”Жеті жарғы”

“Жеті жарғы” қазақ халқының дәстүрлі мемлекеттік және құқықтық мәдениеттің алтын қорынан сақталған қымбат қазына. Бұл ұлы құжатқа байланысты ауызша және жазба деректерді қарастырып отырып “Жеті жарғының” мемлекет пен қоғамның тіршілігін үйлестіретін негізгі заң қағидаларының жинағы немесе мемлекеттік биліктің үлгісі ғана емес, сонымен бірге ұлттық танымның айшықты айнасы, халық рухының қамқоры, ұлттық мүдденің жаршысы екенін аңғарамыз. Жер жүзіндегі қандай да бір елдің арман-тілегі де, мақсат—мүддесі де мемлекеттік және ұлттық тәуелсіздігі, осы ұлы түсінік “Жеті жарғының” ел құрметіне бөленіп, ел ақсақалдарының жадына берік жазылуына негізгі себепкер.
Біз қолда бар деректерді қарастыра отырып “Жеті жарғы” туралы мәліметтер негізінен ауызша түрде, қазақтың шежіресі, аңыз-хикаялары, өлең-жырлары арқылы сақталған деп есептейміз. “Жеті жарғының” түп өзегі Евразия көшпелілерінің бірнеше мың жылдар бұрын қалыптасқан әдет-ғұрып заңдарына негізделген. Сонымен бірге “Жеті жарғы” XVІІ ғасырдың соңы мен XVІІІ ғасырдың басындағы саяси-әлеуметтік ахуалға ыңғайланған әдет-ғұрып ережелерінің жаңа редакциясы. Көшпелі қауым арасындағы саяси билік бірде күшейіп, бірде әлсіреп замана әсеріне, әсіресе сыртқы ортаның ықпалына тікелей ыңғайланып отыратын құбылыс. Саяси билік белгілі дәрежеде не сырттан қауіп төнгенде, не сыртқа бағытталған көшпенділердің ірі қозғалыстарының кезінде күшейіп, ал қауім ішінде бейбітшілік тенденциялары нығайғанда әлсіреп отырады.
Зерттеушілердің көпшілігі “Жеті жарғыны” тек құқықтық мәселелермен ғана байланыстырады. Бұл таңдау белгілі дәрежеде тарихи институттарға ретроспекциялық тұрғыдан қараудың тікелей жемісі. “Жеті жарғыға” байланысты әдет-ғұрып ережелері жинақталып хатқа түсе бастаған уақытта қазақ мемлекет дәстүрлері аса құлдырап, оның реттегіш механизмдері, заңдары қолданыстан шыға бастаған еді. Қазақ мемлекетінің негізгі ұйытқысы, құрылымдық жүйесінің негізі болып табылатын туысқандық қарым-қатынастар “ақтабан шұбырынды” заманында үлкен соққы алып, қалыпты жүйесін бұзып алды. Бұл дағдарыс әлеуметтік топтар арасындағы қарым-қатынасқа да тікелей әсер етіп қоғамдағы төре мен қараша, төре мен төлеңгіт, отырықшы мен көшпелі элементтер, субэтникалық топтар мен сословиелер арасындағы қалыпты қатынас бұзылды.
1. Дала уәлайатының газеті. Адам, қоғам, табиғат. 1988-1902/ Құраст. Ү.Суханбердина.-Алматы, 1994.
2. Леонтьев А.А. Обычное право киргиз Судоусторйство и судопроизводство.// Юридический вестник. 1890. Т.5.№5-6
3. Словохотов Л.А. Народный суд обычного права киргизов Малой орды//ТрудыОренбургской ученой архивной комиссии, 1905. Вып. ХҮ.
4. Чулошников А.П. Очерки по истории казак-киргизского народа. Оренбург, 1924. Ч.1
5. Марғұлан Ә.Х. Қасым ханның қасқа жолы//ҚСЭ.-Алма-Аты, 1975.-Т6.541-542 б.
6. Толыбеков С.Е. Кочевое общество казахов в ХҮІІ- началеХХ веков. Алма-ата, 1971.
7. Султанов Т.И. Кочевые племена Приаралья в ХҮ-ХҮІІ вв.-М., 1982.
8. Зиманов С., Өсеров Н.”Жеті жарғы” жайлы // Проблемы казахского обычного права.-Алма-Ата, 1989. С.122-141.
9. Ибрагимов Н. Ибн Баттута и его путешествия по Средней Азии.-М., 1988.
10. Марғұлан Ә.Х. ҚСЭ. Т.6. 542-бет.
11. Материлы по истории русско-монгольских отношений (1607-1636 гг.). Сборник документов. М., 1959. С. 103-113.
12. Адамбаев Б. Төле би шешен. «Жұлдыз«. 1972. Ч 1. 208-б.
13. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. СПб., 1832-Ч.1-3.
14. Радлов В.В. Из Сибири-СПб., 1772.
15. Валиханов Ч.Ч. Записка о судебной реформе// Собр. Соч. в 5-т. Алма-Ата, 1985.-Т.4-С.77-104.
16. Красовский М. Область сибирских киргизов// Материалы для географии и статистики России.-СПб., 1868. Ч. 1-3.
17. Апполова Н.Г. Присоединение Казахстана к России.-/Алма-Ата, 1948.
18. Зиманов С., Усеров Н. Об одном новом варианте ”Жеті жарғы”// Вестник АН КазССР. 1976-№1
19. Зиманов С. Состояние и задачи разработки обычного права казахов// Проблемы казхаского обычного права.-Алма-Ата, 1989.- С. 8-9.
20. Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқытық мәдениет (теориялық мәселелері, тарихи тағлымы). –Алматы, 1997.
21. Баллюзек Л.Ф. Народные обычай, имевшие, а отчасти и ныне имеющие в Малой Киргизской орде силу закона // Материалы по казахскому обычному праву.- Алматы Жалын 1998 ж.
22. Сағымбеков Р. “Жеті жарғы” хақында Орталық Қазақстан газеті, 28 қазан, 1990.
23. Н.Өсеров Тәуке ханның “Жеті жарғысы” Алматы Жеті жарғы 1995.
24. Омари Ж. Қаз дауысты Қазыбек би. Астана, Фолиант, 2001.
25. Қамбаров Қ. “Қазақтың ескі заңдары” Қазақстан заңдары, 1998,№ 5 стр. 33-40.
26. Қиянатұлы З. Дала халықтарының мемлекеттік заңдық үрдіс жалғастығы: әдеттегі заңнан: “Жеті Жарғыға“ дейін Отан тарихы, 2001, №2
27. Қашықұлы Ш. Сағымбекұлы Р. Қаз дауысты Қазыбек “Жеті жарғыға” қосқаны “Орталық Қазақстан” газ. 24 шілде, 1993.
28. Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. Алматы: “Мектеп” 2002.
29. Сағымбеков Р. “Жеті жарғы” хақында Орталық Қазақстан газеті, 28 қазан, 1990.
30. Ана тілі, 19 сәуір 1990 ж.
        
        Кіріспе
“Жеті жарғы” қазақ халқының дәстүрлі мемлекеттік және ... ... ... сақталған қымбат қазына. Бұл ұлы құжатқа
байланысты ... және ... ... ... ... “Жеті жарғының”
мемлекет пен қоғамның тіршілігін үйлестіретін негізгі заң ... ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге ұлттық
танымның айшықты айнасы, халық рухының қамқоры, ұлттық мүдденің ... ... Жер ... ... да бір ... ... ... де мемлекеттік және ұлттық тәуелсіздігі, осы ұлы ... ... ел ... ... ел ... жадына берік
жазылуына негізгі себепкер.
Біз қолда бар ... ... ... “Жеті жарғы” туралы
мәліметтер ... ... ... ... ... ... өлең-
жырлары арқылы сақталған деп есептейміз. “Жеті жарғының” түп өзегі Евразия
көшпелілерінің бірнеше мың жылдар бұрын қалыптасқан ... ... ... ... ... жарғы” XVІІ ғасырдың соңы мен ... ... ... ... ... әдет-ғұрып
ережелерінің жаңа редакциясы. Көшпелі қауым арасындағы саяси билік бірде
күшейіп, бірде әлсіреп ... ... ... ... ортаның ықпалына
тікелей ыңғайланып отыратын құбылыс. Саяси билік белгілі дәрежеде не
сырттан ... ... не ... бағытталған көшпенділердің ірі
қозғалыстарының кезінде күшейіп, ал қауім ішінде ... ... ... отырады.
Зерттеушілердің көпшілігі “Жеті жарғыны” тек құқықтық мәселелермен
ғана байланыстырады. Бұл ... ... ... тарихи институттарға
ретроспекциялық тұрғыдан қараудың тікелей жемісі. “Жеті жарғыға” байланысты
әдет-ғұрып ережелері ... ... түсе ... ... ... ... аса ... оның реттегіш механизмдері, заңдары қолданыстан
шыға бастаған еді. ... ... ... ... ... ... ... табылатын туысқандық қарым-қатынастар “ақтабан
шұбырынды” заманында үлкен соққы алып, ... ... ... ... Бұл
дағдарыс әлеуметтік топтар арасындағы қарым-қатынасқа да тікелей әсер ... төре мен ... төре мен ... ... мен ... ... ... мен сословиелер арасындағы қалыпты қатынас
бұзылды.
Қазақ мемлекетінің дағдарысымен бірге ірі-ірі мемлекеттік иституттар,
әдет-ғұрыптар, ... ... ... ... ... ... ... жарғы” заңдарынан мемлекетке қатысты ережелердің
көпшілігі ұмытылып, тек жеке ... ... ... ... ... ... сақталды. “Жеті жарғы” өзі қалыпты ережелер жинағы және ереже
туғызушы ... ... ... XVІІІ ғасырдың басында-ақ озған еді. XVІІІ
ғасырдың ортасындағы жағдайда “Жеті жарғыны” мемлекет мүддесін ойластыратын
Жоғарғы кеңес есебінде жаңғырту ... ... бар ... ... ... ... ... және
қазақтың әдет-ғұрып заңдарына жан-жақты, терең қарауға мүмкіндік береді.
Бірнеше ғасыр бойы ... ... ... ... зерттеу
тәсілдерімен қатар, тың ғылыми зерттеу әдістері мен ... ... ... ... ... ... ... көзқарастарды, жүйелерді, құндылықтарды зерттеуге ... ... ... зор ... ... ... ... де
дәстүрлі қоғамды, оның рухани мұрасын, тек қана саяси-құқықтық мұрасы емес,
рухани ... ... ... ... ... ... байланысты
қалыптасқан нақыл, ақыл сөздері, шешендік өнері, ... ... ... біз ... ... тек құқықтық ескерткіш қана емес, сонымен
қатар институт, билік жүргізу тетігі деген пікірді негізге ... Бұл ... ... да бөле ... ... қарастыру біздің негізгі мақсатымыз болды.
Мемлекеттігін құрып, заңын түзеп жатқан тәуелсіз Қазақстан үшін ... әлі де ... ... жоқ. Тек ... ... көп ... мәдениет өкілі екенін, көп құбылыстар бір-бірімен астасып
жататынын ескерген жөн. ... ... ... жарғы” аталып бір-бірімен
ажырамастай бірігіп кеткен мемлекет және құқық құбылыстары жатыр, бұл ... ... бөле ... ... ... ... ЖЕТІ ... – ДӘСТҮРЛІ МЕМЛЕКЕТ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚ ЕСКЕРТКІШІ
1.1 Жеті жарғы атауының мәні мен мағынасы
Ғылыми және ... ... ... жарғы” атауына қатысты әр
түрлі пікірлер бар, бірақ олар ғылыми қауым тарапынан толық ... ... ... кереғар келіп жататын жорамалдауларға негізделген. Бұл
төңіректе әлі де даулы мәселелер көп болғандықтан біз осы ... ... ... ... мен ... ... ... ғана
тоқталып кетеміз.
“Жеті жарғы” атауын алғаш рет Әз Тәуке хан тұсындағы қабылданған заң
ережелеріне қатысты ... Н.И. ... Ол ұзақ ... ... ... Сырдария облысының әскери губернаторы
қызметін атқарып, сол кезеңде қазақ әдет-ғұрып, заң ... ... мол ... ... ... ... жарғы” Қасым мен Есім хандардың
заманындағы қазақтың ескілікті ... ... ... ... ... на урочище Культобе (в Сырдарьинской области) семь ... в ... был ... бий Толе ... и эти бии соединили старинные
обычаи ханов Касыма и Ишыма (Қасым ханның қасқа ... Есім ... ... в ... обычаи, называемые – “жеты жарға” (1, с.24).
Н. Гродеков осы ... тағы да ... ... ... ... жарғыны”
түзген билердің “жарғыш” атанғанын да хабарлайды. Бұл біздің пікірімізше
аса мәнді дерек: “При хане Тауке собрались семь ... ... ... (сонда,
с.25).
“Жеті жарғыш” , “жарғыш” атауына қатысты әр ... ... Н.И. ... ... ... де, толық қандылығымен де
бірінші ... ... ... бір көңіл аударатын мәлімет А. Леонтьевтің “Обычное ... (1890) ... ... ... ... ... (Тявки) учреждено
было, по народным преданиям, собрание из семи ... как ... ... ... ... при этом ... (2, ... жарғы” туралы осы түсінікті кейіннен Л.А. Словохатов толықтырып
“Народный суд обычного права киргиз Малой ... ... ... Осы
еңбекте, біздің ойымызша алғаш рет, Жеті жарғыға байланысты ... сөз ... ... ... ... ... ... основанное на
древнем народном обычае – адате и тогда получившее название – ... (3, ... ... ... сөзінің тек мемлекеттік кеңестегі ... ғана ... ... ... ... кәмелетті, бүтіндікті
білдіретін ұғым есебінде пайдаланылғанын жазады: “Джеты по ... ... - ... у всех народов Востока, считавшееся ... ... и ... ... от дзар ... или ...... объявление, публикация, обнародование, возвание ср.
другую транскрипцию – ... ... – т.е. ... ... ... (т.е. ... ... ғасырдың басында қазақ тарихының ең бір күрделі де қызық мәселелері
туралы жазған А.П. Чулошников “Жеті жарғыны” Шыңғыс хан заманындағы ... Яса) ... ... оның ... ... ... ... ұзақ өмірінен бір тамаша нәтиже, азаматтық және қылмыстық құқық
туралы түсініктерінің жиынтығы: “В самом ... ... ... ... ... и ... ... право, систематизированное Тявкою,
заботилось тоже не ... о ... ... ... об ... наказании” (4, с.204).
“Жеті жарғының” атауының мағынасы туралы А.П. ... ... ... жазғандарымен үндес: “…хан Тявка, особенно чтимый всеми ... ... на ... Куль-тюбе (в пределах нынешней Сыр-Дарьинской
области) семь биев во главе с знаменитым бием Туле ... и ... ... ... уложение, целиком основанное на древнем народном ... ... же ... ... - ... т.е. “Обявление семи”
(сонда, с.204).
Қазақ ... ... ... жарғы” туралы алғашқы пікір
білдіргендердің бірі акдемик Ә.Х. Марғұлан “Жеті жарғыны” – жеті ... яғни жеті ... қара ... қақ ... ... билігі дегенді
қолдады. Сонымен бірге Ә.Х. Марғұлан “Қазақ совет энциклопедиясындағы”
“Жеті жарғыға” арналған ... оның ... жеті ... ережеден
құралатындығы жайлы жазды. “Жеті жарғыға” кірген ережелер жетеу. Олар:1).
Мүлік заңы; 2). Қылмыс заңы; 3). ... заң; 4). ... ... ... ... 6). Жесір дауы; 7). Құн дауы” (5, б.542.).
Әлекеннің “Жеті жарғы” мағынасы туралы бір мақалада ... ... ... ... па? ... қатысушы билердің саны ережелердің
санымен неге тең деген сұраққа дәл ... ... оңай ... ... “Жеті
жарғы” бұрын соңды қолданыста болған заң ... ... оның ... ... ... деп ... ... дәлелге негізделмейді.
Ғылыми әдебиетте кейде “Жеті жарғы” мағынасына ... ... ... де ... Оның ... себебі зерттеушілер “жарғы” сөзінің
мағынасына бойлай бермегендіктен туындайды. Мәселен С.Е. Толыбековтың қазақ
көшпелі қоғамына арналған ... ... сөзі ... деп беріледі:
“Первый свод народных обычаев под названием “Джеты-жарга”, составленный
семью биями (точнее: “джеты-жорга-семью иноходцами”) при хане ... ... ... ғылыми әдебиетте “Жеті жарғыны” жеті билік, жеті ереже
мағынасында қолдану көбірек кездеседі. Т.И. Сұлтановтың осы ... ... “В ... ... ... ... известен только один
законодательный памятник – “Жети Жаргы” (Семь установлении) – ... (7, б.64). Бұл ... ... шартты атау, біздің
қолымыздағы ешқандай дерек ... хан ... ... ... ... ... Екіншіден дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарында
ережелерді белгілі бір принциптермен жүйелеу кездесе қоймайды.
“Жеті жарғы” жайлы” деп аталатын соңғы ... ... бір ... С.З. ... пен Н.У. ... “Біздің пікірімізше “Жеті Жарғы”,
“Жеті Жарлық”, “Жеті дау”, “Жеті ... ... ... ... ... жер
дауы, құн дауы, барымта, айып-жаза, алым-салық т.б. кірген” деп “жеті”
мағынасын тек ... ... ... ... (8, б.127). ... ... жарғы” билер кеңесіне түскен, талқыланған, шешілген
жарлықтың, ... т.б. ... ... ... ... ... ... түсіну үшін тарихи-этнографиялық
мәліметтерді ғылыми айналысқа көбірек енгізу міндеті осы жоғарыдағы шолудан
туындаса керек. “Жарғы” сөзін ... ... ... ... заң ... ... ... өте дұрыс болғанымен, “Жетіге” қатысты пікірлерді
әлі де тереңірек ... ... ... ... ... заң мағынасында
тарихи деректерден ертеден жиі кездеседі, ал ... ... ... ... ... ... сегіз).
Мәселен атақты саяхатшы Ибн Баттута 1333 жылы Хорезм әмірі Құтлық -
Темір (ол ... ... ... орданың әкімшілік бөлігі) қабылдануында болып
ордадағы “Жарғы” ... ... ... береді: “У этого ... ... ... кади приходил каждый день в его приемную и садился на место,
отведенное для него, вместе с ним ... и ... ... него садился
один из главных эмиров и с ним восемь старших тюркских эмиров и ... ... Люди ... к ним с ... Если дело ... к
шариатским, то по ним решение выносит ... а по ... ... выносят
решение эти эмиры. Их решения точны, ... ... что их ... в ... и они не ... ... (9, ... Баттута суреттеп отырған Құтлық-Темір бектің Хорезмдегі билігі
аздаған үзілістермен 1321 ... ... 1368 ... ... жүрді. Алтын
Орда мемлекетінің ірі басшыларының бірі, Өзбек ханға жақын болып келетін
Құлтық-Темір хорезм өлкесіндегі ... ... ... ... ... дау ... ... Бұл кезең Хорезм өлкесінің ... ... ... ибн Баттутаның өзі де ... ... ... жағдайына қарағанда Хорезмнің көркейіп өскенін атап кетеді. Құтлық
Темір бек сарайындағы “Жарғы” қызметі мемлекеттік жоғары сот деп ... ... ... ... ... ірі ... ... қызметіне
қатыстылығы мемлекетке аса қажет ... да осы ... ... мәні мен ... түсінуге тікелей қатысты деректерді ... ... да жиі ... Қазақ-қалмақ халықтарының этникалық
субстраттағы жақындығы, тарихының ортақ ... ... ... ... ... тарихын зерттеуге көбірек қолдану
қажеттілігін дәлелдей түседі.
Қалмақ тілінде “Жарғы” - ... деп ... және оның ... 6-8 адам ... ... Осыған байланысты Қалмақ хандығы
(Жоңғар заманы) жоғары билік (сот) кеңесіне байланысты “найман Зарго” ... ... ... қалмақша “сегіз” деген санды білдіреді. Біздің
түсінігімізше бұл ... ... ... деп ... ... ... біздің “Жеті жарғы” жоғары мемлекеттік
кеңес және сот деген пікірімізді нақтылай түседі. Әз-Тәуке заманында “Жеті
жарғының” ... ұзақ ... ... ... ... алып
шығудың бір жолы есебінде қарастырылған болуы керек. Екіншіден ... ... ... ... ахуал ірі өзгерістерге түсіп
қазақ елінің төрт құбыласының бәрі қауіпті ... ... бара ... мен ... ... ... соңғылардың пайдасына
шешілгенін айтпағанның өзінде, шығыстан төнген қалмақ ... ... ... ... ірі билердің жүрегін сыздатқаны анық. Осының
нәтижесінде өмірге “Жеті жарғы” ... ... ең ауыр ... ... ... ел ... ... сыртқы елдермен
қалыптасқан өзекті мәселелерді талқылайтын хан ордасы жанында Жоғары кеңес
және билік орны ... Әуел ... хан ... ... бұл ... ... ең таңдаулы деген жеті биі қатысқаны себепті “Жеті жарғы”
атанды. Тіпті мәселе жетіде де ... ... ірі ... кеңеске одан
көп те адам қатысуы мүмкін, бірақ белгілі субэтникалық және ... ... ... ... ... ... саны жетеу болғанға
ұқсайды. Әз Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығының құрамына енген жеті ... ... ... ... ... ... десек біз тым
қателеспейміз.
1.2. Жеті жарғының бастаулары және негізі
“Жеті Жарғының” негізі мен қайнар көзі ... ... ... айту ... Дегенмен де “Жеті Жарғының” қайнар көзін ежелгі ... ... өмір ... ... ... ... ... іздеуіміз керек.
Қазақ заң нормаларының қайнар көзінің негізгі бастамасын яғни бастау көзін
сол бабалар ... ... ... ... ... ... іздегенміз
жөн сияқты. Көптеген ғалымдарымыз “Жеті Жарғы” негіздерін Шыңғыс ханның
“Жаса” заңынан іздейді. Енді ... ... ... ... заңына үш
қайнаса сорпасы да қосылмайды, саф таза қазақ әдет-ғұрып ... ... ... ... түп ... ... ... туысқан
түркі халықтарының әдеттік правосының жемісі, кейін әр дәуірдің өз үлесіне
тиген жаңалық, өзгерістерімен, әсіресе ... ... ... ... ... ескі ... секілді әдет-ғұрып заңдардың тікелей әсер етуінен
туындаған ірі заң ... ... ... ... біз ... ... ... билер шешімдерін, билер кеңесінің ережелерін, жол-жоба
ретінде қоғам өміріне сіңген нормаларын жатқызамыз.
Қазақтайпаларында ежелден-ақ ... ... ... ... ... ... дейін тұрақты орган болып қалыптаспаған еді. ... ... ... ... өз ... ылайықты шешімін табуға
тиісті күрделілерін шешіп отырған. ... ... ... ... ... көзі бола ... келіп жеткен деректер бойынша, Урус хан, Хақ-Назар, Қасым хан,
Есім хан тұсында әдет-ғұрыпқа ірі ... ... ... ... ... ... күйінде келіп жетпеген.
Қасым хан 1445 жылдар шамасында туып, 1518 жыл ... ... ... ... 1523 жылы 70 жас ... қайтыс болған. 1511
жылдан бастап Қасым қазақ жерінде хан болған. Оның ... ... ... ... ... басталып, оңтүстік-батысты
Түркістан ... ... ... ... Жетісудың солтүстік
бөлегіндегі таулар мен алқаптарды қамтыды. Солтүстік-шығыста Ұлытау
қыраттары мен ... ... ... ал ... ... өзені
алабына дейін созылып жатты.
“Қасым ханның қасқа жолы” атанған, әрі ел басқару ... ... ... ... ежелгі әдет-ғұрып заң сүйенген. Жошы ханның
екінші баласының тұқымы Урус хан өзінен ... ... ата ... ...
Жошы ханның тәртіп-заңдарындағы кейінге қалдырып ... ... ... ... сай ... ... ... әдебиеттен мәлім.
Белгілі ірі ғалым Ә.Х. Марғұлан “Қасым ханның ... ... ... ... ... ... ... жолының” негізі Орта ... ... ... қолданған “Ярғу” заңынан алынған, қазақша “жарғы”
– хақиқат деген ұғымды білдіреді. Түпкі мәні жарудан, нәрсенің салмағын бір
жағына ... дәл, әділ ... ... ... әділ, тура шешкен билерді
халық бұқарасы ардақтап ... ... қақ ... деп мадақтаған. Өзінің
мазмұны бойынша бұл заңның түбегейлі идеясы ежелгі ... ... ... XV ... ... XVІ ғасырдың басында Бұхардың
ишан-қазылары кесіп жұріп ... ... діни үгіт ... ... ... ... ол көкке табынатын дінсіздіктің ісі, оның орнына шариғат
қағидасына ... ант ... ... ... деп ... ... ... құранды бастарыңа көтеріңдер” деп үгіттейді. Бірақ, ... ... ... ... көп ... ... қағидасына ойыса қоймайды. Уақыттың
көбін мал бағумен өткізген халық бұқарасына шариғаттың ... өте ... ... тарихи оқиғаларды жақсы білген ... хан, ... ... ... халық бұқарасының, билер тобының көптен бергі ойына
қарсы тұрмай, қайта олармен бірігіп, шариғатты бүтіндей ... ... ... әрі ерте ... оларға түсінікті ежелгі “Жарғы” заңын
жаңадан күшейтеді. Халықтың қалың бұқарасы Қасымның ... ... ... ... заңы – “Жарғыны” жаңадан көтергенін қатты ұнатып,
оны “Қасым ханның қасқа ... деп атап ... 542 б.) ... ханның ескі жолы” деп ... заң ... ... ... ... ... немересі, Шығай ханның баласы Есім хан ... Жошы хан ... 40 ... ... ... тақта отырып, өмір
сүрген қазақтың хан – тек Есім хан болған ... Бұл ... әлі де ... ... ... ... ҚСЭ-де Есім (1598-1645) 47 жыл хандық ... ... ССР ... (1598-1628) 30 жыл хандық құрған деп көрсетілген.
Есім хан өзінің 40 жылдан артық хандық етіп ... ... ... өткен шөбере жердегі атасы Қасым ханның қалдырған “әдет-ғұрып, ... ... ... ... “жол-жоба, кәде-қаумет” заңдарын
шығарған. Есімнен ... ... ... ... ... ... қалған ескі жол-жоба” болғандықтан, кейінгілер “Есім ханның ескі
жолы” атандырыпты.
Есім хан өз ... ... және ... ... ... ... ... тойтарыс беру үшін көбіне жорықтарда жүрді
(11. с ... Сол ... де Есім хан ... хан қалдырған қасқа жолына”
көп өзгерістер енгізбесе керек. Бізге келіп ... ... ... ... ... ... 100 ... алты жақсы (6 түйе) кесім көрсеткен. Ол ... үшін ... ... ... ... ... демей, бірдей болған.
Одан басқа өнер құны, сүйек құны, ар құны деген үстеме құн белгілеген. ... ... ... малы шамасында төленген.
Сол секілді қазақ әдет-ғұрпының негізгі маңызды ...... ... ... ... ... яғни олардың шешкен билік шешімдері
де жатады. Қоғамдағы ... ... ... ... өз ... бастап,
жоғарыға дейін билер шешіп отырған. Олардың әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... отыр. Сол шешімдердің ... ... ... ... ... ... ... мәлім. Олар: ұлы
жүзден – Төле би, Орта ... - ... би, Кіші ... - ... ... - ... би, Қара ... би, қарақалпақтан – Сасық би,
Тобықты руынан - Әнет би, Жағалбайлы – ... би, сол ... ... ... Есет ... билердің ішінде көп әңгіме болары – Төле, Қазыбек және Әйтеке.
Өйткені, бұл үшеуі де Тәуке ... ... ... ... басты қатысқан.
Төленің туған, өлген жылдары жөнінде жазба деректер жоқ. Төле ... Ұлы жүз - ... Сол ... де ... ... ... елдерде
– ру атымен, отырықшы елдерде –туған қаласымен бірге атау) “Үйсін Төле ... Төле ... ... айтуынша, Төле 93 жасында қайтыс болған.
Төле Әнет бабадан бата ... ... аңыз бар. Ал, Әнет баба ... ... дерек сақталған: “Тобықтыны Ордың қара ағашынан (Орынбор
облысы) осы жерге бастап ... ... ... еді. ... Кішіктің
бәйбішесінен екі бала – Санмұрын, ... ... екі ... ... ... ... атанып “Жеті Жарғыны” түзуге ... ... ... және ...... ... ... 97 жасында жүре ... осы ... ... еді. [12,208 ... би 1660 жылы ... 1750 ... шамасында қайтыс болған дейді
зерттеуші Б.Адамбаев.
Қазыбек Келдібек ұлы – руы ... ... ... Ол 1667 ... 1764 жылы ұзақ ... 97 ... ... болған. [сонда]
Алшын Әйтеке туралы, оның билік ... ... ... оның ... өлген жылдары дәл белгілі емес. Көптің
зерттеуінше Әйтеке би жас ... ... ... ұлкен болған.
Міне осы билер көптеген басқа билер арасынан суырылып алға шыққан.
Кейін келе-келе (өз ... ... ... ... ... ... ... осындай атақты билердің шешкен үлгі-өнегесімен дауларды
шешіп отырған хақ. Осындай ... ... ... ... ... ... болады.
Тәуке хан жоғарыда айтылған қазақ ата, заң ... ... көз ... ... ... ой ... керек. Қайта сол қайнар көздерге
сүйене ... ... ... ... Тек ... өз дәуіріне қайшы, қоғамның
ыдырауын тездететін, ... ... ғана ... жасады, хан
өкіметін, билер үстемдігін күшейтетін, ... ... ... ... Біз бұл мақалада тек осыларды әңгіме ... ... ... көзі өте ... ... ... өтуді ғана мақсат
еттік.
Ислам дінінің, шариғат нормаларының да ... ... азда ... болған. Көшпелі қазақ елінде исламның терең тамыр ... ... ... ... әдебиетте айтылып жүр. Бұл шындық.
Ислам діні енгенге дейінгі Қазақстанның қазіргі териториясында ... ... ... тас ... табиғат құбылыстарына сыйынып,
аспанды көк тәңірі деп табынып, қажет болса күнді, отты құдай тұтты. Ата-
баба ... ... әрі ... ... ... ... әдет-
ғұрыптары болды. Неке және семьядағы салтында қалыптасқан кәде-қаумет, жол-
жоралары қолданылады. Ежелгі мәжәусилік шаманизм ... мен ... ... ұзақ ... ... ... ... осы күнге дейін
(мысалы, келін түскенде отқа май құю, жұлдыз ақса, ... ... ... ... айда ... ескі айда есірке” деп ... айға ... ... т.б.) ... ... ... сол ... қалыптасқан түркі
халықтарының яғни біздің ата-бабаларымыздың әдет-ғұрпы “Жеті ... бір ... көзі ... ... Жарғы” мазмұны жағынан үш құрамнан тұрған деуге ... ... ... ... правосы – “Қасым ханның қасқа
жолына” негізделген; екіншіден, одан соңғы ... ... ... ... Есім ханның ескі жолы” деп аталатын нормаларын ... ... ... дәуіріне, саясатына сәйкестендіріп әдет-ғұрып
нормаларына өзгерістер және кейбір жаңалықтар енгізілген.
1.3 “Жеті жарғының” зерттелу тарихы
“Жеті жарғының” ... ... ... ... ... ... ескерте
кететін мәселе бар. Алдымен “Жеті жарғыны” ғылыми түрде зерттеу, яғни
академиялық деңгейде ... әлі ... ... ... ала ... жоқ.
Екіншіден, “Жеті жарғыны” қазақтың әдет-ғұрып дәстүрлерімен, жолдарымен
салыстыра отырып, жеке ... ... ... жоқ. ... ... қазақтың мыңдаған жылдар бойы қордаланып, қоғамдық ... ... ... өмір ... ... бөле ... қарау
мүмкін де емес шығар.
“Жеті жарғы” туралы алғашқы салиқалы пікір айтқан А.И. Левшин қарама-
қайшылыққа толы жазбалар ... Кіші жүз ... ... ... ру басшылары мен сұлтандарының айтқанына сүйене ... ... ... ... ... ... из Киргизов Меньшой Орды,
когда и наш народ жил в покое, было ... ... и у нас ... были ... и ... Сей ... век, о ... воспоминают
они со вздохом, есть царствование знаменитого Хана их Тявки” ... – деп ... ... XVІІІ ... соңы ХІХ ... ... ... түскені, хан билігінің, ежелгі тәртіптегі ... ... бір ... ... ... ... ... Ресейге бодандықтың
тікелей нәтижесі. А.И.Левшин отаршылдық саясаттың қазақ қоғамына тигізген
кері әсерін жаза қоймайды, оның ... Әз ... ... ... ... қазақ қоғамының негізгі сипаты анархия: “…совершенное
безналичие не ... быть ... но ... властей, у Киргизов
существующих, неопределенность оных, слабость, свобода ... из ... к ... ... законов, ненаказанность преступлений, очень
близки к тому понятию, которое обыкновенно разумеется под словом ... ч.3, ... ... еңбегі ХІХ ғасырдың басындағы қазақ туралы энциклопедиялық
деңгейдегі түсініктер мен мәліметтерді бергенімен де, қазақ ... ... сүру ... ... ... пен ... ... туралы
пікірлері сын көрмейтін дәрежеде.
Кейіннен А.И. Левшиннің қазақ қоғамы туралы айтқан ат үсті ... ... ... ... сынға ұшырады. “Да не только живущие по
соседству с киргизами народности, но и ... ... ... как ... ... отрицательно отзываются о киргизах… [14,689 б]
“Жеті жарғының” қазақ қоғамындағы қызметін, ... ішкі ... ... ... ... үшін ... өмір ... оның шаруашылық
және әлеуметтік тіршілігінің салаларына әбден қанығу ... ... ... ... биліктің пәрмені мен құрығы қазақ қоғамына түгел
жете ... ... ... оның ... қоғамды біріктіріп ұстап
тұратын реттегіш бар, ол ... ... жеке ... ... туыстық
қарым-қатынас. Туыстық шаруашылықты, әлеуметтік өмірді, саясатты т.б. қоғам
өмірінің салаларын бір жүйеге салады. ... ... осы ... ... жұмыс
істеткізетін құндылықтар жинағы. Оның ең басты мақсаты адамның әр ... ... салу ... ол ... де емес, оның ең басты қызметі
көшпеліліктің ... ... ... ... ... ... қазақ
қоғамының көпшілік бөлігі жатқа біледі. Қазақ ортасындағы әр дауды билер
осы ... ... ... ... басты шарт. Әр адамның мінезі
әр түрлі болатыны сияқты “Жеті ... да әр ... ... ... ... ... өзіне дейінгі зерттеушілерден ең басты артықшылығы, ол
қазақ қоғамының негізгі өмір сүру ... ... ... “В ... же ... ... как ... содержащего
столь много скота, не может быть и речи о неплановых переездах” – ... ... ... С. 253]. Бұл ... ... бұзатын тек сыртқы
әсер, не халықтың, малдың санының шектен тыс өсіп кетуі, міне осы ... ... ... ... ... бастайды. Хан өз қолына билікті
жинап алады, бұл жаугершілік заман ... ... сөз. Бұл ... не
империя құруға, не отырықшы елдердің арасына еніп жоғалып кетуге ... ... ... тәртібін В.В. Радловтан да терең түсінген ғалым ... Оның ... ... ... арналған жеке бөлім жоқ,
дегенмен Шоқан қазақтың заң ережелерін, жолдарын Тәуке заманынан тым әріде
қалыптасқан ... ... ... ... жоқ. ол ... ... “Жеті
жарғы” ережелері мыңдаған жылдар бойы өмір сүрді деп жазды. оның ... ... ... негіз болған “туысқандық, ауа-райы мен
табиғат” туғызған заңдылықтар [15, б.79]. осы ... ... ... ... у киргизов и в отношении отдаленнейших поколений”
– деп ... ... ... бойынша егер қоңырат пен арғын руының арасында
дау болса ... ... ... ... ... ... бас ... қазақтың әдет-ғұрып заңдарының шын жанашыры және ғалым ретінде
тамаша салыстырмалы пікірлер айтты. Оның ... ... ... арқау болған
дәстүрлі заңдар Ресей реформаторлары табынып отырған Батыстың ... ... ... ал ... тәртібінен оқ бойы озық: “Нет
никакого сомнения, что тот ... ... для ... котрый более ему
известен, закон родной под которым человек вырос и воспитывался, как ... этот ни был ... ... ... ему ... ... и яснее
самых мудрых законодательств, взятых извне и навязанных сверху. Между тем,
обычное право ... по той же ... ... ... с низшим, на
которое мы так любим ссылаться, ... ... ... ... ... ... ... китайское и русское по Русской
Правде. В киргизских ... нет тех ... и ... ... наполнены новейшие европейские кодексы. У киргиз телесные
наказания никогда не существовали. А ... ... по ... ... ... за ... ... при родовых отношениях приносят много пользы”
[сонда, с. 94].
Ш. Уәлихановпен қатар қазақтың әдет-ғұрып заңдары жөнінде және ... ... ... ... білдірген М. Красовский. Ол “Жеті жарғы”
заңдарының мемлекетті ... ... ... және бұл ... ... ... ... жатқанын жазады: “Плодом стремления Тявки
слить три казачьи роды были изданные им законы, ... имя ... ... ... в ... ... ... думать, что эти законы имели силу,
да и то ... для ... ... ... при ... ... аксакала. Предпринятый Тявкою труд – согласить между собою
обычаи розно управлявшихся ... было не по ... для ... и хотя, в ходячих между нынешними киргизами понятиях о ... ... у них ... ... мы должны видеть, главным образом,
следы установившегося Тявкою устройства. Но так как до сих пор есть ... ... одно ... ... то есть мы ... ... что и прежде, рядом с тявкинскими законами, действовали и
законоположения других ханов или постановления, освященные ... ... в союз ... [16, ... ... ... бірі қазақтың хан билігін, жалпы
саяси-құқықтық құрылысын ... ... ... Ол хандардың
билігінің шектеулі болуын себеп қылып мемлекеттілікті жоққа шығара салады.
Шын мәнінде хан билігі ... ... ... көзқарастарының сыртқы ғана
көрінісі және ол көрініс бірде ... ... ... ел ... мемлекеттігінен күдер үзді деп айту жөн емес. Көшпелілер
қоғамы ... ... ... ол ... әр ... ... Мемлекет ұғымы алдымен адам санасында , оның ... ... ... ... ... ... ... құрылымның бір
ғана қыры, көзге түсетін ... ... ... ... ... айсберг сияқты, негізгі бөлігі ... су ... ... ... орай қазақ заң ережелерімен айналысқан зерттеушілердің көпшілігі
ол жағына мән бере қоймаған. сол ... М. ... ... ... Тявкою узаконения, имевшие целью установление в ... ... не ... ... в ... а ... тем ... ими же можно сказать и оканчивалась та популярность, до которой
когда-нибудь достигла ... ... – деп ... ... ... ... ... бәрі де “Жеті жарғы” тек заң
ережелерінің жинағы ғана ... ... ... ... хан билігінің
қабілетін күшейтетін Кеңес екенін жақсы аңғарған. бұл көзқарас өкінішке
орай “Жеті ... ... ... ... ... ... ... ереже күйінде қабылдау басым болды. ХІХ ғасырдың екінші жартысында
қазақтың әдет-ғұрып ... ... ... ... қазақ
мемлекеттілігі мәселесін тіпті де ауызға алмай, заң ережелерін жеке бөліп
алып қарастырады. Бұл бір ... ... еді. ... ... ... ... ... хандық дәуірі, мемлекеттілігі жөнінде сөз
қозғау саясат тұрғысынан зерттеушілерге тиімсіз болды. Бірақ осы ... ... ... ... шыққан жоқ, зерттеушілердің көпшілігі
қазақтың әдет-ғұрып заңдары туралы жазғанымен, оның ... ... ... ... оның мемлекетпен қатынасы туралы мәселені
айналып өтуге ... ... ... ... бөлек еңбектер көп емес. Азды-көпті зерттеу
еңбектердің ... Н.Г. ... 1984 жылы ... ... к ... ... ... көңіл аударуға тұрады. бұл зерттеу
40-жылдардағы қоғамтанушылары (тарихшы, заңгер т.б.) ... ... және ... дәрежеде тарихқа көзқарастардың квинтэссенциясы
тәрізді. Өкінішке олрай 50-ші жылдардың қоғамтанушылар арасында жүргізілген
қудалау ғылыми ... ... ... жұтатып тастады.
Н.Г. Аполлова “жеті жарғыны” қазақ қоғамының өмірінде ірі орын алатын
саяси институт деп атайды: “Совет биев ... ... из ... ... ... ... совещательный орган при хане и, …совет
состоял из семи биев. Предание приписывает им ... в ... ... ... ... Но ... ... совета биев были
вообще ограничены, поскольку хояйственная и политическая жизнь казахского
общества регулировалась ... ... ... ... (адата).
значительно шире его функции как органа, которому пренадлежит феодальное
право совета, которое выражалось, ... ... в том, что хан без ... не мог ... ни ... ... ... Аполлова “Жеті жағының” негізгі қызметін өте ... ... ... құрамының өзі (ең беделді орда билерінің қатысуы) оның ең
алдымен Мемлекеттік Кеңес қызметін ... ... ... ... ... заң ... не ... билер шешімдеріне кесім жасауы
(прецедент), бүкіл ел көлеміндегі билік істеріне үлгі пішіп отыруы, ... ... сот, ... ... ... билік орны екенін көрсетеді.
Бұл жағынан “Жеті жарғы” белгілі ... ... сот ... ... ... жүргізілуі ережелерін реттеп отырды дей аламыз.
“Тәуке ханның заңдары” аталатын заң ережелерінің бәрі де түбі ертеден ... ... ... XVІІ ғасырдың соңында жаңа електеген өтіп, ... ... ... ... ... ... екінші бетінде
жоғарыда айтылған өз сөзіне қарсы да ... ... ... ... ... – законы семи ... ... ... ... права, дошли до нас лишь в переводах и ... ... в ... ХІХ века со слов ... ... [сонда, с.115]. “Тәуке
заңдары” қазақтың әдет-ғұрып ережелерінің жаңғырған, жүйеленген түрі деген
автордың соңғы ... ... ... ... Т.М. ... С.Л. Фукс сияқты тамаша ғылымдардың 40-
50-ші жылдардағы еңбектерімен “Жеті жарғыны” зерттеудің тұтас бір кезеңіне
байланысты. Одан ... ұзақ ... ... ... ... ... жоқ. Бұл ... қызығушылық 80-ші жылдары қайта басталады.
Алдымен ... пен ... ... ... екі мақала шықты да,
кейіннен бұл ... ... ... да ... ... [30,31]. Ең ... Т.И. ... ... ... ... Приаралья в XV-XVІІ вв.” кітабында “Жеті жарғыға”
арнайы бөлім берілгенін айту керек. ... ... ... өзіне дейін
қалыптасқан дәстүрлерге толық бағынбай “Жеті жарғыны” тек ... ... ... ... Т.И. ... ... ... тікелей әсерінде болды десек артық айтқандай
болмас. Автор ... ... ... ... ... ... заңдарын
ұсынады: “в качестве источников ... ... ... ... ... не ... ... тексты, но старый, всем знакомый и всеми
признаваемый ... ... ... ... основой и для Ясы, а также
неписанные узаконения других казахских ханов, ... ... ... 67].
Сонымен бірге автор “Жеті жарғыға” XVІІ ғасырдағы қазақ қоғамына қажет
әскери-саяси және әлеуметтік өмірдің дамуы туғызған ... енді ... Т.И. ... ... пікірлерінің бірі “Жеті жарғының” қазақ
өмірінің әр ... яғни ... ... ... мәселелерін,
сонымен қатар алым-салық, дін т.б. салаларын қамтамасыз ете алатын қабілеті
зор” деген пікірі.
Расында да “Жеті жарғы” ережелері қазақ қоғамының әр ... ... А.И. ... ... да анық ... Дегенмен А.И.Левшиннің “Жеті
жарғыға” - қатысты ережелерді ғана билерден ... ... ... өте қиын
мәселе, екіншіден “Жеті жарғының” ... ... ... бар ... ... ... заң ережелері екенін дәлелдеу
де оңай емес. “Жеті ... ... ... ... қолданыста
болған әдет-ғұрып ережелерінен, билердің оңтайлы шешімдерінен құрастырылса
керек. “Жеті ... егер ... ... ... ... жинақ десек
көшпелілер қоғамындағы сергектік, билердің тың ... ... ... ... ... ... ... салтынан шығып кетуі мүмүкін емес. Көшпенділердің әдет-ғұрып
заңдары мәңгі көне қазына және мәңгі жас даналық.
Қазақ ... ... ... ... жарғы” тақырыбына соңғы
уақытта қалам тартқандардың ішінен академик С.З. ... ... айту ... Олар З.Ж. ... Н.С. ... К.А. ... Н.У.
Өсеров т.б. зерттеушілер. Бұл аталған ғалымдар “Жеті жарғыға” ең алдымен
құқықтық ескерткіш есебінде ... ... ... ... ... ... ... заңдарының мәселелері” аталған жинаққа кірген
мақалалары арқылы талдауға болады. Н. Өсеров мақаласы “Жеті ... ... зор ірі ... болып табылады” [19, б. 122]- деп басталады.
“Жеті жарғы” мәселелері ... ... ... ... құқықтық мәдениет” монографиясында да ... ... ... ... ... ... ішкі ... көбірек назар
аударады және соған байланысты бірсыпыра жаңа нормаларды кіргізеді.
З.Кенжалиев ... ... ... ... түзу ... ... сатыға көтерілген тұсының туындысы және көрінісі” – деп есептейді ... ... ... ЖЕТІ ЖАРҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ЖҮЙЕСІ
2.1. Жеті жарғының нұсқалары және оларды талдау
"Жеті жарғының" негізгі мазмұны хандық ... ... ... саяси үстемдік әперуге арналған. Сондай-ақ күрделі де даулы
мәселелерді шешу жолдары нақты көрсетілген. Біз Абай ... ... ... ... ... ... әрбір сайланған кісінің қолынан келмейді.
Бұған бұрынғы "Қасым ханның қасқа ... ... ... ескі ... ... ... жарғысын" білмек керек" деуді Ресей патшалығының қазақ
жұртына таңған жолы дұрыс ... ... еш ... ... ... көрсетеді. Әрі ол кезде де "Жеті жарғымен" зиялылардың жақсы
таныс екендігін білдіреді.
"Жеті жарғы" заңдары А.И. Левшиннің, Д. ... А. ... ... И.А. Козловтың, Г. ... Я.И. ... ... Д.Я. ... Л.А. ... Н.И. ... ... түрде болса да берілген. Дегенмен, олардың қамти
алмаған ... де ... ... ... ішіндегі бір нұсқа дерегі бойынша: Жәңгір ханның ұлы ... ... ... ... "Есім ханның ескі жолын" өз дәуіріне сай етіп, сондағы
ережелердің жеті ... ... ... ... ол өзгерістер
"Тәуке ханның Жеті жарғысы" ("Жеті жарлығы") аталып кеткен делінеді.
Бірінші ... ... ... ... ... қастан
өлтірілсе, олардың әрқайсысы үшін жеті кісінің құны мөлшерінде ... ... ... ... не ... өлтірсе, өлген жақтың
туысқандарына айыпты жағы жеті адамның құнын төлеуі ... ... ... та: ... ... ... ... онда өлген жақтың
туысқандарына жеті қарапайым жай адамға ... ... ... қажет,
төлемеген жағдайда қылмыскердің өзін қоса жақын ... жеті ... ... ... дейді. Ал П.В. Маковецкий: "Сұлтан үшін жеті қарапайым
құн" деп ... ... ... өзі ғана ... бүкіл руы болып
төлеген.
Сөйтіп, Тәуке ханның "бірінші жарлағын" бізге келіп жеткен бұл дерек
растап отыр. Қарапайым ер ... құны 1000 қой ... 100 ... я ... ... болса, сұлтан мен қожаның құны – әлбетте, олар халықтың ... ... ... ғана – 7000 қой, ... 700 ... ... 1400
жылқыға тең. Бұл жөнінде Л. Баллюзектің: "Ханның құны жеті ... ... тең. ... хан жеті руға не ... ... етеді" деген дерегінің
жаны бар.
Екінші жарлығы: "Төрелер мен ... жай ... ... ... ... ... ... тұқымы деп) екі кісінің
құны төленуі тиіс".
Төрелер мен ... жай ... ... үшін құн ... ... ... А.И. ... де, К. Шүкірәлиев те, Г. Шангин де, ... де, т.б. ашып ... де ... Ал орыс ... ... кезде ақсүйектер кезде ақсүйектер мен төрелердің қолындағы
тізгін әлсіреген, хандық билік жойылуға айналып, Ресей өз ... ... ... ... шақ еді. Тек Л. ... пен А. Рязанов:
"Сұлтан тұқымдарының ері мен әйелдерінің құны жай адамдардан екі есе артық"
дейді. [21. с 71]
Үшінші ... ... ... адам үйге ... ... ... атын
босағаға байлағандықтан біреуді теуіп өлтірсе "бүтін құн", үйдің жапсарына
байланған ат ... ... ... құн", ал ... ... ... ат теуіп
өлтірсе тек "ат-тон" айып тартады".
Л. Баллюзек те дәл осы пікірді ... "тек ... ... ... ... ... ... айып төлемейді, өйткені өлген адам үйден шығып,
үйді айналғанша атты байқап, онан сақтануға ... ... ... қоғамында ат мініс көлігі болғандықтан, біреуді ат теуіп өлтіру
(біздің замандағы мініс көлігі – машина секілді) жиі ұшырасқандықтан ... бұл ... ... ... ... ... мінген атын белдеуге
байлайды.
Төртінші жарлығы: "Ата-анасын туған баласы ренжітіп, ... ... онда ол ... ... ... десе де ... ... Левшин де осы нұсқадағы пікірді қуаттап, "ата-аналарды өз
балаларын өлтіргені үшін ... ... Д.Я. ... пен ... Аитов та бұл деректі қуаттайды. Ал П.Е. Маковецкий әкесі баласын өлтіре
алуға құқық беретін ... ... заңы ... ... ... әкесі ұлын ұрып жазалауға, үйінен қууға және үш ретке ... ... ... екенін айтады.
Бесінші жарлығы: "Кәмелетке жеткен баласы ... ... ... ... үшін (қол ... – қара ... немесе қара есекке теріс
мінгізіп, мойнына құрым іліп, бүкіл ауылды ... ... А.И. ... ... тіл ... ... онда оны қара ... мінгізіп, мойнына құрым іліп, ... ... әрі ... ... ұрады" десе, Д.Я. Самоквасов та осы пікірді ... ... А.И. ... де, Д.Я. ... та ... ... деген сөзді
қосып отыр. Ата-анасына қол жұмсау қазақ қоғамында өте ауыр қылмыс болып
табылады. Сондықтан да біз осы ... ... деп ... Отбасына
қатысты осы заңдарды неге қайта күшіне енгізбейміз? Ауыл ... ел ... ... ... ... несі ... ... бәрі мұндай тәртіпті қолдар
еді.
Алтыншы жарлығы: "Құда түсіп, құйрық-бауыр жескеннен соң – ақ баталы
жесір басқаға кетсе, оған ... ... мал ... иесіне түгел қайтарылып,
оның үстіне қалыңсыз қыз немесе бір қыздың қалың малы төленсін".
А.И. ... ... ... әйелін, әйелдің келісімінсіз зорлап
әкетсе, әкетуші өлім жазасына кесіледі немесе құн ... Егер ... ... ... ... ... мал төлеп, оның үстіне қалыңсыз бір қыз
береді" дейді.
Қазақ әдет-ғұрып заңы бойынша "ақ ... ... және "ақ ... деп ... ... ... ... жарлығы "ақ баталы жесір" жайлы
болса, ал А.И. ... "ақ ... ... ... ... ... ... да "ақ
некелі жесірдің" айыбы "ақ баталы жесірдің" айыбынан әлдеқайда ауыр.
Өйткені ... ... ... қол ... ... ... намысына тиіп
отыр.
Жетінші жарлыгы: "Ұрыдан айыр түйеге – нар, атқа – аруана, ... ... ... – ат, ... – тана төленеді. Оның үстіне үш тоғыз айып төлейді.
Ұрлығы анықталғанда ұры үш тоғыз (27) айып төлеуі тиіс ... ... ... ... ол ... өлім ... ... кесетітін ескертеді.
Басқа зерттеушілер де осындай деректер қалдырған. Біз қазақ қоғамы ұрлыққа,
оны ... ... ... ... білеміз. Ұрыны ұрлық үстінде
өлтірсе, құн төлемеген. ... атын алу, ... ... ... ... ... те, қазақ қоғамында ол заманда үй мүлкін ұрлау мүлдем
кездеспеген. Ал мал ұрлау ... те ... ... ... хақ. ... ... сөз ... арада егжей-тегжей әңгіме етпедік.
"Жеті жарғы" жайлы "Ана тілі", "Халық кеңесі", "Қазақ әдебиеті", т.б.
мерзімді баспасөздерде ауық-ауық сөз ... игі ... ... Ата-
бабаларымыздың қағида-ережелерін жинауда, оқушыларға таныстыруда мерзімді
баспасөздің атқарар қызметі орасан зор. Жарияланған барлық деректер ... жеті ... ... ... ... ... қатар бұл заңның мынандай төмендегідей нұсқасы да бар:
- Қанға мал алу, яғни біреудің кісісі өлтірілсе, оған ... ... (Ер ... құны- мың қой, әйелге- бес жүз қой деген шартты
келісім) белгіленген.
- Ұрлық, ... ... өлім ... ... ... ... төлеу арқылы ғана жеңілдетуге болады.
- Денеңе зақым келтірсе, соған сәйкес құн төленеді. (Мәселен бас
бармақтың құны – жүз қой, ... - ... қой ... Төре мен ... құнының айырмашылығы жеті есе белгіленген.
- Егер әйел ерін өлтірсе, өлім ... ... Ал ... ... құн ... ғана ... Мұндай қылмысты екі
қабат әйел жасаса, құн төлеуден азат етіледі.
- Егер ері әйелін ... ... ... ғана ... ... Ата-анасы өз баласының өлімі үшін жауапқа тартылмайды. Ал анасы
баласын қасақана өлтірсе, өлім ... ... ... ... ... ... бөлек жерге жерленеді.
- Егер екі қабат әйелді атты кісі қағып кетіп, одан өлі бала туса,
бес ... ... үшін – бес ат, бес ... ... айға ... ... - әр айына бір түйеден төлейді. Ал түйесі ... ... есеп ... екен – жүз түйе үш жүз ... немесе мың
қойға пара-пар өлшеммен төленген.
- Әйелді зорлау – ... ... ... ... деп танылған.
(Кәзіргі біздің заңымызға үйлеседі). Мұнадай қылмыс үшін әйелдің
еріне, немесе қыздың ата-анасы құн төленуге ... Егер ... сол ... ... ... ... мал төлеп, әйелдікке алса,
жазадан босатылады.
- Егер әйелін ері зінәқорлық жасап (“шөп салған”) кезінде үстінен
түссе, өлтіруге қақылы. Ол үшін ... дәл осы ... елге ... тиісті. Әйелдің ерінің көзіне “шөп салудан” аулақ ... төрт ер адам ... ... дәлелдей алса, әйел күнәсіз деп
табылады, жазадан босатылады.
- Біреудің некелі әйелін ерінің келісімінсіз басынып алып қашқан
адам ... ... ... ердің құнын төлейді. Егер әйелдің
келісімімен алып қашса, бұрынғы күйеуіне қалың ... оған ... қыз ... ... ... ... ренжиткен, көңліне дақ салған адам ... ... ... ... Егер ... етпесе арсыздығы мен
әпербақандығы, ноқайлығы үшін айып ... Қан ... жеті ... дейін тиым салынады. Немесе жеті атаға
жеткенше қыз алып, қыз беруге жол жоқ. Егер бұл шартты бұзса, өлім
жазасына кесіледі, ... ... ... аур ... ... жеті ... ... барлық ұрпақ туыс деп саналады.
- Құдайға тіл тигізген кісі жеті адам куәлік ... ... ... Кәпір атағын алған адам мал-мүлкінен де айрылады.
- Құл-құнсіз. Ол қожайынының еркінде. Әйтсе де қазақ ... ... ... малшы-жалшы есебінде пайдаланып, кейін еншісін
беріп, кірме ағайынға айналдырған.
- Ата-анасына тіл тигізген ұлды ... ... киіз ... қаа ... ... ... өзін ... сабап жүріп, ауыл-елді
аралатқан және масқарасын шығарған. Ал қыз ... ... ... ... билігіне берген.
- Ұрлық жасаған адам үш тоғызымен малын, немесе дүние-мүлкін егесіне
қайтаруға тиісті.
- Ұрлық пен кісі өлтіруді қоса ... ... кісі екі ... ... ... ... ... хабарламаған әйелі мен баласы жазаға
тарталмайды. ... үй ... ... ... айту әбестік,
көргенсіздік.
- Өсиет ағайындары мен молдалардың қатысуымен айтылады.
- Барымтадан мал төлімен, кейде жетегімен қайтарылуы тиіс.
- Дауды шешу ... мен ... ... ... ... үш, ал кейде екі адам жүреді.
- Билерге билік жасағаны үшін кесілген малдың оннан бірі ... ... ... ... оны ру басының, Бидің рұқсаты арқылы
барымталап алуға ... б ... ... ... ... ... ең бір ... бөлшегін ел қонысы, жер дауы ... ... ... ... халқының тұрмыс-тіршілігі негізінен
осыларға байланысты ... "Жер – ана, мал – ... деп ... ... ... ... еш ... күні жоқ, қараң. Жер – өмірді жасаушы.
Әсіресе, мал ... ... ... үшін ол ... ... да ... ... хандар әрбір рудің көшіп-қонатын қыстауы
мен жайлауын анықтап беріп отырған. Сол ... ... ... ... басып алуы нәтижесінде қоныстың тарылуы себепті Тәуке хан жер-су,
көш қамын қайтадан реттеп, ... ... ... ... Сөз жоқ, ... ... көзі ең шұрайлы, шүйгін, оты-суы мол
жерлерді "күштілердің" иелену салдарынан туған ... ... ... ... ... әкеліп соқты.
"Жеті жарғы" нормаларды осындай ... ... ... тартысты бәсеңдетуге арналған. Қоныс дауы, жер дауының реттелуі
көшпелі рулар үшін ғана емес, отырықшы, жартылай отырықшы қауымдар үшін ... ... ... хан тұсында қазақ қоғамында отырықшылық нышаны ... ... айта ... абзал. Кейбір тарихи деректерде:
"Тәуке хан тұсында бидай, арпа, тары көп өседі" деп көрсетіледі.
Әсіресе ... ... Арыс ... Балқаш көлі, Сырдария
төңірегінде егін салу кәсіпке айнала бастайды. Сырдың Аралға құяр жеріндегі
қолтықтары – ... ... және ... ... да диқаншылық
дами түсті. Жетісу өңірі мен қазіргі Оңтүстік алқаптарда отырықшы, астықты
аудандар мен ... ... және ... ... айналған қалалар бой
көтерді. Өзен суларын тартатын арықтар қазылып, су шықпайтын жерлерде шығыр
орнатылды. Ал ... ... егін салу мен мал ... ісі ... хан жер-су, жайлау-қыстау, көші-қон төңірегінде болып тұратын
дау-жанжалдардың күрделене түсуін тежеу ниетінде оларды шешетін заң, ... ... ... ... ... ата-қоныс, мекен-жайға иелік ету
үшін талапкер қойылатын салт-сана заңдарының түрлі ... ... ... ... ... ... мақсат тұтты. Даулы жер талапкердің
пайдасына шешілуі үшін ол жерде төрелік (биді ... ... ... ... ... ата-бабасының салынған ... ... ... ... ... ... аңыз-жаптары, құрылған
шығырдың орны, қазылған құдық, ... ... ... қысқы көңі, қойдың
күзгі түнегі, тұрғызылған қарақшы, тігілген ағаш, егілген бақша, салынған
там, ... ... ... ... ... ... ... орны, т.б.).
Осы аталған белгі мұралардың қайсыбірі болса да талапкердің әкесінің
не бабасының, яки туысқан-туғанының біреуінің ... ... ... оның қоныстанып, мекен еткені анықталса, ол жерді даулап, ... ... ... ... ... алған.
Ол жерден соңғы мекендеушінің алып кете алмайтын (ғимарат, қора-жай,
бау-бақша, т.б.) күрделі жайларының ... ... үш ... кесімі
бойынша талапкерге төлеткен. Егерде жерді қайтарып алуға ... ... онан ... ... ... ... ... егілген бау-бақша, т.б.
болса, онда даулы жердің шатағы шешілмей ... ... ... нәрсе деп тауып, жауапкердің ол еңбегіне еш нәрсе төлемеген.
[23, 27 б].
Бір жерге ... екі ... да ... тең ... ... ... ... екі жағында да әрі уақыт мерзімі ... деп ... әрі ... ... ... еңбек еткені анықталмай,
күмәні болса, онда ежелден келе жатқан жол-жора бойынша билік айтушылар
дауласушылар ... ... Ант ... ... жағы жерден шығып қалады.
Егерде бірінші талапкер жағы ант беруден бас ... онда өзі ... ... ... ... ... заманда да ерекше орын алған.
Рулардың өзара шекаралық белгілері болып тау, төбе, өзен, көл, мола, құдық,
шұқыр, тас ... жол, т.б. ... ... ... хан ... берген жерлерінде қазақ рулары емін-еркін көшіп-қонды, тиесілі
өріс-қонысын сақтап отырды дей алмаймыз.
Әрбір рудың ... ... ру ... ... ... ... ... ру иелігіне өтпей, өз тиесілі жерлерінде көшіп-
қонуын қадағалаған.
Ежелден-ақ қазақтар "құдайдың қара жері", ... қара суы" ... ... ... еш ... ешкімге шекара жасап бөліп бермегенін ... ... көне ... бері әрбір ру-тайпалардың өз жайлаулары,
жолдары, құдықтары, ... ... ... өтуімен әбден қалыптасып
кеткен болатын. Сол ... ... ... ... де бұзылмаған.
Мұнан қазақтарда жерге жеке ... ... ... ... ... ой ... керек. Өйткені жер рулық меншік болып
көрінгенімен, оның төркінінде жекеменшіктілік жатты. Жер өз ... ... ... малы көп – сол өз ... ... көп
пайдаланған. Бұл ірі байларға өте пайдалы еді. Көшкенде ... ... ... ... ... ... ... қырқысып, киіз басысты.
Жер үшін дау-дамай бола қалса, солар оре түрегелді. ... ірі ... ең ... әрі ... ... Отбасы және неке қатынастары
Қазақтардың ежелгі отбасылық дәстүрлері мен соған қатысты ... ... ... ауыз әдебиетімізде молынан ұшырасады. Мысалы,
ата-ана құқықтары, қыз беріп, қыз алу, құда ... ... ... қазақ
некесінің ерекшеліктері, қалың мал мәселесі, бата бұзу, қыз алып ... бала ... ... ... пен ... т.б. ... ... бір қазақ халқының отбасына ерекше мен бергенін, ... ... ... ... салғанын көреміз. Сол себепті де кеңес
өкіметіне дейін қазақ ... ... ... ... ... ... ... түскен.
Қазақтар үлкен патриархал отбасының сипаттарын мығым ұстанған. Өйткені
ежелден бері ... ... мал ... айналысқан ата-
бабаларымыз бірнеше үйелмен ұрпақтардан ... ... ... ... ... еңбек етпесе, табиғат дүлейін былай қойғанда, ішкі
қақтығыстар мен тартыстарда күйзелген болар еді. ... ... ... баласы" деп атаған. Ата баласының бір жаз ... күз ... ... бір ... ... ... ... еткен. [24, 67 б].
Ата баласын жасы үлкен, ақылы мен пайымы мол, көпті көрген ақсақалы
басқарған. Бір ... ... өз ... жеке отау ... ұлдары мен
немерелері барлық істі сол ақсақалмен ақылдасып, оның ... ... Өз ... жеке ауыл ... ... түтеткеніне қарамай, бәрі
жаздыгүні бір жерге ... ... ... бірге ішетін. Өлі-тірі
мәселелерін жұмыла атқаратын. Бәрі бір атадан өрбігендігін естен ... ... ... ... ... ... ... мықтыларды
басқалар үлгі-өнеге тұтқан.
Қара шаңырақты қадірлеу ата-баба аруағын ардақтаумен бірдей, ... ... ... Оған ... ... ... бала ие. ... өліп,
кенже балаға немесе кейінгі ұрпақтарына ауысса да, қара шаңырақты ... кие ... оған енші алып ... ... ... ... қыздар,
құда-жегжаттар әр түрлі сыйлық, соғым сойғанда сыбаға әкеліп тұру ... ... жеті ... дейін қыз берісіп, қыз алыспаған. Туыстардың
некелесуіне тыйым салған, мұндай ... заң ... ... тек қазаққа ғана тән екендігін мақтанышпен айтамыз. Өйткені
туысқандықты ұмытпау ... ... ... ауызбірлік
мықтлығының дәлелі ғой. ... ... ... ... да сыйлай
алмайды.
Туысқандық қарам-қатынастың мықты болуына бәз біреулер тарапынан
қазіргі кезде ... баға ... ... деген күйе жағылуда. Бұл
түбірмен теріс пікір. Осындай ... ... ... мықты болып,
бір-біріне жәрдем бермесе, онда қазақ халқы тоз-тоз болмайды?! Қайта, әрбір
отбасы, ата ... ру, ... одан қала ... ... қазақ халқының
ауызбірлігі осыдан бастау алса, несі жаман?!
Туыстас екенсің, бір қан мен бір ... ... ... ... ... өз ... ... ұстап, өз ана тіліңде сөйле,
жақыныңды жаттай сыйла, жат ... ... ... ақыл қосып
жәрдемдес, мұнан ешкім ұтылмайды, қайта келер ұрпақ алдында жүзіміз ... ... ата ... ... ойды ... ... ... өзін-өзі
таламайды. Бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, ... ... ... ... ... ... кім? Болашақтағы хал-ахуалымыз ... ... ... ... өз ... ... өз ... өз жұрты
бар. Қатты қиналса құшағын ашып ... ... ... кім ... ... ... ... де, ондағы есепсіз байлықтардың да қожасы емес пе?
Қазіргі қиындықты пайдаланып шеттен келген жат ... ... өз ... ауыз салып, тонап жатқан қандастарымызды көргенде
мүлдем ... ... ... бәрі сол ... биік ... ... солғын тартқандығынан деп ұғамыз.
Бұрын туысқандық көмек әр кез табыла кететін. Әсіресе, бір жақсылық
пен бір жамандықта ерекше көзге ... Сол ... қыз ... қыз ... ... ... енші беру, кездейсоқ апат пен қиыншылықта, т.б.
анық ... ... ... ... ... ... "үме",
"жұртшылық" секілді тамаша дәстүрлер бар ғой. Осындай туыстық, құда-
жегжаттық, ... ... ... ұлан-асыр жерінде қазақ шашау
шығармаған, тату-тәтті тұрмыс құрған. Бірін-бірі жылатпаған. Қазіргі күнде
дәл осындай ынтымақ жетіспей жатыр. [сонда].
Қазақ ... ... да, ... да ... қарап, олардың арасындағы
туыстық сезімге ерекше көңіл бөлген. Қыздар ұрпағы – ... мен ... ... ... Жиен ... ... келеді, "берсе қолынан,
бермесе жолынан" деген қағидаға сәйкес, өз жолы – ... ... оған ... болмаған. Ал нағашы жиенге қамқоршы, тілеулес. Бұл
ежелден келе жатқан дәстүр. Басқа халықтарда ... қыз ... ... оның ... ... ... ... жағынан ескерілген. Әсіресе,
исламға дейінгі араб қыздарының халі мүшкіл еді. Тек ... діні ... ... ... ... ... "Кім де кім үш қызды тәрбиелеп өсірсе ... ... – деп ... пайғамбар әйел баласына мүсіркеп қарауға
шақырды. "Қыздан туған бала да өз ... деп, ... ... ... үндеді.
Жиенді өз баласындай ардақтау – қазақтарда ежелден қанына сіңген
дәстүр. Рас, ежелде жиенді құрметтеу ескі ... мен ... да ... көн ... өткесін олар оны ұмытып кетті. Тек біздің қазақ қана бұл
дәстүрді жалғастырып келеді. Кейбір түсіндігісі келмейтін ... ... ... ел ... ... ас болмас" дейтін болған. Ал осыған орай
халық: "Жиен неге ел ... – малы ... ... неге ас ...... деп ... мақал шығармаса керек. Оның үстіне, күйеу жігіттің үш
жұрты: өз елі, нағашы жұрты, қайын ... бар ... ... ... сол ... қызмет ету қағидаларын алға тосады.
Қашан да бір ел мен екінші ... ... ... ... қыз беру арқылы басталып, тек осы арқылы ғана ... ... ... әр ... ... ... ... қарап, дұрыс отбасын
құраған адамгершілігі мол ... ... ... болған. Қайын
жұртының әр шаңырағы күйеудің ... деп төс ... ... да ... ... құда мың ... деп құда-жегжаттық ұзағына созылған. Арабтарда да
осы дәстүр ... ... да ... баласын сыйлаған" деген нақыл ... ... ... арасы үнемі тату болып, бір-біріне көмектесіп,
қуаныштарын, қайғыларын бірге бөліскен. Сүйек жаңғыртып, қайта қыз ... ... ... ... ... ... ... атанып кеткен.
Қазақтар "ұлдарын – ұяға, қыздарын – қияға ... ... ... "Он бесте отау иесі" атандырып, өздері жақсы білетін, араласып-
құраласып жүрген көргенді жерге құда ... ... ... да ... ұл-қызын тәрбиелі етіп өсіруге қызыққан. Өйткені "Бүлінген елден
бүлдіргі алма" дегендей ... ... ... отбасынан ешкім қыз
алуға, не қыз беруге ... ...... ... серігі және ақылшысы
болғандықтан осылай сараптаған.
Тәуке ханның "Жеті жарғысында" еркек 15, әйел 16 ... ... ... ... ... Әйелдің еркектен жасы сәл озып барып,
тұрмысқа кештеу шығуы үйдің ішкі, сыртқы тіршілігінің бар ... ... ... себепті болса керек. [25, 37 б].
Қазақтар құдалықты қыз бен жігіттің қосылуы деп емес, екі ... ... екі ... ... қыз беру ... ... деп ... құдаласу рәсімі өте күрделі әрі тіпті қызық. Кейде
бесігінде жатқанда құда түссе, ... әлі ... ... ... ... құда бола ... ... көбіне ұлы ер жеткенде басқа руға сөз
салып, құда түседі. Неке ісін ата-ана ... ал ұл мен қыз ... ... ... ... ата-ана ұл-қызын жаман болсын демейді.
Қыз бен жігіттің ата-анасы құдаласуға келісіп, оның белгісі ретінде
қызға үкі не сырға тағады. Осыдан ... ... ... ... Қыз ... ... үкі мен ... қайтарады әрі афып төлейді.
Ежелден бергі әдет-ғұрып заңы ... ... ... ... ... ... ... жесіп", киіт киеді, мініс мінеді. Киіт
құдалардың жақын туыстастығына, жасына қарай ... Ең ... ... ... ... келу ... ... тойда "ақ қойдың қаны
ағызылып, ақ бата жасалады". "Құйрық-бауыр жесісудің" мәні ... ... ... ... ... ... туыс-жегжаттықтың белгісі, бір бауырды
бөліп жесіп, ... мың ... ... ... ... ... молшылық белгісі. Екі арада "сіз-біз, алыс-беріс көбейсін, ара
қатынас үзілмесін" дегенді білдіреді. Бұл – бір. Ең ... ... ... ... Екі ... ... бола қалғанда кез келген би:
"Қүйрық-бауыр жеп пе ... деп ... ... ... құдалық заңды
деп есептеліп, дауларын қараған. Ал желінбесе қарамаған.
Қазіргі кезде "құйрық-бауыр" арнайы табаққа салып әкеліп, ... ... Өз ... ... табаққа ақша тастайды. Бұл ежелгі кәде
емес. ... ... бас ... ... ... ... соң, ... мен қалыңдықтың біреуі
өлген жағдайда да құдалық бұзылмайды. ... ... ... оның ... ... бірге туған бауыры жоқ болса, аталасына тиеді. "Аға өлсе –
жеңге ... ат өлсе – ... ... деген қағидаға бағынады.
Күйеудің әкесі ұлына қалың мал мәселесінде көмектесуге тиіс болса,
қалыңдық әкесі де ... ... ... ... Бұл ... ... ... киіз, ыдыс-аяқ, үй жабдықтары, киіз үй, т.б., ал малдан
қыз мінетін ат пен жасау артатын түйе ғана ... ... ... Ол өте ... түскен. Сол үшін ... тек ... ... саналып, қалыңдық өлсе сәукеле төркініне қайтарылған.
Қалың мал мөлшері мен ... ... ... ... ... ... мал ... күйеу кәдесін жасағаннан соң ғана ... ... ... ... неке қию, ... ... ... секілді ежелгі
дәстүрлермен қоса, негізгі той қыз аулына өтетін. ... ... ... жігіт аулында өтеді. Неке дн осында қиылады.
Жас келін үйдің табалдырығын аттаған кезде отқа май құйып, бетіне
орамал ... ... ... ... ... той ... кіріседі.
Қазақтар қыздың тазалығына ерекше мән береді. Жаңа ... ... ... ... соң той ... ... ... аттағаннан бастап елден ерте тұрып, үлкенге ізет-
құрмет көрсетеді. ... ... ... Тойдағы
киімдерін шешіп, сәукеле орнына басына жаулық салады. Сәукелесін бала
тапқанға дейін ... ... ... ... ... қыз ... босанғаннан соң әкесінің үйіне төркіндеп келеді.
Қазақтар жаңа түскен келінге жайлы болған. ... ... ... өз ... алған. Білмегенін үйретіп, ақыл-кеңес
берген. Әсіресе, келіншек екіқабат кезінде ерекше күтімге алынған. Мұндай
келіншекті үйде жеке ... ... ... жеке далаға шығармаған.
Түйе етін жегізбеген. Ауыр ... ... ... өте ... ... сау ... ... таза ауа мен
ағарған ішкендіктен деп ұғамыз. Ол заманда ... ... ... ... мүлдем болмаған. Темекі де тартпаған. Сондықтан қазақ әйелдері
қиналмай, оңай ... ... ... ... ... Жылы ... Нәрестеге суық
тигізбей, мұқият қараған. Бала туылғаннан 4-5 күн өткенде ... деп ... ... ... ... ... матадан жеңі мен
бойын тұтас пішіп, жағасын ойып ... да, ... ... екі ... ... ... жас баланың нәзік етіне тігіс ... ... Ал ... ... ... ... өсіп, жетілуін тілеген
арманмен ұштасып жатады. Әдетте, иткөйлекті баланы ... ... ... ... ... ... деуі жасының сәл де болса
үлкендігін мегзейді. Көшпелі қазақтар үшін ... өте ... ... суық ... таза ... 40 күннен соң бала қырқынан шығарылып,
қарын шашы алынады. Бір жарым жасқа дейін емшектен шығармайды. 5-6 ... ... ... бере ... ... ер бала әкесіне, қыз шешесіне еліктейді. Қазақтар ... ... ... ... ерте ... "Әке көрген оқ
жонар, шеше көрген тон пішер", "Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ... ... ... жақсы ұққан. 5-6 жасқа келгенде ер
балаларын ... ... Бұл ... бізге ислам діні әсерінен енген.
Барлық ата-ана ұлын ұялмайтындай, қызын қызармайтындай ... адал ... ... адамгершілікке, өнерге, батылдыққа баулыған.
Туған баланың кәделері: құрсақ шашу, жарыс қазан, кіндік кесі, ат
қою, айдар қою, ... ... ... ... қарын шаш алу, қырқынан шығару,
қаз тұрғызу, тұсау кесу, ... ... ... отырғызу.
Ілу кәделері: тоймал алу, ірге керер, жеңге көрімдік, қыз көрсетер,
сүт ақы, тойқыл, отау жазар, шымылдық жабар, қол ... шаш ... ... ит ... қыз ... той ... қыз қашар, желек байғазы, босаға
шапан, т.б,
Жеті атаға жетпеген аталас туыстар қыз ... ... ... ... ... ат ... байланады. Ал руына қара күйе
жағылады.
"Жеті жарғыда": "Құдаласып құйрық-бауыр жескен ақ баталы ... ... ... қалың мал иесіне толық қайтарылып, оның үстіне ... ... бір ... ... ... төлейді" делінген.
Егер некесі қиылып, біреудің ақ босағасын аттаған келіншекті біреу
алып ... ... яғни ... ... ... әйел жағынан қояр кінә болмаса,
онда алып кетуші өлім жазасына кесіліп әрі бір қыздың қалың ... ... ... ... оның ... айып ... [26,6 б].
Егер әлі ешкімге айттырылып, құда түспеген қызды алып ... ... ... ... онда ... ... ... беріп әрі қызды әке-
шешесіне қайтаруы тиіс. Қалың малдың ... ... ... ... Өйткені,
біреудің босағасын аттаған деп ол қызға енді ешкім толық ... ... ... ... ... соң, ... себептермен қызды алудан
бас тартса, онда қыздың ата-анасы үкі мен ... ... әрі оған ... айып алуға құқықты. Егер құдалық ауызекі болып, әлі сырға салынып,
үкі ... онда ... айып ... Егер ... бұзу қыз ... онда ... әке-шешесі алған сырғаны (үкіні) қайтарып қана қоймай,
ат-тон айып ... ... бірі ... ... былайша шешіледі:
– егер қалындық өлсе, орнына ата-анасы бір қызын береді, ал қызы
болмаса ... ... ... егер күйеуі балдызына үйленгісі келмесе, онда берген қалың
малынан айрылады;
... ... ... онда ... ... аға не інісіне
қосылады;
– егер күйеу жағы қалың малын түгел төлеп, қыз ... ... онда ... оның жесірі ретінде күллі жасау-жабдықтарымен
марқұмның әке-шешесінің үйіне түседі де, жыл бойы аза тұтады. Жылы
өтіп, асы берілгеннен соң ... ... ... ... ... жоғары қоя білген қазақтарда ажырасу өте сирек
кездескен. [27, 4 б].
Ері ... ... ... ... ... ... алса, онда екеуін
де өлтіруге құқықты. Олар үшін құн ... ... ... ... деп ... ... ... әрдайым
санасады. Басқа әйелдері де сыйлауға міндетті.
Некелескен әйелі өліп, еркек тұл қалса, аза тұтып, ... ... ... десе де еркі ... ері ... әйел ... ... күтеді. Содан соң әмеңгерлік
жолмен күйеуінің аға-іні, жақын туыстастарының біріне күйеуге шығады. Күйеу
таңдау еркі әйелге беріледі.
Әйел ерінен ... ... ... алады:
а) ерінің белі жоқ болса;
ә) ері себепсіз ұрып-соға берсе, не тамақ, киім тауып бере алмаса.
Қосағы өлген әйел ерге ... ... ... ... отыра
беремін десе еркі бар. Онда марқұмның қалған мал-мүлкінің тең ... ... ... болса туыстарының баласын бауырына басады. Ал бауырында
баласымен қалса, ерге ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар көбіне егде тартқан әйелдер арасында болған.
Неке ерлі-зайыптылар талақ айтып ажырасқанда немесе екеуінің ... ... тек ... адам ғана ... құқықты. Талақ бір күнде үш рет
айтылуы тиіс. Ашу үстінде, мас кезінде не қатты ауырып ... ... ... ... ... еш себепсіз ажырасса, онда ері әйелін
бауырында баласымен, ... ... ... ... салуы тиіс.
Ері әйелінің мінез-құлқын жараптаса, онда оның мінезі шайпау екенін,
ата-анасын, өзін ... ... ... ... тиіс. Әрі ажыраса
қалған күннің өзінде де төркініне құр қол қайтармай ат мінгізіп, ... ... ... ... ... туыстары әмеңгер бола алады. Бірақ олардың
құқығы туыстық, жақындығына қарай арта түседі. Бұл ... мал ... ... әйел ... тек ... ғана ... оның ... да меншігіне
өтетінін айғақтайды. Екінші жағынан, әкесі өлген жас ... ... ... ... жас ... ... ... мал-мүлікті бөтен біреуге
олжа, жас балаларды жатбауыр еткізбеу үшін қазақтар ... ... ... ... ... ... әрі көп әйел ... рұқсат ету хақында
әңгіме болып жақанда, біз әмеңгерлік әдетті қайта жаңғыртуды қолдап, ... ... ... ... ... атап ... едік. Күйеуінен қалған
балаларымен бірге әйелдерді де жетімсіретпей, олардың қасы-қабағына қарау
тек жанашыр жақын туыстардың ғана қолынан ... ... ... ... ... ... ... баршылық. Мысалы, күйеуінен басқа бөгде ер адамдарға беті мен
екі қолының ұшынан ... ... ... жас ... инабаты болуы,
түскен кезде қайын атасына, қайнағаларына көріне бермеу, ... ... ... ... жалаң аяқ, жалаң бас жүрмеу, ер адамдардың алдын кесіп
өтпеу, ... ... үйге ... ... ... ... ... жүрелеп емес, бір тізерлеп отыру, үлкендер көзінше дауыстан
сөйлемеу, балаға шәңкілдеп ұрыспау, ет-жақын ... атын ... ... аулақ болу, т.б. Мұның бәрі үлкен әдептілікке үйрететін, имандылыққа
шақыратын қағидалар. Қай-қайсысы да әйел ... ... ... Сол ... ... тұратын үлкен үйдің төріне ... ... ... үйді таза ... кірпияз да таза жүру қазақ
әйелдеріне тән қасиет. "Әйел жолы ... ... ... ... ... қарап қызын ал" секілді мақал-мәтелдер – әйелдерге ... ... ұясы ... ... ... ... сондай-ақ
оларға тәуелді жапшылар, құлдар мен күндерлер тұған. Отбасы – ер кісі, яғни
әкесі. Әйелдің, қыз ... құқы ... ... ... ... ... ол үшін жауапты болмаған. Бірақ баласына енші беруге міндетті
құдалық жасаған ... ... ... ... ... үшін айып төлеуге
міндетті еді. Бәйбішенің тоқалдан гөрі құқы ... ... ... Егер де ... ... ... ... билігінің рұқсатымен күйеуін тастап,
төркініне кетіп отырған. Бұндай құқық ... ... Ер ... ... құқығының артықшылығы сол әкесінен қалған мал-мүлікке мұрагерлікке
ие болуында. Күйеуге шыққан қызы ... ... ... ... ... қыз ер ... тиесілі мұрагерліктің жартысына иеленуге құқылы еді.
Ал, басқа рудан асырап алған бала ... тек бір ... ... және еліне қайтарылып та жіберіліп отырған. [28, 37 б].
Үйлену мәселесі бойынша ол ... ... қыз ... ... ... ... ... жетті деп ер бала 13-ке, қыз бала 9-ға
келсе үйлендіре берген. Ол үшін ... мал ... ұрын ... ... ... ... Егер де екі жас қосылмай тұрып, бірі өлсе,
айталық қыз бала марқұм болса, онда күйеу жағы қалың ... ... ... ... қызын алған. Ал егер ұл бала қайтыс болса, қыз баланы ... ... Екі жақ ... ... да ауызша келіскен шарттары бұзылып,
берілген қалың мал қайтарылған. Некеден ажырасуға тоқталатын ... ... ... сенімсіздік танытатын болса күйеуінің арқымен ажыратылып отырған.
Мұндай жағдайда балалар әкесінің ... ... Ал, ... ... ... болып шықса да балалар сонда қалады. Бұл дұрыс емес. "Жеті
жарғы" заңы бойынша сондай-ақ, ... ... оның ... ... ... онда ... шешесінің қамқорлығына берілетіндігі айтылған. Жесір
қалған әйел қайтыс болған ердің ағасына не ... ... ... ... ... ... ... балалары мен мал-мүлкі де
беріліп отырған. Егер де ... әйел ... ... ... шыққысы
келмесе, онда балалары балиғатқа жеткенше, мал-мүлікке еге болып қалған.
Жесір әйелге мұраның сегізден бірі ... ... ... ... ... бірінші бабы "Қанға – қан, жанға – жан" деп текке
басталмаған. Адам өмірге бір-ақ рет ... ... ... ... ... ... бар ма?! Сондықтан да қашан, қай заманда ... ... ... ... ... ... ... еткен А.И Левшин: "Қанға – қан, жанға –
жан, мүгедектік еткенге – сондай мүгедектік" десе, Г. Шангин: "Кім де ... ... онда ол ...... ... ... өлім ... бүкіл руымен 200 ат құн төлейді" дейді. К. Шүкірәлиев: ... ... ... ... ... жаза дәл ... ... десе, Л.
Баллюзек: "Өлім үшін қылмыскерді не оның жақын туыстарының бірі өлтіріледі"
дейді.
Біз жоғарыда салыстыру ретінде берілген мысалдардан егер ... ... үшін құн ... көбнесе, онда қылмыскерді не оның жақын бір туысын
өлтіру қажеттілігін, ал ... ... мен О.Д. ... және Г. ... біз құн мөлшелерін көреміз. "Жеті жарғыда": "Ер адамның құны
1000 қой, әйел құны ер ... ... ... деп анық ... – қан, ... – жан" ... ертеден барлық халықта бар құбылыс.
Христиандардың қасиетті кітабы "Тауратта": "Егер біреуді ... ... ... ... ұрып ... ... ұрып өлтірсе, ағашпен ... деп ... ... да, ... ... да бұл дәстүр
өте күшті болған. Тек ислам діні пайда болғаннан ... ғана кісі ... ... ... ... ... ... ел ішінде кісі өлтіру, біреуді мүгедек ету үлкен қылмыс
саналып, ондай қылмысқа заң қабылдап, оны ... ... іске ... ... ... ... дау-жанжал көбейіп, өрши беретін болған. Біреудің
өмірін жойған қылмыскерді құныкер жақтың бүкіл руласы ұстап өлтіруі, тіпті
болмағанда сол ... ең ... ... ... құртуы тиіс еді.
Руластары өлген ... ... ... ... ... жумаса, ол бүкіл бір
руға намыс саналған. Өз кезінде қанды қол жағы қылмыскерін ... ... ... беруі де үлкен намыс саналған. Осыдан барып өлген жақтың
руластары туысқанының ... ... ... ... оның жанашыр
тусқанын өлтірмей тынбаған. Өз кезегінде ол ру да "біздің адамды ... бұл ... тағы ... ... Сонымен екі ру арасындағы өлім дауы
бітіспен ... ... ... ... ... екі ... үшінші бір ру қосылған.
Тәуке ханның тұсында жекелеген руды ғана ... ... ... ... ауыр ... ... ететін кісі өлімі дауына қатаң
шара ... ... ... ... ... қасқа жолында да", "Есім
ханның ескі жолында да" кісі өліміне құн төлеу жайлы айтылғанымен, "Жеті
жарғыдағыдай" дәл ... ... еді. Олар ... ... ... құн ... белгілеген, үстеме құндар қосқан. Ендігі ... ... үшін ...... ... құн алу, құн беру тәртіптерінің басым
екендігі, ел болу үшін ... ... қол ... жүрмеуін қатты
қандағалауды қоғамның өзіне тапсырады. Ердің құнына 1000 қой, әйел ... оның ... алу ... Сол ... де "Жеті жарғының" екінші
тармағында "құн" турады. А.И. Левшин: "Қанды қол құн төлеп, өз ... ... ... ер адам үшін 1000 қой, әйел үшін 500 қой ... ... түйе 200 ... ... 1000 ... тең" деп жазса, К. Шүкірәлиев:
"Өлтіргені үшін ... қол ... ... болып 200 жылқы төлеуі тиіс" десе,
А. Аитов: "Өлтіргені үшін 1000 қойдан тұратын құн төлеуі тиіс" дейді. "Алты
ережеде" ... ... 200 ... бергіленген.
"Жеті жарғы" қағидалары бойынша, қожасы құлын не күңін өлтірсе, ата-
анасы баласын өлтірсе, ұрылады, тонаушы-қарақшыларды қылмыс үстінде өлтірсе
құн ... үшін мал ... ... ... жағдайда келісіммен құн орнына
қыз береген.
Адамның дене мүшелеріне зақым ... дәл ... ... ... қол ... – қол ... аяққа – аяқ, мұрынға –
мұрын, көзге – көз, т.б. Әрине, бұл ... келе ... ... ... діни
кітаптарда да, соның ішінде Құранда да ... ... ...... құн, бір ... жарты құн.
Екі құлағын кессе – жарты құн.
Екі ... ... ... етсе – толық құн.
Әрбір саусағы үшін оннан бір құн.
Омыртқасын ... сал етсе – ... ... тіс үшін ... бір ... екі ... ... – толық құн.
Еркек піштірілсе – толық құн.
Қатты соққыдан адам жынды болса – толық құн.
Жаңа ... ... ... үшін – бір ... айып, 5 айлыққа дейін –
3 тоғыз, 5 ... ... ...... құн, ал ... ...... құн.
[29, 5 б].
Бұл қағидалардың бәрі "Жеті жарғыда" көрсетілген. Бірақ ... ... ... ... ... ... "Бас жарылса бөрік
ішінде, қол сынса жең ішінде" деп, ат-тон айып салып, елді біріктіру ... ... ... кісі өлімін тексергенде қасақана кісі өлтіру, кісіні
ерекше ... ... ... ұштастырып өлтіру, екі не одан да көп
кісіні өлтіру, жан күйзелу үстінде кісі ... ... кісі ... кісі ... ... ... назар аударған.
Абайсызда кісі өлтіргенде жарты құн, ал аң аулап жүргенде не ойын
үстінде ... кісі ... құн ... тек кебін, ас-суын
өндірткен. ... аса ... ... өзі ... ... оның үстіне руынан құн өндірілген. Кісіні өз ... ... ... ... әрі ол ... ... қылмыс салмағы ауырлай
түседі.
"Жеті жарғыда" жүкті әйелдер, кәмелетке толмағандар, есі ауысқандар
жауапқа тартылмаған.
Егер екіқабат әйелді ... онда ... ... баласын қосып екі
құн төлеген.
Қазақтардың ертеден келе жатқан әдет-ғұрып заңы бойынша:
– ауылдан адасып аштан өлсе;
– мінген көлігінен жығылып өлсе;
– суықтан ... ... ... ... суға ... ... отқа күйіп өлсе;
– аң мен құсқа жем болса – осы өлімдерде қастық пен ... ... мен ... ... да ... ... адамнан жарты
құн талап ете алған.
Қазақтарда арақ-шарап ішу ... ... ... Бұл бәле ... астына қараған кезден кейін бірте-бірте тарала бастаған. Қазақ арам деп
шашқа етін де ... Сол ... ... рақмет айта отырып,
қазіргі кезде арақ-шарап кез келген жерде сатылып, жастарды улап әрі бұзып
жатқанын, оны ішіп ... ... адам ... ... қылмыстар
жасайтынын көре отырғандықтан, арақ-шарап сатушыларға барынша салықты ... ал ішіп ... ... ... ... түскені қалар едік.
Қылмыскер екі түрлі жолмен жаза тартады:
бірі – малмен тартатын ...... ... ... ... кісі ... мал берсе, ал өлім жазасын, дүре, ұрып-
соғу, масқаралау, т.б. өз басымен тартады.
Қазақтарда ... ... ... ... ... жазалағанда жерді
дөңгелек етіп сызып қойып, соның ішінде пәлен күн отырғызған. ... ... ... ... Не ... тәртіп десеңізші! Ол кезде ұят күшті болған
екен ғой!
Қазақтарда өлім жазасы: атқа ... ... асып ... тас ... өлтіру, т.б. жолдармен орындалған. Әрі сабақ болсын деп бірнеше ... ... ... көрсетіп іліп қойған.
“Жеті жарғы” өзінің баптарында “қылмыс” ... ... ... ... мәнін ашып көрсетпейді. ... ... тек ... ... практикасында жиі-жиі кездесетін зиянды қимыл-
әрекеттердің ... ... ... ... ... ... ... ”Жеті жарғыда” мынандай қылмыстардың құрамдары
беріледі: кісі өлтру, ұрлық, тонау, бүлік шығару, әйелдің ерінің ... ... ... ... зақым келтіру, әйелді зорлау, әйелді алып ... ... ... бар әйелмен көңілдес болу, тәңірге тіл ... ... өту ... ... ... ... көздейді. Қылмыс
істеген адамдарды қылмыскер деп танымайды, керісінше оларды ... ... ... ... атқан” деген мағынада бағалайды, қылмыскерді
“күнәһар” деген ұғыммен алмастырып ... ... ... ... ... қылмыстық әрекетіне
сай жаза тарту, яғни талион принципі (қанға-қан,жанға-жан). Бірақ талион
принципі “Жеті жарғыда” бекітілгенімен онша ... жоқ, ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Құқық-бұзушылық
тек жеке адамның ісі, яғни ... ... сай ... ... ... ... құштар адамдар шешеді”. Қорыта
айтқанда, қылмыстан жапа шеккен адам, жәбірленуші талионның орнына мүліктік
композицияны талап ... ... ... ... “Жеті жарғының” бірнеше ... ... ... ... ... және оның аумақтық тұтастығын,
ұлттық бірлігін сақтауға бағытталғанын ... ... ... ... ... айналымға түскен “Жеті жарғының” бір бабы мына
норманы бекіткен: “Көтеріліс жасап, бүлік шығарған кісілерге өлім ... [30, 3 ... ... ... ... ... болсақ сол кезеңде әрбір ру
басшыларының сепаратистік, алабақан алауыз болған қимыл-әрекеттерінен туған
іріткіге тежемелік әсер еткенін ... ... Бұл ... мәні ... де әлсіреген емес. Конституциялық құрылымды күшпен құлату әрекеті
қазіргі кезңде де көрініс тауыпотырғаны бәрімізге ... ... ... ... ... олардың аса көрегенділігін, білгірлігін танытқанына
қайран қаламыз.
Осыған байланысты тағы бір ... ... ... ... ... атты ... ... өлім жазасы бұйырылсын”- деп ... ... ... ... ... зер салмай оқыған адамға атты мініп
қашқаны үшін өлім жазасын беру ... ... ... ... танылуы әбден мүмкін. Бірақ бұл норманың да мәні қазақ қоғамына
прогрессивтік себебін ... ... Ат, оның ... ... ... ... көшпелі қазақ қоғамында тек қана жеке меншікке қол ... ... ... ... қамтамасыз етеін, қазақ
мемлекеттілігінің қауіпсіздігін ... ... күш ... ... ... ... аттан” деген суық хабарды естігенде ... қару ... ... атқа ... тиіс ... Қонатын ат ұрланған болса, сарбаз
жауға қарсы шаба алмай, қазақ әскерінің күш-қуаты ... ... еді. ... ат болса жаумен шабысқанда ең күшті соғыс құралы болғаны айтпаса да
түсінікті: қусаң жетесің қашсаң құтыласың. Міне, сондықтан бұл ... ... ... ... өте ... ... қоғамында “Жеті жарғының” бұл бабы бейбіт өмірде өте сирек
қолданылған. Негізінде бұл ... ... ... үшін ... ат міндетті
түрде бұрын халық арасына танымал болған, бірнеше жүлделер алған ... ... ... осы күнге дейін: “Есім ханның Көкаласы да ... ... сөз бар. Аңыз ... Есім ... ... ... атын ... өлім жазасын кеспеген екен. Себебі, “Көкала” ханның аты
болғанмен, жүйрік болса да ... ... еш ... жүлде алмаған екен.
Ұрыдан төлеу ... осы ... ... ... бесті кесіпті
деседі. Бүгінгі күн талаптарымен тікелей ұштасып жатқан ... ... ... яғни жеті ... ... қыз алыспау мәселесі. “Жеті жарғы”
нормаларында жеті атаға дейін неке қиылатын болса күйеуі мен қалыңдығы өлім
жазасына ... ... аса ... ... сол ... ... ... ерекше назар аударған. Тарих тәжирибиесіне
жүгінетін болсақ, туыстар арасында неке қиюдың негізінде, ... ... ... ... ... қабілеттілігінің қалыптасуына кері әсерін
тигізген және бірнеше атадан кейін де оның жағымсыз қасиеттері ... ... ... ... ... арнайы баптарында әйел адамның қылмыстық
жауапкершілігін және әйел адамға қарсы ... ... ... ... ... өлтіргенәйел өлім жазасына кесіледі. Ерлер
әйелдерін өлтіргендері үшін құн төлеп құтылуына құқы бар. ... ... сол ... ... ... , өлім ... кесілмейді.Ол әйел өле-
өлгенше жеккөрінішті болып, жұрттың қарғысына ұшырайды. ... ... ... ... ... ... ... ұшырау деген өлімнен
де жаман деп танылған. Ел арасында ... ... ... атқан” деген
ұғымдар осы күні де сөз ... ... ... жол ... ... талаптары бойынша әйел мен қыздарды күш ... өз ... ... үшін қылмыскер өлім жазасына кесіледі. Кісі
өлтіру мен әйелді зорлау тең мағынада танылған. Егер ... ... жоқ ... ... ... ... әке-шешесі кешірім берсе,
ол әйелдің құнын төлеу арқылы өлім жазасынан құтылуына құқы бар. Ал осындай
әрекет қызға қарсы жасалған ... ... тек сол ... ... және ... ... ... қана өлім жазасынан құтылуына мүмкіндігі
болған. Бұл талаптардан біз ... ... күш ... ... ... қадірсіз болатынын және бетке басылған ... ... анық ... Бір ... ... ... қазақтың ұлттық
психологиясы қыздың тазалығына ерекше мән ... ... ... осындай
талаптарды нормаға айналдырғанын байқамасқа болмайды.
Егер де ... ерін ... ... ... ... өлім ... ... ерінің ағайын-туыстары кешірім беріп жатса, онда әйелі құн
төлеумен ғана құтыла алады делінген онда. Бұл қағиданың екі ... ... жоқ, олар ерін ... үшін жазадан босатылады. Бірақ, халық
алдында мәңгілік қарғысқа ... ... ... Ал, ... ... ... құны 500 қойды төлеп, құтыла алатын болған.
Ал, енді ата-ана өз баласын өлтірсе ше? Онда олар ... ... ... өлтірген анасы өлім жазасына кесіледі. Бұл көбіне некесіз
бала тауып, содан жұртқа қарабет атанбауы үшін баласын ... ... ... Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексінде мұндай
қылмыстар 88-баптың 2-бөліміне ... Онда бес ... он ... ... ... ... жатады деп атап көрсетілген. "Жеті жарғыда" ата-
анасын өлтірген баланың жазасы арнайы айтылмаған, ... кісі ... ... керек. "Жеті жарғыда" өзіне-өзі қол салғандар яғни өзін-
өзі өлтіргендер басқалардан ... ... ... ... ... ... өзін-өзі өлтіру халіне жеткізгендер 92-бап бойынша
жазаланады. Тәуке хан мен үш бидің заңы ... егер де екі ... ... кісі ... ... ... әйел майып болып, әлі бала туса, онда кінәлі
адам 5 айлық бала үшін әр ... ... ... 5 атқа ... 9 айға дейінгі
шақалақтың әрбір айы үшін бір-бір түйеден 9 ... ... айып ... ... заң ... 100 түйе 300 ... не 1000 ... теңелетін.
Ал, енді әйелді зорлау қалай жазаланатындығына келейік. Әйелді зорлау
"Жеті жарғы" бойынша кісі ... ... ... деп ... ... адам өлім ... ... не оның ата-анасына, еріне
құнын төлеп барып ... ... Ал егер де ол ... ... ... ... ... төлеп, қызға үйленсе жазадан ... құн ... ... ... ... заңымызда әйелді, қыз-баланы зорлау
ауыр қылмыс қатарына жатады. Ал, өлім жазасы ерекше ... ... ... ... ... ... соқтырса, сол сияқты өте жас қызды
зорласа ғана қолданылатындығы кодекстің 101-бабы 4-бөлімінде ... ... заңы ... ... ... ... шөп ... яғни зинақорлықпен
(жезөкшелікпен) айналысса және күйеуі оны сол сәтте ұстап алса, ... ... ... сол ... ... тиіс. Егер де әйелдің
көзіне шөп ... деп ... ... ... 4 сенімді адам теріске
шығарса, әйел күнәсіз болып табылады да жазадан ... ... ... ... алып ... ... ... Бұл жөнінде де
Тәуке хан заңында арнайы айтылған екен. Ол бойынша қылмыскер өлім ... ... ... ... жазадан құтылады. Ал, әйелді келісіммен алып
қашса қалай болмақ? Онда, оның күйеуіне қалың төлеп, оған ... ... қана алып ... ... өзіне алып қала алады екен. Қазіргі заңымызда
тек әйелді еркіне қарамастан алып қашу бабы ... ғана бар. ... ... ... бойынша әйелді еркіне қарамастан алып қашқан кінәлі үш ... ... бас ... ... ... екен. Әрине, онда
да үш жылға дейін бас бостандығынан айырылып жатқандар некен-саяқ. ... ... оның ... алып қашатын болса, жазасы белгіленбеген.
Міне, бұл арада аталарымыздың заңы әділеттілеу ме дегіміз келеді.
Тәуке хан заңында ... ... адам одан ... ... тиіс
болған, сұрамаған жағдайда арсыздығы үшін оған тиісінше айып салып отырған.
Сонымен бірге әдет-ғұрып ... ... да ... ... ... ... Атап айтқанда, жеті атаға дейін қан араластыру
орын алса, бұл ауыр ... ... ... ол өлім ... ... ... ... ағайындар талқысына берілген. Жеті атаға дейін қыз алыспаушылық
шынында медициналық жағынан да, ... ... да ... ... ... өзінде бірен-саран болмаса, көптеген рулардың ішінде бір-бірінің,
яғни әр ру өз руының ішінде қыз ... Ал, ... 10-12 ... ... ... Сондықтан мұндай шектеуді болашақ қабылданатын кодексте
көрсеткен ... ... ... жеті кісі куәлік етсе құдайға тіл тигізген
адамның таспен атып өлтірілетіні айтылған. ... ... ... адам ... ... ... беріліп отырған.
Мұнысы дінді берік ұста деген қағидадан туындаса керекті.
Тәуке хан мен үш би жасаған "Жеті жарғыда" құл ...... ... құқы – ... ... арызына ешкім құлақ аспайды деген де баптар
бар. Бұл кешегі феодалдық-патриархалдық ... бір ... ... керек.
"Құлдан да бір сұрақ" деген бар емес пе? Ол да – ... ... ... отырған әрбір адамның қазіргідей ақтық сөз сөйлеуге құқы болғаны
және ... ... ... тіл ... бала ... ... Мұндай
гумандықтың "пайдасын" кейінгі кездері көбірек көріп жүрміз. Ата-анасын,
тіпті ... үйі" ... ... ... да ... етек ала ... ... жақсылыққа апармайды. Меніңше, егер де ата-анасы баласына ... ... ... келінге) мазасыз, жайсыз болса, онда оған үй
салып беріп, сатып әперіп бөлектеніп ... ... ... Ал, аталарымыздың
заңында ата-анасына тіл тигізген, немесе қол жұмсаған ұлды ... ... ... қара сиырға теріс мінгізіп, ... ... ... Ал, қыз бала болса ... ... ... ... ... әрі әділ ... "Жеті жарғыда", сондай-ақ басқа да баптар
қамтылған.
Міне, аталарымыз қалдырып кеткен заңда ... ... ... көптеген баптар бар екен. Ендеше, бұл әр қазаққа тарих үшін ... ... ... Қылмыстың Кодексімізге оның кейбір баптары
қазіргі заманның талабына ... ... да ... ... ... ... ... мал мен мүлік дауы ерекше орын алады. Өйткені қазақ
халқының тұрмыс-тіршілігінде мал мен мүлік өмір ... ең ... ... оған қол ... ... ... Қазақ халқы отырған
үйлеріне құлып салмай, барлық мал-мүлкін, үй жиһаздарын ашық қалдырған.
Малдарына қатаң ... те ... ... ... ұрлық істеушілерге қатаң қарап, ұрлаған нәрсесі
үшін үш тоғыз айып салған, яғни кімде-кім, мысалы, бір түйе ...... және бір ... екі түйе ... – 54 түйе және екі ... егер бір ... ... – 27 жылқы және бір түйе, ал екі жылқы ұрласа
– 54 жылқы және 2 ... ... егер бір қой ... онда 27 қой және ... екі қой ... – 54 қой және 2 ат, ... орасан зор өсіммен қайтарып
отыруға міндеттеген.
Ірі қара малды ... 4 адам куә ... ... берсе, ол ұрыны
басқаларды түршіктіру үшін өлім жазасына кескен. Кімде-кім ұрлықпен ... ... онда ... екі ... үшін ... ... ... түбі – қорлық", "Ұрының жүзі ... деп ... ... ... ... ұрлыққа өте қатал қараған. Қолдарын кескен,
маңдайына қыздырып темір басқан.
Қазақтарда да ұрлық үстіне ұсталып ... құн ... ... ... ұрлық істеушілердің мал-мүлкі тартып алынып, өзін өлім жазасына
кескен немесе қоғамнан шеттетіп қуған. ... ... ... ... ... ... да ... істемейді.
Ұрлық пен тонау, қарақшылықпен жол тосу секілді ... ... ... жарғыда" айқындалған. Тәуке ханның әрбір руға таңбаны бекітіп
бергендегі мақсаты мал ұрлауды тежеу еді. "Жау ... ... ... ... ол дәуірде "ұрлық-қалық" көбейіп, ел тыныштығын бұзды.
Сондықтан Тәуке хан ... ... ... қиын ... ел тыныштығын сақтау
үшін ұрыларға өте қатаң шара қолдануға мәжбүр болды. Онысынан Тәуке ... жоқ. Ел ... мал ... күрт ... Өзбекстанда да осы кезде
машина ұрлаушыларға қатаң шара қолданғандықтан машина ұрлаудың тыйылғанын
жақсы білеміз. ... де ... ... ... ... ... ұрлаушылар бірнеше кісі болса, барлығы да бірдей кінәлі, сол
себепті олар малдың төлеуін ... ... Ал егер ... ... ... ... онда зәбірленуші сол "дарға басынан" ... ... ... ... ... ... ... тонап, көлігін аударып
алса, қорлық көрсетіп, байлап ... ол айып ... енші ... ... жиен ... ... алса да, ... жатпаған. Сол секілді өсіп тұрған қамыс, егіннің ... ... ... ұшқан құс, т.б. ұрлағандарға жаза берілмеген. Өйткені ... жеке ... ... ... ... – өте ауыр ... ... мұндай қылмыстар
өліммен ұштасып жатады. Мұны істеушілер ... ... ... болған.
Оларға өлім жазасы қолданылған. Туыстарынан құн өндірілген.
Ұры-қары қиын-қыстау кезде көбейе түсетіні заңды ғой. Әсіресе, осы
кезде ұрлық ... ... ол ... адам ... ... ... ... біздің заңымызға ұрлық істеушілерді қатаң жазалайтын
баптар енгізілуі керек.
Қорытынды
”Жеті жарғы” ... ... ... ... ... маңызды орын
алатын қазақи құқықтық мұра болып табылады. ... ... ... ... бері ... келе ... құқық нысандарының іргелісі және оның
заңды жалғасы.
”Жеті жарғының” бастаулары ғұн, үйсін, түркі кезеңдеріндегі құқықтық
мұралармен әуендес ... ... ... ... ... ... ... ханның ұлы жасасы“, “Қасым ханның қасқа ... ... ... ... ... ... болатын.
“Жеті жарғы” Тәуке хан заманының өмір талабы тудырған құқықтық мұра
және ол сол заманның алға ... ... өмір ... ... ... тұтастануы үшін ерекше рөл де атқарды.
”Жеті жарғы” заңында қазақ қоғамындағы жер-су, көші-қон, отбасы ... ... ... және құн ... ... пен тонаушылық мәселелері
тәртіптелген болатын.
Ел аузындағы "Жеті жарғы" жөнінде толық мағлұматты, оның ... ... ... табу ... ... ... келеді. Оның өзіндік себептері
де жоқ емес. Ең алдымен, ғалымдар қауымы кезінде бұл іске ... ... Шын ... ... бір ерте ... ... сайын даласын мекендеген
халықта "әдет-ғұрып құқығының жинағы" болғандығын ... өзі ... ... емес ... ... көшпелі халықтың өзіндік ... орай ... ... ... ... ... ... қай тұрғыда болса да,
қағаз бетіне түсіріліп, ... ... мен ... ... ... ... орай хатталып, куәландырылған нұсқасы ... ... ... да ... сол ... ауыз ... тән тәртіп-үлгімен бір жерде
екшеліп, бір ізге салынып, дүниеге келген соң сол тұстағы ... ... игі ... сол ... ... қаратып, "айдап өргізіп, үйіріп
жатқызып" жүрген хан-билерінің дуалы ауыздары арқылы кеңінен ... ... ... ... ел ... жатталып қалғандығын байқауға болады
"Жеті жарғының" қоғамда алатын орны мен атқарған рөлі болашақта да ... ... ... ... ... ... Дала уәлайатының газеті. Адам, қоғам, табиғат. 1988-1902/ Құраст.
Ү.Суханбердина.-Алматы, 1994.
2. ... А.А. ... ... ... ... и
судопроизводство.// Юридический вестник. 1890. Т.5.№5-6
3. ... Л.А. ... суд ... права киргизов Малой
орды//ТрудыОренбургской ученой архивной комиссии, 1905. Вып. ХҮ.
4. Чулошников А.П. Очерки по ... ... ... 1924. ... ... Ә.Х. ... ханның қасқа жолы//ҚСЭ.-Алма-Аты, 1975.-
Т6.541-542 ... ... С.Е. ... ... ... в ХҮІІ- началеХХ веков.
Алма-ата, 1971.
7. Султанов Т.И. Кочевые племена Приаралья в ... ... ... ... С., ... ... ... жайлы // Проблемы казахского
обычного права.-Алма-Ата, 1989. С.122-141.
9. ... Н. Ибн ... и его ... по ... ... ... Ә.Х. ҚСЭ. Т.6. 542-бет.
11. Материлы по истории русско-монгольских отношений (1607-1636 гг.).
Сборник документов. М., 1959. С. ... ... Б. Төле би ... «Жұлдыз«. 1972. Ч 1. 208-б.
13. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд ... СПб., ... ... В.В. Из ... ... ... Ч.Ч. ... о судебной реформе// Собр. Соч. в 5-т. Алма-
Ата, 1985.-Т.4-С.77-104.
16. Красовский М. ... ... ... ... ... и ... ... 1868. Ч. 1-3.
17. Апполова Н.Г. Присоединение Казахстана к России.-/Алма-Ата, 1948.
18. Зиманов С., Усеров Н. Об одном ... ... ... ... АН ... 1976-№1
19. Зиманов С. Состояние и задачи разработки обычного права казахов//
Проблемы казхаского обычного права.-Алма-Ата, 1989.- С. 8-9.
20. Кенжалиев З.Ж. ... ... ... дәстүрлі құқытық мәдениет
(теориялық мәселелері, тарихи тағлымы). –Алматы, 1997.
21. Баллюзек Л.Ф. Народные обычай, имевшие, а отчасти и ныне имеющие в
Малой ... орде силу ... // ... по ... праву.- Алматы Жалын 1998 ж.
22. Сағымбеков Р. “Жеті жарғы” хақында Орталық Қазақстан газеті, ... ... ... Тәуке ханның “Жеті жарғысы” Алматы Жеті жарғы 1995.
24. Омари Ж. Қаз дауысты Қазыбек би. ... ... ... ... Қ. ... ескі ... ... заңдары, 1998,№ 5
стр. 33-40.
26. ... З. Дала ... ... заңдық үрдіс
жалғастығы: әдеттегі заңнан: “Жеті Жарғыға“ ... Отан ... ... Қашықұлы Ш. Сағымбекұлы Р. Қаз дауысты ... ... ... ... Қазақстан” газ. 24 шілде, 1993.
28. Өзбекұлы С. ... ... ... ... ... ... ... Р. “Жеті жарғы” хақында Орталық Қазақстан газеті, ... ... Ана ... 19 ... 1990 ж.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Жеті жарғы» атауының мәні мен мағынасы19 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет
Жеті жарғы4 бет
Жеті жарғы. Тәуке Ханның далалық конституциясы3 бет
Тәуке ханның «Жеті жарғысы»9 бет
Қазақтың көне ел билеу заңы – «Жеті жарғы»28 бет
Қасым хан, Есім хан, Тәуке хан, жеті жарғы10 бет
“Жеті жарғы” – дәстүрлі мемлекет және құқық ескерткіші41 бет
Инвестициялық жоба туралы20 бет
Мемлекеттік басқарудың даму эволюциясы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь