Ақшаның қажеттілігі, экономикалық мазмұны, ұдайы өндірістегі атқарымы мен маңызы. ақшаның даму кезеңдері

Ақша - адамзаттың ойлап тапқан керемет өнертапқыштығының бір куәсі деуге болады. Біздің заманымызда ақша көптеген адамдар үшін өмірдің негізгі мәні болып отыр. Адамдар ақшалай табыс табу ушін өзінің барлық уақытын сарп етуге дайын.
Ақша - бәріміздің де сұранымдарымызды қанағаттандырудың ортақ символы іспеттес қоғамдағы әмбебап құрал. Сондықтан көпшілігіміздің бай болғымыз немесе қолдағы ақшамыз нені қажет етсек соған жететіндей болса деген арманымыз бар. Ауызекі тілмен айтар болсақ «бай» болғымыз келеді.
Егерде адам өзінің ақшаға деген көзқарасын белгілі бір ретке келтірмесе ақшаның қажеттілігі мүлде орасан зор болуы мүмкін. Ақшасы жоқ адамның қолы да қысқа болып өз бойындағы қасиеттерді, мүмкіндіктерді, өмірге деген құштарлықты мейлінше жетілдіре алмайды. Адамның ойын, мақсатын іске асыруға қыруар қаражаты болуы шарт. Ақша деген өлшемі болмаса, ақшаны қажетті мөлшермен алмаса, онда адам біртіндеп ақшаның құлына айналады да, өз келбетін жоғалтады.
Бай мен кедей адамның көзге ұратындай айырмашылығы жоқ. Бай адамдарға Құдай берген бас, екі қол мен екі аяқ біздің бәрімізде де бар. Бірақ олардың негізгі басымдылығы екі құлақтың ортасында орналасқан мида жатыр. Олар қаншалықты ұтылып, өмірден тепкі көріп жатса да мойынсынбайды, өйткені олар өте рухты жандар. Қайтпас қайсарлық пен тәуекелге бейім болуы байларды көпшіліктен оқшауландыра түседі. Әрине бұл кунделікті күйдең өмірде тырбанып еңбек етіп, ақшасын айлықтан айлыққа әрең жеткізіп жүргендерге ұнай қоймайтыны бесенеден белгілі.
Біреулері бай болуды мақсат етіп іске кіріссе, енді біреулері тәуелсіздік пен еркіндікті мақсат түтып ақшалы болуға тырысады. Бұлардың барлығы қаражатты көбейтіп, пайда табуды көздейтіні

анық, дегенмен тупкі мақсаттары әрқайсысында әртүрлі.
1. Пашку Ю.В. "Деньги: прошлое и современность" А., 1990
2. Фишер С, Дорнбуш Р., Шмалензи Р. "Экономика" М./'Дело"
1993.
3. Поляков В.П., Л.А.Московкина "Основы денежного обращения и
кредита" М., "Инфра-М" 1996
4. Красавина Л.Н. "Денежное обращение и кредит
капиталистических стран" М., "Финансы" 1977
5. Жуков Е.Ф. "Общая теория денег и кредита" М., "Банки и биржи",
1995
6. Сейткасимов Г.С., Шаяхметова К.О., Абдраимова Г.Т. Бухгалтерский
учет и отчетность в банках, Алматы "Каржы-каражат", 2000 т., 450с;
7. Мельников В.Д., Ильясов К.К. «Финансы» Алматы 2001 г.
8. Омирбаев С.М. «Финансы» Астана 2002 г. Гл.-17.
        
        Мол акша табу - батырлык;
оларды саюпай білу - акылдылык,
ал тиісінше жүмсай білу - ... ... - ... ойлап тапқан керемет өнертапқыштығының бір куәсі
деуге болады. Біздің заманымызда ақша ... ... үшін ... ... ... отыр. Адамдар ақшалай табыс табу ушін өзінің барлық уақытын сарп
етуге дайын.
Ақша - бәріміздің де сұранымдарымызды ... ... ... ... ... құрал. Сондықтан көпшілігіміздің бай болғымыз
немесе қолдағы ақшамыз нені қажет етсек соған ... ... ... бар. ... ... ... ... «бай» болғымыз келеді.
Егерде адам өзінің ақшаға деген көзқарасын белгілі бір ... ... ... ... ... зор ... мүмкін. Ақшасы жоқ
адамның қолы да ... ... өз ... ... ... ... құштарлықты мейлінше жетілдіре алмайды. Адамның ойын, мақсатын
іске асыруға ... ... ... ... Ақша ... ... ... ақшаны
қажетті мөлшермен алмаса, онда адам біртіндеп ақшаның құлына айналады да,
өз келбетін жоғалтады.
Бай мен ... ... ... ... айырмашылығы жоқ. Бай адамдарға
Құдай берген бас, екі қол мен екі аяқ ... ... де бар. ... ... ... екі ... ортасында орналасқан мида жатыр.
Олар қаншалықты ұтылып, өмірден тепкі көріп жатса да мойынсынбайды, өйткені
олар өте ... ... ... ... пен ... ... болуы байларды
көпшіліктен оқшауландыра түседі. Әрине бұл кунделікті ... ... ... етіп, ақшасын айлықтан айлыққа әрең жеткізіп жүргендерге
ұнай қоймайтыны бесенеден белгілі.
Біреулері бай болуды ... етіп іске ... енді ... пен еркіндікті мақсат түтып ақшалы болуға тырысады. Бұлардың
барлығы ... ... ... табуды көздейтіні
анық, дегенмен тупкі мақсаттары әрқайсысында әртүрлі.
Айтпақшы, реті келгенде бай адам мен дәулетті адамның ... айта ... жөн. ... адам ... ... ... ... араласып, әрдайым беделі жоғары деңгейде ... ... ғана ... ... қана ... ... ... аса көп
көңіл бөледі. Байлар жомарт болады. Алу үшін беру керек, бермесең ештеңе де
ала алмайсың. Эндрю ... ... ... - ... өліммен тең», - деп
өзінің қалған өмірін байлығын үлестіруге арнады...
Ал ендігі ... ... ... көзі болып табылатын ақша ұғымы
жөнінде жалғастырайық.
I тарау. ... ... ... ... ... ... МЕН ... ДАМУ КЕЗЕҢДЕРІ
1.1. Ақша жүйесінің сипаттамасы және оның даму ... ... ... ... және тиісті заңмен бекітілген ақша
айналымын үйымдастыру нысанын ақша жүйесі деп түсіну керек.
Ақша жүйесі - Бұл ... елде ... ... және ... заң
бойынша белгіленген ақша айналысын үмымдастырудың формасы.
Негізінде ақша жүйесі көпшілік елдерде 16-17 ғасырларда қалыптасты, ал
қайсыбір елдерде, ақша кейбір ... ... ... ... ... ақша ... оның ... анықтау, монета соғу және эмиссия
тәртіптері ақша жүйесінің элементтері ... ... Осы ... әр ... ... ... және ақша айналымның базасы болып, ... ... ... ақша ... екі түрі ... ақша ... Бұл ... валюталық метал болып екі метал:
алтын және күміс ... ... ... ... ... және ... қолайлылығына байланысты алтын ... ... ... ... ... ол ... ... ығыстырып, ІХ-ғасырдың аяғына қарай ең басым валюталық метал
болып қалды.
Монометалдык ақша жүйесі. Бұл жүйеде валюталық металл ... ... ... ... ... ... айналымда алтынға айырбастала алатын
басқа да қүнның өкілдері жүре алатын ... ... ... ... ұсақ монеталар.
Алтын монометалдық ақша жүйесінің үш түрі болды:
алтын - монеталық стандарт. Бұл стандартта алтың ... ... ... ... ... қатар айналымда көрсетулі
қүнымен ... ... ... ... белгілері жүретін болды;
алтын — қүйма стандарты. Бұл стандарт ... ... ... ... күймаға айырбастала алады;
алтын — девиздік стандарт. Бұл ... жеке ... ... ... ... елдің алтынға айырбастала ... ... ... ... айта кететін маңызды нерсе - алтын монометалдық ... дәл осы түрі ... 1922 ж. ... халықаралық валюталық
жүйесінің негізі болды. Бұл жүйе 1976 жылға дейін СДРІ мен ауыстырылғанға
дейін жүмыс ... Оның ... ... ... экономика жағынан
әлсіз елдердің, неғұрлым -экономикасы күшті елдерден тәуелділігін баянды
етті.
Өткен ХХ-ғасырдың отызыншы ... ... ... ... ... ақша ... ... Бұл жүйенің табиғаты қағаз
ақшаға жақын және жалпыға бірдем экономикалық заңның, еңбекті және айналым
шығындарын үнемдеу талаптарына дәлдеу ... ... ... ақша ... ... ... ... ақша жүйесі қалыптасты. Оның біреуі шаруашылық жүргізудің әкімшілік-
тарату жүйесіне сәйкес болса, екіншісі нарық экономикасына сәйкес келеді.
1 СДР - ... ... ... ... 1969 жылы ... ... Осы екі жүйе арасындағы ерекшеліктер төмендегі кестеде
көрсетілген.
Тек, әшейін ... ... ... келтірілген
айырмашылықтар, осы екі ... ... ... алыс ... ... ... қарама-қарсы екендігінін байқатады.
1.2. Ақшаның пайда бодуы және оның ... ... ... ... ... санат ретінде ақша натуралдық шаруашылықтан тауарлы
шаруашылыққа ... ... ... ... ... ... ... жеке басының керегіне жаратылған кезең натуралды шаруашылық
болып ... ... ... ... ... жетілуіне
байланысты, ал кейде табиғаттың өзі туғызған жағдайына байланысты ... ... егін салу ... болса, екінші жерде мал өсіру пайдалы, ал басқа
жерде, балық аулау пайдалы) адамдардың шығарған өнімдерінің саны ... жеке ... ... ... ... ... ... болатын
жағдам туды. Сейтіп, адамдар өндірілген өнімді, өздеріне керек, ... ... ... ... ... ... ... "айырбастау"
деп аталатын процесс шықты. Айырбастау ушін өндірілген өнімнің "тауар" деп
аталатын болған соң, натуралдық өңдірістің орнына ... ... ... ... ... ... қозғаушы күштердің (факторлары)
салдарынан өнім өндірушілер өздерін бір түрлі (болмаса бірнеше түрлі) ... ... ... Ал, ... ... басқа өнімдерді өздері
шығарған өнімнің (өнімдердің) артығына ... ... ... ақшаның пайда болуына алдын ала екі ... ... ... шаруашылықтың орнына тауарлық шаруашылық қелді. Осыған
байланысты ... ... өріс ... ... ... бір ... мүліктік жекеленушілік
пайда болды, екінші жағынан белгілі, бір ... ... ... ... ... бір тауарды, екінші тауарға тікелей ауыстырудың бірқатар
қиыншылықтары ... ... ... ... ... ... үшін ... осы өндірушінің
іздеп жүрген тауары бар ... ... ... ... сол ... ... ... қолындағы тауар керек болуы шарт. ... ... адам ... ... ... ... аустырғысы келсе, қолында
терісі бар адамға, ... ... ... ... Басқаша айтқанда, тауар
ауыстыру екі жақтың да ... ... ... ... ... ғана ... тауар ауыстырылмайды. Ал, мұндай сәйкестік, өмірде жиі кездесе
бермейді.
- Бір ... ... ... ауыстыру процесінде олардың қунын ескеру
керек. Басқаша айтқанда, ауыстырылатын екі тауардың өзіндік құны баламалы
болуы шарт. Мысалы, бір ... бір қап ... ... ... ... құны бір қап ... әлде ... артық. Сондықтан бір қап
бидайға, оның кұнына баламалы тауар іздеу керек. Бұл да оңай іс емес.
Міне, сондықтан да, ... ... ... ... ... ... баламалық негізінде, айырбастау операциясының да дамуы,
көптеген ... ... ... бір ... бөліп алуды керек етті.
Мұндай тауар өзінің ішкі және сыртқы ... ішкі және ... ... ... тауар болуы тиіс. Басқа тауарлардың құнын осы тауардың құнымен
баламалап айырбастайтын ... ... бір ... қүны екі кило ... бір өгіздің құны — бес қап ... ... Бұл ... ... ... ... айырбастаудың тауарлық нысаны ақшалай нысанға көшті. Оның үстіне
әртүрлі тайпаларда, ақшаның міндетін атқарған тауарлар әр ... ... ... Римдіктер, Славяндар ақша орнына мал пайдаланған; Скандинав
елдерінде, ежелгі орыстар - ... ... ... ... ... - түз. ... — шай, тағы сол сияқты. Ал Ежелгі Қазақстан
аумағын мекендеген елдерде мал, оның ... ірі қара ... осы ... ... ... ... талапсыз мал табылмас,
Еңбек қылмас еріншек адам болмас.
Есек ... ... да, мал ... кел,
Қолға жүқпас, еш адам кеміте алмас», - ... Абай ... ... ... ... өзінде де айырбастауда көптеген қиыншылықтар кездесті.
Айтылған заттарды санау, (есептеу) өлшеу, оларды бір жерден ... ... ... ... ... ... ... көп болды. Міне, осы
жағдайлар және тауар өндіру мен оны ... ... ... ақшаның
міндетін атқаратын тауардың біртектідігін, оңам бөдшектенетінін, сақтағанда
бұзылмайтын және ... ... ... ... етті. Ал, мұндай
қасиеттер кейбір ... және ... ... ғана ... ... Адамзат
дүниесінің даму жолының әр кезеңінде, ақшаның міндетін әртүрлі металдар
атқарады: қола, мыс, ... ... ... ... ... ... де ... өзгерістер
енгізді. Біріншідең ақша шыққаннан кемін тікелей ... ... ... біраз кеңейтілді, яғни базар пайда болды, ал ол базарда екі ғана ... ... ... ... ... ақша ... ... бір ғана әрекетпен бітетін
айырбастау процесі (бір тауарды беріп, екінші ... алу Т-Т), әр ... ... ... екі ... айналды.
* бірінші әрекет, тауарды ақшаға сату (Т—А)
* екінші әрекет, алған ақшаға басқа жерде, басқа уақытта, басқа
тауар сатып алу (А-Т).
Үшіншіден, ... ... ... ... ... ... енді,
керекті тауар сатып алғанға дейін сақтауға мумкіншілік алды. Ал, муның өзі,
ақшаны жинауға және оны басқаларға қарызға беруге болады деген сөз. ... ... ... ... ... әсер ... өзгерістердің нәтижесінде ақшаның қозғалыс жолы ... ... ... ... ... ... ... ақшаның міндетін
атқарған тауарды беріп, соған балама басқа тауар ... ... ... ... ... айырбасталып алынған тауардың қозғалыс жолымен тығыз
байланысты еді. Тек олар ... ... ... ақша шыққаннан
кейін ақша өз аддына, тауар өз алдына, айналатын болды.
Ақшаның осыдай дербес айналуы өзіндік қүны бар ... ... ... жоқ, ... ... ... күшейе түсті. 1976 жылдың қаңтарында
Ямайкада өткізілген Халықаралық Валюта қорына мүше-елдердің ... ... ... ... ... ... құны жойылды (алтын
тепе-теңдігі). Осының бәрі қазіргі жағдайда ақша ... өз ... ... ... өз ... ... ... болып шыққанына
айқын дәлел бодып табылады.
Ақша - бұл жалпы эквивалент ролін атқаратын ерекше тауар.
Бірнеше жүз жыддықтар бойы көптеген ... ... ... мүйізді ірі
қара мал атқарды. Біртіндеп жалпы эквивадент ролін алтын атқарды. Оған оның
мынадай қасиеттері әсер етті:
1) сапалық ... ... ... ... ... ... аз мөлшеріне көп жұмыс күші
кетеді);
4) сақталуы.
Алтын - еңбек сыйымды және сирек ... ... ерте ... ... дейінгі қазылып алынған алтынның мөлшері 100 мың ... ... ... алтын тұтыну құнына және құнға ме. ... құны ... ... ... ... ... үшін ... және
т.б. Алтынның құны еңбек қун теориясына сәйкес алтынды ... ... ... ... ... жалпы эквивалент ретінде мынадай қасиеттерге, ерекше тұтыну құны
мен құнның ерекше формасына ие. Ерекше тұтыну құнын оның басқа тауарлардың
құнын өзінің ... ... ... ... ... ... құнының
ақшалық матермал ретіндегі ерекшелігін тікелей жалпы айырбасталу формасына
ие болуынан көрінеді.
Ақшаның осы заманғы ... ... ... ... ... ... Ең алдымен бұл ақшаның металдық, номиналдық және
сандық теорияларына ... ... ... жаңа ... ... ... ... дамиды.
Егер бұрын негізгі назар ... ... ... мәніне, қүнының
қалыптасуына бөлінее, осы заманғы ақшаның теормялары сол концепциялардың
рыноктық экономиканың ... ... әсер ... ... ... көңіл
бөледі.
Ақшаның металдық теориясы капиталдың алғашқы қорлану кезеңінде пайда
болды. Оның ... ... яғни ... ... ... ... Олар ... қызметтерін қазына ретінде және әлемдік ақша ретінде
абсолюттеді және осының негізінде ақшаны асыл ... ... ... ... ... ... Ақшаны әлеуметтік қатынастар
емес, зат ретінде қарастырды.
Ақшаның номиналды теориясын құрушылар римдік және ... ... ... ... ... оны Дж. ... ... мен Дж.Стюарт
(Шотландмя) дамытты. "Металлистерге" сын айта отырып, олар ... ... ... ... мен ... құралын абсолюттеді. "Номиналмстер"
ақшаны тауарлар айырбасына қызмет ететін шартты белгі, есеп бірлігі ... және ол ... ... ... ... ... деп ... сандық теориясының негізін қалаушылар Дж. Локк (XVII ғ. соңы),
Ш.Монтескье, Д.Юм, Д.Рикардо (XVIII ғ. соңы) ... Олар ... ... ... ... ... ... жақтаушылары ақша бірлігінің
құны мен тауар бағаларының деңгейі ... ... ... ... деп есептеді. Сандық ... ... (XX ғ. ... ... (XX ғ. ... және т.б. ... үлес ... Ақшаның экономикалық мазмұны, атқарымдары
Жоғарыда айтылғандай, бір тауарды екінші тауарға айырбастау ... ... оның иесі өз ... басқа бір, көбірек тараған, құндырырақ
тауарға айырбастады, сонан соң7 сол ... ... ... тауарға
айырбастайтын болды.
Осылайша бір тауардың құнын екініні бір ... ... ... ... ... бірдем нысаны пайда болды. Алғашқы кезде жалпы
құнның ... ... ... ... ... Бара-бара, ол
міндетті орындау үшін көбірек пайдаланатын ... ... ... ... ... ... ... деген: "Натуралдық нысаны балама нысанымен
қоғам бойынша, тутасып кеткен ерекше тауар, ақшалай ... ... ... ол ақша ... ... ... ... байланысты ақшаның мәнін былай
деп келтіруге болады. Ақша ... ... ... ... ... яғни, басқа
тауарлардың жалпыға бірдей баламалық құнының нысаны.
Ақша - тауардың ерекше қасиеті, оның кез келген басқа ... ... ... оның ... ... балама болып жұмыс
істейтіндігі, яғни, алмастырудың жалпыға бірдей құралы екендігінде. Ақшаның
тағы бір ерекше ... ... ... ... ... күші ... ... құнды товарға салса, оның ақшалай көлемі күн санап азая
береді. Өйткені, ол тауарды сақтау үшін белгілі көлемде ... ... ... қүн ... салынса, ондай шығын болмамды.
Ақшаның мәнін көрсетуші оның атқарымы болып есептеледі.
Экономиканың кез келген үлгісінде ақшаның атқарымы өзгермей, бір ... ... ... да ... жағдайында да) ақшаның атқарымдары
бұрынғыдай:
1) Ақша құнды өлшеуші ретінде.
2) Ақша, айналым ... ... Ақша ... қүралы ретінде.
4) Ақша қорлану қүралы ретінде.
5) Дүниежүзілік ақша атқарымы ретінде,
Айта кететін нәрсе, көрсетілген атқарымдарды тек ақша ғана ... құн ... ... Ақшаның бұл атқарымы оның көлемі мен тауардың
өзіндік қүны анықталған кезде байқалады. Бұл жерде тауардың өзіндік құны,
оны өндіру ... ... ... ... тең. Олай ... тауар
өндіру, болмаса басқаша қызмет көрсету үшін алдымен еңбек бүйымдарын ... тек ... ... ... ... ... өнім ... болмаса,
қызмет көрсетіледі. Осыған байланысты жаңадан шығарылған тауардың
(көрсетілген ... ... құны екі ... турады. Біріншісі,
жоғарыдағы айтылған еңбек құралдары мен ... ... ... Өйткені,
ол түгелімең жанадан шығарылған өнімнің (көрсетілген қызметтің) өзіндік
қүнына ауысады. Екіншісі, осы ... ... ... ... тірі еңбек
күшінің қүны. Сонымен қатар, жаңа өнімнің өзіндік қүнына қосылатың еңбек
қүралдарының және еңбек бұйымдарының қүны да, тірі ... ... қүны ... ... ... ... ... Өйткені, барлық ... ... мен ... ... ... ... әр түрлі. Сондықтан әрбір өндірушінің өндірген бір түрлі
тауарларының, өзіндік құны әртүрлі болады. ... кез ... ... ... қажетті шығынға байланысты бағаға сатылады.
Осыдан біз ақшаның құн ... ... ... ... ... құралы ретіңде. Барлық тауарлар, қай жерде шығарылғанына
қарамастан, қандай меншіктің шығарғанына қарамастан, керекті уақытында
сатылуы ... ... ... ... ... ақшалық нысанға ауысуға тиісті.
Сонымен қатар, әрбір тауар өндіруші, сатылған тауардан ... ... ... ... мен ... бұйымдарын сатып алады, еңбек ақы
төлейді, және басқа да шаруашылықтың қажеттерін қанағаттандырады. ... мен ... ... ... жалғастырады (ұдайы өндіріс).
Сонымен, ақщаның айналым құралы ретінде ... ... ... тауарға,
тауардың ақшаға айналуының толассыз тізбегі болып табылады. ... ... ... ... ... ... тән бір ... ақша мен тауардың біріне-
бірінің қарсы қозғалатындығында: ақша сатушыға қарай қозғалса, тауар сатып
алушыға ... ... ... бір ... осы айналымның құралы ретінде жүмыс істеу, тек
үлттық ақшаға ғана тән. Заң ... ... ақша ... басқа
мемлекеттің ақшасы болуға тиіс емес. Өйткені, олай болған күнде айналымдағы
ақшаның саны көбейіп, сапасы ... ... ... ... айтқанда, айналымда жүрген ақшаиың саны (ақшаның көбейуі) осы
атқарымның дүрыс орындалуымен тығыз ... Егер ақша ... ... ... ... ... саны ... Керісінше, айналымның қозғалысы
баяулап кетсе, айналымда көбірек ақша жүруі ... ... ... ... Бұл атқарымға тауардың ... ... ... ... тән. ... тауар, оны сатып алушының
қарауына, ақшаның, сатушының қарауына түсуіне ... ... ... Егер ... мен ... алушының арасындағы келісім бомынша тауардың
құны алдын ала төленетін болса, ақша сатушыға ертерек түседі. ... екі ... да ... мен ақшаның қозғалысы екі бөлек.
Тарих тұрғысынан қарағанда, ақша ... ... ... ... ... ... ... пайда болған.
Бұл жөнінде К.Маркс былай деп жазған: "Бір тауардың иесі өзінің ... ... ... ал басқа біреу оны сатып ... тек ... ... ... ... ақшаның өкілі ретінде. Сатушы несие беруші болады
да, сатып алушы қарыздар болыл қалады".
Ақшаның бұл ... ... ... және оны ... ... ... қарым-қатынаста (салық бөлімдері), халыққа қызмет
етегін кәсіпорындар мен ... ... үшін есеп ... ... ... ақы, ... ақы, ... ақы, стипендия және басқа да
ақшалай төлемдерді өтегенде байқалады. Көбінесе жоғарыда ... ... ... яғни бір ... ... шотқа аудару арқылы жүргізіледі.
Қолма-қол ақша тек, есеп ажыратушылардың бір жағы ... жеке ... ғана ... осы ... қолма-қол ақшасыз есептесетін жеке
тұлғалардың үлесі қаншалықты төмен болса, ... ... ... ... ... ... төмен (егер есеп ажыратудың барлық
ережелері бүзылмаған болса).
Ақшаның ... ... ... ... ... ... ... ретіндегі атқарымынан айырмасы, Бұл атқарымды, ұлттық ақшамен қатар,
басқа елдердің ақшалары да орындай алады. (сақтық кассаларға ақша ... ... ... ... және ... ... жүргізгенде, басқа
елдермен және олардың азаматтарымен басқа да төлемдер жүргізгенде).
Ақша қорлану құралы ретінде. Бұл атқарымды, ... ... ... қүралы ретінде айналыста жүрген ақшалар емес ... ... ... ғана орындайды. Оның ішінде халықтың қолында жүрген ақша,
банкілердегі есеп шоттарда қалған жеке және ... ... ... ... күралы ретінде атқарымын орындайтын артық ақша (бос
ақша) ... ... ... ... күнде ғана пайда болады. Ол ақшалар
алдағы ... орын ... ... ... ... қоры ... Сонымен ақшаның Бұл атқарымы, несиедік қарым-қатынастың пайда
болуына, оның әрі қарай дами түсуіне әсер ететін алдыңғы жағдай ... ... ... жеке ... ... ... ... басқа шаруашылықтарға, жеке тұлғаларға уақытша пайдалануға
беріледі (қарызға беріледі). Сөйтіп ақшаның бостан-босқа пайдасыз ... ... оның ... ... ... кетуіне жол берілмейді.
Тек мынандай жағдайларға сүйену керек:
* несиеге берілген ақша кедергісіз іске пайдаланылады;
* несиенің ... ... ... ... ... берген ақшадан жоғарғы деңгейде пайда түседі.
Дүние жүзілік ақша атқарымы. 1976 жылы, ақшаның алтын
тепе-теңдігі жойылғаннан кейін, кептеген экономиетер, енді ... ... ... ақша атқарымын орыңдай алмайды деген пікірге келген.
Бірақ та, ақша әлі де, ... ... және ... ... және ... ... қарым-қатынастарына қызмет керсетіп жүр. Мысалы, ... ... жеке ... ... ол үшін ... есеп
ажырасу, несие алу оны қайтару деген сияқты істер жыл ... өсіп ... ... ... ... ... ақша атқарымын орындай
алмайды ... ... ... ... Ақша ... ... дүниежүзілік ақша
атқарымын орындап келеді. Рас, кез келген ұлттық ақша емес, тек ... ... ... ... айырбастауға жатпамтын ақшалар
дүниежүзілік ақша аткарымын орындай алмайды. Сондықтан ... ... ... ... өз ... сол ... ... еркін
амырбасталынатын ақшаға (доллар, марка, иена сияқты) ... да, ... оны ... ... ... ... ... Сондықтан қағаз
ақша, дүниежүзілік ақша атқарымын ... ... ... ... ... ... тек тежеулі көлемде.
1.4. Эмиссия, шаруашылық айналымға ақша шығару және эмиссияны реттудің
тәртібі
Ақша айналымын ұмымдастыруға байланысты екі ұғым бар: ... ... ақша ... Бір ... бұл екі ... арасында айырмашылық
жоқ сияқты. Расында олай емес, айырмашылық бар.
Айналымға ақша күнбе күн шығарылып ... ... ... ақша
бергенде және несие берілгенде жүргізілетін операциялар, айналымға ақша
шығару болып ... ... ... ... күн ... ... та отырады. Бұл шаруашылықтар есеп шоттарына қолма-қол ақша
салса, және бүрын ... ... ... ... болса да, Бұл
операциялар эмиссиялық болып есептелмейді - айналымға ақша ... ... ... ... ... ... ... мұндай операцияларды
өткізгеннен кейін айналымда журген ақшаның жалпы саны өзгермеуі мүмкін.
Қазақстанда белпленген ... ... ... емес ... ... ... ... шығарады (несие беру), ал қолма-қол ақшаны ¥лттық
банк пен оның ... ... ... ... емес ... ... ... келеді. Өйткені, айналымға қолма-қол ақша шығару
үшін алдымен ... ... ... ... жазу ... Бұл, айналымға қолма-қол емес ақша шығарылды деген сөз. Екіншіден,
егер шоттарында қолма-қол емес ақша жатпаса, есеп шот иелері банктен ... ақша ала ... ... қолма-қол ақшаның эммссиясы шаруашылық амналымға жұмыс жасаса,
қолма-қол емес ақшаның эмиссиясы, ... ... ... ... ... олардың қажеттерін қамтамасыз ететін қаржыға
айналады.
Өзіндік қүны жоқ қағаз ақшаның амналымда шамадан тыс көбейіп кеткені,
болмаса ... ... тыс ... берілуі ақшаның қүнсыздануына апарып
соғады. Осыған байланысты әр мемлекет күнбе күн ақша ... ... ... оны ... ... ... реттеу тәртіптері мынандай:
а) Әр облыстық, аудандық орталықта және басқа да үлкен елді
мекендерде, Ұлттық ... ... есеп ... - кассалық
орталығы бар (РКЦ);
б) ... ... есеп ... ... (РКЦ) ... бар. Онда айналым кассасы, кешкі касса, ақшаны қайта
санайтын касса деген кассалар және Ұлттық банктің резервтік қоры
ұйымдастырылған. Дәл осындай касса торабы, ... ... ... де, және ... ... де бар. ... күнбе күн ақша бір жағынан түсіп, бір жағынан кетіп
жатады. Сондықтан оны айналым кассасы дейді.
Ұлттық банк өзінің ... де, ... ... ... ... кунделікті беретін ақшаның орташа көлеміне байланыстырып, ... үшін ... ... ... белгілейді. Күнбе күн жұмыс айналым
кассаның, қалдығы анықталып ... Егер осы ... ... ... ... артық болса (бір теңгеге болса да), оның артығы, айтылып
кеткең ... ... ... ... ... ... ал ақшаның өзі, басқа сақтау орнына салынады. Бұл ... ... бас ... ... ... басты
міндетінің біреуі.
Банк, оның бөлімшелері, ертеңгі жұмыс күні клиенттеріне, тек ... ... мен сол күні осы ... ... ... ... ғана ақша бере алады. Сондықтан күнбе күн жұмыс ... ... ... ... оның ... ... ақша ... есептейді.
Міне, осындай айналым кассасы мен резервтік қордың ... ... оны ... ... қатынастар, эмиссияны реттеу болып
табылады.
Осыған арналған ережелер - эмиссиялық ... ... ... ... ... әрбір банк эмиссиялық операция жасағанда (қолма-
қол, не қолма-қол емес ... да) ... сол ... ... ... зиян ... біле алмайды. Оны тек сол ... ... ... ... ... ... шығаруға болады. Бұл Ұлттық
банкінің жүмысы. Басқа банктердің және олардың ... ... ... ... ережелерді қатаң ұстау.
II тарау. АҚІПА ЖҮЙЕСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ НЕГІЗГІ
ЭЛЕМЕНТТЕРІ
2.1. Ақша ... ... ... ... ақша ... бірнеше элементтерден құралады. Оның
ішінде: Елдің ақша бірлігінің аты. Бұл элемент, әр елдің өмір сүре бастаған
кезінде ... ... ... ... және оның сыртқы түрі, не ішкі
мазмүны өзгерсе де аты өзгермейді. ... ... ... те, ... ... ... Енді ... доллар да бар. Бірақ, ол Американың Америка
болғанынан бері Ұлттық ақша бірлігі ... ... ... ... ... ... ... құймалар
"рубль" деп аталған. Кейінірек, Петр І-дің түсында, ол Ресей мемлекетінің
¥лттық ақша бірлігі болып жарияланған. Содан бері ... ақша ... ... да, оның ... түрі де, Ішкі мазмүны да өзгергенмен аты
өзгерген жоқ.
Қазақстанда, егемендік алғаннан ... 1993 ... ... ақша ... ... ақша ... ... сол жылдың 13-
желтоқсанда қабылданған "Қазақстан Республикасының, ақша жүйесі" деген
заңмен бекітілді. Енді ол, ... ... ғана ... ... Ақша ... ... етудің тәртібі. Қазакстанда жоғарыда
айтылған заңның 9-шы ... ... ... мен монеттер ¥лттық
банктің сөзсіз міндеттемелері болып табылады. Сондықтан олар, осы банктің
барлық активтерімен қамтамасыз ... ... ... Ақшаны айналымға шығару және оны айналымнан шығарып
алудың тәртібі эмиссия тетігі деп ... ... ол ... ... ... емес ақшаның амналымға шығару және оны
амналымнан шығарып алу, екінші дәрежелі банктерге жүктелген.
Олар несие берген кезде айналымда қолма-қол емес ақша ... да, ал ... ... ... ақша ... болып есептеледі;
б) қолма-қол ақшаны айналымға шығару және оны айналымнан
шығарып алу Ұлттық банкке және оның бөлімшелеріне жүктелген
(облыстық ... мен есеп ... ... - ... ... ақша ... құрылысы. Бұл ұғым екі
түсініктен тұрады. Бір жағынан, қолма-қол ақша мен қолма-қол емес
ақшаның ара қатынасы қаралады. ... ... ... бұл
көрсеткіш 1/3 болып, қолма-қол емес ақшаның, пайдасына шешілген.
Екінші жағынан, банктік билеттер мен ... ... ... қаралады. Бұл көрсеткіш Кеңес Одағынын тұсында 1/2
болатын, яғни, егер ... 100 мың сом ... ... ... (10, 25, 50, 100 сомдық) билеттер, жартысы қазына
билеттерінен туратын (1, 3, 5, сомдық). Қазіргі жағдайда бұл ара-
қатынасқа ешкім көңіл аударып ... жоқ. ... ... тіпті жоқтың қасында, ал қазына билеттері қиқым-
сиқымға айналып барады.
* Ақша мен несиені реттеу тетігі. Бұл ақша-несие мәселелерін
реттеудің ... ... ... ... шұғылданады, оның
міндеттері, құқықтары қандай және оның ... ... ... ... Ақшаның құнын белгілеу тәртібі. Бұл, осы елдің ақшасының,
басқа елдердің ақшаларымен ара ... ... ... ... ақшаның (валютаның) бағамын белгілеу. Қазіргі жағдайда
Үлттық валютаның бағамын анықтайтын екі режим (тәртіптеме)
қодданылады: валюталық бағамды ... және ... ... ... бағамды бекіту режимінде ертеректе (1976 жылға дейін),
оның бағамы алтынмен салыстырғандағы құнымен тең болатын. КСРО
да бұл тәртіп соңғы жылдарға ... ... Оны тек, 1992 ... ... ... ... ... жылдарда, Ұлттық валютаның
бағамын, оның сатып алуға жарамдылығы мен баска ... ... мен ... ... анықталатын
болды. Бір ескеретін жағдай, бұл режимде Орталық банк (Ұлттық
банк) ... ... ... өз ... бағамын
толтырады. Қазақстан 1999 жылдың 5 көкегінен бастап осы режимнен
бастап валюта бағамының еркін жузу режимін енгізді. Бұл ... ... ... ... мен ... ... нарығында анықталады.
— Касса тәртібін ... ... ... ... ... ... ... банкісі 1992 жылдың Ақпан
айының 27 жулдызындағы қаулысымен бекіткен оның қысқа мазмуны
және оңың қалай орындалып келе жатқаны жөнінде осы тараудың 2, ... ... ... түрлері.
Ақша, пайда болғаннан бері бірнеше рет өзгеріске үшырады. Бірақ, ... оның тек ... ... ғана ... ішкі ... ... жоқ
Ақшаның сыртқы түрінің өзгеру себебі, оның жүмыс істейтін ... ... ... ... ... ... ... адамзат өмірінің бастапқы кезінде жадпыға ... ... ... ... ... атқарған (оның ішіне мал да кіреді).
Бара бара, өндіру мен алмастырудың көлемінің өсуіне ... ... ... ... бір ... оңам бөлшектенетін, сақтағанда
бұзылмайтың тасымалдауға қолайлы тауардың орындауы ... ... ... ... ... ... мыс, ... алтын ақшалар келді, Одан
кейінгі қоғамдық дамудың нәтижесінде, кесек металл ақшаның орнына, металдан
дайындалған монеталар пайда болды, оның ішінде ... ақша да бар. ... ... ... ... оған ... ... (мемлекеттің аты,
гербісі, басылған жылы, тағы басқалар) басылатын Бұл сол ... ... түрі ... бірінші метал ақша, біздің заманымыздан бүрынғы, үшінші ғасырда
Римде ... ал ... ... ... 7-8 ... ... және ... Грецияда басылған. Басқа, Европа елдерінде және
Ресейде өз металл ақшасын ... ІХ-Х ... ... ... ... ақша өте ұзақ өмір ... Мысалы, Ресейде, 5-10 сомдық
алтын ақша, ... ... ... ... ... ... ... жеке өзіндік құны бар. Сондықтан ол ешуақытта; тіпті
инфляция кезінде де құнсызданбайды. Осыған байланысты алтын ақша өз ... ... ... ... ... алады. Егер амналыстағы алтын ақша,
керек мөлшерден артық болса, олар айналымнан ... ... ... ал егер ... ... алтын ақшамен қамтамасыз етілмесе, олар
қайтадан ешқандай ... ... ... ... ... ... ақша керек екенін анықтап, оны тәртіптеп жатудың ешқаңдай ... ... ... ... пайдаланудың бірқатар киындықтары ... ... ақша ... ... ... тығыз байланысты, ал алтын
шығарудың, өз кезегінде, қымбатқа түсетіні белгілі. Екіншіден, айырбастау
операциясының өсуі, айналыстағы ақшаның ... ... ... ал ол ... шығаруды көбейту керек. Осыған байланысты, қымбатқа түсетін ... ... ... ауыстырудың қажеттілігі туды. Сейтіп, өзінін жеке
Құны жоқ, қағаз ақша ... ... ... ... Ең ... ... ақша ХІ-ғасырда Қытайда шықты. Содан
кейін УІІ-ғасырдың аяғыңда Солтүстік Америкада, ал XVIII-ғасырдың ... ... ... ... ... 1769 жылы ... аталатын қағаз ақша шығарылды.
Қағаз ақшалар алтынға, не куміске айырбасталынбайды және оны үкімет
тек ... ... ... жабу үшін ғана шығарады. Осыған
байланысты ... ақша ... ... ... ... ... ... ал
Бұл өз кезегінде, инфляцмялық жағдайға (ахуалға) әкелетіні анық. Бұл қағаз
ақшаның өзіне тән ... ақша ... ... Несиелік ақшаны айналысқа шығару және
оны қолданудан алып ... ... ... ... ... ... ... қолында. (Орталық болмаса Ұлттық банкіден басқа).
Шаруашылықтарға несие ... ... ... ... алғанда, не
қайта есептегенде, банктер қарыз алушыларға өзінің банкнотын ... ... ... ... ақша шығару ешқандай ... ... ... бюджеттің тапшылығымен байланыспайды. Тек, тауар
өндірумен, оны өткізудің анық ... ... ... ... қағаз ақшамен салыстырғандағы үлкен артықшылығы бар. Бұлай болудың
ең ... ... ... ... құндылықтар мен шаруашылық шығындардың
нақты қозғалысына қарай беріліп және қайтарылып отыратыны. Өйткені, мүндай
құндылықтар мен шаруашылық ... ... ... ... етеді. Сондықтан несиелік ақша шығару ақша айналысына ешқандай
зиян ... ... ... ... ... санын азайтуға,
сөйтіп, оның құндылығын арттыра түсуге әсер етеді. Тек, мүндай, қолма-қол
ақша беру мен ... ... ... ... ... ақшаның банкке
түсуімен несиенің қайтарылуының байланыстары әрбір операциядан байқалмайды.
Оны тек ... ... ... жиынтық ретінде қарағанда ғана
байқаймыз. Егер, несие жоғарыда ... ... ... ... ... ... букіл халық шаруашылығы бойынша несие
көбейіп кетеді де, инфляциялық жағдай ... оның ... ... ... ... ... ... қүрамымен ауыстыру, несиенің басты
атқарымының бірі.
Қодма-қол ақшасыз ... ... ... ... ... ... ... орнына несие операцияларын пайдалану. ... бір есеп ... ... есеп шотқа аудару болып табылады. Ол үшін
әртүрлі төлем қүжаттары мен ... ... ... ... ... несиелік ақшаның пайда болуын қажет етеді.
Бірақ қолма-қол ... ... ... ... есеп ... бар. ... қүнды қағаздар арқылы жүргізілетін қолма-қол ... ... ... ... асырылады. Мысалы, вексельдер және
басқа да, кейбір төлем құжаттары тиісті жазу ... мен ақша ... ... ақша ... ... мүндай операциялар қолма-
қол ақшасыз айналымға жатады.
- ... ақша ... ... ... банктегі
шотта жатқан ақшасы, жалпыға бірдем төлем қүралы ретінде ... ... ... ... ... ақшасыз есеп айырысуға қатысушылар, алдағы
уақытта ешқандай міндеттеме алмайтын болса, вексель ... ... ... ақшасыз айналымға қатынасатын
вексель беруші, алдағы кезде сол вексельде көрсетілген төлемді уақытында
төдеуге ... ... ... ... ақшасыз есеп айырысу қодма-қод ... ... ... ... ақшасыз есеп айырысуда 3 жақ қатынасады: сатушы; сатып
алушы және олардың есеп шоттарына тиісті жазу ... ... ... есеп айырысушылар банкпен несиелік байланыста
болады. Оған дәлел, есеп айырысуға ... ... де ... бар және сол есеп ... азды-көпті ақшасы бар. Міне, сол
ақшалар банктердің шот мелерінің аддындағы ... ... ... есеп айырысу операциясынан кейін банктің міндеттемесі не көбейеді, не
азаяды. Осының өзі, есеп айырысуға қатынасатын ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақшасыз есеп айырысу мен қолма-қол ақшамен
есеп айырысудың ... және ... ... ... Мысалы,
есеп айырысудың екі нысанында да бір ғана ақша қатынасады (доллар, рублъ,
теңге т.т.). Оның үстіне есеп ... бір ... ақша ... ... ... ... есеп шот иесі касса чегімен ез шотынан ақша
алса, бұл ақшаның есеп айырысудың қолма-қол ақшасыз ... ... ... ... Еғер де, ол өзінің есеп шотына қолма-қол ақша
әкеліп салса, көрініс керісінше болады, Есеп ... екі ... ... тағы бір ... ... де ... ... пайда болуы.
Айналымдағы ақша жиыны және ақша базасы. Осы екі үғымның ... ... ... ... ... шаруашылық жургізудің социалистік
әдісіндегіден басқа ... ие ... және ... ... ... де ... айналымға керекті ақшаның саны, К.Маркстің заңына сәйкес,
анықталатын.
Бұл заң ... ... ... ... ... ... жылдары іс
жүзінде қолданылмай жүр. Сәйте түра, нарық кезіне лайықты заңды ешкім ... жоқ. ... ... заң ... қиынға түседі. Өйткені, көп жағдайда
есеп айырысу қолма-қол ақшасыз жүзеге асырылады. Сондықтан Бұл екі нысанның
шегі жоғалып кетті. Есеп ... өз ... ... ... ... ... Бұлай болудың басты себебі нарық жағдайында қолма-қол ақшамен
және қолма-қол ақшасыз айналым бір тұтас айналым болды. ... ... ақша ... осы бір тұтас айналымның көлемі болып табылады.
Қазақстан бойынша бұл көрсеткіш 2000 жылы 45 пайызға өсіп, 2001 ... 399,5 ... ... ... ... жағдайда айналымдағы ақша жиынын
сипаттау үшін әртурлі агрегаттар қолданылады.
Ақша агрегаттары
Елдегі айналымда жүрген ақша ... ... ... ... ... ... ... тән өтімділік деңгеміне сәйкес ... ... ... оларды ақша кешендері деп те атайды. Әр түрлі
елдерде Бұл ақша ... саны ... ... ... Жапонияда,
Италияда 4 агрегат қолданылса, ФРГда 3, ал Францияда тіпті 10 ақша агрегаты
бар.
Типтік ақшалы агрегаттарды жалпы сипаттайық.
Мо ақша агрегаты ... ... ... ... бұл ең өтімді
ақша агрегаты деген сөз.
Мі ақша агрегаты айналымдағы қолма қол ақшаны және ... ... ... ... ... ... чектік салымдарды және жол
чектеріндегі ақшаларды сипаттайды.
М.2 ақша агрегаты Мі ақша ... және ... ... ... чектік емес жинақ салымдарынан және ақша нарығының өзара
қорларындағы ... ... ... ... ақша ... Мг ақша ... қоса жеке ... мен фирмаларға
тиесілі қомақты мерзімдік жинақ салымдарынан түрады.
һ ақша агрегаты ең кең ауқымды ақша ... ... ... ... ... агрегаты және әртүрлі бағалы қағаздар кіреді.
Қазақстанда қатаң монетарлық саясат қолданылып отырғанын байқауға
болады. Басқаша айтқанда, ... ... ... тмісті көлемде ақша
шығармам отыр. Олай істемесе Ұлттық ... ... қүны ... ... ... ... шаруашылығында көптеген өзара
төлемеушілік орын алып келеді.
Ақша ... ... ... жүрген қолма-қол ақшаның екінші
дәрежедегі банктердің кассаларындағы және корреспонденттік шоттарындағы
ақшаның және ... ... ... ... міндетті қорларының
қосыңдысы.
Қазақстанда Бұл қосынды 2001 жылдың басында 134 млрд теңге құрады. Бұл
өткен 2000 ... ... ... 5,7% ... ... ақшамен ығыстыру ары қарай дамуын ақша қызметтерін
(банкнот, вексельдер, чектер) ... ... ... ... ... ... ... карточка ақшаның төлем құралы қызметін атқарады.
Кредиттік карточкалардың түрлері:
1. Жаңартылатын карточкалар. ... ... ... қарыздары жабылғаннан кейін
қайтадан жаңартылады.
2. Бір айлық карточкалар. Туристік фирмалармен есеп айырысу
үшін қолданылады. Қарыздар айдың ... ... ... ... ... Әр түрлі фирмалар әр түрлі қызмет
жөніндегі шығындарды төлеу үшін ... ... ... алтын кредиттік қарточкалар. Олар тек
жоғары жылдық табысы бар ... ... ... 1915 ... ... ... ол кезде олар
ең бірінші рет АҚШ-та қарызды жазу ... ... ... ... осы заманғы кезеңіне электронды ақшалар жүйесі сай
келеді. Олардың көмегімен ақша операциялары жүргізіледі: банк есебінен ақша
алу, салымдарды ... ... ... ... ... ... және т.б. ... чектік кітапша болып табылатын смарт-
карточкалар пайда болды.
Қазақстанда ... ... ... ... сатысында.
Бірінші пластикалық "ақшалар" шектелген көлемде 1989 ж. ... ... ... ... ... елдің ірі банктері шығара
бастады.
2.3. Ұдайы өндіріс процесіндегі ақшаның маңызы
Ақша тауарлы өндіріске қызмет етеді. ... ... ... ... ... ... себепті болады.
Сондықтан ақшаның тауар-ақша қатынасына көрсеткен қызметінің нәтижесі
және оның қоғамдық үдайы ... ... ... ... оның ... ... болады.
Осындай ықпалдың ішінде алдымен оның, тауардың бағасын анықтауға
қатынасатындығын айту ... ... ... ... тауардың бағасы,
оны өндіруге шығарған қоғамдық қажетті ... ... ... ... ... оның ... не жоғары, не төмен болуы мүмкін. Ол тауарға
сұраным мен ... және ... жай ... ... Осындай
ауытқудың өзі де ақшамен өлшенеді. Сондықтан ақшаның ... ... ... ... ... мүмкіншілік жоқ. Мүның өзі, ... ... оның ... ... ... етуге, ақшаның
көптеген әсері тиеді деген сөз.
Әрбір ... ... ... іс ... анықтауда да
ақшаның маңызы зор. Түскен түсім мен шыққан ... ... ... ... ... не зиянды есептеп шығаруға болады. Оның үстіне
мұндай салыстыруды тек шаруашылық бойынша ғана емес, әрбір жеке ... да ... ... ... ... жәрдемімен қандам өнімді
өндірудің пайдалы, ал қандай өнімді өндірудің пайдасы жоқ ... ... ... Мұндай хабардар болуға шығынның тек натуралдық есебімен
жетуте болмайды. Оны ... үшін ... бір, ... мысал
келтірелік:
Бір тұрмыстық орындық жасап шығару үшін 0,3 куб. метр. ағаш ... кг. ... 0,2 кг. бояу және 200 ... ... ... ... дейік.
Ақшаның маңызы барлық мемелекеттік ... ... ... ... мемлекет өзінің керегіне жарату үшін бюджетке тиісті
түсімдер (салық және басқа да) ... ... және оны, өз ... ... ... ... осыньгң бәрі ақшаға шағылады. Мемлекет өзінің кіріс
шығынының бәрін ақшаға шағып, олардың теңгерімділіғін ... ... ... ... ... түрмысқа қажетті нәрселердің бәрін ақшаға шағып,
өзінің ... ... ... қандай нәрсені қай бағаға сатып алу
мүмкіндігін реттеп отырады. Мұны да, тек натуралдық ... іске ... ... ... іске ... да, ... экспорттың және ммпорттық операцияларды іске асырғанда да ақшаның
зор маңызы бар. Бұл ... ... ... ... ... ... екендігін байқатады, олар мен есеп айырысуға тікелей қатынасады.
Мемлекеттің экспорты мен ... ... ... ... ... ... ... Оның айырмасы (сальдо) ... не ... ... ... көрсетеді.
Егер сауда балансы пассивтік болса, Үкімет ... ... ... ... ... сату ... көбейтіп, және
олардың сапасының бәсекеге жарамды болуына бағытталған шаралар қолдануы
керек. Сонымен қатар, басқа ... ... ... тауарлардың (импорт)
көлемін азамту керек. Ол үшін әртүрлі шек ... ... ... ... ... төлемдерін көбейту, квота енгізу т.т.) Бірақ, жұмыс айтылған
екі бағытта да жүргізілмей, тек шек ... ... ... ... ... ... іздеп алысқа барудың керегі жоқ. Қазақстан ... ... ... Ресейден әкелінетін кейбір азық-түлік тауарларға
тиым ... Көп ... ... ... мен Қырғызстаннан әкелінетін кей
тауарларға 200% кеден ... ... ... бір ... ... ... сол тауарлардың нарықтық бағасы өсіп кетті. Өйткені,
Отандық тауар өндірушілер елдің сол тауарларға қажеттгін ... ... емес еді. Сол ... ... ... (үш ... кейін), Үкімет өзінің
ойланбай қолданған шараларын жоюға мәжбүр болды.
Мемлекеттің сыртқы экономикалық қатынасындағы ақшаның маңызына Ұлттық
валютаның ... ... көп әсер ... ... ... ... ... тауарды басқа елге сату (экспорт) пайдалырақ болады, ал, ... ... ... шет елдерге тауар сатуды (экспорт) қысқартқан ... - ішкі ... та ... бір ... бағасы 2000 теңге.
- Қазақстан теңгесінің долларға айырбас бағамы 147 теңге;
- Шетелдік фирма ... әр ... 20 ... ... ... ... әр данасынан 2940 теңге түседі (147x20), ал
ол ішкі нарықтағыдан 940 теңгеге көп. (2940-2000).
Ақшаның ... ... ... ... ... ... ішкі
сыртқы экономикалық қатынастардағы маңызы өзгеруге шалыққан. Жақында ... ... ... жоспарлы-тарату жүйесінде, ақшаның маңызы
төмендетілген болатын. ... ... ... ... ... ... де ... халық шаруашылығының қажеттілігіне қарай, заттай өлшеммен
белгіленетін, оның ақшаға шаққан шамасы, тек ... ... мен ... және өзара есеп айырысу үшін ғана ... ... ... ... да тап осындай. Дұрысында өнім сатылған жоқ, ... ... ... фонд ... бойынша барлық тұтынушыларға
бөлінетін. Тек ... ... өз ... ... ... ... сол есептің принциптері, олардың әр қайсысының өндірген
өнімдерінің тмісті ... алып ... ... ... Сондықтаң олардың өнімін
алған тутынушынар өнімнің құның мемлекет белгілеген көтерме сауда ... ... ... қатар, сол көтерме сауда бағасы, сұраным мен
ұсынымның жағдайына, кейбір ... ... ... тұрақты болатын. Тіпті осының өзі, сол кездегі ақшаның маңызының
төмендетілгендігінің бір дәлелі бола ... ... ... ... құралдарына меншіктің нысаны
өзгерумен және ... ... ... қатынастардың орын алуымен
байланысты шығарылатын өнімнің көлемі де, түрлері де, сұраным мен ұсынымның
жағдайына қарап, нарықтық ... ... ... тауар өндірушілердің
өздері белгілейді. Тауардың сату бағасы да еркің, тек сұраным мсн ... және ... ... ... ... ... ... кезінде ақшаның маңызының көтерілуінің тағы бір
себебі бұл жағдайда ақшаға сатылмайтын нәрсе жоқ. ... ... ... мен ... ... жер де ... болды. Мұның
бәрі бұрын мемлекеттің меншігінде болатын. Сондықтан да оларды ақшаға сату
деген ешкімнің де ... ... ... ... ... ақша ... теңге деп аталады. 1991 жылы тамыз ... ... ... ... ... ... ... келісімі) Кеңес Одағы ыдырай бастады. Қазақстан тәуелсіз
мемлекет ... ... ... Дегенмен ақша ресурстары ортақ
жүйеде ... ... ... ... ауыр кезеңінде 1992 жылы Ресей
қаржы саясатына байланысты жаңа ақша бірлігін ... ... ... ... түсті. Себебі, ақша айналымында Кеңес
ақшасының көлемі шегінен тыс көбейіп ... ... осы ... ... Қазақстан өз ұлттық ақша бірлігін 1993 жылы қараша
айында шығара бастады. Оны енгізу жылдам әрі бар болғаны бес күн ... ... ... ... ... ... 1993 жылдың 15-
қазанында шығарылған ақша "Теңге" ¥лттық ақша ... ... сол ... 13-
желтоқсанда қабылданған "Қазақстан Республикасының, ақша жүйесі" ... ... Енді ол, ... ... ғана ... ... Ал ұлттық
валютамыз енгізілген күн қаржыгерлер мерекесі ретінде аталып жүр.
Қазақстан ... ... көз ... болсақ, белгілі Жібек жолының
бойында біздің ғасырымыздан бүрын ірі орталық сауда ... бар ... ... ақша ... ... ... заттар мен мал-мүліктердің
болғанына даусыз дәлелдемелер жеткілікті. Сол ғасырлардың өзінде монета-
теңгелер жасалды: алтын ... ... ... ... теңге (күмістен
жасалған) қүндарына сәмкес ... ... ... ... ... ... тиімді жақтарын қолдана білген.
Біздің теңгемізді алғашында Ұлыбританиялық «Харрисон және оның ұлдары»
атты банкноттар ... ... ... ... теңгелеріндегі жазу екі тілде жазылған: орыс және қазақ
тілдерінде. Мүндам түсініксіз жағдам әлемнің бірде-бір елінде жоқ.
Биылғы жаздың орта шенінде ... 10 000 ... ... ... ... болу ... ... бірақ арманмен байлыққа
жету мүмкін емес. Ол үшін ұтымды (есіңізде болсын, көп еңбек емес ұтымды!)
еңбек ету ... ... ... ылғи да ... ... көрсетеміз. Олар
сараң, ешқандай аяушылықты білмейтін топастар деп білеміз. Ал олар ... ... ... тек 3-4% ғана бай, ал 16% ... 50 ... ... тұратындар, ал қалған 70% орташалар, ал 10-11% ... ... ... ... ... ... ... соманы топтастыра
алып оны ұзақ ұстап тұра алмағандықтан оларды тіпті жек көреміз. Ал олар
бұған «пысқырып» та ... ... көп ... ... ... ушін өте ... олар көпшілікке жұмыс тауып беріп, адамзатқа пайдалы қызмет
көрсетеді ... ... ... өнім ... ... жету ... өз ісіне деген сенімі мен барлық күшті сарқа жұмсауы сүмемелдеп
отырады.
Байлық бір ... ... ... ... болады.
1. Байлық бұрын қол жеткізе алмаған затыңызды алуыңызға
мүмкіндік береді. Бірақ оны алысымен анау ... ... де бола ... ... ... адам тез ... ... алған заттардан ләззат ала қоймайды.
2. Байлыққа қол жеткен соң «тамақ табу» мәселесі шешіледі ... ... ... ... ... пайда болады.
3. Байлық сізге арман еткен жеке меншіктің иесі ... алып ... оны ... ... ... ба ... пен үрей сіздің серігіңіз болады.
4. Бос уақытыңызды керемет өткізуіңізге мүмкіндік туады, бірақ
оған қол да тие бермейтін ... ... ... оны ... ... мүмкіндік туады, бірақ
байлардың бәрі дерлік стресстен запа шегеді.Дегенмен, бай ... ... де ... ... көпшілікке айдан анық.
Біздің заманымызда ақша көптеген адамдар үшін өмірдің негізгі ... ... ... ... ... табу үшін өзінің барлық уақытын сарп
етуге дайын. Міне ... ... ... ... ... ... біліп, оны
ретімен жұмсауға көшу бәрімізді ақша табуға ынталандырар дегім келеді.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. ... Ю.В. ... ... и ... А., ... ... С, Дорнбуш Р., Шмалензи Р. "Экономика" М./'Дело"
1993.
3. Поляков В.П., Л.А.Московкина "Основы денежного обращения и
кредита" М., ... ... ... Л.Н. ... ... и кредит
капиталистических стран" М., "Финансы" 1977
Жуков Е.Ф. "Общая теория ... и ... М., ... и ... Г.С., Шаяхметова К.О., Абдраимова Г.Т. Бухгалтерский
учет и отчетность в банках, Алматы "Каржы-каражат", 2000 т., 450с;
Мельников В.Д., ... К.К. ... ... 2001 ... С.М. ... Астана 2002 г. Гл.-17.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанда бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылығы мен азық-түлік өндірісін басқару мәселелері37 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
«Южполиметал» өндірістік корпарациясы20 бет
Жазатайым оқиға куәгерлерінен жауап алу және хаттама толтыру тәртібі15 бет
Оқыс оқиғаларды зерттеу25 бет
Шығындардың классификациясы жалпы ережелері16 бет
Өндірістегі қаржы жүйесінің негізгі буындары25 бет
Өндірістегі өнімнің өзіндік құнының калькуляциясының ішкі аудиті4 бет
«Шымкент май» ақ-дағы басқа да дебиторлық қарыздарды аудиторлық тексерудің қажеттілігі69 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь