Қазақстанның шипалы жерлері


Орыстар Беловодье (жерұйық), ескі діндегі кержақтар Шамбала (Жердегі жұмақ мекен), ал қазақтар жер жәннаты деп атап кеткен Төр Алтайдағы Катонқарағай өңірінің ғажайып көркі алғаш көргенде кімге де болсын үлкен әсер етері анық. Сондықтан сөз құдіретін танытуда Алланың ерекше шапағатына бөленген аруақты ақындар бұл өңір¬дің сұлулығын жырға қосқанда ештемеден ая¬нып қалмаған. Ақындық асқақ көңілдерін басын бұлт¬қа ғана сипатқан айбарлы Алтайдың биік шың¬дарымен таластырып, шалқар шабытын Бұқ¬тыр¬маның теңізіндей тасытып, сыршыл сезімдерін бетегелі белдердің көкмайсасымен бөлеп, жел болып гулеп, шер болып толқып, сел болып құяды. Қазақтың сондай жыр тұлпарларының бірі Ғафу Қайырбеков Төр Алтайды алғаш көргенде “Ардағым Алтай, даламның асқан төрі екен, Таудың да тарлан таланттысы екен, сері екен. Тау емес, мынау кілең бір алтын баспалдақ, Алланың өзі аспаннан түскен жер екен” – деп ерекше тебіренген екен.
Ал өзі Сырдың бойында туып өсіп, 1945 жылы немістердің тұтқынында қаза болған Мәжит Айтбаев ақын алыста жүріп, Алтайдың сұлу көркін аңсайды.
“Алтайдың аты сұлу, қалпы сұлу,
Алтайдың заты сұлу, салты сұлу.
Алтайдың аспан сүйген асқарында,
Алаңсыз астам өскен халқы сұлу...
Әй, Алтай, әттең Алтай, көркем Алтай,
Кір жуып, кіндік кескен өлкем Алтай.
Армансыз бұл дүниеден өтер едім,
Бір иіскеп топыра¬ғыңды өлсем, Алтай!” – деп Төр Алтайға деген махаббатын анық танытады.
Катонқарағай жерінде дүниеге келген Оралхан Бөкей осы өңірдің табиғаты мен адамдарының жан дүниесін жырлай-жырлай қасиетті Алтайдың бөлінбес бір бөлшегіне айналып кетті. Қазақтың қабырғалы қаламгерлері Қалихан Ысқақов, Әлібек Асқаров, Дидахмет Әшімхановтар, жазушы-журна¬лис¬тер Қайырды Назырбаев, Әлібек Қаңтарбаев, Мира Алипинова, Төлеген Рахымжанов, Жәнібек Қы¬зыр және басқалар өздері туған өңірдің келісті табиғатын өз шығармашылықтарының алтын арқауы етіп келеді. Қазіргі қазақ қауымы Катон өңірінің ақ басты асқар таулары, төбесі көк тіреген Мұзтауы, буырқанған Бұқтырмасы, ақ көбігі аспанға шап¬шыған Көккөл сарқырамасы, көрген жан таңдай қа¬ғатын Шабанбайдай жазиралы жайлауы, тауды тіліп, тасты бұзып аққан асау өзендері, балығы тайдай ту-лаған мөлдіреген көлдері, ит тұмсығы өтпес қалың ор¬маны, масатыдай құлпырған жасыл белдері, Қызыл кітапқа енген емдік шөптері мен аң-құстары, ешбір туристі бейжай қалдырмайтын керемет омарташылық өнімдері мен марал пантысы туралы осы қаламгерлердің кітаптары, публицистикалық дүниелері, жолжазба очерктері арқылы таныс.

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Қазақстанның шипалы жерлері

Орыстар Беловодье (жерұйық), ескі діндегі кержақтар Шамбала (Жердегі
жұмақ мекен), ал қазақтар жер жәннаты деп атап кеткен Төр Алтайдағы
Катонқарағай өңірінің ғажайып көркі алғаш көргенде кімге де болсын үлкен
әсер етері анық. Сондықтан сөз құдіретін танытуда Алланың ерекше шапағатына
бөленген аруақты ақындар бұл өңірдің сұлулығын жырға қосқанда ештемеден
аянып қалмаған. Ақындық асқақ көңілдерін басын бұлтқа ғана сипатқан айбарлы
Алтайдың биік шыңдарымен таластырып, шалқар шабытын Бұқтырманың теңізіндей
тасытып, сыршыл сезімдерін бетегелі белдердің көкмайсасымен бөлеп, жел
болып гулеп, шер болып толқып, сел болып құяды. Қазақтың сондай жыр
тұлпарларының бірі Ғафу Қайырбеков Төр Алтайды алғаш көргенде “Ардағым
Алтай, даламның асқан төрі екен, Таудың да тарлан таланттысы екен, сері
екен. Тау емес, мынау кілең бір алтын баспалдақ, Алланың өзі аспаннан
түскен жер екен” – деп ерекше тебіренген екен.
Ал өзі Сырдың бойында туып өсіп, 1945 жылы немістердің тұтқынында қаза
болған Мәжит Айтбаев ақын алыста жүріп, Алтайдың сұлу көркін аңсайды.
“Алтайдың аты сұлу, қалпы сұлу,
Алтайдың заты сұлу, салты сұлу.
Алтайдың аспан сүйген асқарында,
Алаңсыз астам өскен халқы сұлу...
Әй, Алтай, әттең Алтай, көркем Алтай,
Кір жуып, кіндік кескен өлкем Алтай.
Армансыз бұл дүниеден өтер едім,
Бір иіскеп топырағыңды өлсем, Алтай!” – деп Төр Алтайға деген
махаббатын анық танытады.
Катонқарағай жерінде дүниеге келген Оралхан Бөкей осы өңірдің табиғаты
мен адамдарының жан дүниесін жырлай-жырлай қасиетті Алтайдың бөлінбес бір
бөлшегіне айналып кетті. Қазақтың қабырғалы қаламгерлері Қалихан Ысқақов,
Әлібек Асқаров, Дидахмет Әшімхановтар, жазушы-журналистер Қайырды
Назырбаев, Әлібек Қаңтарбаев, Мира Алипинова, Төлеген Рахымжанов, Жәнібек
Қызыр және басқалар өздері туған өңірдің келісті табиғатын өз
шығармашылықтарының алтын арқауы етіп келеді. Қазіргі қазақ қауымы Катон
өңірінің ақ басты асқар таулары, төбесі көк тіреген Мұзтауы, буырқанған
Бұқтырмасы, ақ көбігі аспанға шапшыған Көккөл сарқырамасы, көрген жан
таңдай қағатын Шабанбайдай жазиралы жайлауы, тауды тіліп, тасты бұзып аққан
асау өзендері, балығы тайдай тулаған мөлдіреген көлдері, ит тұмсығы өтпес
қалың орманы, масатыдай құлпырған жасыл белдері, Қызыл кітапқа енген емдік
шөптері мен аң-құстары, ешбір туристі бейжай қалдырмайтын керемет
омарташылық өнімдері мен марал пантысы туралы осы қаламгерлердің кітаптары,
публицистикалық дүниелері, жолжазба очерктері арқылы таныс.
Міне, осындай жер жәннатында орналасқан Катонқарағай ауданының
құрылғанына сексен жыл толды. Осы жылдарда аудан әр кезеңнің алдына қойған
міндетіне сәйкес бірқатар өзгерістерді бастан кешті. 1935 жылы Катонқарағай
және Зырян аудандарының құрамынан Большенарым және Бұхтарма аудандары
бөлініп шықса, 1963 жылғы 1 қаңтарда Катонқарағай ауданы Үлкен Нарын
ауданымен біріктіріліп, аудан орталығы болып Үлкен Нарын селосы белгіленді.
1970 жылы 4 желтоқсанда Катонқарағай ауданы орталығы Катонқарағай селосы
болып қайтадан құрылды. 1997 жылы 23 наурызда Большенарым ауданы жойылып,
Катонқарағай ауданының әкімшілік орталығы Үлкен Нарын селосына көшірілді.
Бұл соңғы сексен жылдың бедерінде аудан бастан кешкен өзгерістердің бір
сыдырғысы ғана.
Дегенмен біздің төменде қозғамақ әңгімеміз ауданның өткеніне емес,
бүгіні мен болашағына көбірек қатысты болып отыр. Біз ауданға соңғы жиырма
жылдың ішінде талай бара жүріп, осыдан бір ай бұрын болған соңғы
сапарымызда оның бойынан үлкен бір өзгерісті байқадық. Оны жәй өзгеріс
емес, Катонқарағай ауданының үстіміздегі ғасырдағы бет бейнесін, даму
болашағын айқындайтын дәуірлік сипаты бар тағдырлы өзгеріс пе деп қалдық.
Оны түсіндіріп айту үшін әңгімеміздің әлқиссасына қайта бір соғуға тура
келеді.
Жердің астынан 32-37 градус ыстықта қайнап шығып жатқан емдік қасиеті
мол суы бар бұл санаторийға адамдар көбінесе Одақтың әр жерлерінен келіп
демалып, емделіп қайтып жататын. Қалған жолдамалар көбінесе облыстың өз
ішінде бөлінетін. Сондықтан Кеңес одағы жылдарында Катонқарағай жері
көптеген қазақстандықтар үшін бейтаныс қалпында қала берген еді. Оның
үстіне шекаралық өңір болып саналып, тиісті құжаттарды қажет ететіндіктен
былайғы халық бұл жерге өздері де батылдық жасап бара бермейтін.
Бұл жердегі ең бір өкініштісі, Катонқарағай өңірінің керім сұлулығы,
ғажайып көркі сол Катонқарағайдың өз халқы үшін де айтақаларлықтай қызмет
етпегендігі. Алтайдың ұзаққа созылатын ауыр қысы мен ақырған аязы мұнда
қашан да болсын табиғаттың көркіне қарағанда тұрмысқа тән ауыртпалықтарды
алдыңғы қатарға шығарып келді. Негізгі кәсіп табиғат көркіне негізделген
туризм емес, атам қазақтың мал шаруашылығына қатысты болғандықтан жаздың
жылт еткен қысқа күні тек қана бейнетті тірлікке арналатын. Кеңес одағы
жылдарында жазықтау жердегі шабындықтардың барлығы тек кеңшарларға ғана
тиесілі болғандықтан былайғы халық меншік малдарына шөп қамдау үшін
Алтайдың биігіне қарай көтеріліп, шөп мәшинелері жүре алмайтын қолат-
қуыстарды шарлап кететін. Сөйтіп, Алтай қысының ұзақтығы мен кеңшарлар
малының көптігінен туындайтын шабындық жерлердің тапшылығы жеке меншік малы
үшін жаз айларында шөп дайындау проблемасын барынша асқындыра түсетін.
Есесіне Катон жазы қысқа болса да өте берекелі. Шөп жақсы шығатындықтан
мұнда жазда малды көптеп өсірудің мол мүмкіндігі бар. Тек ұзақ қысқа үлкен
әзірлік керек. Сөйтіп бар тіршілік төрт түлік мал үстінде болып
келгендіктен жаз айларында ала таңнан қара кешке дейін жұмыс істейтін
жергілікті халықтың туған жердің көркіне сұқтанып жатуға да көп мұршалары
жоқ.
Осындай жағдайларға байланысты табиғат ананың өзі берген Алтайдың
көптеген емдік шөптері іске жаратыла бермеді. Халықтың бұл кәсіппен
шұғылдануға қолы тимеді. Сондай-ақ халыққа Қазақстанның басқа жерінде
өсірілмейтіндіктен, Катонқарағай өңірінің өзіндік бір ерекшелігі болып
есептелетін мұндағы бұғы мен марал мүйізінің де пайдасы көп тие қойған жоқ.
Олар орталыққа әкетіліп, валюта түсіру үшін шетелге ғана шығарылатын. Тек
тәуелсіздік қолға тиген алғашқы жылдары ғана содан түскен қаржыға мәшине
мініп, бағалы жиһаздар алып, бір жырғай бастаған өң мен түстей кезең болды.
Артынан панты бағасы бірнеше есе құлдырап, ол да көзден бұлбұл ұшты.
Сөйтіп, Алланың шапағатымен дарыған Катонқарағай өңірінің ғажайып
сұлулығы көрген жанның көзін суырғанымен, сол өңірдің халқы үшін көп
пайдасын тигізбей, адамдар үшін ашылмаған қалпы қала берді. Бойына тірі
жанды дарытпайтын тәкаппар сұлу қыз секілді табиғат пен адамдар арасындағы
осы бір салқын қарым-қатынас қашаннан бері қалыптасқандығы туралы төрелік
айта алмаспыз.

 Тасжарған
Ежелгі Қызылқум шөлі қазақ халқының мыңдаған жылғы тарихы мен мың сан
сырларын ішіне бүгіп жатыр. Бұл киелі жерлерге ұлы бабаларымыздың қасиетті
қаны мен ару аналарымыздың көз жасы талай рет төгілген. Ұлы Даланы жауламақ
болып келгендерге бір қадам да жерімізді бермей, өшпес ерліктің үлгісін
көрсетіп, Ескендір Зұлқарнайынның қолына қу қабырға ұстатып, Ұлы Далаға
қайтып келмейтін еткен, дінді қылышпен таратамыз деп келген араб
жаулаушылары мен қызыл дүниеге қызыққан, Жихад жариялап жерімізге лап
қойған қызылбас, парсы дирхемдерді де тәубасына келтірген ұлы бабаларымыз
бұл жерлерді маңдайына тәу етіп, жорыққа шығарда бір уыс топырағын да тұмар
ретінде өздерімен бірге ала кеткен. Кешегі Ресейдің отарлау заманынының
соңғы тұстары, әсіресе советтік кезеңде ядролық жарылыстар жасап, жерімізді
аяқ асты етіп, киемізді таптап, халқымыздың рухын жасытпақ болған отарлық
жүйе енді мәңгілікке келмеске кетіп жоқ болды.
Жүздеген жылдар бойы азаттықты аңсай күткен қазақ халқының өз
алдымызға ел болғанда шаттанып, ақсарбас айтып, көз жасы қуаныштан көл
болып, өз мемлекетін басқарғандардан үлкен үміт күткен еді. Алайда еліміз
тәуелсіздік алған соңғы жылдары жоғарғы билік басындағылар тәуелсіз
мемлекеттің мүддесі мен отаршылдық жүйенің табанында езілген халқының
әлеуметтік жағдайлары мен рухын көтеріп, сындарлы да парасатты басшылық
жасаудың орнына жеке мүддені жоғары қойып, қасиетті де киелі жерлерімізді
жатжұрттықтар мен олигархтарға советтік науқаншылдық әдетпен жаппай ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстанның ерекше қорғалатын жерлері
Қазақстанның көрнектілік жерлері және туризмнің индустриясы
Қазақстанның көрнектілік жерлері және туризмның индустриясы негіздері
Шипалы ағаш
Қазақстанның көрнектілік жерлері және туризмнің индустриясы негіздері
Дәрілік өсімдіктер (шипалы өсімдіктер )
Астананың көрікті жерлері
Оңтүстік Қазақстан облысының көрікті жерлері
Қазақстанның қорықтары
Қазақстанның физикалық географиясы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь