз жасы
құрғамайды, Ер Жәнібек) жариялатты. Жанат Ахмадидің «Дүрбелең», ... ... ... «Тау ... ... Шыңжаң тарихынан сыр
шертеді. Бір тақырыпты екі автордың жарыса ... тағы бар. ... ... «Зуха батыр» романынан кейін дәл осы ... ... ... деген роман жариялатты. Ал ... ... ... ... ... осы тақырыпқа Жақсылық
Сәмитұлы жариялатқан «Сергелдең»(төрт кітап) ... ... ... ... ... бар. ... бір Шыңғыс хан жөнінде ... ... ... хан ... ... ішінде тәуелсіздігіміздің он
жылдығына орай өткізілген әдеби конкурста бас бәйгені ... ... ... «Көк ... көз ... атты ... - бір төбе.
Айта кететін бір жай – жариялануы кештеу демесеңіз, ... ... мен ... ... ... ... жазылған шығармалар. Мысалы,
«Соңғы көштің» нүктесі 1971 жылы қойылып, сол жылы ... ... ... ... ... ... жарияланған болатын. Ал содан дилогияның
толық нұсқасы оқырман қолына тигенше арада он неше жыл ... ме?! ... да ... ... ... Оның ... ... Жұмаділов басқа саланы
қаузай жүріп, тарихи тақырыпқа бес романның басын қайырып тастады. Демек,
бұл екі ... да ... ... ... тартушылардың ең алғашқы легінде.
Жоғарыда аты аталған жазушылардың ... ... айту үшін көп ... ... ... айтқанда солардың қай-қайсысы да жеке-жеке зерттеу
тілейді. Өйткені, оның ... ... ... оқиғасы, ондағы әлеуметтік
жағдай, қаламгердің концепсиясы мен жазу үлгісі, жасаған образдар жүйесі
басқа-басқа. Бірақ ... ... ... ... талап – тарихи
шығарманың тіл-стилі. Мейлі кім қай ... ... да, ... сол ... ... шарт.
Ал бір зерттеу жұмысында олардың бұл саладағы аяқ алысын толық үлгіде
салғастыруға мүмкіндік жоқ. ... ... ... ... ... ... белгілерді алдыға тартсақ дейміз.
Әдебиет теориясында романның ең биік ... ... деп ... ... ... ... ... деп анықтама береді. Қазақ
әдебиетінің көрнекті білгір ғалымы, академик Қ.Жұмалиев: «Шын мәнінде роман
... ... ең биік ... Ол ... жету үшін ... ... қамтудың
үстіне романда бірнеше сюжеттік линия, екінші ... ... ... ... ... ... ... оқиғаға қатысушылардың іс-амалы
мен образдарын толықтыра түсумен бірге қатар дамып отыруы қажет» ,– ... ... ... ... ... бір ... қамтитын роман-эпопея
деңгейінде талданып келген шығарма– М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... Қабдеш Жұмаділовтің 2003-2005 жылдары жарық көрген ... ... ... ... ... роман десек, мұның бесеуі
таза тарихи тақырыпты қозғаса, ... ... ... ... ... ... дүниетаным иірімдері әр қырынан ашылады. Жазушының «Бір
түп тораңғы» (1981), «Сәйгүліктер» (1982), «Қарауыл» (1983), «Бір ... (1984) ... ... мен ... ... көш» (1-кітап, 1974; 2-кітап, 1981), «Сарыжайлау» (1977), «Тағдыр»
(1988), «Дарабоз» (1994,1-кітап; ... ... ... ... ... (2001), ... (2002), ... (2003) атты
романдары қалың жұртшылыққа кеңінен танымал. ... ... ... 2008, №4) ... ескерткіші» атты хикаят та тарихи тақырыпқа
негізделген. Оның қаламынан ... ... ... ауқымдылығы,
көтерген мәселесінің сонылығы, идеясының терең шыншылдығы және тіл-стилінің
ерекшелігі, көркемдігі туралы баспасөз беттерінде аз жазылған жоқ. Айталық,
Т.Әлімқұловтың ... ... ... бірінші шарты – тіл. «Соңғы
көште» осы тілдің байлығы бар. Автор сан қуу үшін сөз ... ... ... зорлап телімейді. Сондықтан да әр сөзі қалауын тапқан
қардай жарасып тұрады», – деп ... ... ... ... ... үндестігі біртұтас. [33.]
Әдебиеттің «тілі» деген сөз қазір термин ретінде қалыптасып қалды.
Біреуді біреу «тілі жақсы» деп ... ... ... деп ... жатады.
Меніңше, осының өзі жетпей айтылған сыңаржақ пікір ... ... ... ... тіл ... өзі ең алдымен ойдың қағазға түскен сәулесі
емес пе?! Түрлендіріп айтсақ, ой қозғалысынан туған мәуе ғой. Жүйелі ... ойы ... ... ғана тілі ... ... ... ... мейлі мықты, мейлі осал болсын сол тілдің арғы бетінде
қаламгердің өзі тұрады. Олай болса, оның ... ... ... ... тіпті фольклорлық түсінік деңгейі, сүйек сіңді не жүре бітті
білім-білігі білініп тұрады. Осыншама көлемді саланы қамтитын көпір ... тілі деп ... оның соңы ... біз ... тұйыққа тіреледі.
Сондықтан бұл мәселені әлі де ойластыру қажет сияқты.
Қ.Жұмаділов романдарының жалпы жүйесіне шолу жасағанда, алдымен ... ... ... ... өзіндік көзқарасы, таным-түсінігі бірден
байқалады. Себебі жазушы шығармаға өзек болатын оқиғаны әбден зерделеп, өз
көкірегінде пісіріп, жетілдірмейінше ... ... ... ар ... ... ... ... тән сипат ... ... ... болады. Романдардағы сюжеттік желілер
әр ... ... ... ... ашып тұрады және де ... ... ... орны ... ... Образды сомдап, олардың
алуан түрлі характерін айқындаудағы ... ... ...... ... ... ... Оның қай шығармасын ... да ... тән ... ... Ондағы Қ.Жұмаділовке ғана тән
суреткерлік қуат, терең психологизм, стильдік-тілдік даралық, ұлттық ... ... ... биік ... көтерді.
Белгілі ғалым Т.Сыдықов «Дарабоз» дилогиясы туралы: «Біріншіден, ... ... ... арасындағы жан алып, жан ... ... ... ... ... ... ... Ә.Әлімжанов,
І.Есенберлин, Ә.Кекілбаев, С.Сматаевтар қаламы тиген тұсқа ... ... ... Ашып ... қазақ-қалмақ тарихын бейнелейтін
романдар ... ... ... ... ... бөктіріп, жаулап алуын,
көкірегі кекке, көңілі мұңға толы елдің арқасы қозып, ес жиып, қол ... ... ... ... жығатын сәтті соғыс операцияларын қамтып, азуын
білеп, аузынан от шашқан құдіретті көршілерінен қорынып, бас ... ... ... ... ... келіп тоқтайтын... Демек, қалмақтар
қазақтардың басы біріксе қолы ... ... ... ... ... ... кетуді мойындай қоймаған-ды. Бұғалық алынбай,
құлдық сезімі жүрегінен сылынбай, байталын ... ... ... ... ... күй ... халық енді не істемек?.. Сол «Не істемек»
Қабдеш Жұмаділовтің дилогиясына бес ... жүк ... деп, ... дәл ... ... [34.] ... ... ғасыр оқиғасын арқау
ететін романдарда дәуір тартысының көркемдік шемімі – Ресей империясының
қарамағына өтуімен тиянақталатын. Қ.Жұмаділовтің ... ... ... ... ... ... болғанымен, ешкімнің тісі бата қоймаған 1751
жылдан ... ... ... ... Мұнда Қазақстанның оңтүстік
бөлігінде болған жойқын ұрыстар, Қарақалпақ жері мен Түркістан, ... ... Сыр ... жау ... азат ету сияқты бұрын жыр-аңыздарда
ғана ұшырасатын деректерді тірілтіп, өз шығармасына ... ... 1723 ... ... ... шұбырынды» аталған жылдарда ойраттар қазақтардың
бейқамдығын пайдаланып, халықты босқындыққа ұшыратса, ... ... ... күллі саяси-әлеуметтік жағдайы 18-ғасырдың екінші ... ... ... екі-үш ай бұрын үш жүзге сауын айтылып, хан мен
сұлтандардың, батыр мен ... ... ... кезекті хан кеңесіне
жиналуынан айқын байқалады. Тарихи маңызы зор бұл ... ... бар ... ... отырады. Автордың пайымды шолуы арқылы
сол ... ... ... көз алдыға бірден елестейді. Филология ғылымдарының
докторы, профессор Б.Майтанов авторлық баяндаудың ... ... ... ... ... ... бейнесімен бірлікте көрінуіне байланысты,
жазушы мен кейіпкер санасының тұтастануына ұмтылу–шығарманың басты идеялық-
эстетикалық принципін ... ... ... ... ... ие. ... қаламынан туған тарихи шығармалар «Тағдыр», ... ... ... ... ... жанрлық сипатын анықтайтын
болсақ, басқы екі шығармасында ... ... ... тек ... ғана
сақталған көшпенділер тұрмысы, дәуір шындығы, қазақтардың біраз бөлігінің
Қазақстанға қалай келіп ... ... бір ... ... өткен
қоғамдық-әлеуметтік мәселелер нақтылы деректер бойынша сөз болса, ... ... ... орын ... ... ... көрінісі бар
болмысымен ашылады. Аталған шығармалар дәуір шындығын ашып қана ... ... ой, ... алып келген тың туындылар ... және ... ... ... ... ... ... суреттеген уақыты мен дәуірі, оқиғаларды суреттеу масштабы,
бейнелерді сомдау ... ... ... ... ... ... Эпопея
үздік шығармаға берілетін атақ, тәж емес, деп зерттеушілер атап ... ... ... ... ... ... мақсатында қолданып
отырғамыз жоқ. ... ... ... ... ... шығарма көтерген
идеялық мазмұнның толық ашылуын ... етіп ... ... ... ... ... ... осы зерттеу
жұмысымыздың ғылыми жетекшісі Д.Болатханұлы. Сондай-ақ ғалым ... ... ... ... ең бір ... кезеңдері тудырған
заман тартысы, тұрмыс-тіршілігі, салты болғандықтан, оның ... ... ... ... ... ... арқалап тұрғандығын аңғартады.
[35.]
Орыс әдебиетінде Л.Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік», М.Шолоховтың
«Тынық Дон» романдары ... ... деп ... бұлардың
қатарына М.Горкийдің «Клим Самгиннің өмірі», А.Фадеевтің «Ту ұстаушылары»,
А.Толстойдың «Азап жолы», И.Эренбургтің «Жас ... т.б. осы ... ... жазылған жазылған романдарды да жатқызған-ды. Алайда,
бұл туралы әртүрлі кереғар пікірлер кездескенімен, орыс ... ... ... ... ... деп ... ұмтылу басым . [36.]
«Соңғы көш» дилогиясында да, «Тағдыр» романында да сөз ... ... ... ... ... түсірілмеген тың тақырып болатын. Роман-
эпопеяға тән сипат оның қаһармандары ... ... және жеке ... ... тікелей байланысты тұлғалар болуы керек. Оның сыртында
қаһарманның бүкіл іс-әрекеті, күнделікті өмірі, ... ... ... оның ... тарихтың дамуымен сабақтасып, шындыққа сай келуі
қажет. Бұл тұрғыдан алғанда жазушы романдарының ... ... ... ... ... көш» ... да ... жүгін арқалап тұрғандығын
ашық айтудың қисыны келіп тұрғандай. Ал ... ... ... болғандықтан, мұнда жазушының басынан өткізген ұланғайыр оқиғасы
мен жүріп өткен өмір жолы ... ... бір ... ... азық болатындай мол материал жинақталған.
Жазушының «Тағдыр», «Соңғы көш», ... ... ...... ... ... ... мен оқиға орнының нақтылығы
болса, екіншісі – көшпелі ұлт ... ... ... ... ... ... та ... ұлттық бояуымен көрініс
табуында. Осыған орай әр ұлттық кейіпкердің болмыс-бітімі, мінез-құлқы,
үлгі-өнегесі, наным-сенімі, ... ... ... ... ... сай көркемдік айналымға түскен. Мысалы, аталмыш үш ... ... ... хан, Төле би, ... би, Бұхар жырау, Ақтамберді
жырау, Ысмайыл, Күдері, Қанағат би, ... ... ... ... ... Ши-амбы, Балкашин (орыс консулы), Жасыбай (Башпай), Әсет
Найманбаев, Әріп Тәңірбергенов т.б. сияқты кейіпкерлер тарихта нақты болған
адамдар. Образдар ...... ... ... ... дейтін
болсақ, ал оның шығармаларындағы тұтас бір кезеңнің тарихи шындығы осы
адамдар айналасына ... ... ... қай ... ... ... негізгі қаһармандар нақтылы тарихи жағдайлар мен шынайы оқиғалар
аясында алынып, дәуір ... бар ... ... ... ... ... 13 жасынан өз қолында ұстап, ... ... ... ... ... ... үлкен септігін тигізетін,
мемлекеттің жоғары дәрежелі ... ... ... 30 ... ... ... ... іскер басшы ретіндегі кесек бейнесі ... ... ... ... Егер ... ... болмаса,
Демежанның аға сұлтандық дәрежеге дейін көтерілу де неғайбыл еді. Ши-амбы
кетісімен, Демежанның да ... ... ... ... уақыт сынына
төтеп бере алмаған Ысқақ, Байсерке т.б. ... ... ... ... ... уақыттық дүние екендігі, түбі жақсылықтың
жеңбей қоймайтындығы ... ... ... ... да ... жазушы шеберлігі оның өмір шындығына ... ... ... Сонымен бірге көркем әдебиетте образдың ... ... ... әр ... ... мен ... ... Бұл тұрғыдан алғанда тарихи оқиғалар мен кейіпкерлер характерін
үйлестірудегі композициялық тұтастық – жазушы ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігінің бірі - ол
адам мінезін контрасты суреттеу арқылы өткені мен ... көз ... ... ... бұл әдіс жағымсыз образды сомдауда айқын көрінеді.
Мысалы, «Соңғы көш» романындағы ... ... және ... ... ... ... адам ... сан
қилы қалтарысының куәсі боласыз. Кейіпкер ... мен ... ... ... сол уақыттағы заман ... көз ... ... ... «Психологизмнің негізгі қызметі – өмірлік
шындық пен ... ... ... ... ... [37.] деген
тұжырымына сүйенсек, Қ.Жұмаділовтің сомдаған бейнелерінің жақсы, жаманын
ажыратуда бұл тәсіл қапысыз қызмет атқарған. ... ... ... бетте ғана айтылатын Бойқа деген ... ... ... ... ... мінез-құлқы арқылы жалпы адамзатқа тән үлкен қасиеттің куәсі
боласыз. Ертеректе ... ... ... ... бір жігітіне тиген
қалмақ қызы ... ... соң егде ... ... ... ... ... күтушісі болып жүретін. 1864 жылғы қалмақтарға қарсы дүнген-
қазақ ... ... ... ... екі ... атқа ... қашқан
кезде ағасының артынан сыпырылып түсіп қалған алты жастағы Қайыңбайды ... ... ... жатқанда, осы Бойқа кемпір баланы танып, қолма-қол
ара түсіп, «менің немерем» деп құтқарып ... ... ... ... ... ... ... Қайыңбай он екі жасқа келгенде, өз қаны
емес түбі шикі ... ... ... қалмақтардың баланы тірі қоймасын
сезіп, баланы сенімді бір қолға тапсырайын деген ниетпен көтеріліс басылған
соң, Дөрбілжін қаласындағы ... ... ... бар ... ... кетеді. Арада тағы үш-төрт жыл өтеді. Баяғы босып кеткен қазақтар
өз орнына қайта келіпті деген хабарды естіп жүрген Бойқа ... тағы ... ... ... ұйықтатпайды. Оның сыртында Сымайыл мен оның
бәйбішесі Айтолқыннан көрген ... ... ... ... ... түн ұйқысы
төрт бөлінеді. Әбден мазасы ... ... ... ... ... жолға шығады.
Алдымен баланың амандығын біліп алып, сосын Сымайыл зәңгіге ... ... ... ... ... ... қытай мектебінде оқитын қытайша
мен қалмақшаға судай екі ... қан ... өңді ... ... Бойқа
кемпірдің арқасында осылайша қосылады. Адам психологиясына тән ой ... ... ... ... ... әсерлі бейнеленген. Жалғыз Бойқа
кемпір емес, жалпы жазушы кейіпкерлері тарихта ... ... ... ... романның сюжеттік-композициялық желісімен динамикалық
байланыста дамып отырады. Мұнда идея, ... ... ... ... жатады. Тарихи романға тән басты сипат – кейіпкерлер мінезіндегі
негізгі басым тұстарын ғана алу. ... ... мен ... ... ... тоғыта беру немесе жалаң суреттеулер мен авторлық
баяндаулармен толтыру шарт ... ... ... ... ... ... авторлық баяндаудан ғана тұрмайды, мұнда нақтылы тарихи оқиға жанданып,
көркем шындыққа айналуы керек. Осы ... ... ... ... ... ... шеберлігінің өзі өмір шындығын көркем бейнелей алуында.
Қ.Жұмаділов өз ... ... ... ... ... Ол ... сырт ... ғана суреттеп қоймай, ішкі әлеміне
араласады. Сондай-ақ ... ... яғни ... ... объективтік-заттық түрлерінің қай-қайсысы да ... ... ... ... көңіл-күйімен тікілей байланысты
болса, символикалық пейзажда ... ... ... ... ... баяндалады, ал объективті-заттық пейзаж фон ретінде
қолданылған. Адам ... ... оның ішкі ... ... ... ... жазушының портреттік, пейзаждық детальдарды
пайдалануы үлгі етуге тұрарлық.
Шығарма шырайын кіргізетін көркемдік құралдардың бірі – ... ... ... ... ... ішкі ... монолог-толғаныс,
монолог-диалог немесе керісінше, диалог-монолог үлгілерінің көркемдік ... ... ... ... компоненттердің кейде дара тұруы, кейде
екеуінің тұтасып кетуі жиі ұшырасады. Бұл арқылы кейіпкер мінезін ... ... ... ... ... ... жасауда жиі кездесетін суретті сөздің бірі – детальдің жазушы
шығармаларындағы орны ерекше. ... ... ... ... ... өте ... қолдана білген. Мысалы, адамның ішкі жан
дүниесі мен беттің мимикасын ашып ... көз, ... мең т.б. ... ... ... ... отырады. Басқа да толып жатқан қазақтың
тұрмыс салт-дәстүріне, әдет-ғұрпына, наным-сеніміне байланысты ... ... ... өсіп, характерологиялық сипат алған. Көшпелі елдің
әлеуметтік өміріне ғана тиесілі детальдар бар ... ... ... ... Жұмаділов романдарында халықтық мақал-мәтелдер, қанатты сөздер,
тұрақты сөз тіркестерін өз ... ... ... ... ... оның ... ... қолдануда жоқ халықтың жадында ғана ... ... ... сөздердің небір ғажайып түрлері табылады. Естен
шығып ... ... ... мен ... ... ... поэтикалық-эстетикалық сипат алуы – мәдени мұрамызды ғибраттық-
нақылдық тұрғыдан сөз жоқ жаңалайды, жаңғыртады.
Әрбір жеке қаламгердің интелектісінің көрінісі оның ... ... ... ... ... идея, композиция
біртұтастығынан және де бүкіл көркемдік компоненттердің ... ... ... ... ... ... мен ... бірлігі
үйлесімді әрі тұтас қарағанда хас ... ... ... асыл ... ... ... Оның шығармаларындағы әрбір қаһарман тарих
тағдырымен тамырлас. Сондықтан да Қ.Жұмаділовтің негізгі ... ... ... ... алатын орнын айқындау. Десе де, тарихи роман
көркем туынды болғандықтан, жазушы алдында ... ... ... бейне
арқылы жеткізу межесі тұрады. Шығармадағы характерлер келбеті ... ... ... ... ... ... ашылады.
Бұл тұрғыдан алғанда, Қ.Жұмаділов – өзінің жазушылық ... ... ... ... ... және жанрлық-эстетикалық тұрғыдан
байытты.
Қорытынды
Тарихи тақырыпқа жазылған ... ... ... ... ... ... даралығы мен
тұтастығын таныту ... ... ... ... ... деректер,
фактілер, нақтылықтар сол тарихи кезеңнің бар ... ... ... неғұрлым толық таныту мақсатына қызмет етеді.
Тарихи жанр туындысында суреттелініп отырған өткен ... ... ... ... олардың ара салмағын, жетекші регрессивтік
және прогрессивтік, революциялық идея, мұрат алшақтығынан туған ... ол ... ... мен ... ашып ... ашып ... көп мән бар. Тарихи жанр туындысында тұрмыстық жай-
күйлер ғана емес, оған ... ... ... ... ... шығарманың көркемдік табиғатын анықтаудағы басты өлшем тарихи
шындық пен ойдан шығарудың, көркемдік қиялдаудың ара ... ... ... Оның ... ... ... ... осы екі құбылыстың ара ... ... бұл ... ... ... ... тұтастығына байланысты.
Жазушы Ілияс Есенберлин тарихи деректер мен құжаттарды, шежірелер мен
әдеби мұраларды тиімді ... ... оны ... ... ... ұштастырып, жинақтап, жүйелеп, Абылайдай ұлттық қайраткердің
тарихи болмыс-бітімін дәуірлік рухта көркем кескіндеген. XVIII ғасырдағы
қазақ халқының ... ... ... ... ... рөлін өмір
шындығымен тығыз ұштастыра бейнелеу мақсатында тарихи ... ... ... ... ... ... ... құжатнама, деректер мол. Автор аңыздан ақиқат
іздеуден гөрі, нақты құжатнама, дерек көздерінен шынайы ... ... ... ... ... ... Жанай оқиғасына
қатысты Абылайды айыптайтын аңыздарды пайдаланады.
Автор Абылайдың әрбір ... әр ... ... ... ... ... ой-мақсаты, түрлі тактикалық тәсілдері де жүйелене
берілген. ... ... ... ... ... ... пікірлесу, сұхбаттасу сипатында болса,
монолог бірнеше сауалдар ... ... беру ... толғаныс,
қалыптасқан жағдайдан шығудың амалын іздестіру, ... ... ... алға ... ... шешу ... өзімен-өзі сырласуы сияқтанады.
Тарихи деректі сюжеттік желіге шеберлікпен қиюластырған. Жазушы ... ... ... орыс патшалыға өкілдіктерінің Абылай ханға жазған
хаттарының мәтінін толық мазмұндамаған. Тарихи шындықты ... ... ғана ... оған ... ... сабақтастырған.
Абылайдың зеңбірек пен мылтық сұрап, Ресей және ... ... ... ... келген жауаптың мазмұны тәпіштеліп баяндалмаған.
Абылайдың көкейінде бұғып жаткан сыр — Қоқанға карсы қолданар айланың ... ... да, оған екі ... ... ... қарағаны қысқаша
тұжырымдалған.
Хан Абылайдың бейнесін сомдауда жазушы өте сұңғылалық таныта отырып,
тарихта болған жанның суретті бейнесін жасап, оқырман алдында ... ... ... романдарының желісінде үзбей жалғасып келе ... ... ... ... ... бірі ... ... ірі
өкілі, қоғам қайраткері Бұқар жырау Қалқаманұлы.
Сонау ықылым замандардан бастау алатын жыраулық ... ... - ... ... ... ... ... іс-әрекеттерін
кейінгі ұрпаққа жеткізу. Жыраулық ... әрі ... әрі ... ... ... ... яғни ... музыкалық мақам және
орындаушылық шеберліктің бірлігінде.
Жыраулық өнердің өміршеңдігі оның ел тарихы мен ... ... ... ... ... ... паш ететін көлемді
жырлар соның жарқын дәлелі. Ерлік рухына толы мұндай ... ... ... ... ... қалдырып, дамып отырған. Бұл -
жыр-дастандардың ... ... мен ... макамына бірдей қатысты
құбылыс. Жыраулық дәстүрді жалғастырудың маңыздылығы осы ... ... ... қатысты түрлі терминдер қолданып келеді.
Жырау - этнограф, яғни ... ... мен ... ... ... өнері арқылы кейінгі ұрпаққа жеткізуші тұлға. Осы шежірешілдік қызметін
мүлтіксіз атқару үшін ... өз ... ... мұрасының үлкен
жанашыры болуы қажет. Мұның бәрі М.Мағауиннің жырау ... ... ... ... ... ... ... жырауды көбіне
поэзия өнерінің өкілі ретінде қарастыруы даулы. Мысалы, бір ... ... ... ең ... ... - ... Яғни ... өлең шығарғыштық қабілетінің болуы. Жырау деген атаудың өзінің
«жыр» сөзінен шыққандығы күмән туғызбайды» - деген. [38.59]
Қазақ ... ... ... шайырларына қарағанда елдің
қоғамдық-әлеуметтік өміріне белсендірек қатысып отырды. Сонымен бірге қазақ
ақын-жыраулары өздерінің ... ... ... де ... ... ... айқындап жеке бір адамға, құбылысқа арнап айтты.
Бұлар хандық дәуірдегі жеке адам мен ... ... мен ... ... пен ел билеген әкімдер арасындағы қарым-қатынастарды өздері өмір
сүріп ... ... ... ... ... этикалық
толғауларына өзек ете білді. Соның өзінде Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз,
Ақтамберді, Үмбетей, Бұқар, Шал, Дулат, ... ... т.б. ... ... ақын-жыраулар шешендік-дидактикалық сарынға құрылған поэзия
өкілдерін қазақ қауымының наным-сеніміне лайықты формаға ... ... ... ... ұлттық сананы қалыптастырып, халқымыздың
тәуелсіздікке деген ізгі арманын оятты. Осы тұрғыдан келгенде біз ... ... ... ... ... ... ... еңбек етті. Осы шығармаларды оқыған сан ұрпақ сан ғасырларға ... ... ... ... ... үшін ... жылнамаларынан
патриоттық рух алып өсті. Мұның бәрі зая кеткен жоқ.
Қорыта келгенде біз зерттеу еңбегімізде тарихи романдардағы ... ... ... ... ... ... да бұл ... мәселе күн
тәртібінен түскен жоқ, ұлттық сана ояу, сергек ... ғана біз ... ... ... ... ... Н. Тарих толқынында. Астана. 2009.
2. Алпысбаев Қ.Қазақ ... ... ... ... және ... ... Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Санат, 1994. – 312 б.
4. Қыраубаева А. Қазақ әдебиетінің ... ... ... қалыптасуы. – Алматы, 1997. –271 б.
5. Ибатов А. Құтбтың «Хұсрау уа Шырын» поэмасының сөздігі. – Алматы, 1974.
–37 ... ... І. ... ... ... ... баспасы. 1999.
7. Әуезов М. Әр жылдар ойлары., А. Қазкөрмембаспа.1959.
8. Есенберлин І.. Көшпенділер. Алматы. Жазушы баспасы. 1973. -908 ... ... Қ. ... ... ... ... № 10. 163 ... Дүйсембаев Ы. Ұлы дала ұлағаттары. Алматы. Санат. 2001.
11. Бердібай Р. Жұлдыздар жарығы. А. Білім. 2000.
12. ... С. Ұлт ... және ... А. Ғылым. 2007.
13. Бердібай. Есенберлин ерлігі. Егемен Қазақстан. 2002. 10 шілде.
14. Мәдібаева Қ. Бұхар жырау. Кітапта: Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. А. Ғылым.1999.
16. Төреқұлов Н. ... ... ... мәні. Алматы. Мектеп. 1971.
17. Нұрғали Р. Телағыс. Алматы. Жазушы. 1986. -440 б.
18. ... Б. ... және ... ... Жазушы. 1966.
19. Жұртбаев Т. Тар жолды таңдаған тарлан. Қазақ әдебиеті ... 1990 ... ... ... Т. Қазақ тарихи романы. Алматы. Жазушы. 1996.
21. Есенберлин І. Жанталас. Алматы. Жазушы. 1973. -320 б.
22. ... Қ. ... ... және ... ... ... ... 2000.
-244б
23. Бердібай Р. Бес томдық шығармалар жинағы. ... ... ... ... ССР ... ... ... 1981.
25. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. Құрастырғандар: ... ... Ана ... 1998. -384 ... ... І. ... Алматы. Көшпенділер. 2003.
27. Жұмабаев М. Таңдамалы. Алматы: «Ғылым», 1992. -272 ... ... Ш. ... мәңгілік өмірі. Алматы. 2005. Жұлдыз
журналы. № 5.
29. Ахмет Байтұрсынов. Ақ жол. - ... ... ... ... Б. ... в ... ... казахского
романа.Алматы: Қазақ университеті, 2003.-54б
31. Ысқақұлы Д. Сынталқы. А., «Сөздік –Словарь», 2005. -416 б.
32. ... Қ. ... ... ... Мектеп, 1969.-231-б.
33. Әлімқұлов Т. -Кітапта: ... Қ. ... ... жинағы.
Алматы: Қазығұрт,2005. 10-том. -641-б.
34. Сыдықов Т. Өңінде ... ... ... ... 2004.-212б.
35.Болатханұлы Д. Қ.Жұмаділовтің «Дарабоз» дилогиясы (жанр және поэтика).
Филология ғылымдарының ... ... ... алу үшін ... – Алматы: Түркістан қаласы, 2007.-111б.,115б.
36.Соболенко В.Н. Жанр романа-эпопеи: Опыт ... ... ... ... ... и «Тихого Дона» М.Шолохова. – Москва: ... 1986.- ... Б. ... романы және психологиялық талдау.- Алматы: Санат,
1996. -4б.
38. Махауин М. ... ... ... ... ... Ана ... 1992.
39. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 128 ... ... Р. ... ... ...... ... 1997. – 336 б.
41. Нұрғалиев Р. Арқау. – Алматы: Жазушы, 1991. – 576 б.
42. Сыдықов Т. Қазақ тарихи ... ... ... Типология. Стиль.
Ұлттық кейіпкер. Тарихилық сипаты. Поэтика). Филология ... ... . . ...... 1997. – 290 ... ... М. ... қазақ романы. – Қарағанды: ҚарМУ, 2001. – 205 б.
44.Рахымжанов Т. Романның көркемдік әлемі. – Алматы: Рауан, 1997. –223 б.
45. Тарақов Ә. ... ... ... тұлға проблемасы. (Абылай хан
бейнесінің көркемдік тағылымы). Алматы: Қазақ университеті, 2004, – 341 б.
46. Кекілбаев Ә. 2 ... ... ... ... ... 1989.
Т.1. – 400 б.
47.Есенберлин І. Он томдық шығармалар ... І том. – ... ... 400

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 91 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Есенберлин10 бет
Ілияс Есенберлиннің тарихи трилогиясы - «Көшпенділер»3 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ономастикалық кеңістігінің лингвомәдени сипаты24 бет
Қ.Жұмаділовтің романдарының тарихилығы7 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
Ақшаұлы Бөгенбай2 бет
Желтоқсан жаңғырығы5 бет
Желтоқсан көтерілісі — 1986 жыл3 бет
Кенесары хан7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь