Қосарлы дауыссыз дыбыстар және олардың емлесі

Емледегі тілдің емлесі оның басты құрылымының дұшпаны емес, қорығы болуы керек, өкінішке орай, қазақ тілінің атазаңы болып табылатын Үндестік заңдылығын аяққа басуға қазырғы емле қолғабыс болуда: қазыр – қазір, қадыр – қадір. Мұның үстіне тілдің бұл заңын жоққа шығарып, орыс тілінің заңдылығын тықпалап жүрген Ь секілді белгілер бар, мәселен, сингармонизм заңы бойынша қазақ тілінде «дельфин» сөзі жіңішкелік белгісіз жазылуы керек: делфин, өйткені, қазақ тілінің жіңішке е дыбысы «л»-ды жіңішкертіп тұр; ал орыс тіліндегі е дыбысы жуан айтылып, келесі дауыссызға ықпалы болмағандықтан, «л»-ды жіңішкертуге арнайы белгі керек екені рас. Тіпті, екеуі бірдей таңбаланса да, қазақы Е жіңішке, орысша Е дыбысы жуан дыбысталатынын ескермейміз. Осы орайда, әліпбиге терең үңіліп, орыс дыбыстарының ішіндегі ерекше тоқталуды қажет ететіні – «и». Жалпы, қазақ тілінде бір ғана қысқа «и» (й) дыбысы бар, ал ұзақ «и» - қазақ тілін тәуелдендіру саясатының нәтижесі. Әдеттегі қазақ тілі қағидасына енгізілген «дауысты дыбыстан соң қысқа и (й), дауыссыздан соң ұзақ и айтылады» дейтін ереже тіліміздің қасиетін көз бе көз бұрмалау болып отыр. Салыстырайық: сүй - ки, күй – би, түй – ти, үй – ши деген сөздердегі қысқа мен ұзақ «и»-лердің айырмашылығы бар ма? Жоқ! Өйткені, бәрі де қысқаша дыбысталып тұрған «и»-лер, «йй» болып тұрған ешқайсысы жоқ, демек, қазақ әліпбиіндегі ұзақ и - дыбысы артық әуре! Сонымен бірге, и дыбысы «сипат», «жинақ» сөздеріндегі «ый»-ды, «жиі» сөзіндегі ій-ді не үшін алмастырып тұрғаны түсініксіз, әліпбиімізде қысқа й болмаса, бір сәрі! Көрер көзге артық и әріпін ақтау үшін тілдің жазылымын тәлкекке салып отырғанымыздың мысалы осы емес пе?! Бұл мысал «ый» және «ій» дыбыстарын таңбалайтын и әріпінің қазақ тіліндегі екі «жүзділігін» көрсетіп тұр. Масқара болғанда, қазыр біз «музыйка», «румыйнйа» деген сөздерді орысша түрде «музыка», «румыния» деп жазып жүрміз, мұндағы орыстың «ы» әріпінің, «ый» болып дыбысталатынында шаруамыз болмай қалған.
        
        Қосарлы дауыссыз дыбыстар және олардың емлесі
Емледегі тілдің емлесі оның басты құрылымының дұшпаны ... ... ... ... орай, қазақ тілінің атазаңы болып табылатын Үндестік
заңдылығын аяққа басуға қазырғы емле ... ... ...... ... ... ... үстіне тілдің бұл заңын жоққа шығарып, орыс ... ... ... Ь ... ... бар, ... ... бойынша қазақ тілінде «дельфин» сөзі жіңішкелік белгісіз ... ... ... ... ... ... е дыбысы «л»-ды жіңішкертіп
тұр; ал орыс тіліндегі е ... жуан ... ... ... ықпалы
болмағандықтан, «л»-ды жіңішкертуге арнайы белгі керек екені рас. Тіпті,
екеуі бірдей ... да, ... Е ... ... Е ... жуан
дыбысталатынын ескермейміз. Осы орайда, әліпбиге терең ... ... ... ... ... ... ... – «и». Жалпы, қазақ
тілінде бір ғана қысқа «и» (й) дыбысы бар, ал ұзақ «и» - ... ... ... ... Әдеттегі қазақ тілі қағидасына енгізілген
«дауысты дыбыстан соң қысқа и (й), дауыссыздан соң ұзақ и ... ... ... ... көз бе көз ... ... отыр. Салыстырайық: сүй
- ки, күй – би, түй – ти, үй – ши ... ... ... мен ұзақ ... ... бар ма? Жоқ! Өйткені, бәрі де қысқаша дыбысталып тұрған
«и»-лер, «йй» болып тұрған ешқайсысы жоқ, демек, қазақ әліпбиіндегі ұзақ и
- ... ... ... ... ... и дыбысы «сипат», «жинақ» сөздеріндегі
«ый»-ды, «жиі» сөзіндегі ій-ді не үшін ... ... ... ... й ... бір сәрі! Көрер көзге артық и ... ... ... жазылымын тәлкекке салып отырғанымыздың мысалы осы емес пе?!
Бұл мысал «ый» және «ій» дыбыстарын таңбалайтын и әріпінің ... ... ... ... тұр. ... болғанда, қазыр біз «музыйка»,
«румыйнйа» деген сөздерді орысша түрде ... ... деп ... ... ... «ы» ... «ый» болып дыбысталатынында шаруамыз
болмай қалған. Ал, енді бұл қазақы әліпбидің ... орыс ... ... ... ... қалып жүргенін көрсетеді. Қазақ тілінің
жалпақшешейленген сыйпаты тек қана орыс тіліне ғана қатысты ... ... ... де ... ... сол ... енген саусақпен
санарлық сөздер үшін «һ» дыбысын тықпалап қойдық та, анда-санда қаһарман,
айдаһар деп шала ... Шын ... ... ... бұларды жөткірінбей-
ақ: қахарман, айдахар дей салады. Енді бұған исламды қабылдаған жүздеген
жылдар бойы ... атап ... ... ... ... ... Ал, егер
арабтар мен парсыларға қазақ тіліне олардың қанша сөздері енгендігі ... ... ... оны басқа жолмен де шешуге болады ғой! Егер де ... ... ... ... ... ... ... күнтәртібінің талабына сай емес, өйткені, бұл тұжырымдама қазақ
тілінің жазбаша сыйпатын нақты беру емес, өр ... орыс ... ... ... ... ... ... болатын. Енді қазақ тілінің
алдында алып кейіпті дүниежүзілік ағылшын тілі ... ... онда ... ... тағы да 7-8 ... ... ... әріп санын 50-ге
жеткізіп, айды аспанға шығару қалып тұр ма? Кім білсін, оның арғы ... ... де ... ... тұр ... ... ... жағдайларды қазақ тілінің өзге тілге тәуелдік ... ... оны ... уақыт келді. Сайып келгенде, қазақ
тіліндегі 42 әріппен 74 дыбысты таңбалап ... Ал оған ... 29 ... да ... болатын. Егер әліпбиге нағыз қазақы
сыйпат берсек, мынадай ... ... ... - ... 1. а – а; 2. ә - ... б – ... ыб, іб; 4. г – гі, іг; 5. ғ – ғы, ығ; 6. д – ды, ді, ыд, ... е – е; 8. ж – жы, жі, ыж, іж; 9. з – зы, зі, ыз, із; 10. й – й; 11. к ... кі, ык, ік; 12. қ – қы, ық; 13. л – ыл, лы, іл, лі; 14. м – ым, мы, ... 15. н - ын, ны, ін, ні; 16. ң – ың, ің; 17. о – о; 18. ө - ө; 19. п ... ып, пі, іп; 20. р – ыр, ры, ір, рі; 21. с – сы, ыс, сі, іс; 22. т – ... ті, іт; 23. у – ұу, іу; 24. ұ – ұ; 25. ү – ү; 26. х – ... 27. ш ... 28. ы- ы; 29. і – і. ... ... дыбыстарға қосарланып
тұрған ы және і дыбыстары бұл жағдайда дауыссыздарды жуандату не жіңішкерту
қабілетінде бой көрсетіп тұр. ... ... ... ... көріп
отырғанындай, әдеттегі қазақ әліпбиінің айтылу бағанында дыбыстар орналасып
тұр және дыбыстар санын көбейтіп ... ... ... мен ы, ... бірігуінен шыққан қосарлы дыбыстар. Егер бұл жайтты ескеру
арқылы қазақ тілінде қанша әріп ... ... ... бар деген тұрғы
(принцип) тіліміздің табиғатына кереғар екеніне кезігеміз. Сонымен бірге
қазақ ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға
мүмкіндік беретін және оның дыбыс санын әріп санына байламастан, тынысын
кеңітетін мүмкіндікке тап боламыз. Бұл ... ... ... ... ... жетілдіру» («Туған тіл» жорналы, №1,2005ж) мақаласында:
«Қысаң ы, і дауыстылары анық, айқын ... ... ... ... естіліп қалатын дыбыстар. Көп жағдайда ы, і дыбыстары мүлде естілмесе
де оларды ... ... ... ... тиянақталмай ұдайы талас
пікірін тудырып жүргені белгілі... Мәселен, редукциялану жолымен ы, ... ... ... ... емле ережесінде белгілі бір жүйе
сақталмаған. Әрі аулы-ауылы, даусы-дауысы, қарны-қарыны, ойны-ойыны ... екі ... да жазу ... ... деп ... ... ... өзгеріс демеуге лаж жоқ». ... 100% ... ы, і ... ... ... бар екендігін атап өтуіміз
керек: 1. олардың сыбайласу арқылы дауыссыз дыбыстарды ... ... ... ... 2. дауысты дыбыстың рөлін атқару қабілеті
(ауылы). Руникалық (дұрысы – ұрын яғни ... ... ... ... ... жазу негізінен ... ... ... Бұл ... әр ... ... ... сәйкес түрде алуан түрлі таңбалануынан сақтап, жазба тілдің
ортақ игілігі болып табылатын жазу принципін орнықтырған, яғни ... ... ... ... ... ... жойып, тілді ұлттық
мәртебеге дейін көтеріп, оны саны жағынан әлдеқайда көп жұртшылыққа ортақ
құрал дәрежесіне ... ... ... ... дыбыс - тілдің еті
де, дауыссыз дыбыс – сүйегі ... о ... ... Бұл ... ... өте ... ... тілдің құрылысы мен қасиетін терең таныған,
сондықтан да олар дауысты дыбыстардың құбылғыштығын ... ... ... аса ... қараған, тіпті, реті келгенде
таңбаламауға тырысқан. Ал, еті ... ... тірі ... ... сүйекке баланған дауыссыз дыбыстар ... ... ... Сол себепті, ұрындық ... ... ... бір ... ... әріп емес, қосарлы дыбыстың таңбасы
болып табылады. Яғни, ... ... ... ... да ... сай дауыссызға қосарланған дауыстыны (дауысты дыбыс ұрын ... ... Бұл жайт ... ет ... ... ... ... етін
сылмай салатыны секілді құбылысты берген. Тілдің төл тұрқын ескермей
отырған кәзіргі әліпбиді ... бір ғана ... ... болатын:
қайткенде де қазақ тілі емлесін орыс тілінің емлесіне тәуелді ету. Өкінішке
орай, 1933 жылы ... ... ... ... тілімізге тән сингармо
әліпби жасауға болатынын тілге тиек етсе де, оны ... ... ... ... неге ... ... Өткен ғасырдың 90-жылдары харыпты
латындандыру бастамасы тіл мәселесінде бірнеше ... ... ... ... ... ... ұрын ... қолдаушылар) туғызды. Ал, мәселенің ... бұл ... ... ... шыққалы бұл топ сан жағынан
азайып, ... ... ... ... мен ... ... ... да, шын мәнінде қазақ тілінің өз келбетін жойғанымызға көңіл
қоя отырып, ... ... ... гөрі ... ... көз ... кірісуші әрқайсымыз өз тұрғымызды тағы да айқындап алғанымыз
мақұл. Ал, харыпты ... ... сөз ... ... тобы ... көңіл бөлгені абзал: қазақ харпын латындандыру, яғни, кәзіргі
ебропалық харыпқа ... ... ... ... ... ... ... Себебі, қазақ тілін, айталық неміс не түрік ... ... ... тілі үшін ... електрондық программа жазу
мәселесі оп-оңай шешіледі деген сөз емес, бұл жағынан електрондық жағынан
«жабдықталған» қазырғы орыс ... өзі әлгі ... ... ... - ... тілі үшін ... електрондық мүмкіндік жасалмай
отырғандығында және қазырғы қазақ әліпбиінің ... тән ... ... ... мен оған ... харыпты қолдану мәселесі екі басқа
екені ескерілмей отыр. Ал, егер қазақ тіліне ... ... ... сол ... ... ... шешімін оңайлатқымыз келсе,
онда ағылшын тілі таңбаланған харыпты әліпбиімізге ... ... ... ... ... бұл, харыпты латындандыру емес,
«ағылшындандыру» деп ... оның ... ... қол арту ... тиіс. Аталмыш екі үдерістің мүмкіндігі екі басқа: латын харпы үшін
жаңа қазақ әліпбиіне барлық електрондық мүмкіндікті қайта ... ... ... ... ... ... ғана електрондық мүмкіндіктерді
түзету арқылы аз шығын жұмсауымызға болады. Бұл да ... ... ... ... Не ... ... ... мәселесі ұлттық дауға айналмас үшін
қалыптасар жағдайды ... өз ... ... ... ол үшін ... ... да ... мемлекеттік құрылымның қолына алып, оңды нәтижеге
алғышарт жасауды ... ... жөн. ... ол үшін не ... ... ... мына шараларды атадық: 1. қазырғы ... ... және ... ... ... 2. ... де, ... да
ғылыми дәйектері мен әлеуметтік долбарларын ... ... ... ... 3. ... ... ... ауысқанда, қазақ
тілінің жазылым реформасын жасау тұжырымдамасы мен жаңа әліпбиге ... 4. жаңа ... ... ... ... отырып, қазақ тілінің
жазылым реформасын жасау тұжырымдамасы мен жаңа әліпби ... ... салу ... ... ең ... ... 5. жаңа
әліпби нұсқасын ең жеңімпаз жобаны бекітумен болмаса бірнешеуінен біреуін
құрау; 6. жаңа әліпби жобасын баспасөзде, ... ... үш ай ... ... 7. ... ... соның негізінде, шешім шығару және
енгізу тәртібін орнату. ... ... ... ... ... ... ... - қазақ тілінің қазырғы мүшкіл халы, яғни онсыз
да азайып ... тіл ... жаңа ... онан сайын азайтып,
азаматтардың тілден бас тартуы туындамай ма ... ... ... бұл ... ... ... Шынына келгенде, қазақ тілі жазылымына реформа
жасау қазақ тілінің қазырғы ахуалын жақсартуға ... ... ... мен
харыпты айырбастаудан тұрады.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын грамматикасы55 бет
Сан есім10 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қосарлы етістіктердің сөзжасам жүйесіндегі орны8 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
Дауыссыз дыбыс әріптерінің емілесі14 бет
Дауыссыз дыбыстардың фонетикада зерттелуі. Дауыссыз дыбыстардың жекелген ерекшеліктері17 бет
Дауысты дыбыстар жүйесі12 бет
Дауысты және дауыссыз дыбыстар36 бет
Сөз позициясындағы дауыссыз дыбыстар және олардың морфонологиясы87 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь