Xvii ғасырдың екінші жартысы мен xviii ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал жайлы

Қазақстан Республикасы өзі тәуелсіздігінің “сындарлы он жылын” артқа тастады. Аталған он жылдан астам уақыт аралығында жас тәуелсіз мемлекетіміз өзі тәуелсіздігін баянды етуге және мемлекетің болашақтағы жылжитын негізгі бағыттарын айқындауға бар күшін жұмылдырған болатын. Мемлекетіміздің болашақтағы асатын негізгі демократиялық, зайырлы, құқықтық, әлеуметтік мемлекеттілікті жатқызамыз. Мемлекеттің көрсетілген бағыттары Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған қолданыстағы Конституциясында көрініс тауып, бекіген болатын [1,4 б.].
Сонымен қатар бұл асқақ мұраттарды еліміздің Президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің әр жылғы халыққа Жолдауында негізгі бағыт ретінде әрқашан атап көрсетіп отырды. Президент соңғы халыққа Жолдауында ойын былай түйіндеген болатын: “Біз үш принципті элементке: азаматтық қоғам институттарын дамытуға, орталықсыздандыруға, тұрақты саяси-партиялық жүйе құруға ден қоюға тиіспіз. Тұрақтылықты, демократияландыруды және азаматтардың құқықтарын қорғауды нығайту жөніндегі қадамдар жасау қажет” [2,2 б.].
Еліміздің Конституциясында белгіленген және Елбасының жыл сайынғы Жолдауында көрініс табатын бұл мақсаттарға өткеніміздің тарихи тәжірибесінен сабақ алып, оның ізгілікті жақтарын бойымызға сіңіре отырып жетеміз. Тарихқа көз жүгіртетін болсақ, әлемдік демократиялық дамуға үлкен үлес қосқан мемлекеттік үлгілерді көптеп кездестіруге болады. Біздің жас мемлекетіміз де бұл істен кемде емес. Сондықтан да біздің қазіргі міндетіміз еліміздің өткен күндеріндегі тарихи тәжірибесінің жеткен жетістіктерімен игіліктерін бойымызға жаңа лебізбен сіңіру болып табылады.
Қазақстан Республикасы болашақта Орта Азияның ең беделді де алдыңғы қатарлы мемлекетерінің деңгейіне көтерілуді мақсат етіпотыр. Бұл “Қазақстан – 2030” бағдарламасында [3] өзінің толық және айқын көрінісін тапқан болатын. Сонымен бірге Қазақстанның 2030 жылдары Орталық азиялық барыстардың қатарына ілігуі халықтың ұлттық санасын жаңғыртуға тікелей байланысты. Халқымыздың ұлттық санасын қайта түлету жолында боларлық өткен күндеріміздің қатпарында тасалап жатқан рухани жәдігерлеріміз баршылық. Солардың ғылыми объективті бет-бейнесін жасап, санамызда тәуелсіздік мұраттары аясында қайталап орнықтыру қажет деп ойлаймыз.
        
        Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Қазақстан Республикасы өзі тәуелсіздігінің “сындарлы он жылын” ... ... он ... ... ... ... жас тәуелсіз мемлекетіміз
өзі тәуелсіздігін баянды етуге және мемлекетің ... ... ... ... бар ... жұмылдырған болатын. Мемлекетіміздің
болашақтағы асатын негізгі демократиялық, зайырлы, құқықтық, әлеуметтік
мемлекеттілікті ... ... ... ... ... 1995 ... 30 ... қабылданған қолданыстағы
Конституциясында көрініс тауып, бекіген болатын [1,4 ... ... бұл ... мұраттарды еліміздің Президенті Н.Ә. Назарбаев
өзінің әр жылғы халыққа Жолдауында негізгі ... ... ... ... ... ... ... халыққа Жолдауында ойын былай түйіндеген
болатын: “Біз үш принципті элементке: азаматтық ... ... ... ... ... жүйе ... ден
қоюға тиіспіз. Тұрақтылықты, демократияландыруды және азаматтардың
құқықтарын қорғауды ... ... ... ... қажет” [2,2 б.].
Еліміздің Конституциясында белгіленген және ... жыл ... ... табатын бұл мақсаттарға ... ... ... алып, оның ізгілікті жақтарын бойымызға сіңіре отырып
жетеміз. Тарихқа көз жүгіртетін болсақ, әлемдік демократиялық дамуға ... ... ... ... ... ... болады. Біздің жас
мемлекетіміз де бұл ... ... ... ... да біздің қазіргі
міндетіміз ... ... ... ... ... ... ... бойымызға жаңа лебізбен сіңіру болып табылады.
Қазақстан Республикасы болашақта Орта Азияның ең беделді де ... ... ... ... ... ... Бұл ... 2030” бағдарламасында [3] өзінің толық және айқын көрінісін тапқан
болатын. Сонымен ... ... 2030 ... ... ... ... ... халықтың ұлттық санасын жаңғыртуға тікелей
байланысты. Халқымыздың ұлттық санасын қайта түлету жолында боларлық өткен
күндеріміздің ... ... ... рухани жәдігерлеріміз баршылық.
Солардың ғылыми объективті бет-бейнесін жасап, санамызда ... ... ... ... ... деп ... елдікке, ынтымаққа, бірлікке бастайтын және сол жолда жанын сала
күрескен саяси қайраткерлерді туғызатын – заман. Қазақ халқы өзінің бұрыңғы-
соңғы ... ... қилы ... ... ... терең-терең
қатпарларына көз жіберер болсақ, елдің есі мен ... ұзақ ... ... келе ... ... ... ... салиқалы соқпақтарынан
аңғарамыз. Сол соқпақтардың бойында еліне елеулі еңбек сіңіріп, қаһармандық
қызмет атқарған ірі-ірі тұлғалардың өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... Халық өз басына қатер төнген шақтарда, ... ... ... алмағайып сәттерде бар күш-қйратын, әлін зобалаңға
қарсы қойып, ақыл-парасатымен, білімімен, білегінің ... ... ... ... ... жанын аямаған, ұлтының тәуелсіздігін, бостандығын қорғаған
нар тұлғалы, алып азаматтардың ерлігін де, ... де еш ... ... уақыт өткен сайын қадыр-қасиетін арттырып, асқақтата түседі.
Көп жылдар бойы ұлтымыздың тамыры тереңге кеткен тарихы және ... ... үшін ... ... ... есімін атауға
комунистік-тоталитарлық жүйе тиым салды. Керісінше, комунистік-тоталитарлық
идеологияның үстемдік етуімен басылған әдебиеттерде пролетариаттың ұр ... ... ... ... ... оларды зерттеп,
насихаттауға мемлекет тарапынан ерекше ... ... ... ... ... ғана ... ... құштарлық
арта түсіп, мемлекетіміздің өткенін тану, сол тарихта ғұмыр кешкен саяси-
құқықтық ой-пікірдің ... ... ... туып ... ... біртуар тұлғаларымыздың өмірі мен қызметін ... ... ... ... ... және ... ... насихаттау, әлемге идеялық ой-пікірлерін паш ету, мақтан тұту –
бүгінгі күн ... Неге ... ... ой-пікір қайраткерлерінің
азаттық пен ... ... пен ... ... ... ... көзқарастарын зерттей отырып, бүкіл
тарихи процесті, эволюциялық және революциялық даму барысын жете ... ... ... ... және ... ... сананы оятудың
ең негізгі факторы болып, келер ұрпақты патриотизм ... роль ... ... ... ... бойы ... Тәрбиенің басы – тарих, сол арқылы патриотизмді ...... ... Патриотизмі жоқ ұлттың ұлт қауіпсіздігі өте осал, әлсіз. Міне,
сондықтан да ... ... ... сана ... ... сан қырлы салаларын терең зерттеумен қоса
“тамаша адамдар өмірі”… әдебиеттерін көптеп шығару да аса ... іс” ... атап ... Бұл ... көп ... аңғартқандай және зерттеу
тақырыбымыздың көкейтестілігін арттыра түсетінін айқын байқатады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Бұқар жыраудың өмірі мен шығармашылығы туралы деректер тым ... ... ... өлген жылдары да әр зерттеушіде әр қилы ... ... ... жыр-толғаулары ақын әрі жинаушы М.Ж. ... ... ... ... өзі аса ... ... ... жылдары Пекин
қаласының кітапханасынан табылған отыз алты толғау да ... ... ... жариялаушы әдебиетші-ғалым А. Сейдімбеков) ... үлес ... ... тыс ... ... С. ... ... XVІІІ-XІX
ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер” (Алматы, 1942) атты ... зор бір топ ... да ... жаңа бір ... ... ... сөзсіз. Сондай-ақ Бұқар жыраудың туған, өлген жылдары
жөнінде де тың ... ... ... ... ... ертеден бері үздіксіз зерттеліп ... ... ... Ә.Марғұлан, Е.Ысмайылов, Қ.Жұмалиев,
Б.Кенжебаев, Х.Сүйінішәлиев, М.Мағауин, Ы.Дүйсенбаев, ... ... ... айтарлықтай үлес қосты. ... тобы ... өзі ... ... үште ... ... деп
көрсетсе, енді бір тобы жүзден асып өлді деп ... ... ... ... бір ... Е.Ысмайылов кітабында келтірілген. Бұл бойынша
жыраудың туған жылы 1685 деп, ал қайтыс ... ... 1777 жыл ... Дәл осы ... ... ... Қ.Мұхамедхановтың “Семей
таңы” газетінде (13 май 1977ж.) жарияланған мақаласы да дәлелдеп берді. Бұл
мәліметті Бұқар жырау ұрпағы Қабыкен ... ... ... ... де ... растайды. Сол себепті жыраудың туған, өлген жылдары
туралы айтқанда осы мәліметтерді негізге ... жөн ... ... тек ... ... мен шешендік өнер тарихында із қалдырып
қана қойған тұлға ... ол ... ... ... ... ... және
құқықтық ой тарихында және т.б. ой орталардында ерекше орын алады. Бұқар
жыраудың философиялық ... ... ... ... Ж.Алтаевтардың, Сегізбаевтің жатқызуға болады.
Сонымен қатар Бұқар жырау қазақтың билік айту үрдісіне және қоғамдық-
саяси ойының дамуына еңбек сіңірген. Бізге жеткен ... ... ... ... өлең шумақтары көбінесе билік ісінде туып, артына мұра ... ... ... заң ... ... ... ... көзқарастарына алғашқылардың бірі болып А.Н.Тәуекелев ... 60 ... ... ... болатын. Бұқардың саяси-құқықтық
мұрасын қазіргі кезде зерттеушілердің бірі елімізге ... ... ... болып табылады. Бірақта бұл айтылғандардың барлығы Бұқар
жыраудың қазақтың билік айту ісінде алатын орны мен ... ... ... ... Бұқар телегей теңіздей қоғамдық ойдың
өкілі. Оның қазақ еліндегі би ... ... мен ... оймен телімдестіре зерттеу қажет болып тұр. Бұл еңбек сол
үлкен істегі алғашқы қадамдары.
Зерттеу объектісі:
Магистрлік жұмыстың объектісі ... ... ... ... ... ойдағы орны мен рөлі және оның билік шешімдері болып табылады.
Зерттеу пәні:
Зерттеудің нақты пәнін Бұқардың би ретіндегі ... оның ... құн ... ... ... қатысты билік шешімдері және оның қазақ
еліндегі билік жүргізуге, ... ... ... ... көзқарастары
құрайды.
Диссертацияның мақсаты мен міндеттері:
Магистрлік диссертеацияның негізгі мақсаты ... ... ... ... мен ... ... кешенді түрде жан-жақты зерттеу
және оның Қазақстанның саяси-құқықтық ... ... ... ... ... жету үшін біз ... міндеттерді шешуді өзіміздің
алдымызға қойып отырық:
- ... ... ... ... қоғамындағы қоғамдық-саяси жағдайды
және сол кезеңдегі мемлекеттік құрылымдағы ... ... ... ... мен ... ... ... қалыптасқан
пікірлерді саралау;
- Бұқар жыраудың хан кеңесшісі ретінде қызметін жеке алып зерделеу;
- Бұқар ... ... және құн ... ... ... ... ... жыраудың қоғамдық-саяси көзқарастарын саралау;
Зерттеу жұмысының метадалогиясы:
Магистрлік зерттеуде жалпы ... ... ... және арнайы
танымдық әдістер: диалектикалық, ... ... ... т.б. ... жұмысының деректік көздерін жалпы және тақырыпқа қатысты нақты
әдебиеттердің және Қазақстан Республикасының Әдебиет және өнер институтының
қорларындағы ... ... жазу ... ... заң ... ... өкілдері
Т.А.Ағдарбековтың, Н.С.Ахметованың, Т.М.Баймахановтың, Қ.А.Жиреншинің,
С.З.Зимановтың, З.Ж.Кенжеалиевтің, Т.М.Күлтелеевтің, ... ... ... т.б. еңбектерінің теориялық
тұжырымдарын ... ... ... жаңалығы:
Зерттеу жұмысында алғаш рет қазақтың белгілі жырауы ... ... және ... ... ... ... ... белгілі
деңгейде өз бағасын алуға ұмтылыстар жасап отыр.
Қорғауға шығарылатын ... ... ... ... ... оның ... ... тигізген ықпалы
көп болып табылады. Бұқар жырау жүз жастан аса жасаған тұлға;
- Бұқар жырау Абылай ханның бас кеңесшісі ... ... және ... ... ... ... сақтауға ерекше ықпал етті;
- Бұқар жыраудың мал-мүлік және құн дауына байланысты ... ... ... ... ... айту дәстүрін белгілі
дәрежеге көтере алған құбылыс;
Магистрлік ... ... мен ... ... алдына қойған міндеттері оның мақсатына
сәйкес келеді және логикалық біртұтастықпен үндесіп жатыр.
Жұмыс кіріспеден, екі ... жеті ... ... ... ... ... тұрады.
1.1. XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ... ... ... ... хал-ахуал
Қандай да болмасын тарихи тұлғаның ... ... ... ... ... Сондықтан да ол өзі өмір кешіп жатқан тұста болатын
қоғамдағы саяси-әлеуметтік өзгерістердің ... шет ... ... ... ... оның ... ... саяси қызметі мен ... ... ... із ... ... ... Олай болса тұлғаның өмір жолын, елі үшін еткен ... ... және ... ... ... ол өмір сүрген үақыттағы
саяси-әлеуметтік жағдайларға зер салмай, ой ... ... ... ... ... ... бойлап, бағалау мүмкін ... ... ... ... академик С.Зиманов былай дейді: “Өткен дәуірде ... ... ... ... ... ... тән
қиыншылықтары бар. Қиындық - қайраткер өмір сүрген және туындылар жасаған
сол ... мен ... ... көрінісін азды-көпті болса да ... ... ... ... ... және қажеттілігін ұғыну, атап
айтқанда, әлеуметтік қатынастар саласында, саясатта және ... ... ... ... ... қажет. Бұл оңай міндет емес. Бірақ
мұндай түсініксіз өткен құбылысты нақтылы-тарихи ыңғай туралы айту ... ... ... ... қоғамдық-саяси қайраткерлерге баға беруде сол
кезеңнің тарихын және жағдайларын зерттемей, ... ынта ... де ... ... ... ... ... субъективизм және
догматика туындайды” [1.25б.5б.]. Міне, бұл Әйтеке ... ... ... ... қайраткерін зерттеуде де бағана тұтар қағида.
Әйтекедей ... өмір ... және ... атқарған уақыты қазақ
қоғамындағы бір ұрымтал, ел тағдыры таразы басына түскен және безбеннің қай
басының басарын ... білу қиын ... ... ... ... ... сыртқы жағдайында өте шыңырауға жеткен қауіп те бой
көрсеткен еді. ... ... ... өзінің тырнағын батырудың жаңа фазасына
көшкен жоңғар қоңтайшылары шабуылын үдете түссе, ал ... бір ... ... ішінде тұратын орыс патшалығы өзінің жымысқы саясатында тың қарқын
қосуға ұмтылған болатын Ал діні бір Орта Азия ... ... ... ... елі де ... ... ... түрлі саяси әдістерге
көшуге сыңай таныта бастаған болатын.
Қазақ-жоңғар жанжалының бастауы әріден ... ... Бұл екі ... әр ... ... ... жоқ. ... қосқан көрші
болғандықтан ара-кідік құдалықтың жолын жасап, ауық-ауық ... ... ... ... өмір ... ... да ... Және де екі ел
арасындағы текетіресте біреуінің жеңісімен аяқталып отырмаған. Бірде
біреуінің ... ... ... ал енді бірде екіншісі жеңіс тойын ... Екі ... ... ... бізге жеткен мағлұматтарды
саралап қарайтын болсақ, екі ел арасындағы ... ... ... ... және ... ... ... өте үлкен текетіреске, бітпес
жаулыққа ұласқанын көреміз. Жалпы “жоңғар” деген сөз ... ... ... ... ... ... мағына береді. Бұл батыс Монғолияны мекен еткен
тайпалардың атауы. Ойрат ... ... ... ... XІІІ ... Кезінде осы ойрат тайпалары Шыңғыс ханның әскерінің құрамына
кіріп, оның сол ... ... ... ... сөзі осы ... бастап
тарих сахнасына шығады. Әрине оларды барлығы дерлік ... ... ... ... ... атпен белгілі болатын. Ал қытайлықтар
оларды “элюттар” деген көрінеді.
XІV ғасырда бірнеше монғол тайпалары “ойрат одағының” құрамына ... Бұл ... ... батыс монғолдық - торғауыт, ... ... ... ... Ал ... ... XVІІ ғасырдың бірінші
жартысында өмірге келеді.
Жоңғар хандығының нақты өмірге келуін ғылымда 1635 жыл деп ... ... ... ... Қара-Құл тайшының баласы Батыр қонтайшы келеді. Бұл
қазақ-жоңғар кикілжіңінің жаңа ... ... ... ... ... ... қазақ-жоңғар арасындағы талас-тартыс бір ... ... ие ... еді. Батыр қонтайшының қазақ еліне деген
көз алартуы ... ... ... әбден айқын, тіс ... ... ... ... ... ... еліне бірнеше ... ... Оның ... 1635 жылы болды.[2.271б.]. ... ... ... оның соңы ... аяқталғандығы туралы толық
дерек жоқ. Бірақ та оның аяғы жоңғарлардың ... ... ... Осы 1635 жылдары басталған жоңғар шабуылы кейін де жалғасып
отырған. 1640 жылғы Батырдың қалың ... ... ... 30 мың ... ... ... ... Жалаңтөске “Аталық” атағы осы
жоңғарлармен ұрыста ... ... үшін ... ... ... ... ... бір жойқын соғыс 1643 жылы болды. Батыр бұл ... ... ... ... ... мен ... арасындағы бұл шайқас аңызға
сүйенсек жоңғар Алатауындағы Орбұлақ деген ... ... ... ... қара құрым жоңғар қолына Жәңгірдің арқасында қазақ қолы ... ... ... Неге ... ... ... ... 600 қарулы атты
әскер ғана болған[Сонда.433б.] және де олардың арасында Ағынтай, ... ... ... соғысқан болатын. Бұл оқиғаны тарихшы
Ә.Хасенов қазақ ... ... ... ... ... ... ерлік беттері ретінде бағалайды. Батыр қазақтардан әбүйірі айрандай
төгілген бұл ... ... ... ... 1646 жылы ... ... жасайды[4.52 б.]. Осы соғыстан кейін ... пен ... ... ... бейбітшілік орнағандай болады. Бірақ бұл ... 1652 жылы ол ... ... ... ... ... Бұл жолы Батыр
қазақтарды жеңген, бірақ бұл оның қазақтарды ақырғы рет ... еді. ... ... бір жыл өткен соң олқайтыс болады. Оның орнын баласы Сеңген
басады. Көп ұзамай ол да ел ішіндегі ... ... ... ... ... ... Қалдан-Бошақты ел тізгінін ұстайды. Қалдан Бошақтының тұсында
Қазақстанның оңтүстік аумағындағы ... ... ... ... ұшырайды. Әйтеке бидің Қалдан-Бошақтымен жекпе-жекке шығып сөз
сайыстыратын тұсы да осы кез.
Бірде қазақ елі онымен бітімге келуге ниет ... елші де ... ... ... ... ... елшілігінің құрамында қазақтың атақты
билерінің бірі Қазыбек те болып елшіліктен ... ... ... дауысыты”
атанып қайтады. Осы сапарында Қазыбек би қалмақ қонтайшысына былай деген
екен: “Біз қазақ… мал баққан елміз… ... ... жай ... ... ... ... деп, жеріміздің шетін жау баспасын ... үкі ... ... Еш ... басынбаған елміщ, басымыздан сөз
асырмаған елміз. Досымызды сақтай білген елміз, дәм-тұзымызды ақтай ... ... ұл ... құл боламын деп тумайды. ұл мен қызды қаматып отыра
алмайтын елміз. Сен ... де, біз ... ... келгенбіз. Екі еліктің
лағын, теліткелі келгенбіз. Сен қабылан да, біз ... ... ... сары ... ... ... ... жөндеп бітім
айт, бермесең тұратын жеріңді айт”.[5.3б.]. Міне, Қазыбектің сөзінен сол
кездегі қазақ ... ... ... асқақ болғандығын көруге
болады және жоңғармен арадағы қарым-қатынас та қандай бағыт ... ... ... ... ... ... ашып салып отыр.
Ал жоңғарлар XVІІ ғасырдың соңына таман қазақ елі үшін шынайы қауіптің
көзіне айналды. Ол туралы В.А. ... ... ... ... 1690г. ... новой полосе вооруженных столкновений между ... ... ... с ... времени Джунгария стала представлять главную
опасность, угрожающую ... и ... ... ... Бұған билік басына Сыбан Раптанның ... отқа ... әсер ... Сыбан Раптанның қазақ даласына бұлай шүйлігуінің бір
себебін белгілі тарихшы С.Асфендияров қытайлардың ығыстыруымен ... ... ... ... өзінің қазақтарға жасап жатқан шабуылын Қытай
императорына жазған хатында былай деп ... “1) Что ... ... ... с ... ... 2) что прежде сего сын хана хазацкого Текея
(т.е. Тауке) был в ... у ... и ... отослан к Далай ламе; 3)
Что потом Текей просил его, Цеван Раптан о сыне, ... ... от ... Ламы
освободил и к нему доставил. По просьбе сей он, Цеван Раптан, исполнил, и
сына к ... ... ... с ... но он в ... всех ... ... перерубил, и еще потом убил князя, а князеву жену с детьми и с
людьми, всего ста кибиток, увез к ... 4) что он, ... ... ... Цеван Раптана шурина,Аюки ханова сына на ... ... вез к ... ... в ... сестру свою, и 5) что перехватил к ... ... ... кон от ... ... ... ... назад в
Россию” [7.311б.]. Әрине бұл сынаққа сылтау іздеу болатын. Сыбан Раптанның
көксеген мақсаты - ... жері еді. Осы ... ол ... ... ... ... ... дүркін шабуылдар жасады. 1710-1716 ... ... ... ол ... ... ... ең ... 20 мыңнан
әскер аттандырды [8.15б.]. Мұншама ... ... ... ... те жетеді. Жоңғарлар 1717 жылы Аякөз
маңында ... 30 мың ... ... жеңді [9.78-79б]. мұның
барлығы алдағы болатын үлкен қырғын: “Ақтабан ... алқа ... ... ... ... ... алып көрші Ресеймен де қатынас бір ... деп ... ... Ресей қай заманда болмасын Қазақстанды
стратегиялық маңызы бар ел деп ... 1 Петр ... ... қақпа ретінде бағалады. оның заманындағы Ресейдің Қазақстанға
қатысты ұстанған саясаты былай еді: ... ... ... в этот ... ... в том, ... превратить казахские степи в прочный и
надежный ... и ... ... соединяющий ее со средней Азией и
другими Восточными государствами. И хотя это было лишь ... ... ... ... ІІІ и Ивана ІV, достаточно четко она стала
проявляться лишь с первой ... ... ... ресейдің түп мақсаты
қалайда болса Қазақстанды өзіне тәуелді ету болатын. Бұл бағыттағы ... ... әр ... ... ... ... етіп, қазақ
даласының географиялық, экономикалық деңгейін көрсететін әртүрлі ... ... Бұл ... жерінің жағдайын жақсы білген елді оңай ұтуға
болады деген құйтырқы саясатының көрінісі. одан әрі ... ... ... жолды бекіністер салу арқылы ... ... ... ... ... Тәуке хан ресеймен терезесі тең ел ретінде достық қарым-қатынаста
болғысы ... Ол осы ... ... ... ... ... жіберді. 1678
жылы Тобылғы Тәжім бастаған елшілікті ... Бұл ... екі ... ашық ... ... жандандыруды көздеді. Тәуке бұл
елшілікке үлкен үміт артқан көрінеді. Ол ... ... өз ... ... ... ... надежды на это посольство: оно ... ... ... ... и торговые связи. Поэтому он направил
вместе с посолбством много подарков для ... ... В то же ... сторонником укрепления русско-казахских связей, Тауке был против
превращения их в ... быть ... ... ... или даже
полуподданства”. [11.105б.]. тәуке хан қазақ жері ... ... ... ... ... тигізетін әсерін зор екендігін
болжай білген хан. Сондықтан да өзі жіберген елшілікке ... ... ... ... ... ... ... Тәуке жоғарыдағы аталған
мақсаттағы қатынастарды ... үшін 1689 ... аяғы – 1690 ... ... ... елшілікті қайта аттандырады. Бірақ бұл елшілік те
нәтижелерге қол жеткізеді деп айта қою қиын. Не ... да ... ... ... одан ... жалғастырып, 1690 жылы Тобылғы сый-сыяпатын
артқан Қабайды екі ел арасындағы дәнекерлікке жібереді. Елшілік ... ... ... өте ... ... ... жеткізеді. Осы
уақыттарда бұлармен қатар сары және Келдей басқарған елшіліктер де өзара
келісімдер жүргізіп ... ... ... орыс әкімшілік басшылары
жасақтарының шабуылына ... ... ... ... ... Екі ... ... тың серпін беру үшін және Келдейді босатуды сұрап,
Тайқоңыр Құлтабайды ... ... ... ... ... жерге тастамай Келдейді еліне қайтарады. Ол бастаған елшілерге
А.Неприпасов, Трошин; ... ... ... Осы ... ... ... Түрік сұлтаны мен Қызылбас шаһынан кем еместігін
тілге тиек етіп, орыс елшілеріне қазақтармен тең ... ... ... ... ... кейіп білдіреді. Тәуке тұсындағы екі ел
арасындағы ... ... ... ... ... қолайсыздықтар әсер
еткендей. Шекарадауының үлкен жанжалға ұласпау себебі: ... ... ... бос еместігі – біреуінің Швециямен, енді біреуінің ... ... ... ... болатын. Міне, көріп
отырғанымыздай ресеймен де екі ... ... ... ... ... ... қарамастан өте салқын болды. 1686-1693 жылдар аралығында
Ресейге бес елшілік ... ... көбі ... ... жете алмай
нәтижесіз қайтады.
Сыртқы саяси жағдайдың қазақ хандығы үшін өте ... ... ... ... Орта Азия ... достық, татулатықта болуға
ұмтылады. Тәуке таққа отыра салысымен ел ... ... ... ... ... ... елдің тәуелсіздігінің баяндылығы үшін
үлкен еңбек етеді. Оның жүргізген ... ... ...... пен ... ... еді. Ойын ... асыру үшін Тәуке
жанына руға беделді би, ... ... ... ақыл-кеңес құра
отырып, реформалық қадамдарын жүзеге асырады. Бұл жолдаол, біріншіден, ... ... ... үшін ... ... ... бар күшін салады. Әр
рудың ... ... ... ... ... ... ... жерін пайдаланбауды қатаң қадағалауға алады. ... ... ... дауларды шешуді билер кеңесінің құзырына береді. Өзіне ... ... ... билердің көмегімен бір жүйеге түсіріп,
реформалайды. Шын ... ... ... ... ... - қазақ еліндегі “қой
үстіне бозторғай жұмыртқалаған” кезең. Бұл Тәукенің көрегендік саясаты мен
қазақтың сол ... ... ... ... ... ... мүмкін болған, қазақ елінің кемелдену дәуірі еді. Ол ... ... ... пен С.Созақбаев: /кейінгі - Өзбекұлы
Б.Қ/. “Асқан көрегендігінің ... ... ... ұлы ... ... орта ... Қаз ... Қазыбекті, кіші жүзден Әйтекені кеңесшілер
ретінде үлкен реформаторлық қызметке өте ... ... ... ... Бұл ... ... мен ... билердің ой-иірімдерінің астастығын
дәлелдеп көрсетті.
Бұл уақытта қазақ хандығы монархия мен аристократиялық республиканың
элементтерінен тұратын ... ... ... ... ... ... құрылым болды.[14.16б.]. Енді дәл осы кезенде
билер ... ерте ... ... ... ... сот ... ... тарихи тәжірибесін бойына сіңірген, қоғам өміріндегі өте
тиімді, оның барлық талап-тілектерін қанағаттандыруға ... ... ... ... ... ... ... әрине ғұн, үйсін,
т.б. дәуірлерінен бастау алып, кейінгі ... ... игі ... ... ... ... өте зор. Осы ... қазақ
билерінің қоғам өмірінде, саяси жүйеде алатын орнын академик ... ... ... ата-дәстүрін, саяси мәдениетін, дала
заңын, ... ... ... ... шешендік өнерін игерген еліміздің
атақты билері халық санасын қалыптастыруға үлес қосқан кемеңгер ... ... ... ... ... уақыттағы елдегі қадыптасқан саяси-әлеуметтік
жағдай қазақ ... үшін ... ... ... шешуді алға тартты:
1) елді сыртқы жаудан қорғау, елдігімізді сақтап қалу;
2) ел ... ... ... ... оны ... ... біртұтастығы, мызғымастығы деген идеологиямен қабыстыру;
3) мемлекеттік құрылымдардағы дамуды тежейтін ... ... ... ... мәдени гүлденуін қамтамасыз ету.
Бұл міндеттерді шешу ауыртпалығы сол кездегі халыққа етене жақын топ –
билерге түсті. ... да осы ... ... ... ... ... тағы басқа қоғам қайраткерлері өздерінің саяси-құқықтық
көзқарастарында, ... ... ... ел ... ... ... ой тұжырымдарға басымдық беріп, бұл саладағы
жалпы ұлттық концепцияны жасауға ұмтылды. Бұл сол ... ... ... анықтаушы бағытына айналды. Екіншіден, саол уақытқа дейінгі
елді билеудің дәстүрлі ... ... ... ... оның елдің біртұтастығына сызат түсірерлік күшке айналып
бара ... ... ... тобы ... ханмен, басқа да қоғам
қайраткерлерімен біріге отырып, мемлекеттің ... ... ... ... ұмтылды. Үшіншіден, елде ... ... ... ... оны ... ... құнды пікірлерін,
ұсыныстарын айтып, жұйелеуге қатысты.
Міне, осындай қазақтың қоғамдық-саяси және құқықтық ... ... үлес ... ... ұлы ... әрі ... биінің бірі – Бұқар
Қалқаманұлы болатын.
Енді осы кезендегі қазақ ... ... ... ... тоқталып өтейік. Бұл тұста мемлекет басында хан ... ... ... ... ... ... өлім ... кесу
немесе кешірім жасау құқықтарына ие. Хан өзге мемлекеттермен келіссөздер
жүргізіп, соғыс пен бейбітшілік ... ... Хан ... ... Яғни ... ... ... бар екендігінің маңызды
көрсеткіші хандарды сайлау институты болатын немесе, дәлірек ... ... ... ... ... ... Шығыс төрелерінің билігін
бекітудің заңдылық іс-жосығы еді. Тарихтан белгілісі – ең ... ... Хан ... оны ақ ... ... ... ... ететін.
Шын мәнінде қазақтардың ортағасырлық қоғамында сол кездің өзінде-ақ
билікті ... ... ... қалыптасқан болатын. Хан билігі институты
өзінің монархиялық табиғатына ... ... ... ... ... ... биліктің, ерекшелігі билік иелерінің тағайындалуы
мен сайлануынан ... ... ... яғни ... лауазымды,
еңбегі сіңген құрметті атақ екендігіне еді. Сайланған Ханды ақ ... ... ... ... сот-әкімшілік, әскери-саяси және дипломатиялық
қызметке мерзімі шектелмеген рұқсат беру салт жорасы тек ... ... ғана ... ... Бұл ... сондай-ақ қазіргі заманда
кеңінен таралып отырған ірку мен ... әсер ... ... билік өкілдігін
тежеу түрінде де байқалған. Хандар ақырғы шешімді ... заң ... ... ... ал іс ... ол Хан ... әр түрлі мемлекеттік
мәселелерді талқылау кезінде ... ... ... ... ... ... ... қатардағы адамдардың мүддесін халық ортасынан шыққан билер
қолдап отырған. Биліктің ... ... ... ... ... ... ... ресурстарын өзінен өзі ұдайы қайталанып
тұруы жүзеге асып отырды, ал бұл ... ... ... ... ... деген төзімділігін арттырады. Міне, осы фактілердің барлығы
Қазақ мемлекетінің белгілі бір саяси ... мен ... ... ... ... Қазақ мемлекеті монархия мен
аристократиялық-демократиялық республиканың элементтерінен тұратын, ... ... ... ... ... ... ... Жыл сайын Хан мен бірге жалпы мемлекеттік мәселелерді шешуге
ру ақсақалдары мен билері, батырлар қатысатын ... ... ... рубасылары Елбасы жанынан Билер алқасын құрды. Мұнан басқа, жоғарғы
билікорганы құрамына аристократ-сұлтандар кеңесі мен ... ... ... ... жеке дара билік институты ретінде қызмет атқарған. ... ... ... ... ... атап ... ... жеке-жеке тоқталып өтейік.
Билер институты. Жалпы кеңесті үш жүзден халық сайлаған беделді ... ... ... алқасын үш жүздің төбебилері басқарған. Төбебиді әр жүз
өз ішінде сайлап, ... ... ... ... алқасының саяси институт
ретінде атқаратын ... ...... сот ... ... ... ... ішінде болатын дай-дамайларды шешу кіреді. Билер
алқасының мемлекеттегі Заң шығару процесіне тікелей ... бар. ... ... ұлы ... төбе биі – ... орта ... төбе биі -
Қазыбек, кіші жүздің төбе биі - Әйтеке билер құрастырған “Таңбалы ... ... шын ... ... ... ... ... Қазақтың
барлық билері өз абыройын, халық ... ... ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов өзінің “Сот
реформасы туралы жазбасынан: ... ... би ... беру ... ... ... ... және халыққа билік жүргізіп отырған
өкімет тарапынан бекітумен байланыстырылған емес. Қырғыздарда бұл құрметті
атақты тек ... ... ... сот ... қызметі терең білім
ғана беретін… Бидің маңызды беделге негізделген және бұл сот ... ... ... ... – деп жазады. Жекебастық және ұжымдық
құқықты бұзуға байланысты ... ... ... ... тетігі сол
қызметін және, сонымен қатар, әкімшілік билікті атқаратын Билер алқасы еді.
Демек, Билер алқасының екі ... ... бар, ... ... қызмет және
әлеуметтік-құқықтық қызмет. Саяси қызметі: билік құрылымының мүдделерінің,
ру-тайпалар басындағылар мен ... әр ... ... ... ... қызметі: азаматтық, мүліктік, жер мәселесі,
жайлау мен көші-қон жолдарын, су ... бөлу ... ... ... ... және ... ... дауларды шешу[3].
Жалпы билер институты әрқашан қазақ ... ... ... ... талап етіп отырғандығын тарих беттері көрсетеді.
Аристократ-сұлтандар кеңесі. ... бұл ... ... ... ... лауазымдар. Кеңесті үш жүз сияқты ірі үш
әкімшілік-территориялық бірліктердің басшылары, яғни Жүз ... Жүз ... әр жүз өз ... ... “ақ ... салып хан
көтерген”. Жүз басшылары мен басқа да сұлтандар Ұлы ханға яғни мемлекеттің
Елбасына бағынады. Олардың ... ... - ... өз құрамында, өз
ұлысында билік жүргізіп, мемлекеттің ортақ заңы бойынша тәртіп орнату.
Сонымен ... Жүз ... өз ... ... заң ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты жарлықтар шығаруына
құқы болған Бұл мәселелер бойынша Жүз басшысына сол жүздің төбебиі ... тобы мен ... ... ... болды. Құрылтайда бұл
кеңес саяси институтретінде мынадай негізгі 3 мәселені ... Өз ... ... ел ... өзін өзі ... ... ... дамыту;
3. Ынтымақты болу, Отанын,елдігін қорғау;
Батырлар кеңесі немесе Қорғаныс мәселелерін шешу коллегиясы. ... ... ... қорғаныс стратегиясын құру, Қазақ мемлекетінің
соғыс жүргізу тактикасын дамыту, мемлекет ... ... ... ... ... ... кеңес мүшелерін бүкіл қазақ руларынан
сайланған, батырлығымен, соғыс жүргізу өнерімен ... ... ... ... ... жалпы қарулы күштердің Бас қолбасшысы басқарған. Бұл
лауазымға иісі ... ... ... ... ... ... аты ... батыр сайланған. Айта кететін бір
мәселе – Бас ... ... әр ұрыс ... әр ... ... өткен жаңа батырдың сайлану мүмкіндігі. Яғни, Басқолбасшылық
лауазымы жеке бір ... ... ... ... ... әскері
батырлардың қаруланған қолынан құралады. Әрбір жүз, рудың әскери бөлімдерін
сол ру ... ... ... батыр басқарады. Олардың өз тулары, таңбалары
мен әскери ұрандары болады. ... ... ... ... аспан түстес ту
астында аттанады. XVІ ғасырдың аяғынан XVІІІ ғасырдың бірінші жартысына
дейінгі аралықта ... және ... ... Қазақ мемлекетінің саяси
орталығы болды. Осы қалаларда ханның тұрақты ордасы және халық кеңестері
институттары ... Сыр ... ... ... ... саяси-
әлеуметтік орталығы ғана емес, бүкіл қазақ даласының ... ... ... ... мемлекеттігі үшін стратегиялық маңызы бар объектілер болып
танылды. Сондықтан хандық кеңес мемлекеттің бұл шебінде үнемі ... ... ... ... ... атап ... ... мемлекетінің
Қарулы күштері әр түрлі рулардың қаруланған жасақтарын тұрған және олар
бейбіт ... ... ... ... отырған. Ал тұрақты әскер
қызметін төлеңгіттер ... яғни ... ұлан ... түрлі рулардың әбден
шыңдалған ер-жүрек жігіттерінен іріктелген жауынгерлер атқарды. Ұлттық ұлан
– төлеңгіттер жасағы ... ... ... ... ... Бұл ... Қазақ мемлекетінің тарихындаәдетте
импровизатор жыраулар атқарған. Жырау сонау көне ... ... ... рухани тірегі, ақылгөй ақсақалы, ретінде танылған, ел арасында өте
беделді адам ... ... ... жағынан қара халық арасында ... ... ... ... тарихи деректердәлелдейді. Бұл қызметтің ... ... ... ханның ордасында болуға тиісті де міндетті емес. ол
өз өмірін ел арасында өткізіп, кез ... ... ... ... ... ... ... оны Елбасыға жеткізіп отырған. Өзінің ... ... ... айтқан, ақыл-кеңес берген. Демек, жырау ордада
уәзір қызметін емес, тек ... ... ... және ол Хан ... ... емес еді. ... ... тарихи дамуының әр кезеңінде
Елбасшы кеңесшілері болған Асанқайғы, Қазтуған, Доспанбет, Шалкиз, Жиенбет,
Марғасқа, ... ... ... ... ірі тарихи тұлғалар өз тарихи
миссияларын орындап ... ... ... ... ... атақты Асанқайғы Сәбитұлы Қазақ хандығының негізін салушылардың
бірі Жәнібек ханға кеңесші болған. Осы ... ... ол ... ... ... да, ... маңызы бар “Жерұйық” идеясын ... Яғни ол: ... ... жұрттың бай-кедейі жоқ, бәрі тең,
барлығы шат-шадымен, бақытты өмір өткізеді”, - деп атап өткен. Бұл ... ... ... ... ... өте ... екендігін көреміз.
Яғни ханның кеңесшісі ... ... ... ... ... жалпымемлекеттік идеологияны насихаттаумен айналысқан. Соғыс
жағдайында қара халықты жауға ... ... ... ... ... ... бар ұрандар тастаған.
Міне, көріп отырғанымыздай, қазақтарға тән ... ... ... мен ... ... ... ... әр кезеңдерде
әр алуан нысанда, өте күрделі және бұралаңды ... ... асса ... ... ... алғанда, біртұтас тарихи процес болып
табылады. Қазақ халқының ата-тегі, ... ... ... ... тайпалық қауымға, ал сонан соң тайпалық одақтарға бірікті. Олардың
әлеуметтік және саяси дамуының ... ... ... ... ... сай күнкөрістің қазақтарға тән өмір ... мен ... ... ... ... сыртқы жаулардан қорғау
мүддесіне сәйкес анықталып отырады [6].
Ұлтымыздың ... ... ... келе ... мұра ... Оның дамуы дәстүр арнасын талап етеді. Сондықтан қазіргі мәдениет,
өркениет өрбуінің әрбір қадамы ескі мен жаңаның тарихи сабақтастық үйлесімі
арқылы ғана ... ... Осы ... ... жаңалық атаулыға сын
көзбен қарап, мәдениеттегі тарихи дәстүрден ... ... ... ... өзіміздің адамзат тарихында жеке мемлекетіміздің, мәдениетіміздің және
өзіндік ерекше өркениетіміздің ... ... ... қажет. Бұл,
бірінші кезекте, “қазақтарда мемлекет, ... ... ... емес ... ... ... ... қазіргі өмір сүріп жатқан
республикамыздың жоқтан ... ... ... Яғни ... ... Қазақ мемлекеттілігінің түбірі сонау ғасырлар қойнауында
жатқандығын көрсету, ... ... ... ... ... сезімін егу, өз халқына деген ықыласын ... ... ... ... ... ... пен ... қазақ мемлекетінің тарихы ықпал етуге тиіс.
1.2. Бұхар Қалқаманұлының өмірі және ортасы.
Бұхар жырау кім, қай ... туып ... ... өмір ... ... ... ... қай жерде қайтыс болған? Бұл жөнінде әр түрлі пікірлер баспа
бетін көріп келеді, ... ... ... де әр ... ... және
зерттеу жұмысының аздау болғандықтан және зерттеу жұмысының ... ... ... ... жөн көрдік.
Бұхар жырау ХҮІІ ғасырдың екінші жартысында Баянауыл өңіріндегі сулы,
нулы, табиғаты ерекше сұлу ... ... ... ... ... келесі ХҮІІІ
ғасырдың сексенінші жылдарында, жасы тоқсаннан асқан кезде қайтыс болғаны
байқалады.
Бұхар жыраудың ... ... ... ол ... ... ... Арқа
жұртшылығы үлкен қошаметпен оның өзі қалаған жеріне қойған екен. Ұрпақтары
құрмет ... ... ... бұл ... ... айтқанда қазіргі Қарағанды
облысы Ульянов ауданы ... ... ... ... ... ... орманды, гүлді шөбі мол, аса көрікті бұл мекен
қазіргі Баянауыл ауданы Октябрьдің 40 ... ... ... ... ... шақырымдық жерде. Ертеде бұл өңір Баянауыл әкімшілігіне
қараған.
Бұхар ... ... ... ұрпақтары ұмытпай басына әр кезде
белгі қойып ... ... бірі ... Зейнешев деген кісі ертеректе
бабасының қабірінің басына оның туған және қайтыс болған ... ... ... ... ... ... ... келе Алматының тұрғыны, соғыс
және ... ... Нағи ... ... кісі ... ақ темірге 1695-
1787 жыл деп ізгі ниетпен белгі соғып ... ... ... ... ... бұрыс екендігі жайында ... әрі ... ... ... жоқ. ... да ... ... туған
және өлген жылдары туралы деректер әр жерде әр қалай жазылып жүр. Мысалы,
Қазақ совет энциклопедиясының екінші ... ... ... 1668 жылы туып,
ұзақ ғұмыр жасап 1781 жылы қайтыс болғандығы ... ... ... мен ... әдеби энциклопедиясында 1693-1787 жылдар деп
көрсетілсе, кейбірр авторлар Абылай ханмен бір жылда (1781 ж.) ... ... ... ... ... ... ”Ей Абылай, Абылай” деп басталатын жырында
”менің жасым тоқсан үш, мұанан кейін сөз ... ... ... ауыр ... ... қарағанда тоқсан үш, тоқсан төрт Бұхар өмірінің шегі ... жері ... ... ... ... арғы ... ... екндігі Қазақ совет
энциклопедиясының 2- ... (532 бет) ... ... ... ... ... ... Мәмбет, Келбет, Келімбет бес ұл ... ... ... ... ... Ырысымбет туады. Жыраудың әкесі
Қалқаман батыр Тәуке ханның 90 мың қолын басқарған ... ... ... ... ... Жеке басының ерлігімен көзге түскен айтулы
батыр. Сүйегі павлодардан 90 км жерде, бүгінде ... ... ... атап кеткен Қалқаман поселкесінің жанында.
Бұхар жыраудың өз ... ... ... ... ... ... Осы ... өрбіген ұрпақтардың көпшілігі бігінде Қарағанды,
Павлодар, Ақмола, Аламты облыстарында ... ... ... ... ... ... ертеректе Есім
хан [1] өзбектің Тұрсын ханына шабуыл жасап ойсырата жеңіп, өзін өлтіріп,
оларға кеткен қазақтың 12 ... ... Осы ... ... ... Қанжығалы руынан шыққан Әлдеуін батырға Есім хан Түпкістан қаласын
билеуді тапсырады. Оның Қошқар және Ақша ... екі ұлы осы ... ... Бұл ... ... ... қатыстығы әкелі-балалы Әлдеуін, Ақша
батырлар тұсында Тәуке хан ордасында Баянауылдың Қаржас ... ... ... ... болуы еді. Қазақ совет энциклопедиясында ол ханның
беделді биі болғаны, асқан ... адам ... және ел ... ... ... ауыз сөзбен бітірген” [2]- Едіге деп дәріптелгендінгі айтылады. Осы
бидің қасында тұстасы және ағайыны ретінде Жолымбет, ... ... ... ... Жолымбет сөзге ұста болған деседі. Осы тұста Тәуке ханның
қасында орданың ... ... баба да ... Ол осы ... би, Айдабол
би, Толыбай сыншы, Қожаберген жырау, тағы да басқа Арқаның әйгілі билеріне
басшылық ... Оны ... ... кең ... ... ... ... сыншы кенжесі ем Қожаберген,
Бата алғам Әнет пенен Әз-Тәукеден.
Күйзелген ел жағдайын көзбен көріп,
Өзегім өртенген соң айттым өлең.
Тағы бір жазба деректер Арғын ... ... ... руының бір
бұтағы Қаржас елі сол аласапыран ... ... ... ... ... ... ... айтылады. Осы арадан Шоқан Уәлихановтың нағашысы
Мұса Шормановтың үшінші атасы Сәтидің ... 1729 жылы ... ... ... өңіріне көшіп келгені туралы деректер ... ... ... ... ие ... ел ... кең тараған.
Бұл ұлы жыраудың Түркістан, Бұхар өңірінде болу тарихына байланысты.
Ал Бұхардың өскен ортасы мен өмірбаянына келсек, халық ... екі ... бар. ... ... ... көрген, хат танып, сөз ұққан қарттардың
айтуы бойынша, жоғарыда көрсетілгендей ұлы ... ... ... деген жерде туғандығы, балалық, жастық шағы Ходжент, Бұхара,
Түркістан маңында өткендігі байқалады. Мұны жыраудың ... да ... осы ... ... ... және ... жиен болып келетін Дихан
Әбілев те қуаттайды. Екіншісі, ұлы жыраудың аты ... ... ... туған шығар деген жорамал. Бұл да негіссіз болмауы мүмкін,
сондықтан ол да ... ... ... ... Негізінде жас күнінен
Бұхара, Самарқанд медреселерінде оқып, осы өңірде өскендіктен Бұхар ... ел ... ... ... кеткен деседі. Осындай ел аузындағы
деректерге сүйенсек бұл ... де ... ... Ол ... ... ... Қожаберген жырау былай дейді.
Шәкіртім Сүйіндікте Бұхар жыршы,
Бұл Бұхар өзі ақын, өзі сыншы.
Бұхаржан қарап жатпас ... ... оның ... ... түрші!
Бұхаржан биялғы жыл отыз жаста,
Атағы ақын болып, ... ... ... ... ... ... соң ауыр бейнет қайтсын басқа.
Осы сөздерден екі жыраудың арасында ұстаздық шәкірттіктен де басқа
тілегі бір достық, ізгі ниет ... ... ... ... екі әйел ... Бәйбішесі орданың
биінің бірі Сүйіндік руына жататын жыраудың ұлы әкесі ... ... ... ... ... қызы ... сұлу екн. Ол осы бәйбішесінен 20 ұл
көрген. Ұлының ең үлкені ... ең ... ... жүз ... асылтектен
Анамның шыққан аты Сүйіндіктен.
Жиырма ұлдың Көкжал туған сүт Кенжесі-ем
Тұңғыш қыз Айдаболдың Ақбілектен
Анамның шыққан жері Сүйіндіктен деп ... ... ... ... ... ... ... және түрікмен, Еділ
қалмақтарымен болған ... ... ... ... ... ... ... батыр мен Бөкенбай жөнінде Қожаберген, Дәстем тарихи хисса жазған
екен. Онда ... ... ... ... ... ... ... жаудан қорғап тұр
Келгенінше шамасы.
Айтылып отырған оқиғалар Бұхар жыраудың, осы ... ... ... ертеден араласқанының дәлелі. Енді ұлы жыраудың Бұхар аталуы
жөнінде ел аузындағы болжамға тоқталайық.
Әр заманның өзіне сай салт-дәстүрі ... ... ... ... жасы ... әрі ... адамнан бата алу салты болған. Қожаберген
жыраудың Әнет баба мен Тәукеден бата ... ... ... ... ... Қожаберген жырау да бата берген екен. Сүйіндік елінің ... ... ... ... баласына Қожабергеннен бата сұрайды. Ол бата бере
отырып балаға Шоң ... ат ... Шоң [3] ... ... ... ... Осындай ауызша деректің бірінде сөзге епті, еті тірі Жолымбет Бұхар
медресесінде Қожабергеннен дәріс алып жүрген жас ... Әнет ... ... Ақша батыр деп те айтады) бата сұрайды. Сонда Әнет баба
қолын жайып ... ... ... ... ... ... болсын,
Дауысың сұңқар болсын,
Ісіңе халқың іңкәр болсын.
Азан шақыртып қойған аты бүгінде беймәлім болып кеткен, ... ... ... ... ... ... Қожабергеннің Самарқанд, Бұхарада дәріс беруіне тоқталсақ, әкесі
Толыбай сыншы өзінің туған нағашылары әйгілі Жалаңтөс батырдың ... ... ... мен ... ... ... ... Осы Әнет баба-Тәуке хан заманында, қазақ арасына жаңа дәстүр,
балаларын оқытудәстүрі пайда болғанға ... Сол ... ... ... талапты азаматтар бір шама болған сияқты. көзі ашық көкірегі ояу
азаммматр кейінгіге ұланғайыр жазбе деректер ... ... ... сал, ... ... ... балалары, Шоң би, Әнет баба балалары тағы
басқалары. Осы дәстүр кейіннен Саққұлақ, Байдалы, Мәшһүр ... ... ... келген. Бөгенбай балалары Тұраналы, Тұрымбет, Бапаң би,
Саққұлақ би, ... ... ... ... бабасынан бастап болған
оқиғаларды қағазға маржандай тізіп жазып отырған. ... қилы ... ... алып ... ... бар. оларда қазақ тарихынан, оның
ішінде Бұхар ... ... ... көп ... бар. Семьялық архив
жүргізетін мәдениетті ... ... кем ... Сол ... ... мен ... батыр жөнінде мынандай деректер бар. Тәуке хан 1710 жылы
Қарақұмдағы үш жүздің ... ... ... ... ... бас ... ... болуға Қожаберген батырдың ұсынысы бойынша жас батыр Бөгенбай
Ақша ұлын ... Осы ... істі ... ... ... арнаған
”Ұстазым” деген жырында былай дейді:
Толыбай сыншы баласы,
Үш жүздің бастап әскерін.
Қазақтың болған ағасы,
Қожаберген ... ... ... ... ... ... берген ардагер.
Бұхар жыраудың өмірін, жырауға қатысты бар тарихи оқиғаларды,ел
аузынан алғаш жинаған ғұлама ... ... ... ... ... ... жыл
білім жолында Орта Азия қалаларында оқып, еліне қайтқаннан ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп 1905 жылдары өзінің байырғы
мекені Ақбеттаудан көшіп, Ақкелін –Далбаға барған. Содан кейін үш жыл бойы
Бұхар ... ... ... ... бар ... ... ел аузында
сақталған сөздерін жинаған. Сөйтіп зерттеу жұмысын бір ... ... ... жылы ... ... екен. ”Бұхарекең өз уақытында сөйлеген сөзі ... мың есе көп ... ... ... жеткен тек тамтығы ғана. Біреуден біреу
ауызша айтумен ұғынып, жаттап алып, есте ... ... деп ... Мәшһүр
Жүсіп.
Бұхар жыраудың балалық шағы, орта жасқа дйінгі өмір ... ... ... ... ... шежіредей сөздерінен байқайтынымыз-жыраудың
тілге шешендігімен, парасаттылығымен ел арасындағы дау-жанжалға араласып,
әділдік қазылық етіп со Бұхара ... ... ерте ... ... оның тым ерте ... ... хан тұсында-ақ хан төңірігіндегі
ықпалды билердің бірі болғандығын білеміз”,[4]- деп жазады ... ... ... Сөз ... өрен ... ... ... ханның ел
басқару ісінде сенімді адамы болған. Ол ... өзі ... ... ... былай дейді:
Бұлбұл құстай сайрадың,
Тоты көрсең жайнадың,
Көріктей басқан күпілдеп,
Көмекейің бүлкілдеп
Сөйлер сөзден таймадың
Тәукенің болып жаршысы
Халқыңның болып ... ... ... ... ... ... жасы ... үлкен Қаз дауысты Қазыбекпен,
Төле, Әйтеке сияқты саңылақтармен жолығысады. Олармен бірге қазақтың тұңғыш
праволық мөлшерінің жиынтығы саналатын ... орыс ... ... ... деп ... еңбекті жасауға қатысады. Бұл тұс қазақ елінің
кемелденіп, босағасының беки бастаған кезі ... ... осы ... ... ... семь ... всякого киргиз-кайсака (казаха) несколько
вызывающегося духом над толпами буйных соотечественников ... ... и ... Это ... это Дракон Орд Казачьих”, -деп
тамсана ... ... ... ”Жетйі жарғы” атты көлемді дастанында былай деген
жолдар бар:
Шығайдан соң орнында тәуке қалды
Кезінде Әз Тәуке деп атақ алды.
Қазыбек, ... ... ... ... ... ... заң ... даланың философияға толы, еленіп-екшеліп, халықтың ... ... ... ... ... заңы” деген атпен
әлемге белгілі болды Сол тәукені жырау даусы ... ... ... ... паш еткен. Алайда Тәуке ханнан кейінгі билік құрған қазақ хандарымен
Бұхар жырау ортақ тіл ... ... ... ... ... те ... бір ... көріп жүргенде өзінің тұстасы Үмбетей жырау сәлем
беруге жолдасымен келе қалады. Қонағын ... дәм таба ... ... ... ... бұрылып, сөзін жыраудың өзіне арнап ойын-шынын
араластырып ... ... ... сай ... ... өте алмассың,
Жастан шыққан жүйрікке, жете алмассың,
Дүниенің жүзінде осы қиын,
Жаман деп өз үйіңнен кете алмассың…
Жырау ғасырлар бойы ... өзі ... ... ауыз ... мол
қазынасынасын бойына сіңірген, бояуын жоғалтпай жыр-толғауына арқау етіп,
әрі жалғастырған классик, әдебиетіміздің ... ... ... ... ... жас өмір ... ... пікірді оның мына
өлең жолдарынан аңғаруға болатындай:
Сексен деген сор ... ... неме екн ... бес ... ... қара ... ... сөзді алар…
Тоқсан бес деген тор екен,
Дәйім жаның қор екен.
Қарғиын десең екі жағы ор ... бойы жар ... ... ... жоқ ... көл екен,
Ел қонбайтын шөл екен,
Келмейтұғын неме екен,-
деп ұзақ теңеулермен аяқтайды Бұдан жыраудың ... ... ... ... ... бес жастан кәрілік азабын тартып ... ... ... ... осы тұстағы анық жасы тоқсан бес, ... деп ... ... ... ”Тоқсан бес деген тор екен, дәйім жаның
қор екен” деп өзінің жасын айтып тұрғаны ... ... ... келтірмесе
керек. Бұған біз жоғарыда келтірген оның ... және ... ... ... бола ... Дегенмен ел арасында айтылып жүрген ауызша
деректерде Бұхар жыраудың ... ... ... жүз он үш ... ... ... жыр шумақтары кездесіп отырады. Соның бірінде 110 ... ... ... ... ... ... көрікі, таулы жерді мекен
еткен Тәйгелтір ... би ... ... бағыпты деген аңыз бар. Ол қыс
болса арнайы соғым соғып, ... ... ... жаз ... ... ... тұздықты дәмдісін беріп отырған деседі. Сөйтіп атақты би өз
халқының қамын ойлап, дүние мүлік ... ел үшін бар ... ... ... жырауды әбден қартайып, қалжыраған шағында қадірлеп күтіпті деген
қауесет те бар.Арқадағы қалың жұрт тұғырдан ... ... ... ... ... ... ... кішілі маңызы бар мәселелерді көбінесе жыраудың
батасымен шешіп отырған. Қандай да болмасын жаңа бастама ... ... ... ... жолдама алып отырған екен деседі бүгінгі жұр. ... ... ... ... ... ... жас шамасы бір жүз он үш екен деп
тұспалаушылардың кейбіреулері біздің ... да ... ... мысалы,
Баянауылдағы қазіргі 21-ші партсъезд атындағы совхоздың тұрғыны жасы жүзге
тақап қайтыс болған зиялы қария Мажкен Ержанов, ... ... ... ... ... ... ... Бұхар жырау 113 жасқа ... ... ... ... ... Егер осы ел ... ... өзінің
тікелей үрім ьұтақтарының атап жүрген жас ... ... ... ... ... Бұхардың нешеге келіп қайтыс бролғаны
айқындала түседі, яғни Бұхардың жасы 113-114-ке ... ... ... де ... ... ... іздеу керек болар, дегенмен осы шындыққа
жақын болуға тиіс.
Кәрілік жеңіп, қозғалмай жатып қалған Бұхар жыраудың көңілін сұрауға
қазақтың кең ... ... би, ... ... ... оның ақтық
дәміне дейін, ат тұяғын суытпаған. Сол ... ... ... қоштасу сөздері
кейінгіге арналған өсиет әңгімелері қағаз бетін ... ... ... ... ... ұмыт ... жыраудың кәрілік пен дерт жеңіп, о дүниеге бет бұрғанын ... игі ... ... ... ... ... жөнінде сөз қозғаған
екен. Сонда жырау ұзақ толғағағн ... Сол ... ... өзінің
кіндік қаны тамған жері Баянауыл өңіріндегі Шалқар мекені ... ... ... ... ... ... ... аруақты Абылайды айта келіп, соңғы
тұрағына туған жерін қалапты деседі.
Сілтеме
1. Қазақ елі Есім хан тұсында Бұхар ... ... шарт ... ... ... қаласы атрабымен қоса 200 жыл бойы қазақ
хандарының билігінде болды. Есім хан ... ... ... ... ... ... күш ... Қазақ совет
энциклопедиясында Есім хан (1598-1645) шығай ... ... ... ханы деп ... Соғыста айрықша көзге түскені үшін
Еңсегей бойлы ер Есім деп ... ... хан ... ... отырады.
2. Қазақ солвет энциклопедиясы, 4-том, 201 бет.
3. ... ... атты ... ... ... Шәкен Аймановтың
төртінші атасы.
4. ”Бес ғасыр жырлайды”, Алматы, 1984, 1- том, 91 бет.
5. Левшин А.И. ... ... 2- том, 23 ... ... ... ханның кеңесшісі
Бұхар жыраудың қоғамдық-саяси қызметінің негізгі өзегін сол кезеңдегі
қазақ қоғамында билік құрған хандарға ... ... ... ... ... ... ... бірнеше хандардың алдын көрген тұлға.
Бұхардың хан кеңесшісі ... ... тұсы ... хан ... келеді.
Абылай хан өзінің құрған мемлекеттік саястында әулие жыраудың айтқан
ақыл-кеңсіне құлақ асып, оны өз ісіне арқау етіп ... ... ... ... ... дейді: ”Осы орайда , ... ... ... сол кездің саяси-әлеуметтік жағдайымен шеңдестіріп зер ... хан ... ... ... ... сол ... нұсқауларды
жүзеге асырушыболғандығын байқар едік. Тіптен, Бұхар поэзиясындағы көреген
нұсқауларды орындап үлгере алмай ... ... ... ... ... өзі ... ... өнер деңгейіндегі өмір салтын
түсініп оған бас июінде болса ... ... ... ... болған Е.И. Пугачев көтерілісінің дүбірі
қазақ даласына соқпай өтпейді. ... ... ... 1774 ... ... ... ... Итқұл Ораев арқылы Абылайға хат жолдап, көмек
сұрайды және сол көмегі үшін ... ... ... қарамағына беретінін
айтады. Бұған бұрылмаған ханға Магнитный ... ... ... ... Шүкір Оразовтарды екі рет хат жазып жұмсайды. Осыдан ... ... мен ... қол ... Ново-Ишим линиясы деп аталатын
жердегі бірнеше бекіністі ... ... ... ... ... тұтқын адамдарды өзіне қалдыруын сұрап, Е.Пугачевке елші жібереді.
Бұл өтінішін Е.Пугачев қабыл алады. Е.Пугачевтың дарынды ... ... ... қазақ әскері Голицын басқарған патша әскерімен
қиян-кескі ... ... ... Болған шайқастарда шамамен алты мыңдай
қазақ сарбаздары қатысты деседі [6]. Осы қанды оқиғаларды ... ... ... ... граф П.И.Панинға жазған баяндамасында көрсетеді.
Сол бір ауыр кезеңдерде Бұхар жырау Абылайға ақыл-кеңес беріп, оған
зор ықпал ... ... ... ... ... ... ... Россияның
қазақ даласын отраландыру саясатының барысында Абылай хан орыстарды қазақ
даласына қайткен күнде де жуытпау жағын ойлайды, ал ... ... ... ... ... қайрап келгендерін қырып тастаймын деп кіжінеді. Міне,
осныдай ... хан мен ... жер үшін жан ... ... ... Бұл
жағдайда қазақ хандығында Россия сияқты ... ... ... ... ... жоқ ... Бұхар жырау дұрыс түсінеді. ... ... ... ... ... ұшырайтынын, тіпті тарих бетінен жоғаліп
кету қаупін қатты ескертеді. Осы жерде Бұхар жыраудың Абылай мен Бөгенбайға
қарсы ... ... Бұл ... жырларында мынадай көрініс берген:
Ал тілімді алмасаң,
Ай Абылай, Абылай,
Сен мен көргенде,
Тұрымтайдай ұл едің,
Түркістанда жүр ... ... ... тұр ... ... ... Төле билердің,
Түйесін баққан құл едің.
Уа, сенқанжығалы Бөгенбай,
Тақымы кетпе ұры едің.
Түн қатып және жүр едің,
Қабанбайдан бұрын найзаңды,
Қай жерде ... ... ... ... бек ... ... құл ... тегін сұрасаң,
Арқар ұранды жат едің,-
дей келіп,
Өкпеңменен қабынба,
Өтіңменен жарылма,
Орыспенен соғысып,
Басына мұнша көтерген,
Жұртыңа жаулық ... ... ұзақ ... ... ... иә ... ... шешіп
тұрған осы екі адамды қазбалай, кеміте, жұрт ... ... ... ... ащы ... ... ... айлакер дипломат Россия мен Қытай секілді екі
жағындағы екі алып ... ... ... деп ... арқа ... ... ... күрес ұйымдастырмақшы болады. Елімізді қайтіп
сақтап қаламыз деп Абылай хан мен оның орда бас сардары ... ... осы еді. ... ... бір ... ... екіге бөліп қазақтың
маңдайына біткен бірі үлкен, бірі жаса қос ... ... мен ... күштірек болған, қайсысын Абылай көбірек сыйлаған деп ... ... ... ... ... ... тер ... жүрген
азаматтарға таң қаласың. Дерекке жүгінсек қазақ тарихында екеуінің орны
ерекше ... ... де ... ... бұрын қайтыс болған . Ол ... ... ... қазақты атақты жырау билері, дәстүр бойынша халық
алдында оларға баға ... және ... қай ... жерлеу туралы керектігін
ханның рұқсатымен шешкен.
Бұхар жырау да өзінің жырында бұл екеуіне ... баға ... ... тұлғасын бейнелеп, кейінгі ұрпаққа үлгі ете білген. Сонымен бірге дара
шыққан екі батыр бірімен-бірі ... ... бірі ... ... ... ... өзі ... ұрпаққа қандай өнеге десеңізші.
Осы ұлы бабамыздың жырынан Бөгенбаймен арасы жаман болған деуге бола
ма? Әрине, болмайды. Әр уақытта ел ... ... ... олардың
бірге болағанын тарих біледі. Мұны жыраудың ... ... ... ... болғандағы жырығ Бөгенбай өлімін тоқсаннан асқан жыраудың
қатты толғаныспен ... ... ... ... қамал қорғаны,-
деп егілгені кейінгі ұрпаққа өсиет айтып кеткен бағасы екені мәлім.
Бұхар қиын ... өтер ... елді ... ... ойлы, саясаткер,
білімді, адам керек екенін ұққан. Ол халықты бүтіндікке, бірлікке шақырып,
сыртқы дұшпанға мемлекет айбарын көрсетумен бірге ... ... ... ... ... ... Абылай осындай тар заманда халық
алдында абыройының ... биік ... ... Өзі ... ... оның мәртебелі саяси қайраткер ретіндегі бейнесін , тұлғасын жасап
отырған. Ханның маңайына ... ... ... би, сөз ... ... жыршы, ақын халық қамқоршыларының жиналуына себепші болған.
Бұхар жырау есікте жүрген Сабалақты ... ... ... елден бұрын қалтқысыз таныған. Аумалы, төкпелі ... көз ... Ел ... ос ыорайда көп тараған естелік сөздер бар,
бірақ қазір де басқа адамдардың ... ... әр ... ... ... соның біріне тоқталып өтейік. Белгілі жазушы Ілияс Есенберлин
өзінің ... [7] атты ... осы ... бір ... Бірде Бұхар жырау мен Әбілхайыр хан серіктерінен көз ... ... ... жеке ... ... ... кез ... Қос иелері сабалақ
(Әбілмансұр) және Ораз құл болып шығады. ”Жыраудың безек қаққан ұшқыр ойы
–елінің тағдырын ... алар жаңа ... ... шарқ ұратын. Негеекені
белгісіз, оның қиялы жанында шалқасынан түсіп, ... ... ... ... ... ... бөлек екн, ұл туса осындайлардан туар…- деді ... ... несі бар. Асыл ... ақыл ... ... қаптаған
Сәмеке, Барақ, Әбілқайырлар бұған жол берер емес? Кім біледі, алғырлық,
ерлік кейде өзіне-өзі жөн салатын кез ... ... ... қолтығынан көтеріп атына мінгізген Әбілмансұрдан:
-Үлкен түйешіні көре алмадым-ау. Ол қайда?- деп сұраған.
-Қайда екенін мен айтпайын, сіз ... ... деп ... ... ... ... Абылай ханның Бұхар жыраумен бірінші ... ... ... ... ... ханды толғауменен” дегендей ... ... ... ... ... ... пікіріне құлақ
түрумен болған. Кейін Бұхар жырау Абылайдың Баянауылдағы ... ... орта ... хан сайлануына Бөгенбай екеуі зор ықпал жасаған.
Осы тарихи ... ... ... ... өзі ... болмаса керек-ті.
Бұхар жырау халық басына күн туған ауыр заманда Абылайдың ... ел ... алып ... ... ... ... да ... болашақты болжағыш, айтқанын бүкіл елі екі етпейтін, халқы ... ... ... көрген. Қазақ халқының тарихындағы шоқтығы биік осы
екі тұлға өмірлерінің соңына дейін ... ... ... суытпаған.
Өзінің жырларында оны мақтау да, мадақтау да кездесіп ... ... жиыл ... ... ... ... жиылды,
Құм төбедей үйілді.
Бөліске олжа түссін деп,
Хан Абылай ... ... ... ... ... ... атандың,
Дүниеден шықпай мініңсіз,
Алтын тақтын үстінде,
Үш жүздің басын құрадың.
Жетім менен жесірге,
Ешбір жаман қылмадың.
Әдепті іске ... ... бар ма хан ... ... ... ... ... шыңына жетіп шыңдалған би,
жалынды жыр мен ... ұран ... ... ... хан ... ... екендігі осы Абылай тұсында айрықша ашықтана түскен. ... ... ... ... ... ... өткелінен өтер кездерінде сомдана және
биіктей түскен. Қазақтың қолын басқарған Бөгенбай батыр, Ер ... ... Баян ... ... ... қай-қайсысы
болмасын жырауды пір тұтқан. Жорықта бірге болуын ... ... ... ... ... ауыр тұсында жырау қолбасшының ерлігін ... ... ... ... отырған.
2.1 Мал-мүлік дауы
Қазақ қоғамында меншікке қатысты құқықтардың екі арнасын “малға” мен
“мүлікке” ... ... ... Сондықтан да бұл екеуі өзара жақындықта
болып келеді. Мал қазақ үшін күн ... ... ... Сол үшін де халықтың
едәуір бөлігі мал бағумен айналысқан. Кезендегі атақты ғалым П.Я. Бичурин
қазақ даласын ... ... ... етін жейді, сүтін ішеді, терісінен
киім киетін болған деген дерек ... ... ... ... сонау ескі күндерден келе жатқан ата кәсібі. Малды қазақтар өте
жоғары бағалаған. Бұл, әрине, көшпелі ... ... еді. ... ... жан ашуы ... Неге ... малды өсіріп, бағып-қағу машақатты
тірлік. Және де мал ... мен ... ... жақсаруы өте баяу
жүретін болған. Оны белгілі экономист-ғалым, С. Толыбековте ... ... и ... в ... ... происходило настолько
меддленно, что оно было почти не заметно ... ... ... ... Осыдан-ақ қазақ үшін малдың қандай қадірі болғандығын көре
беруге болады. Мал ... ... ... елдің жоғарыдағы мақал болған
сөзінің астарында қаншалықты мән ... ... ... ... ... ақша ... айырбас қызметін атқарған [157.103б].
Атамыз қазақ малды пір тұтып, ... ... Оның ... болады деп ұғынған. Бірақ та оның соңына түсіп ... ... ... ... ... ... деп ... мен береке, пәтуәні жоғары қоя
білген. Мал дауы дала елінде өте көп тараған даудың бірі. ... ... ... түсіне білген халық әубастан мал ұрлығын өршітпей тұсап ұстауға
тырысқан. ... ... ... ... ... атты ... өлім жазасына
кесілген [158.58б.]. Осы жерде тағы бір көңіл қоятын жәйт, сол кезеңдердегі
уахандар мен сәнбилер “ағамандарынан ... ең ... ... ... әркім
өзі бағып және дүние-мүлкінің қам-қаракетін өзі ... ... Бұл игі ... ... ... да өз ... тапқанын біз жақсы
білеміз. Ал үйсіндер болса мал шаруашылығына байланысты, одан ... ... ... ... “мал туралы” мемлекеттік дәрежеде заң қабылдаған
көрінеді. Әсіресе көшпенділер малдың ішінде жылқыға көп ... ... ... ... ... халықтың барлығына тән қасиет. Жылқы малдың
ішіндегі жайсаңы ғой. ... да ... “ат ер ... деп оны өте жоғары
бағалаған. Жасап тұрған сәйгүлікті ұрлау ... ... ... ... ат ұрлағаны үшін өлім жазасына кесілетін болған [118.36б.]. Бұл
қатал қағида ... өзін ... еді. ... ... ... ғана ... өзінің айбарын асқақтата білді. Заң-тәртіп бір қатып қалған нәрсе
емес, ол көшпенділер өмірінде бірде қатаңдық жаққа бағыт алып ... ... ... бір ... жұмсартылып, гумандық
ажармен ажарлана түсіп отырған. Оны біз кезіндегі Майқы еліне мұра ... ... ... ... ... “Майқы би шығарған заң-
жарғыда ұрлық істер бұдан бұрынғы көшпелі қоғамдағы қолданылып келген қатал
заңдарды жұмсарта ... ... ... ... ... ұрлық
істегендердің қол-аяғын сындырып, кесіп, жантүршігерлік азап салатын ... ... ... ісіне қарай айып тағылып, төлем қайтару күшейтіледі.
Егер тартып-тонап алушы болса, еселеп төлем қайтарумен ... ... ... соғу керек”, - делінген. Әрмен қарай мал ұрлағаны үшін ... ... ... ... құны – жүз қой, ... нар ... құны –
жиырма бес қой. Тоққар мен атан ... ... он қой ... бір ... ... сегіз қой болып белгіленеді” – деп ... ... ... ... ... да бұл талаптар бірде ... ... ... жазалармен өз шешімін тауып жатқан. Мал ұрлығын ... ... хан да көп ... ... ... Сол ... ... жарғы” заңында мал дауына үлкен мән беріп, оған ... жаза ... ... жіті саралаған сияқты. Мысалы, С.Байжанов бұл заңда мынадай:
ұры: айыр түйеге нар, ... ... ... ...... Оның ... үш тоғыз айыптың бірін ... ... ... ... ... талаптардың болғандығын сөз қылады. Соныменбірге, біреу
бір уақытта әрі ұрлық жасап, әрі кісі өлтірсе, әр қылмысы үшін ... ... ... Бұл ... ... ... бүгінгі күндері өркениеттіліктің кейіпін көрсететін қалып
сыңайлы қабылданып жүрген норма ретінде көрініс тапқан. ... ... ... ... біле тұра ... ... мен ... жазаға
тартылмайды, өйткені үлкеннің үстінен шағым айту ... ... ... бапты айтуға болады. Шындап ден қойсақ демократиялық ажары
бар бөл ... ... ... ... көмкерілгендей. бұл жерде осындай
норманы заңдастыруға көп еңбек сіңірген Әз-Тәукенің, оның ... ... ... Әйтекелердің көрегендігіне танданбасқа не шара. Өйткені, бұл
сарындас бап ... ... ... ... конституциясында әрең орын алды
емес пе? Қашан болса да ел ... мал ... ... еніп ... ... ... ... қолданып отырған. Мәселенки: “ірі қара ... 4 адам куә ... ... өлім ... ... ... Бұл,
әрине, тек бір бас малды ұрлағандар үшін емес, бірнеше табын ... ... ... оны ... ... ... ... баукеспе ұрыларға
қолданылатын болған. Мүліктердің алатын салмағына ... ... ... ... жаза ... де ... бекітілген. “Егер кім
де кім қылыш, айбалта, садақ, найза, қалқан мылтық т.б. ... онда ... өз ... он есе асып түсетін айып салынған” [151.300б.].
Мұншалықты жаза мөлшерінің ауырлығын сол ... ... ... ... ... болады. Яғни бұл бес қарудың әр уақытта
сақадай сай дайын тұруын ... ... ... ... ... ... да
болса, өз уақытындағы бірден-бір дұрыс шешім.
Егер бұл жазаларды бір адамның тартуға ... ... не ... ... ... тууы мүмкін, онда бүкіл ауыл аймағы болып ауылдасының
жазасын ... ... Яғни ... ауыл ... тартатын болған. Егер ауыл
ұрлық істеушіден бас тартатын ... онда не ... Бұл ... ... жөніндегі патша шенеуінгі Д.Андре былай дейді: “Будете родные
или ауьные откажутся вовсе платить за вора, то бий обсуждающий дело ... ... в ... для зарабатвания следуюмого иска” [75.178б.].
Ұры өзінің айыбын өтегеннен кейін немесе ұрлаған малдың, мүліктің иесі оны
уақытынан ... ... ... Егер де ... ... ұсталған ұрының қаруы
болатын болса, онда ұрлықшының қруы алынып қоятын, ал егер ... ... ... онда ... “то за это ... ... халатом,
/шапан Б.Қ/ называемым суил айбанасы” дейді ... бұл ... ... ұрлығының кішігірім қырына ғана тоқталдық.
Сонда да болса, біз бұндай істерге кесілетін ... мен ... ... уақытында нақты қалыпқа түскенін және оның көбінесе айып ... ... ... ... ... ... ... жарғы” заңы
бұл тұрғыда көптеген прогрессивтік жетістіктерге қол жеткізген.
Абылай хан бір топ кісімен, ішінде Бөгембай ... бар, ... ... ... барыпты. Барарда да, қайтарда да Бөгембай батырдың
мінген аты өте аяңшыл жүрісті екен, қасындағы жолдастарымен ... хан ... ... ... ... керек. Хан ауылынан келгеннен кейін біраз күн
өтісімен ... ... бір кісі ... ... ... айт, ... ... мініп барған атын маған біраз күнге бере тұрсын. Алыс ... ... деп едім ... ... ... ... ... атын
мінгізбейді екен, жарайды барып келген соң атымды өзіме қайтарсын ... хан атты ... бір ... астам мініп қайтармаған соң, Бөгембай
батыр өкпелеп ... ... ... Бұл жағдайды Бұқар
жырау, Қабанбай батырлар естіп Бөгембай батырды ертіп ... ... ... ... десе ... Абылай хан Бөгембай батырды аса
көңілді қабылдамаған пиғыл көрсетіпті. Сонда Бұқар жырау:
“Ай, хан ... ... ... жиып ... ... күшті жоқ,
Көтере алмай жүгін
Батпаққа келгенде шөкпесе.
Жақсы әйелден жақсы жоқ,
Үйге келген кісінің
Жақсы-жаманын ... ... ... киім ... оғың ... басқа қанат жоқ
Қашқанда жауың жетпесе.
Ер жігіттен басқа жолдас жоқ
Жауға тастап кетпесе.
Хан болсын, қара болсын,
Қайдан жақсы болады,
Бір-біріне кездесіп
Қарым-қатынас ... ... ... ... болып кектесе.
Қарашыңмен неге араздаса бересің, хандығын қарада қалды-ау”, - ... ... хан: ... қызыққаным рас еді, кінә менде” деп атты қайтармақ
болыпты. Сонда Бөгембай батыр: “Ол бір ... ... емес пе, одан ... сөз, ... ... ... ат ... Хан өз қатесін түсінді ғой”,
- депті.
2.2 Құн дауы
Қазақ әдет-ғұрып құқығы жүйесіндегі өте кең тарағанинститутының бірі-
құн институты ... ... Құн ... ... ... ... рет ... ыңғайына сай өзгеруді, түрлендіруді бастап кешірген көнеден келе
жатқан дәстүрлі құқықтық институт. Құн тартудың бастапқы ... ... көре ... ... заңы ... ... ... адам жылқы мен
қойдан құн төлейтін болған” [117.16б.]. Кейін түріктер дәуірінде құн тарту
барысында әр түрлі келтірілген зиянның ... ... ... ... айып ... ... белгіленсе, ал ауыр зиянды әрекеттер үшін
құн төленген. Мысалы: “біреудің қызын зорласа, оған ... ауыр ... және оны сол ... ... ... Ал егер ... кезінде
біреуге зақым келтірсе, онда келтірілген зақым түріне ... ... ... ... Біреудің көзің шығарса, оған қызын берген, егер қызы ... онда ... ... ... ... Дененің басқа мүшесін
зақымдаса, онда жылқы төлейді. Ат ... ... зат ... онда сол ... құнын он есе қылып қайтаруға міндетті болған”.
Қоғам өмірінде әртүрлі қылмыстық әрекеттер болмай тұрмайтындықтан,
заман талабын қанағаттындыру ... ... ... сай құн ... ... ... бастан кешіріп отырған. XІІ-XІІІ ғасырлар аралығында
құн ... ... ... бидің жүргізген саяси-құқықтық реформаларының
арқасында үлкен өзгерістер болған көрінеді. Майқы би “қанға-қан” ... ... бар ... ... және де құн ... жолын, мөлшерін
жеңілдетеді.
Құн тартудың жолын, тәртібін, мөлшерін т.б. жағдайларынодан әрмен
реформалау кейінгі кездерде де ... ... ... ... ... ... желісіне көңіл бөлетін болсақ Есім тұсында құн тартудың өткен-
кеткен үлгілерінің барлығы сараланып, бір жүйелі ... түсе ... ... ескі ... сай: ... ... ... қарамастан еркек адам
үшін бір текті мөлшері белгіленеді. Сонымен қатар үстеме құнның түрлерінің
өнер құны және ... құны жіті ... Әйел ... құны ... оны
тағайындаудың жолы көрсетіледі. Әрине бұл заңда әдет-ғұрып құқығының басқа
нормалары мен институттары белгілі реформаларды бастан ... ... ... реформалық қадамдар Тәуке хан тұсында “Жеті жарғы” заңы
қабылданған кезде одан әрмен жалғасын табады. Осы ... ... ... құн ... ... ... көрінеді. Құн мәселесін осыншама
тәптіштеп саралауға негізінен сол кезеңге дейінгі ру аралық жанжалдардың
бүкіл ел ... ... ... ... ... ... қауіпке айнала бастауы себепші болғандай. Сондықтан да ... ... ... билеріне арқа сүйей отырып ... ... ... ... ... ... түрлерін нақты белгілеуге тырысады. Осындай
түйенің жүгіне артар жауапкершілікті, әсіресе, оның ... ... ... ... ... ... басқа билермен тізе ... бұл ... өте ... ... ... ... Былайша
айтқанда, “Жеті жарғы” заңында жігі ажыратылып белгіленген құн ... сол ... ... осы ... заң түзу мен билердің іс ... ... ... бұл ... ... ... жаңалығы ол сол уақытқа
дейінгі келе жатқан қатаң заң нормаларын жұмсартып, “қанға-қан” қағидасының
қолданылу аясын шектеуге ... ... ... ... ... ... ... бітіруді заңдастырады. Сондықтан да құн тартудың нақты
тәртібін белгілеуге, мөлшерін ... ... ... ... ... Оны сол ... ... ұсыныстары мен нақты қызметтерінен
көруге болады.
Енді сол заманда қалыптасып бір арнаға ... құн ... ... ... Біз дәл осы ... ... қалыптасқан құнның
түрлерін былай саралап жіктеген болар едік:
Біріншіден, құнның сипатына және мөлшерін байланысты;
а) ер адамның құны;
б) әйел адамның ... ... ... ... құл құны;
д) күң құны деген түрлері ... Ал, ... ... ... түрі де ... ... Ол ... құн деп аталады Үстеме құң: сүйек
құны, өнер құны ... ... ... ... өлген кісінің сүйегін, денесін өлтірген адам жоқ ... ... ... ... ... себептерге байланысты өлік туған-
туыстарына тимей жоқ болып кеткен жағдайда екі ... ... ... ... өнер ... аты ... тұрғандай егер өлген адамның бойында белгілі
бір өнердің қасиеттері юолатын болса, сол қасиеттер үшін берілетін құн ... Оның да ... екі ... ... мөлшеріне тең келеді.
“Жеті жарғыда” А.Левишиннің айтуы бойынша ер адамды өлтірген кісі 1000
қой, ал әйел баласын өлтірген кісі 500 қой құн ... ... ... ер құны ... ... ... деген ерекше түрлерге де бөлінген
екен [162.3б.]. Ал қожа мен сұлтандар үшін ... ... құн ... ... артық төленетін болған көрінеді. Қарап отырсақ, қазақ қоғамындағы
ерекше әлеуметтік топ, яғни ... үшін құн ... ... бері өте ... ... ... ... Бұрындары ақсүйектер
үшін қос құн төлей, яғни жай адамның екі есе ... ... ... ... Кезінде осы қалыптасқан дағдыны Майқы би өзгертіп “кім қаншалық зақым
алса, қарсы жақ соншалық төлем немесе айып ... - деп адам ... ... ... жете мән ... ... [163.18б.].
Құл мен күңнің құны туралы сөз басқа. Көбінесе осы ... ... ... ... ... біз құл мен күң ... деген пікірлерді
кездестіреміз. Бірақ та біздің ойымызша құл мен күң үшін де ... ... Неге ... қазақ қоғамында құл мен күңнің орны мен рөлі өте
ерекше сиппатта ... ... ... ... ... ... енші бөліп беріп, кірме ағайынға айналдырып отырған.
Міне, ... да ... ... сұрауы болатын. Біз бір деректерден
“құлдың құны бір ат, не оның ... Күң құны оның ... ... ... Ал ... ... құны үшін бүркіт пен
тазы төлеп құтылуға болады [164.202б.] ... ой ... ... құл ... да ... құнсыз болмаған көрінеді. Бұның өзі
бізге құн тарту тек ... ... ... ... ... ... адам ... тапталған ар-намысының қайтымын қайтаруға
тырысатындығын көреміз.
Енді құнның осыншама ауыр ... ... адам ... ... ... ... ... кісі өліміне байланысты тартылатын құнды бір
адам ... бір жан ұя ... Ол ... ... ... дейді:
“Ответственность за убийство как обязанность платит кун ... ... ... сородичей” [165.79б.]. Яғни үлкен құнды көптеп рулы ел ... ... ... ... ... ... және ... қанша мөлшерде
көтеретіндігі жөнінде Н.Ахметова былай деп ... ... ... ... ... ... как ... участвовали близкие и ... ... При этом ... лично отдавал до 50 баранов, одного
верблюда и одну лошадь, его ... ... ... были от ... ... а ... ... по 1-2 барана” [166.11б.]. Көріп
отырғанымыздай, үлкен құндар көбінесе ұжымдық, мүліктік ... ... ... ... енді бір бітімгерлік билігі “Садыр, қайда ... ... ... ... айтуына қарағанда бұл оқиға былай
болыпты (“Бес ғасыр жырлайды” жинағында осы толғауға ... ... ... ... Оны осы жолы ... ... ... атасынан шыққан Садыр батыр ертеректе өзінің он мыңдай
түтін ағайын, туыстарымен Қаратау баурайына қыстап, ... ... ... Сол ... ... қайтыс болғанда сүйегі Қаратаудың күнгей жағындағы
Боралдай өзенінің бойына қойылды. “Садыр ... ... ... әлі де ... Садыр батырдың ұрпақтары кейінірек бір құрғақшылық жылы Арқа ... ... ... ... Ол ... ... ... Жомарт деген
батыры бастап барады. Арғындар оларға қоныс бермей Ұлытау жаққа ығыстырады.
Осы арада ерегіс, қақтығыс боп, екі ... да адам ... Сол ... ... ... ... ... деген батырын мерт ... ... ... ... ауылы қайтадан оңтүстікке қарай үдере көшеді. Сөйтіп,
олар Қаратаудан асып Үлкен тұра, Кіші тұра тауларының ... ... ... Боралдай өзендерінің аралығын жайлап ... ... қара ... ... ... ... ... олар Әндіжан, Қоқанға
өтіп кетпек болады. Өйткені ... ... ... ... ... сол ... ... қалып қойған-ды. Жомарт батыр бастаған Садыр елі
соған барып қосылмақ еді.
Осы хабарды естіген Абылай хан оларға Бөгенбай мен Сырымбет батырларын
басшы етіп ... ... ... ... ... ... егер ... көндірмек болады. Ханның бұл бұйрығын Бұқар би қостамайды:
- Сабыр ет, хан ием! – депті Бұқар ... ...... ... ел. Егер ол ел біріншіден – Ақмырзаның құнын даулайтын
арғындардан, екіншіден шүршіттерден ... ... не ... Олар ... жау
емес қой, өз бас қамдарын жасағалы жүрген ел емес пе? Оған бола ... ... қол ... не ... бар? Ол ... бетін мен-ақ
қайтарып келейін. Қасыма он жігіт қосып беріңіз. ... би ... ... хан ашуын басып, сабасына түсіпті. ... ... би он ... ... ... ізіне түседі. бұл кезде олар Сарысу бойын жағалап
барады екен. Бұқар қуып жетіп, көш ... бара ... ... ... толғапты:
Садыр, қайда барасың,
Сарысуды көбелеп?
Сен қашсаң да мен ... ... ... шығайын,
Қар, жаңбырдай себелеп.
Ақмырзамды өлтірдің,
Ақ сойылмен төбелеп.
Уа, сен танымай кетіп ... ... ... ... кере ... ... ... шөншіксің.
Мен өгіз терісі талыспын.
Абылай алдында сен бітсең,
Құдандалы таныспын.
Абылай алдында бітпесең,
Атасын білмес алыспын.
Көшің кетер бір жаққа,
Малың кетер бір жаққа,
Көш соңынан жете ... ... сол ... ... ... лашық тігерсің.
Аузыңнан ас кетер,
Қара көзден жас кетер,
Бұ қылығың қоймасаң,
Сонау кеудедегі, дулығалы бас кетер!
ІІ нұсқа.
Ұлы жүз Үйсін Садыр батыр 80 ... ... ... ... ... деген адамды өлтіріп, бар жылқысын тартып алып кетеді. Қуандық,
Сүйіндік ьоп жиылып ... ... ... ... ... бар ... Жауды “Сарысу” бойында қуып
жетеді. Сонда Бұқардың Сыдырға айтқаны:
Садыр қайда барасың,
Сары суды көбелеп,
Ақ мырзамды өлтірдің,
Ақ сойылмен ... деп мен ... қрлы ... ... ... ... келгенмін.
Жаман болсаң сенімен
Ұрысқалы келгенмін.
Жақсы блсаң сенімен
Табысқалы келгенмін.
Алтай, қарпы арыпсың,
Азуы алты қарыпсың.
Бір ... ... ... ... ... ... мен данышпан.
Сен бұзаудың бас терісі баспақ болсаң,
Мен бұқаның жөн терісі талыспын.
Садыр қайда барсаңда,
Соныңнан мүлде қалмаспын,
- ... ... ... ... жеңіліп, Ақмырзаға 80 жылқы құн, бір күң
және өзінің қызын беріп, табысып риза ... ... ... Бұқардың қоғамдық-саяси ойлары.
Бұқар жыраудың қоғамдық-саяси ойларының негізін өзі өмір сүрген
уақыттағы ... ... ... ... ... және әділ сотты
жүзеге асырудың ерекшеліктері құраған болатын. Бұқар жыраудың қоғамдық-
саяси ... сол ... ... ... ... саясатты ұстанған
позициясы да тыс қалмады. Нақтырақ айтқанда Бұқар жыраудың Ресей және ... ... ... ... бағытта жүргізу керектігі
туралы ойлары бүгінгі күнге дейін өзінің өзектілігін жоя қойған жоқ.
Бұқар жыраудың ... ... ... ... бір жағдай оның айтқан ойларының Абылай ханның ойынан ... ... ... ... ... ... ... да Бұқар жыраудың қоғамдық-
саяси көзқарастарын Абылай ханның айтқан ... мен ... ... ... ... ... ... зерттеу қажет. Осы жағдайды ескере
отырып біз ... ... ... ... ... ... аспектіде алып талдап отырық.
Абылай хан мен Бұқар жыраудың ... ... ... ... және
идеясы – күшті, тәуелсіз бір орталықтан басқарылатын қазақ ... ... ... ... ірі мемлекеттермен тең құықтық ... ... ... ішкі ... ... ... болды. осы мақсатта Абылай хан сыртқы және ішкі ... ... ... алауыздықты сұлтандардың таққа таласу
әрекеттерін барлық шараларды пайдаланып, тежеуге күш салумен қатар “Билер
Кеңесінің функцияларын да өз ... ... ... ... ... атап ... ... хандарының арасында Абылайдай шексіз билікке ие
болған бірде-бірі жоқ. Ол өз өктемдігін асырып, ең ... өлім ... ... ... сұмдық шешім халық жиынының ұйғарымымен ғана ... ... ол ... ... алқалы кеңес арқылы шектеп отыратын ру
басылар мен ... ... ... ... ... сыртқы саясатында Абылай хан қазақ халқының
бейбіт ... ... ... ең ... ... жатқызып, Батыс және
Шығыс шекараларын қауіпсіздендірудің барлық айла-әрекеттерін жасап бақты.
ең ... ол ... ... ... ... ... ... мақсаты деп санады. бұқар жырау осы саясатты ... ... ... үшін бір ... ... топтасуға шақырды:
Өлетұғын тай үшін,
Қалатұғын сай үші.
Қылмаңдар жанжал – ерегіс.
Абылай ханның қазақ мемлекеттілігін нығайтудың дипломатиялық ... сай ... ... ... ... ... заман
талабының тамырын дәл баса білді. Жоңғар мемлекетімен соғысу барысында оның
асқан даналық, ... ... ... ... оны ... қақтығыстарымен ушықтырып, қазақ әскерін көп шығынға
ұшыратпай жеңіске жеткені үлкен баға берерлік ... 1752 жылы Лама ... ... ... ... Абылай оған тойтарыс бере ... ... ... ... Лама ... ... ... мемлекеттегі ішкі
шиеленістерді, алауыздылықты күшейтумен Жоңғар мемлекетін әлсіретеді, ... ... ... ... ... Әмірсананы Давацинге қарсы күрес
жүргізуге итермелеп, оған қажет болған ... ... ... ... ... ... Бұл ... халқының оның мемлекетінің мүддесіне сай
келетін дұрыс саясат еді. Зерттеушілер Р.Б.Сулейменов, В.А.Моисеев ... ... ... ... ... в том, ... ... в
Джунгарии постоянные распри, не давать усиливаться ни ... из ... или ... и ... ... казахских кочевий добиваться
от ойратских владельцев все новых и новых уступок”
Қазақ мемлекеттілігін осылай айлакер, көрегенділік ... ... ... және сыртқы шапқыншылықтан әбден қажыған қазақ халқын ... қалу сол ... күн ... ... ... еді. ... жырау да
бұл саясатты өзінің шығармашылығында белсенді түрде ... ... ... ... соң,
Өңкей батыр жиыл деп,
Хан Абылай шақырды.
Бір төбеге жиылды,
Құм төбедей үйілді.
Бөліске олжа түссін ... ... ... деп ішкі ... ... ... ... қатты соққы
беруге бағытталған Абылайдың әскери стратегиясын дәріптейді.
абылай ... ... ... мен ... ... ... мемлекеттілігін нығайтудағы қыры Ресей мемлекетімен қарым-қатынас
жасаудан да анық ... Атап ... ... хан 1740 жылы ... ... қол астына кіруді мойындап, өзі хан сайланғаннан кейін
1778 жылы Ресей императорының ... Орта ... ханы ... еш ... орыс ... ... ... емес, қазақ
мемлекеттілігінің дербес, тәуелсіз саясат жүргізуін толыққанды дәрежеде
сақтап қалды. Ресей империясының қол ... кіру және ... ... жасау арқылы екі алып мемлекеттің “қамқорлығын” бірдей ... ... ... ... болды. Абылай хан да, Бұқар
жырау да орыс империясының қазақ даласына көз тігуін тоқтатпайтынын, ... ... іс ... ... аса ... ... білді, отарлау
саясатының көшпелі цивилизацияның шаңырағын шайқалақтап, ғасырлар ... ... ... аса ... ... ... ... жойылуына қауіп төндіретініне алаңдаушылық білдірді. Бұқар
жырау осындай ... ... ... ... ... деп ... ханға
ой салды:
Күн батыстан бір дұшпан,
Ақырда шығар сол ... ... көзі ... аты ... ... ... ... тарайды.
Құдайды білмес діні жоқ,
Жамандықта міні жоқ.
Осы сынды бір кәпір,
Аузы-басы жүн кәпір.
Жаяулап келер жұртыңа.
Жағалы шекпен кигізіп,
Балды май жағар мұртыңа.
Жемірлерге жем беріп,
Ел ... ... ... ұрар ... ішер қаныңды,
Өлтірмей алар жаныңды.
Қағазға жазар малыңды,
Есепке салар барыңды.
Еліңді алар қолыңнан,
Әскер қылар ұлыңнан.
Тексізді төрге шығарып,
Басыңа ол күн ... ... ... ... ... қарасақ, Ресейдің отарлау саясаты қазақ халқын
қандай халге душар ететінін ұлағаттылықпен көре білген. Кейініректе ... сөзі ... ... ... ... ... саясатынан анық
байқалынды. Осындай қауіпті ... ... ... ... ханның Ресей
мемлекетіне деген көзқарасын қалыптастырады. Қарулы күші жетілген, ... ... ... орыс елімен соғыспауға шақырады:
Өкпеңменен қабынба,
Өтіңменен жарылма,
Орыспенен соғысып,
Басына мұнша көтерген
Жұртыңа саулық сағынба.
Абылай хан Тәуке ханнан кейін қазақ ... ішкі ... ... ... ... Оның бұл ... ... көзқарастарының
негізгі идеясы ел бірлігін сақтау, рулық сепаратизмнің ... ... бір ... ... ... ... күшті атқарушы билік
шоғырланған ұлттық, қазақ мемлекеттілігін құру болды. ... ... ... бұл ... ... ... ... егіп отырды:
Алтын тақтың үстінде,
Үш жүздің басын құрадың,
- деп Тәуке ханнан кейін ... ... ... ... ... ... бір орталықтан басқарылуын құптап, ... ... ... ... ауадай қажет екенін дәріптейді:
“” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” “” ... ... ... тағылымының бүгінгі таңда қайта жаңғыруының
кейбір қырлары.
Қазақстан Республикасы бүгінгі ... ... ел ... ... ... ету ... бар күш-жігерін салуда. Міне, осы жолда
құқықтық болмысымыздың қайта ... ... ... рөлі ... ... жаңа лебімен сіңіріп, тәуелсіздігіміздің астары еткенде ғана, біз
шынайы елдігін сақтаған, өзіндік құқықтық мәдениеті бар, зайырлы, ... ... ... ... ... құқықтық мәдениетіміздің қайта жаңғырулары өміріміздің
шынайы көрінісіне айналып отыр. Бұл көптеген қоғамтану ... ... заң ... алдына жаңа міндеттер қоюда. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... күттірмей
атқарылуға тиісті істің бірі. Ол бізге бұл ... ... ... оның объективті алғы шарттарын пайымдауға, оны ... ... ... арқауы етуге мүмкіндік ... еді. ... ... заң ... ... рет ғалым З.Ж.Кенжалиев
айрықша көңіл бөліп, бұл құбылыстың ғылыми астарын ашуға ұмтылды.
Сондай-ақ, ... ... бір ... ... жатқан ақсақалдар, билер кеңесі сияқты құбылыстардың бүгінгі жай-
күйін бірден тануға ... ... ... онда оның ... ... ... хақ. ... да біз дәстүрлі құқықтық жүйеміздің күре
тамыры ...... ... ... ... қалай әділетсіздікпен
аластатылғанына бір сәт тоқталып өткеніміз жөн. Енді сөз ... ... ... елі ... ... ... ... империялықпиғылды ашықтан-
ашық сезбе бастады. Патша өкіметі саясатының түп мақсаты қазақ елін өзінің
ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... Бұл ... пиғылындағы елдердің барлығына тән әлімсақтан келе ... ... ... ... ... патшалық Ресей алғашқы кезде
бекіністер салу арқылы, елге дендеп бойлаумен бастағаны ... ... бұл ... дала ... ... ... қол салумен
ұштастырды. “Проблема организаций суда и ... ... ... ... политики как ханов, так и ... ... ... и ... ... ... деп ұлағатты ғалым, академик
С.Зиманов сот жүйесінің әр уақытта отарлаушы ... ... ... атап ... қазақ ұғымында мемлекеттік биліктің ең кең және ... ... – сот ... ... ... ... қыр ... бұл
ерекшелігін жазбай таныған Ресей шенеуніктері, тұтастай құлыққа айналдыруды
осы сот жүйесін тұсаулаудан бастады.
Бұл бағыттағы алғашқы қадамын ... ... ... ... ... Оның әрі ... ... кеңейтуге күш салды. Содан кейін
патша өкіметі жырмыштап ... ... өз ... ала ... барлығы империялық пиғылдың құрт іспеттес жаймен “кеусеп жеуінің
басы болатын. Бірден билер институтына ... ... ... ... ... ... қазақ еліндегі ықпалы әлі де ... ... ... ... да ... ... мойынға бұғау салу әрекетіне
тосқауыл қоюға ... ... ... ... ... өзіне қарсы қойып алғысы
келмеді.
Ресейдің билер институтына байланысты жүргізген ... ... ... ... ... ... ... сахнасынан аластатпай, әр
түрлі құйтырқы әдістермен ірітіп-шірітіп, халыққа жағымсыз құбылыс ретінде
көрсету ... ... ... ... ... ... билер институтын ақсатуға байланысты алғашқы
қадамдарының бірі ... ... ... ... ... оны ... соттардың қармағына беруінде еді. Сонымен қатар, шекаралық
комиссиялардың жанындағы “Словесный мировой ... ... ... ... ... ... Ресейдегі “Мировой суд” пен қазақ еліндегі билер
сотын қатар қойып Ш.Уәлиханов:
“Решения биев могут всегда обжалованы, решение же ... ... ... случаях считаются окончательными и не подлежат обжалованию /30ст.
Угол.Зак.Граж.судопр./.
… Решения биев приводят в исполнение ... ... и ... ... ... ... суда исполняет сам мировой судья” – деп
орыс губернияларына арналған ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерінде патша әкімшілігі қалған кезде ... ... ... ... ... ... жазады” [186.52б.]
Сөйтіп билерді жоғары патша ұлықтары ... ... етіп ... Бұл бидің көңілінде алаңдаушылық тудырды, ал ... екі ... ... ... ... екі ... ... белгілі. Сонымен парақор,
дарынсыз, патша өкілдеріне жағынатын жылпос билердің ... ... ... ... империясы өзінің билер институтына байланысты саясатын 1867-1868
жылдардағы реформаларда үдете түсті.
Отаршыл пиғылдағы шенеуніктер билерге “билер ... ... ... ... ... осы реформалардан кейін, ... соты ... ... ... ... Бұл ... ... қойнауынан келе жатқан тарихи
сабақтастықты үзуге бағытталға әрекет еді. ... ... үш жыл ... болды. Осылай тарих сахнасына ұлт мүддесін тәрк ... ... ... ұлық үкіметімен ымыраласқан бюрократтардың легін алып келді.
Мұны, С.Торайғыровтың мына өлеңі дәл суреттейді:
Былтыр ол “би болсам” деп ... ... қып, елге ... ақша ... ... ... боп,
Би болды, жез знакке қолы жетті… [187.31б.]
Шын мәнінде, ... ... ... ... ... ... ... “Сайлау” деген шығыстың жұлдызы Ш.Уәлихановтың айтуы
бойынша “формальды” нәрсе. Билерді ... ... ... ... ... қол ... билердің тарих сахнасына шығуына жол ашты.
Сөйтіп, ... ... ... ... легі келе ... ... ережені әдейі анық жазбай, уақытша деп сиыр құымшақтатып
қойды. Соның салдарынан заңсыздық, бетімен кетушілік, ресми және биресми
“түземдік” ... саны ... ... ... ... ... да ... тудырды. “В
ведение новой судебной системы в ... ... ... биев, которые не
были привлечены царскими властями к судебно-административной ... ... ... свое ... в ... ... эти бии ... лиц, недавольных политикой царской ... ... ... қоғамында билердің екі тобы қалыптасты. Бірі бұрыннан
келе жатқан дәстүрді жалғастырушы билер, ал екіншілері ... ... ... май ... ... билер немесе мөрлі билер”. Бұл туралы
белгілі қазақ әдет-ғұрып құқығын зертеуші ... ... ... би” , “шенді би” екіншілерін “ежелгі би” , ... би” дей ... ... у ... были ... стада” , но мало судебной практики и ... ... были ... ... в ... ... коллективом
[189.38б.] деп олардың дарансыздығын дәл сипаттайды. Шын мәнінде бұл тұста
билер соты патшаның саясатын жүргізетін қол шоқпары ... ... ... ... ... ... ... дүдәмәл “би сияқтылар” ұлыққа
жақсақ болды деп, толымсыз билік шығарып жатты.
Бұрынғы билердің бір ерекшелігі сол, олар шешендік өнерді ... ... ... үшін ... ... өнер бидің ел ортасына танылуда және оны би ... ... алғы ... ... ... қатар билердің
шешіміндегі творчествалық сарын ... ... ... өзінің тарихи
қалыптасқан сара жолынан айырылып қана қоймай, оның мәнін құрайтын ... бар ... ... ... ... жүні ... ... қалды.
Сөзіміз толымды болу үшін, халық жадында сақталған әңгімелерге де
жүгінейік. “Халық айтса, қалт ... ... ... ... ... би) ... би ... тұсында ауылдан билікке араласар көзі қарақты
азамат таппапты деседі. Сары ... ... ... да, ағайындары
Жақсыкелдіні ұсынады. Сары би оған былай деп уәж айтып, қарсы ... орыс ... ... ... ... пара жүреді, үйіңнен байлық
кетеді, биіңнен билік кетеді. Билік ... соң ... бел бола ма? ... ел бола ма? ... биліктен моладылығың тыныш, балам ... ... Сары биге бөз ... ... бар ... ... Мен ... қызмет қылмаймын. Билікті қойдым. Орыс келді – пара
жүреді, әділдік бұзылады, елдің ... ... ... ел басқарудың дәстүр-
салты құрып барады [Сонда.60б.], - деп отарлау саясатының озбырлығына жаны
күйінеді.
Қорыта келгенде, Ресей ... би ... ... және ... ... құйтырқы саясаттың тезіне салып, майдалап үгіп жіберуге
тырысты. Сондықтан да жуан ... ... ... ... соңында одан
халықтың өзі жиеркеніп билерді өздерінен-өздері терістейді деген ойда
болды. ... ... ... ... билер институтын жоюды көздеді. Кейінгі
кездегі қазақ санасында қалыптасқан билердің жағымсыз образы осы ... ... ... де ... ... тұсындағы билер сотына қатысты
саясатты одан әрмен жалғады. Әрине, кеңес өкметінің ... ... ... бұл дәстүрлі институтпен санасуға тура келді. Кейін
өкімет күшейе түскенде оған ... ... ... ... ... ... ... ақы төлемеді, екіншіден би сайлауға енжар қарады. ... ... ... ... деп ... ... ... ұшыратты.
Сонымен қатар, оны басқа да ... ... ... ... ... ... ... алды. Міне, сөйтіп қазақтың дәстүрлі
құқық ... ... ... ... өмірден аластатылып, өткеннің
сарқыншағы, керітартпа құбылыстардың ... ... ... одан қалды кеңес дәуіріндегі құйтырқы саясатты көрсе
де ол билер институты ... ... оның ... ... ... ... ... танытты. Кеңес дәуірінің 30 ... ... ... ... ресми өмір сүруін тоқтатса да, бейресми өмірін, яғни
халық ... оның ... ... ... ... жоқ. Оны біз бүгінгі
тандағы жер-жерлерде ақсақалдар кеңесі, төбе би сайлау ... ... және ... басылымдарда бұл ұлттық құқықтың
болмысымыздың қайта ... ... ... ... ... еді. Енді осы құқықтық болмыстың қайта серпіліске ұмтылу
үрдісіне көңіл ... ... ... бұл ... ... көпшілік жақсы сезіммен
қабылдап, оның жандануын қолдап жатса, кейбіреулер оған ... ... ... олар ... ... қазақтың өткен тарихындағыдай өмірге әкелу
мүмкін емес және ... ... мен ... ... ... жоқ ... та, ... кесімді пікір айтуға ерте деп ойлаймыз. Өйткені, бұл
процестер әлі де болса, санамызда жүріп жатыр. Былайша ... ... ... ... үстінде.
Бүгінгі таңдағы мұндай құбылыстарды қазіргі кезеңдегі жаңғыру деп
бағалауымызға ... ... ... ... өзінің пәктігімен, қара қылды қақ
жарған әділдігімен санамызға сіңген билер алқасы, ... ... тағы ... ... көрініс беруі. Оның негізі жоқ емес те шығар, өйткені, би –
дала демократиясының ... ғой, ... ... да ... ... мәдениетіміздің қайта көрініс берулеріне осындай игі атаулар беру
заңды құбылыс.
Екіншіден, олар ... ... ... ... ... алуда. Сондықтан да болар бюұл игі істердің басы-қасында ... ауыл ... өмір ... мол көне көз ... ақсақалдардың
болуы. Сонымен қатар бұл ұйымдар өздерінің қызметінде қазақи ... ... алып қана ... ... түлетуді және жаңа кезенде
қайта жаңғыртып пайдалануды өздерінің мақсаты етіп ... ... ... ... ... ... ... делінген:
“Елді мекендердегі ұлттық дәстүр мен салт-сананы, ... ... ... ... ... ... облыс әкімі
ауылдар мен поселкелердеде ... ... құру ... ... ... біз ... кеңестік кезеңде қазақтың әдет-ғұрып құқығының
мұндай көріністері өткеннің сарқыншағы деп ... және оны ... ... ... ... ... ... табылады “Начиная с 1922г.
присвоение судебных полномочий такими ... ... соты ... в ... в ... ... ... қылмыстық
жолмен қудаланды.
Міне, бұдан көріп тұрғанымыздай тарих сабақтастығы қолмен үзілген және
оның қазіргі кездегі қайта ... ... және ... сабақтастықтың жаңа
кезеңде қайта жалғануы.
Әлбетте, алғашқы кездегі құрылған мұндай ... ... ... заңды. Ол, ең алдымен, қоғамдық тәртіпті нығайтуға
ықпал етуші, кеңесші орган. 1992 жылы ... ... ... ... мен ... ... ... болды: “Ақсақалдар алқасы
кеңесуші орган міндетін атқарып, облыс пен қала жұртшылығының әлеуметтік-
тұрмыстық проблемаларымен, ... ... ... ... ... ... ... [193.1б.] делінген.
Ал кейінгі кезде құрылған мұндай аталмыш ұйымдар салт-дәстүрге баса
көңіл бөліп, халқымыздың ... ... ... және оны ... отырған жауапты қызметтің өзегі етіп алуға күш ... ... ... ... ... бір ... үрдіспен жүргізіліп
отырмағандығын айтқан жөн. Кей жерлерде ... ... ... ... ... бір-екі жылдың ішінде құрылып үлгерсе, ... бір ... ... ... ... ... игі істердің
басы-қасында ұйытқы болып жүргендердің көпшілігі, біріншіден, бұрыңғының
көзін көрген көнекөз ... ... ... ... тұтқасын ұстаған
ұлтжанды азаматтар. Мәселен, бұрынғы ... ... ... – Б.Қ:/ аудан әкімі А.Тұрғынбеков өзінің облыстық газетке берген
сұхбатында былай дейді “Қарты бар ... - ... ... ... ... ... ескеріп; үлкендерге салмақ ... ... ... ... құрдық” [194.3б.]. Сонымен қатар бұл үрдістерді толық
аяқталған үрдістер деп ... ... ... ... ұлттық қайта
түлеудің алғашқы көріністері.
Әрине, айтулы органдар туралы ауыз ... ... ... әлі де ... ... те, ... ... кеші жоқ” деген қағидаға ... ... ... ... қоғамдық тәртіптің сақталуына ықпал ету.
Бұл салада олар кәдімгідей белсенді күшке ие.
Екіншіден, оларға ұлттық қасиеттерімізді ... ... ... ісі де
жүктеліп отыр ғой. Кей жерлерде бұл, тіпті олардың ... ... ... Талдықорғандық ақсақалдар алқасының төрағасы Б.Ахметұлы:
“Бұл қоғамдық ұйымның алдында тұрған басты ... - деді ол ... ... қосқан жиында, - Балқаш өңіріндегі өміркешкен ата-
бабаларымыздың, сол замандағы киелі тұлғалардың рухына ... ете ... ... ... ... ... ұлттық салт-дәстүрімізден
қалған асыл қасиеттерді сараптап, оны ... ... ... ... ... ... ... татулықты, елдің бірауыздылығын, бірлікті
уағыздауда. Бүгінгі мемлекетімізді нығайту жолында олар қол ... ... жоқ. ... ... әр ... үгіт-насихаттар жүргізу арқылы
мемлекеттің іргесінің нығаюын, ел ... ... ... ... ... Оның бір ғана ... көрініс ретінде 1995
жылғы 30 тамызда жалпы халықтық референдуммен қабылданған ... ... ... ... айтуға болады.
Төртіншіден, жастар тәрбиесімен айналысуы. ... ... ... ... ... ... ... баулып, оларды әр түрлі теріс
әрекеттер жасаудан сақтандырып, ... ... ... ... ... ... ата-анасы мен көпшілік қауым ... ... де ... ... зор ... етуде.
Бесіншіден, олар ұлтымызға дерт болып жабысқан әзәзіл арақпен де ... ... ... ... ... ... басындағы ауыртпалық
тіршілікті көрген ақсақалдар бұл бағытта да ... ... ... ... ... ауыл ақсақалдары ағайын аралық дауларда
төрелік айтып, “дау аяғы - ... деп елді ... ... ... ... ... ... пікірімізді қорытындылай келгенде, бұл жасалынып
жатқан қадамдар біздің ойымызша, сырттан әкелмеген, әрі қолдан жасалынбаған
ұлттық құқықтық ... ... ... ... ... ... ... саралау барысында билер кеңесі ... ... ... ел ... мәселелерді жергілікті жерде
шешуде мұрындық ... ... күш ... ... таңда ұсақ-түйек тентектік әрекеттері үшін жастар мен
жасөспірімдерді ... ... ... ... ... ... тұла бойы адамгершілікке, игілікке толы жол-жоралғыларымызды
қолдану ... ... емес ... ... ... бірден-бір ұлағатты жолы. Осындай
ізгілікті қолдау арқылы ғана біз тек ... ... ... пен ... ... ... елдерінде оның ішінде Қырғыстан мен Өзбекстанда бұл ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: Қырғыз
Республикасы Конституциясының 85-бабында “По ... ... ... кенешов или иного представительного органа местного самоуправления
на территроии аилов, поселков, городов из ... иных ... ... и ... ... ... суды ... деп көрсетілген. Бұл соттар ... ... ... ... тағы да ... ... көрсетілген істерді қарайды.
Мақсаты – екі ... ... ... Ал Өзбекстанда оны жергілікті өзін-
өзі басқару институтының құрамына кіргізеді.
Сөз соңында айтарымыз, дәстүрлі құқықтық жүйеміздің ... озық ... ... ... біз ... ... ... орнымызды аламыз. Елімізде шынайы, өзіндік бет-бейнесі бар құқықтық,
демократиялық мемлекет ... ... ... өз заманының шоқ жұлдыздарының іргелесі. Оны ... ... ... елі үшін жан аянбай еткен ... ... ... Би ... ... ... тарихындағы өте бір шиеленісті
кезеңдерге дөп келеді. Міне ... ... ... Бұқар би елінің
іргесін берік қылуға, айбынын арттыруға ... ... ... Ол ... ... жатқан құбылыстарғамемлекет мүддесі деңгейінен қарай білді.
Бұқар би тумысынан ... ... ... ... ... ... ол еліне қауіп төнгенде ата-баба салған жолдан бір аттамай
батырлығымен де таныла ... және де ... ... ... дау туғанда
бірде-бір адамды бет қаратпайтын шешендігін ... ... би ... да “от ... орақ ... ... бұл, ... заңғар тұлғаның
әмбебаптығына ажар берген әр ... ... бірі ... Оның ... ... ... ... елінің бірлігі жолында еткен
билік жолы құрады. ... ... ... ... ... сатысынан
сүрінбей өтіп, сол дәстүрлі жолға ... ... ... ... ... ... ... қиын дау болса да Бұқар би оның ... ... ... ... ... ... іздеуге тырысты.
Сондықтан да оның алдынан қандай іс болмасын өзінің ... оңай ... ... ... ... ... таласушы жақтарды бітімге келтіру, екі
жақты татуластыру сол арқылы ел мен елдің ортасындағы ... ... ... би ... ұлы іске ... болған жері, ол – Күлтөбе. Осы
жердегі билердің, ханның кеңестерінде ... ... ... оның ... ... ... ... сарабдал ойларын ортаға салды. бұл кезең би
өмірінің биік шыңы іспетес. Осы ... ... ... оның ... ... би ... озған сайын даралана түсетін тұлға. Өйткені ол қазақтың
саяси-құқықтық ойының дамуына үлкен үлес қоса ... оның елді ... ... ... ... биліктің биік шыңына ... жол ... ашық ... ... барлығына тең мүмкіндіктер берілуі қажет ... ... ... да ... ... жоймаған құнды пікір. Ол сол
заман талабына сай бұл ... ... ... ... де ... да ... тағылымы болашақ ұрпақ үшін баға жетпес мұра.
Бұқартанудың ғылыми негізі енді қаланып келе ... Би ... қаза ... ... ... кеннің көзі іспеттес.
Бұқар би қазақ халқының жарқын болашағы үшінбар ғұмырын сарп ... Би ... ... ... ол арман ел бірлігін, тұтастығын ту қылған
арман, ... еді. ... ... ... ... ... даралығы бар
құқықтық жүйесін сомдаймыз десек, онда Бұқарлар өткен жолдан сабақ ... Оны ... жаңа ... ... ... ... Бұқартану
дегеніміз бүкіл көшпелі жұрттағы ел билеу үрдісін тану деген сөз.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... билік жүргізудің бай мұрасынан сусындай отыра,
дәстүрлі билік жүргізу ісінде ... із ... ... тағылымын
танып жүзеге асыруға болады. Бұл дегеніміз ... ... ... ... ... орны бар ... ... қатарынан көруге
негіз болады. Неге десеңіз, қарап отырсақ әлемдегі ірі-ірі англо-саксондық,
романо-гремандық, т.б. құқықтық ... сол ... ... ... ... ... ... жүйелердің эволюциялық дамуының шыңы.
Ресей дәуірінде құйтырқы саясаттың құрбаны болған, ... ... ... ... ... ... көпе ... күйе
жағылған дәстүрлі жолды жандандыру қажет. Бұл біздің ғасырлар бойғы қолмен
қасақана үзілген сабақтастығымызды жалғайтын бірден-бір жол ... үшін ... ... ... ұлттық құқықтық болмысымыздың қайта
жаңғыруға ұмтылған тың серпілістеріне ... ... ... ... ... жатқан процестерді бір ізге түсіріп, жүйелеп ... ... ... құқықтық тұрғыда зерттеу қажет.
Басқа да дәстүрлі құқық институттарын ... ... ... керек.
Елімізде билер сотын енгізіп, оның қарауына әкімшілік, отбасылық
істерді беру ... Оның ... ... ... ... ... ... қылмыстарды да осы тектес органдардың қарауына берген жөн.
Сөз соңында айтарымыз, біз Бұқар бидің мол мұрасының ... ... оны ой ... өткізе алдық. Оның әлі ашылмаған қырлары көп.
Бұқартану соқпақты, ... мол, ... ... қажет ететін жол. Бұл мол
мұра заман озған сайын даралана, биіктей ... ... ... ... ... елінің ауыз бірлігін ту еткен мәдениеттің көрінісі.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал16 бет
Қазақ мемлекетінің құрылысы және оның дамуындағы ерекшеліктер445 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Билер соты7 бет
Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы39 бет
Міржақып Дулатұлының "Қазақ қоғамындағы рөлі"6 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь