Жалпы ұлттық дағдарыстың пісіп жетілуі

І. Кіріспе
1. Жалпы ұлттық дағдарыстың пісіп жетілуі.
ІІ. Негізгі бөлім.
1. Көтерілістің басталуы оның жалпы ұлттық сипаты.
2. Көтерілістің Жетісудағы орталығы
3. Көтерілістің Торғайдағы орталығы.
ІІІ. Қорытынды.
Көтерілістің жеңілу себептері және тарихи маңыз.
XX ғасырдың бас кезінде Ресей Азиялық Шығысты отарлауды жедел қарқынмен жүргізе бастады. 1907-1912 жылдардың өзінде ғана елдің европалық бөлігінен 2 млн. 400 мың адам әкеліп қоныстандырылды.Отарлау Қазакстанда кең көлемде жүзеге асырылды. Патша өкіметі 1916 жылға қарай қазақтарды 40 млн. ға шұрайлы жерінен айырып, қоныстану қорын құрды. Қазақтар шөл дала мен тауларға тықсырылды. Оларға бөлінген жерді жобалау үшін тағайындалған жоғары шенді шенеуніктердің біреуі өзінің « су да, жер де көрмегенін », өйткені ондағы бүкіл жер таулардың күз-жартастары екенін баяндаған. Сонау Столыпин реформасының бас кезінде-ақ « Санкт-Петербургские ведомости» газеті былай деп жазуға мәжбүр болды: « Егер мемлекет мүдделері қырғыздарды құрбан етуді талап етсе, бұған қарсы шығудың керегі жоқ, бірақ екінші жағынан, бір қолымызбен жасай отырып, біздің екінші қолымызбен күйретіп жатқанымызға көзді жұма қарамай, қайта ашық мойындауымыз керек».
1917 жылға қарай Қазақстанда қоныстану учаскелеріне, ормандағы
івяжайларға, казак әскерлеріне, помещиктік имениелерге,монастырьлік учаскелерге, қалалар мен темір жолдар үшін бөлінген өңірлерге ең жақсы егістік жерлер мен жайылымдардың 45147765 десятинасы тартып алынды. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында, Хиуа мен Бұхараны қоспағанда бұрынғы Түркістан шегінде 941 қоныстаушылар поселкелері пайда болды. Түркістанда әрбір келімсекке орыс поселкелерінде 3,17 десятина, ал байырғы халықтың әрбір жанына (қазаққа, өзбекке, қырғызға және басқаларға) 0,21 десятина өңделетін жер тиді. Орасан көп кәлемде қырғыз-қазақ батырақтары Жетісу губерниясында барлық қоныстанушылар шаруашьшықтарының 98 процентіне дейіні жалдамалы еңбекті пайдаланды. Қазақтардың жерін жаппай тартып алу көшпенділер мен орыс-украин қоныстанушылары арасындағы қатынастарды қиындата түсті. " 1899 жылдан кейін тар мен орыстар арасындағы этникалық жанжалдар (қақтығыстар) даладағы сипатты белгісіне " айналды деп Т. Рысқұлов өте дұрыс жазған еді.
Ресей Ғылым академиясының академигі П. В. Волобуев Т. Рысқұловтан кейін өткен соң былай деп жазды:
«Қоныстандыру саясаты көшіп келушілерді шаруашылықтың мүлде өзгеше укладының өкілі болған және жерге олардан әсте де кем мұқтаж болмай отырған шет аймақтардың (Орта Азияның, Қазақстанның, Сібірдің ) байырғы халқымен қақтығыстарға ұрындырды. Демек, аграрлық шиеленіс елдің орталықтарынан шет аймақтарына таралды.
Өлкені талап-тонау бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында бұрынғысынан да жеделдете жүргізіліп, ауқымды сипат алды. Қазақ даласынан орасан көп мөлшерде арзан бағамен мал сатып алынды. Патша армиясы үшін киіз үй мен киіз бұйымдар жиналды. 1916 жылдың өзінде ғана шайқасып жатқан армияға Тұркістаннан 40899244 пұт мақта, 38 мың шаршы аршын киіз, 3 млн. пұттан астам мақта майы, 229 мың пұт сабын, 300 мың пұт ет, 473928 пұт балық, 70 мың 12797 түйе жөнелтілді. Батырақ-қазақтарды кулактар шаруашылықтарына, кәсіпорындарға «ерікті түрде» жұмысқа тарту жүргізілді. 1916 жылы патша әкімшілігі славян отаршылдары үшін жаңадан жер тартып алуды ойластырды. «Қазақ ұлтының өмір сүруінің өзі проблемаға айналды",-деп жазды А.
Байтұрсынов сонау 1913 жылдың өзінде.
1. Қазақстан тарихы:Очерктер А.,1994.
2. Қозыбаев М.К., Қозыбаев И.М. Қазақстан тарихы А., 1993.
3. Қасымбаев Ж.К. Қазақстан тарихы А., 1994.
        
        Жоспары:
І. Кіріспе
1. Жалпы ұлттық дағдарыстың пісіп жетілуі.
ІІ. Негізгі бөлім.
1. Көтерілістің басталуы оның жалпы ... ... ... Жетісудағы орталығы
3. Көтерілістің Торғайдағы орталығы.
ІІІ. Қорытынды.
Көтерілістің жеңілу себептері және тарихи ... ... бас ... ... Азиялық Шығысты отарлауды жедел қарқынмен
жүргізе бастады. 1907-1912 ... ... ғана ... ... бөлігінен
2 млн. 400 мың адам әкеліп қоныстандырылды.Отарлау Қазакстанда кең көлемде
жүзеге асырылды. Патша өкіметі 1916 ... ... ... 40 млн. ... жерінен айырып, қоныстану қорын құрды. Қазақтар шөл дала ... ... ... бөлінген жерді жобалау үшін тағайындалған
жоғары шенді шенеуніктердің біреуі өзінің « су да, жер де ... ... ... бүкіл жер таулардың күз-жартастары екенін баяндаған. ... ... бас ... « Санкт-Петербургские ведомости»
газеті былай деп жазуға мәжбүр болды: « Егер мемлекет мүдделері қырғыздарды
құрбан етуді ... ... ... ... шығудың керегі жоқ, бірақ екінші
жағынан, бір қолымызбен жасай ... ... ... ... күйретіп
жатқанымызға көзді жұма қарамай, қайта ашық мойындауымыз керек».
1917 ... ... ... ... ... ормандағы
івяжайларға, казак ... ... ... ... мен ... ... ... өңірлерге ең жақсы егістік ... мен ... ... ... ... XIX ... аяғы мен XX ... басында, Хиуа
мен Бұхараны қоспағанда бұрынғы ... ... 941 ... ... болды. Түркістанда әрбір келімсекке орыс поселкелерінде
3,17 десятина, ал байырғы халықтың әрбір жанына ... ... ... ... 0,21 десятина өңделетін жер ... ... көп ... батырақтары Жетісу губерниясында барлық ... 98 ... ... ... еңбекті пайдаланды.
Қазақтардың жерін жаппай тартып алу ... мен ... ... ... ... ... " 1899 ... кейін
тар мен орыстар арасындағы этникалық жанжалдар (қақтығыстар) даладағы
сипатты белгісіне " айналды деп Т. ... өте ... ... ... ... ... академигі П. В. Волобуев Т. Рысқұловтан
кейін өткен соң былай деп жазды:
«Қоныстандыру саясаты көшіп ... ... ... өзгеше
укладының өкілі болған және жерге олардан әсте де кем мұқтаж болмай отырған
шет аймақтардың (Орта Азияның, Қазақстанның, Сібірдің ) ... ... ... ... ... ... елдің орталықтарынан шет
аймақтарына таралды.
Өлкені талап-тонау бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында ... ... ... ... ... алды. Қазақ даласынан орасан көп
мөлшерде арзан бағамен мал сатып алынды. Патша ... үшін киіз үй ... ... ... 1916 жылдың өзінде ғана шайқасып жатқан армияға
Тұркістаннан 40899244 пұт мақта, 38 мың ... ... ... 3 млн. ... ... ... 229 мың пұт ... 300 мың пұт ет, 473928 пұт балық, 70
мың 12797 түйе жөнелтілді. Батырақ-қазақтарды ... ... ... ... жұмысқа тарту жүргізілді. 1916 жылы патша
әкімшілігі славян отаршылдары үшін жаңадан жер тартып ... ... ... өмір ... өзі проблемаға айналды",-деп жазды А.
Байтұрсынов ... 1913 ... ... елде өнеркәсіптің қожырауын, ауыл шаруашылығының құлдырауын, тасымал
дағдарысынын, ашаршылық туғызды. ... ... ... күрт
көбейіп, ұлтаралық араздық тұтанды. Қазақ ... ... ... ... ... жұмысша және шаруалар қозғалысының
өрістенуіне түрткі болды. 1915 ... ... ... ... мыс ... және Орынбор-Ташкент темір жолының жұмысшылары ереуіл
жасады.
Қалалар мен деревняларда солдаттардың әйелдері мен қала ... ... ... қымбатшылыққа және жақындап келе жатқан
ашаршылыққа қарсы шықты. 1916 ... ... ... Семейде осындай
толқулар болды. Ақбұлақ поселкесінің (Орынбор облысы) және ... ... ... ... ... мен село ... ... жергілікті көпес-алыпсатарлардың дүкендерін қиратты. Қоғамдағы
тайталас барған сайын неғұрлым табанды және бұқаралық сипат ала түсті.
Патша үкіметіне қарсы ... ... ... ... үшін ... қарсы үгіт жүргізуді өрістеткен басқа да ... ... ... ... ... ... армиялар ауданында қорғаныс құрылыстары мен
әскери қатынастар орнату жөніндегі ... ... Орта Азия ... және ... да ... облыстардың бұратаналарын алу туралы
1916 жылғы 25 маусымдағы патша жарлығы себеп болды. Қара жұмысқа 19 ... ... ... ... ... ... ... алуныға тиіс еді. Сол арқылы
патша үкіметі көптеген орыс солдаттары мен жұмысшыларын неғұрлым ... ... ... күші ... ... бұратаналармен" ауыстырып.
оларды қорғаныс құрылыстары мен басқа да тыл жұмыстарынан босатқысы келді,
Түркістан мен Дала өлкесінен 500 мыңнан ... ... алу ... жарлығына жауап ретінде орасан зор аймақтың - Қазақстан мен
Түркістанның халқы стихиялы түрде бір мезгілде ... ... ... ... ... бойынша, далада "біреуі жұмысшылар бергісі
келмейтін екіншісі бұйрықты орындауға келісетін екі ... ... ... ... ... ... отаршыл әкімшілік - болыс
басқармалары, ауыл старшындары ... ... ... ... ... А. Байтұрсынов, М.Дулатов бастаған ... ... ... ... ... ұстанды. Олар қазақтар
- Ресей мемлекетінің бодандары деп ... " Бұл ... ... ... ... үшін, - деп жазды олар 1916 ... ... ... ... үндеуінде,- жұмысқа шақырған бұйрық жарияланды. Біз ... ... біз бұл ... ... да ... бұл істен бас тартуға
болмайды Қозғалыс басшылары қазақтарды тыл ... ... ... ... оны ... дайындық жұмыстарынан кейін жүзеге асыруды
ұсынды. Бұл ... олар ... ... біткен жағдайда өз халқының жағдайын
жеңілдету мен ұлттық автономия құруға ... ... көбі іс ... ... осы ... техникамен жарақтанған патша
армиясына қарсыласуы мүмкін емес деп ... Олар ... ... үкіметтің
жазалау шараларының құрбаны болады деп қауіптенді. ... ... ... - деп ... олар 1916 ... ... үндеу
хатында.
Сонымен, қазақ халқының революциялық-демократиялық ой-пікірінің басшылары
отаршыл империямен парасатты ымыраластық ... ... ... аман ... оның этникалық тұтастығын сақтау идеясын ... ... ... ... ... Қазақстан мен Орта Азияның жүз
мыңдаған тұрғындарының қаза табуы осы ... ... ... ... ... әлеуметтік негізі болды. Оның негізгі
қорғаушы күші - ... ... кең ... ... ... ... құралды.
Жалпы ұлттық идеяға ұласқан ұлттық тәуелсіздік идеясы қазақ шаруалары
мен жұмысшыларының түрлі топтарын, ... келе ... ... буржуазия
мен даланың дәстүрлі ақсүйектерін, ұлт зиялыларын орыс және ... ... ... ... ... болыстар, уездер көтеріліс
жасаған, өздерімен бірге барлық мүлік пен малды ... дала ... ... аудандарда көтерілісшілерге байлар да қосылуға мәжбүр
болды. ... ... - ... ... өзбек, қырғыздар да
көтерілісшілерді жақтап шықты.
Патша өкіметі "бөліп ал да ... бер" ... ... ... 1916 ... 23 ... генерал-губернатор Куропаткиннің құпия
бұйрығымен мыналар алымнан ... 1. ... ( ... ... ... ) ... адамдары. 2. Жергілікті бұратаналардан шыққан
төменгі ... ... 3. ... молдалар мен мүдәрістер. 4. ¥сақ
несие мекемелеріндегі есепшілер мен бухгалтерлер. 5. ... ... орта оқу ... оқушылар. 6. Үкімет мекемелерінде жоғары
лауазым атқаратын жергілікті ... ұлт ... 7. ... және ... ... ... ... сондай-ақ жеке басы құрметті азамат
құқықтарын пайдаланатын жергілікті бұратана ұлт өкілдері.
Патша ... әр ... ... ... ... болмашы бір
бөлігін - жергілікті әкімшілікті, байлар мен ... ... : ... ... ... ... ... ала білді де, олар жергілікті
әкімшіліктің тыл жұмыстарына адамдар ... ... ... ... үшін
олардың балалары қара жұмыстан босатылып отырды. Бұл кедейлердің ашыктан-
ашық ашу-ызасын туғызды. Мәселен, Қостанай уезі Меңдіқара ... ... ... ... деп ... ... ауру балалары жұмысқа
жарамды деп танылып, ал бай балалары дені сап-сау және тепсе темір ... да, олар ... ... ... мен ... көп пара
бергендіктен үйлеріне қайтарылды.
Жер-жерде көтерілісшілер отрядтары құрылып ... Олар қара ... ... тізімін тартып алып, жойып жіберді, байлардың
ауылдарына шабуыл ... ... және ... ... жер сату
жөніндегі құжаттарды құртып жіберді, болыс басқармаларын, ... ... ... патша отрядтарымен қақтығыстары
үдейгусті.
Қазақтың еңбекші бұқарасы өз кәсіптерін тастап, қиян далаға ... үкен ... ... ... ... ... бұйрыққа бағынбай, окопқа
барғанша, даладағы өз үйлерімізде өлген жақсы деп ... ... ... хабарында. " Бізді жерімізден айырды, ауыр салықтар
салып, дәулетімізді ... алды енді ... ... ... бірде-бір
адам бермейміз немесе бәріміздің сүйегіміз далада ... ... ... ... ... қырамыз Патша келсе, оны да өлтіреміз-
деп көп адам жиналған жиналыстар мен жиындарда ... ... ... еріктерін осылайша білдірді.
1916ж. ұлт-азаттық көтерілістің аса ірі ... ... ... ... ... 1916ж. 20 шілдеде генерал Куропаткин
Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы болып тағайындалды. Ол ... ... зор ... ... халық революциясының от-жалынына оранған
еді. Мәселен, 16 шілдеде көтерілісшілер Құрам ... ... ... Асы ... ... ... 2000 адамнан тұратын
отряды уезд бастығының көмекшісі Хлыновскийдің ... ... ... ... ... ... Ботбай, Шығыс және Батыс Қастек, ... ... 5000 ... ... ... жазалау отрядын қоршап
алды. Сол күні Самсы станциясы көтерілісшілердің қолында ... 8 ... ... ... ... өтті. Олар Қордай көтерісшілерін
қолдауға, нарындықтарға ұран тастауға, қазақ ... ... ... ... ... ... шешім қабылдады.
Қазақ және қырғыз еңбекшілерінің қимылдары патша ... ... ... "қандай амалды болса да қолданудан ... ... лаң ... ... ... үшін байырғы
халықтың рулық немесе тайпалық ... ... ... берді.
Өз кезегінде Жетісу облысының генерал-губернаторы М. А. Фольбаум жергілікті
қазақтардан ... ... ... үшін ... ... ... винтовкалар мен патрондар жіберді. Мұнымен шектелмей, генерал
Куропаткиннің 12 тамыздағы ... ... ... селолардағы орыс
кулактары атыс қаруларымен қаруландырылды,
Жазалау отрядтарының жаныман, облыстың ... ... ... ... ғана ... ... көтеріліс Шу өзенімен Ыстық көлге жапсарылас жатқан
букіл аумақты қамтыды. Көтерілісшілер Қастек таулары ... ... ... ... Асы, ... ... өзендерінің аңғарына, Талас ... ... ... Олар ... ... қиратып, почта
станцияларына, болыс ауылдарына шабуыл жасады. Есаул ... ... ... ... және ... ... ... 10000 астам қырғыз және қазақ ... ... ... ... ... ... Владислав, Мищеры,
Краснояр, Новокиев ... ... ... ... ... ... ... көтерілісшілері мен подполковник Базилевичтің жазалау
отрядының ... тең емес ... ... ... ... ... күрестің сыңнаң өткен тәсілдерін шебер
пайдаланды. Патша әкімшілігі ұлтаралық ... ... үшін ... қолданды. 12 тамызда облыстың генерал-губернаторы Фольбаум Қапал,
Лепсі, Жаркент, Прижевальск уез бастықтарынан байырғы ... ... ... талап етті. Ал 15 тамызда ол ... ... ... нұсқау берді: қырғыздардың азын-аулақ топтасып
басқосуын бүлік деп санап, ондайларда ... ... ... ... ... дәрежелі басшыларын болса да тұтқынға алып,
дала сотына беріңдер де, дереу дарға асыңдар".
Генерал-губернатордың бұйрығы бұлжытпай ... 12 ... ... Шамсы асуы маңында жиналғаны үшін 300 адамды ... ... ... ... түбінде далада батып қалған ... ... үшін 138 ... қамауға алынды. Олардың бәрі азапталып, шалажансар
күйінде көмілді. 14 ... ... ... ... ... ... жай ... тұратын 600-ден астам адам
болыс ... ... ... алынып, бір оқ шығарылмай, таяқнен,
бұтақпен, балтамен жусатып ... ... ... қоздыруда
Түркстан архиепископының ... ... ... және ... ... бөктіріп жазалауға шақырған арандатушылық ... роль ... ... ... ... ... революцияның ірі
ошағы болды. 1916 ж. 11 тамызда 5000 астам көтерілісші Қарқара жәрмеңкесін
қоршап алды.
Көтерілісшілер Кравченконың ... ... ... ... ... уезінде жазалау отрядтарымен Жетісу көтерілісшілерінің қарула
қақтығысы болды. Жазалаушылар тықсырған Мерке, Әулиеата ... ... ... ... ... ... шыққан халықтың қалауымен көтерілісшілерді болыс Бекболат
Әшекеев, Тоқаш ... ... ... ... ... ¥зақ ... Ақкөз Қосақов (Мерке ауданындағы Құрақты болысының бұрынғы
болысы) және басқалар басқарды.
Жетісудағы халық көтерілісін ... үшін ... ... ... ... 33 жүздік, 42 зеңбірек және 97 пулемет командасы бар тұтас
жазалау экспедициясын жабдықтады. 191бж. 21 ... ... ... ... ... " Черняев, Романовский, Кауфман, Скоблев
Сырдария, Самарканд, Фергана облыстарын аз күшпен жаулап ... деп ... ... ... ... ... Фольбаумның қатысуымен г.атша
әкімшілігі " қырғыздарды көшіру туралы" ... ... ... ... ... Жаркент уездерінде егіс егілетін шұрайлы жердің
2.510.360 десятина алқабы басып ... ... ... ... ... руы қазақтарынан Текес және Шалкөде өзендерінің аңғарындағы барлық
жерді, Қарқара жайлауын, Шу аңғарының бір ... ... алу ... ... 1917ж. 1 ... ... бойынша Жетісудағы көтеріліс жасаған
ауылдардың 237 мыңнан астам халқын жазалаушылар ... қуып ... ... ... ... ... патша әкімшілігінің өз
есептеулері бойынша Жетісу губерниясы 53 мың шаруашылыққа (Батыс Қытайға
қашып кеикендерді ... 30 ... ... ... Қытаймен шекрарға
дейінгі бүкіл аралықта ... мен ... ... үйінділерге
айналдырылды. Қалған бөлігі - осы ... зор ... 37355 ... ... ... аудандарға немесе Балқаш маңайындағы шөл далаға
қуып ... ... ... ... малдың орта есппен ... ... ғана ... Даланың байырғы халқының ... ... мен ... ... ... ... ... зор қасіретті
жылдарды еске түсіретін еді.
Торғай облысы 1916 ж. көтерілістің ірі ... бірі ... ... ... ... ... табанды болып, ұзаққа созылды.
Жергілікті ауылдық-болыстық әкімшілік басқарудан ... ... ... ... ... ... қыпшақ руының көтеріліске
шыққан қазақтары Орта жүздің ықпалды биі Нияздың ... өз ... ... өте жоғары болған Әбділғафар Жанбосыновты өздірінің ханы
етіп сайлады.
Көтеріліске ... ... ... ... ... ... ең жақын серіктерінің бірі, Нияз ... ... ... ... ... ... - ... мүддесін қорғауда сыңнан өткен
әрі батыр, әрі шешенді өздерінің сардарбегі - қолбасшысы етіп тағайындады.
Торғайдағы ... ... ... ... қозғалысын басқарудың тәртіпке келтірілген жүйесімен ерекше
болды. Әскери оқу мәселелеріне Әскери Кеңес баса назар ... ... деп еске ... Ә. Т. ... ... қарумен және
оқ-дәрімен жабдықтау мәселелерімен жанын сала ... Біз ... ... Онда ... ұсталар әскерге алынудан Атбасардан,
Ақмоладан, тіпті Семейден де қашып келген жұмысшылармен ... ... ... ... келтіріп, жөндеді, пышақтар, балталар,
семсерлер соқты. Біздің өзіміз оқ-дәрі жасап, ... ... ... қыркүйекте Торғай уезінде Амангелді көтерілісшілердің үлкен
отрядын құрып, қару өндіруді ... және ... ... өзі үйретті. Осы уақытқа қарай олардың жалпы саны 20 мыңға дейін
жеткен еді. ... ... ... Қостанайдан, Ақтөбеден,
Байқоңыр кенішінен, Шоқпаркөл таскөмір кеніштерінен, Орынбор-Ташкент ... ... ... ... ... ... Торғай және Ырғыз
уездерінде көтерілісшілердің 20 ... ... ... ... ... ішкі ... министірлігіне телеграфпен былай деп хабарлады:
"Торғайдың өзінде бір апта ... ... ... ... ... ... тәртіпсіздіктер жасалып, күш қолданылды, ... ... ... ... ... жұмысшылары қашып кетті".
А. Иманов Торғай, ... ... ... ... ішінара
Сырдария, Ақмола және Семей облыстарының көтеріліске шыққан қазақтарының
басын біріктірді.
Қазан ... ... Бас ... ... ... Сандецкийдің 191бж.
26 қарашадағы деректеріне қарағанда, Торғайдағы көтерілісшілердің саны 50
мың әскерге дейін жеткен. " Өлкені ... ... деп ... ол
патша сарайына, - кемінде 1-2 жыл керек ... ... жоқ. Осы ... ... ... ... ... дұрыс ұйымдастырылған күштерді
бірден жеткілікті мөлшерде беріп, ... ... ... ... ... қажет".
Көтерілістің сардарбегі А. Иманов халық даналығы мен қаһармандығының
үлгі-өнегесін бойына жинақтағанын іс жүзінде дәлелдеді. Ол ұрыс ... ... ... ... ... ... ... құрып, оларды
шағыл құмдардың арасына орналастырды, жазалау отрядтарының коммуникациялық
жолына тез қимылдайтын атты ... ... ... ... ... " ... сап ... колоннамен лек-лек болып жүріп,
бірден лап қоятынын; тынығу кезінде тосқаул қойып қорғанып, 25 шақырымнан
астам жерге ... ... ... ... мәжбүр болды. Қазан
айының аяғында Амангелді ... 15 мың ... ... ... Көтерілісті талқандау үшін ... ... ... Лаврентьев
басқарған 9 мың адамдық жазалаушы экспедициялық корпус жіберді.
Торғайға беттеген ... ... ... ... ... шапты.
Сол жылдардағы оқиғаларды көзімен көріп куә ... ... ... ... деп ... " ... ... ал дүние-мүлікпен бірге оған
қуып ... тірі ... да ... ... Азаппен өлуден құтылу үшін
қырғыз әйелдері биік шыңнан төменге басымен құлады".
Торғайды ала алмайтын болғандықтан көтерілісшілер қоршауды ... орта ... ... ... станциясының маңында Торғайға
жақындап келген патша ... ... ... Патша әскерлерінің ауыр
шайқастардан кейін ғана ... ... ... ... негізгі бөлігі Бетпаққара жазығы мен Аққұм құмының
маңына ірге теуіп, партизандық күрес әдісіне ... ... ... олар ... ... ... жазалаушы әскерлерге елеулі соққы
беріп отырды. Сардарбек ... ... ... ... ... ... ... жігіттерінің құйындай ұйтқытып ... ... ... ... Амангелді сарбаздары ... ... ... қопа, Күйік қопа, Доғал-Үрпек ... ... ... ... ... ... ... көрсетті.
Доғал-Үрпек түбіндегі ұрыс қайғылы аяқталды. Шегіне ұрыс ... ... ... қоршап алды. Сарбаздар соңғы оғы қалғанша атысып, ал
тірі қалғандары кешке ... ... ... ... қоян-қолтық айқасқа түсті.
Көтерілістің аянышты жанышталғанына қарамастан, көптеген ... ... ... ... де көп ... ... ... Басқаша болмайтын да еді. Жазушы Л. Соболевтің
былай деп жазғаны дұрыс: "Бұл аңыздар мен ертегілерден ... ... еді: ... ауыл ... ... ... семсерлер, білтелі
мылтықтар, садақтар мен жебелер. Амангелді осы орта ғасырлық ... мен оққа толы ... бар ... ... ... ... ... бойынша, мәселен, Татыр көлі маңындағы айқасқа
бір жүздік қазақтар 4 мыңнан астам көтерілісші ... ... ... 300 ... мен 3 ... қаза тапқан.
Патша өкіметі көтерілісшілерден аяусыз кек алды. Жүздеген ... ... ... ... ... атылды. Жазалаушылардың арбалары
ауылдардан тонап алынған балыққа - ... ... ... ... ... мен ... ... бөріктерге лық толып
қайтты.
Алайда тарихтың өзі ... ... ... жүйені жазалау
экспедициялары да, әскери-дала соттары да, атып-асу да құтқара алмады. Бұл
қазақ халқының ... ... ... ... ... жалпы тасқынына
біржола қосылған еді.
1916 ж. ұлт-азаттық ... ... ... ... ... Ол ... қамтыған революциялық дағдарыстың маңызды элементтерінің
бірі болған еді.
Қазақтардың ата қоныстарына Ресей ... ... ... ... ... ... алған сайын көптеген орыс-украин
поселкелері мен ... ... ... ... ... ... ... айқын ағалылған сипат алды. Атап айтқанда, Жетісу облысында
осылай болды, онда қоныстанушылардың 94 селосы ... ... ... қақтығыстардың салдарынан орыстар мен украиндардан 1905
адам өліп, 684 адам ... ... ... ... 171 ... ... психологиямен ұланып, патшалық генералитет пн отаршыл
әкімшілік айдап ... ... ... ... ... ... саясат жүргізді. Олар жауынгерлік ... ... ... ... мен ... ... ойрандауға қатысты.
Осындай жағдайда ІҮ Мемлекеттік думаның кадет және әсер ... ... орыс ... ... қорғады.
Даладағы 1916 жылғы шілдедегі жағдай туралы кейбір мәліметтер мынадай:
8 шілде. Орал уезі. Болыс өлтірілді.
12 шілде. Қостанай ... ... ... Болыс өлтірілді,
отбасылар Зойынша жасалған тізімдер қолға түсіріліп, жойылып ... ... ... ... ... уезі. Қытайға жаппай көшуге әрекет жасалып, болыс
өлтірілді.
16 шілде. Верный уезінің Құрам ... ... ... ... ... ... Дала өлкесі. Бурабай алқабында пристав Иванюшкин өлтірілді.
27 шілде. Томск губерниясы. Бийск уезі. ... ... ... ... ... ... ... Қостанай уезінің ... ... ... ... Гладунға шабуыл жасады. Бестөбе болысы, Қотанай уезі. Қылышпен,
сойылмен және балта мен қаруланған 2000 адамнан ... ... ... ... ... 30 ... бойы қуалады.
1916 ж. көтеріліс бүкіл Қазақстанды, Орта Азияны, Сібір мен Кавказдың
бір бөлігін қамтыды. Ол ... ... ... және ... ... ... ... жоқ. Оған көмір кеніштерінің, ... ... ... Омбы, Орынбор-Ташкент темір
жолының ... ... ... ... ... және ... байланысы көтеріліске стихиялы, шаруалар қозғалысы
сипатын берді.
Көтеріліске шыққан халық ... ... ... дейнгі мемлекеттік
басқару жүйелерін қалпына келтірді. Жер-жерде даладағы дәстүрлі ақсүйеі-тер
өкілдерінен хан сайланып жатты. ... ... ... ... ... 9 ... хан ... Ақмола облысының Ерексай және Әйелді
болыстарында хан және 4 қазы сайланды. Шерубай-Нұра ... - ... ... ... ... ... хан деп жарияланды. Верный уезінің
Жайымтал болысының ханы болып ... ... ... ... ... ... ... әкім-ел бегі, сот алқасы-жасақшы, қазына
билеушісі-қазынашы, көтерілісшілер армиясының қолбасшысы-сардарбек құрылды.
Көтеріліске шыққан халық күш ... ... ... ... ... ... көтерілісшілері Наманған және Таластың жоғарғы ... ... ... ... ... М.А Фольбаумның
мойындауынша, көтерілісшілерде ұйымның барлық белгілері: тулары, ... мен ... ... ... шыққан албандар ұйғырлармен, Ыстықкөл қырғыздарымен және
дүнгендермен күш біріктіріп қимыл ... ... ... көсемі қазақтың ұлттық демократияшыл
зиялылары болды, олар XX ғ. бас кезінде ... ... көш ... ... ... ... ... зиялылардың Т.Рысқұлов,
Т.Бокин, Ә.Майкөтов, С.Сейфуллин, С.Меңдешев, Ә.Жанкелдин, Б.Алманов ... ... ... ... ... аман қалу және рухани түлеу
проблемалары күрестің өзегіне ... ... ... ... ... ... мен билердің ұрпақтары-өткен замандарда
жоңғарларға, Рессейдің отаршылдық режиміне қарсы ... күре ... ... ... күш ... ... ... әлеуметтік
жанжалдарды шешүге әртүрлі топтардың белгілі бір көзқарастары сынықтан
өтті.
ІҮ Мемлекеттік дума 1916ж. 1-3 желтоқсанда ... ... ... ... ... ... барған сапары туралы
баяндамасын талқылады. А.Ф.Керенский жазалаушыларды әшкерелеп өткір сөз
сөйлеп, патша ... және ... мен Дала ... ... ... ... ... үкіметінің саясатын Ресей социал-демократиясы да айыптады.
Қостанай социал-демократиялық ұйымын құрушылардың бірі, публицист С. ... ... ... сөз" деген прокламация шығарды. " Сөз" патша
өкіметінің саясатын әкерелеп көтерілісшілерді батылдаққа шақырды: "Қаруды
тастамаңдар! Оны ... құя ... Бір ... ... ... төтеп беретін алыс далада қүш жинаңдар!
Сендерге орыс жұмысшыларынан көмек келетінін есте сақтаңдар".
Орыс шаруаларының демократияшыл бөлігі ... ... ... ... - деп хабарлады Верный полицмейстері
әскери губернатор М. А. ... - ... Иван ... пен Дермидон
Федосов... қырғыздар тобыларын олардан шақыратын ... ... жол ... ... Бүрген (Жетісу) селосында Демко деген кедей
ағайынды үш Қанаевтар мен Айдосовты үйіне ... ... ... Д. ... ... ... ... орыс кедейлері де
көтеріліске қатысушыларды жасырған. Ал ... ... ... ... ісі ... ... оның өзі ... шайқастардың бірінде қаза тапты. Көтерілістің Қарқара ошағын көрнекті
ұйымдастырушылардың бірі Е. Е. Курев болды. ... қызы ... ... көтерілісшілер жағында шайқасты.
Ұлт-азаттық көтерілісті басып жаныштау барысында патша өкіметі өртке
оранған жер ... ... ... ... ... ... айтуы бойынша, ло Қазақстан мен ... ... ... аудандарын х'тазалау" болатын. ... ... ең ... ... оның батыраңқылығы аймақ ... ... ... еді. ... ... қалыптасқан жағдайды
бағалап, халық қозғалысына қарсы ... ... ... Оның ... күш ... жағында болды, Ол қоныстандыру қозғалысын жеделдете жүргізіліп жатқан
аймақтарда орыс, украин ... ... және ... ... ... ... өзбек дихандары арасындағы қайшылықтарды ... ... аз ... ... ... ... әлі де азды-көпті
елеулі ықпал жасай алмады. Көтерілістің бір тұтса басшылығы жіне ұйымдық
орталығы ... ... ... қазақтардың ру аралық тартыстарын шебер
пайдалана білді.
Ұлттық демократиялық зиялылар қатарында бірлік болмады. Біреулері ... ... ... патша үкіметімен келіс сөз жүргізді. Даланың
бетке ұстарлары (батырлар, хандар, қазылар) көптеген реттерде ... ... ... ... батылдық көрсетпеді. Бір ... ... ... ... ... ... ... отырды. Патша үкіметі қозғылысты тез арада басшыларынан ... ... ... ... бірі ... Әшекеев Боралдай асуында
жұрт алдында дарға асылды. ... ... ең ... ... ... бірі ... ... түрмеге
қамалды, басқа 12 басшы азаптап өлтірілді. Көтеріліс қазақ халқының
революциялық ... ... ... ... мыңдаған көтерілісшілер
патша самодержавиесіне қарсы қарулы мектебінен өтті. Ол ... ... ... өсуіне үлкен әсер етті. Отаршылдық
езгінің ұзақ жылдары ішінде олар ұлттық ... ... ... ... ... саяси қызметке құлшынып, өзін ... ... ... ... ... ... алатын деп сезінді.
Халық қозғалысы барысында өкімет құрылымы, қарулы күштер, басқару ... ... ... ... ... мен ... және зардаптары жағынан алғанда ол империя құрамындағы отаршылдық
құлдықтың бүкіл кезеңі ішіндегі азаттық күресінің шырқау шыңы ... ... ... ... ... ... классиктері Ж.Аймауытов
"Қартқожа, М.Әуезов "Қилы заман С. Сейфуллин «Тар жол ... ... ... ... өз ... ... толық ашық көрсетті.
Қолданған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан тарихы:Очерктер А.,1994.
2. Қозыбаев М.К., ... И.М. ... ... А., ... ... Ж.К. Қазақстан тарихы А., 1994.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1916 ж. Ұлт-азаттық көтеріліс жағдайындағы қазақ ұлттық зиялы қауымы13 бет
1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс44 бет
Амангелді Иманов5 бет
Қазақстан азаматтық қарсыластық жылдарында12 бет
Қазақ халық мұрасындағы ұлттық өрнекпен реңдердің танымдық-эстетикалық, тәрбиелік концепциялары4 бет
Жыныстық жетілу4 бет
«Үй қояндарының овуляциясы және фолликулалардың пісіп жетілуі»25 бет
Адамның жетілуінде дәне тәрбиесі мен спорттың маңызы18 бет
Балалардың психикасының дамуында кездесетін дағдарыстың тууы және ерекшеліктері28 бет
Балалардың шыңығуы мен денесінің жетілуін дамытуда спорттық жаттығуларды пайдаланудың рөлі31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь