Қ.Жұмаділовтің романдарының тарихилығы

Ғылымда тарихи тамырластық, тарихи сабақтастық деген ұғымдар бар. Егер "қай дәуір туралы қалам сілтемесін, жазушы – қашанда тарихшы. Әдебиеттің басты парызы – адамзат естелігінің үзік-үзік болмауына күш салу. Шежіре арқауы жалғанбаған жерде, адамзат санасынан ғасырлар ғайып болып, тіпті мыңжылдық жеңістер мен жеңілістер трагедиясы ұмыт қалады. Ал, жазушы адамзат зердесінің бірден-бір жоқтаушысы болғандықтан да тарихтың әлгіндей жыртықтарын романмен, поэмамен жамайды” [1. 256] деген пікірге ден қойсақ, Қ.Жұмаділовтің бүкіл романдары тарихи немесе фольклорлық дәстүрлерге бай тарихи сипаттағы туындылар деп кесіп-пішіп айтуға болатын сияқты. Жалпы, сүйекті туындыны тарихи немесе тарихи емес роман деп баяғыдан келе жатқан даулы пікірлерге төрелік айтпай-ақ қояйық, олай болудың өзі шартты нәрсе, бірақ Қ.Жұмаділовтің "Дарабозы” – ХVІІІ ғасырдағы қазақтың Отан соғысының "Тағдыр” мен "Прометей алауы” – сәл бертініректегі оқиғалардың, "Соңғы көш” – ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы оқиғалардың тарихи шежіресі екендігіне ешкім де дау айта қоймас. Сонда оқырман алдынан үш дәуірдің, үш кезеңнің алапат оқиғаларының панорамасы ашылады. Үш романның үшеуі де халық тарихының, дәуір шындығының айнасы іспеттес. Қ.Жұмаділов аталмыш туындыларында жеке тұлғаларды даралай білді, егер тарихтың қозғаушы күші – халық екені рас болса, сол халықты бастайтын серкесі бар емес пе? Қаламгерді толғантқан осы жайттар еді, нәтижесінде Қабанбай, сондай-ақ қазақтың ұлы ханы Абылай, батыры Бөгенбайлар тұлғасы оқырманға жол тартты. Бірде ойлантқан, бірде толғантқан, бірде мұңайтқан, бірде қиялыңды шарықтатқан нәрсе – жазушы бойындағы дала табиғатының, сол даланың еркін перзенттерінің қайсар мінезі… Жазушы тағылымы әр жұмыр басты пендені өзін-өзі тануға итермелейді, мынау жалпақ жер бетіндегі Адам деп аталатын тіршілік иесі өзін-өзі таныса, өз іс-әрекетіне есеп беріп отырса, «зұлымдық қайдан келеді?» деген сауал төңірегінде толғаныс жасауға шақырады.
Жазушы өз уақытының, өзі ғұмыр кешкен дәуірдің шын мәніндегі жаршысына айналды. Неге екенін қайдам, бізге оның шығармаларының ішінде, өзгелеріне қара¬ғанда, еңселілеу, шоқтығы биіктеу көрінетіні – "Соңғы көш” және "Таңғажайып дүние”.
1. Майтанов Б. Сөз сыны. (ХХ ғасыр әдебиеттерінің көріністері). Зерттеулер, мақалалар, портреттер. – Алматы: Ғылым, 2002. – 344 бет
2. Зайкенова Р. Қазақ романдарындағы тәуелсіздік идеясы //Жалын, 2010 – 112 бет.
3. Жұмаділов Қ. «Соңғы көш» осылай туған // Қазақ әдебиеті, 1981. – 11 бет
4. Жұмаділов Қ. 8 томдық шығармалар жинағы. 5-том. – Алматы: Қазығұрт,2005. 536 бет
5. Ибрагимова Ұ. Қ. Жұмаділов әңгімелеріндегі кейіпкерлер әлемі // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы, №5-6 (121-122).2009
6. Жұмаділов Қ. 8 томдық шығармалар жинағы. 4-том. – Алматы: Қазығұрт,2005. 504 бет
        
        Азизова Айнұр
әл Фараби атындағы ҚазҰУ-дың
магистранты
Қ.Жұмаділовтің романдарының тарихилығы
Ғылымда тарихи тамырластық, ... ... ... ... бар. Егер "қай ... ... қалам сілтемесін, жазушы – қашанда тарихшы. Әдебиеттің басты парызы – адамзат естелігінің үзік-үзік болмауына күш салу. Шежіре арқауы ... ... ... ... ... ғайып болып, тіпті мыңжылдық жеңістер мен жеңілістер трагедиясы ұмыт қалады. Ал, жазушы ... ... ... жоқтаушысы болғандықтан да тарихтың әлгіндей жыртықтарын романмен, поэмамен жамайды” [1. 256] деген пікірге ден қойсақ, Қ.Жұмаділовтің бүкіл романдары тарихи немесе ... ... бай ... ... ... деп ... айтуға болатын сияқты. Жалпы, сүйекті туындыны тарихи немесе тарихи емес роман деп ... келе ... ... ... ... ... қояйық, олай болудың өзі шартты нәрсе, бірақ Қ.Жұмаділовтің "Дарабозы” – ХVІІІ ғасырдағы ... Отан ... ... мен "Прометей алауы” – сәл бертініректегі оқиғалардың, "Соңғы көш” – ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы оқиғалардың тарихи шежіресі екендігіне ешкім де дау айта ... ... ... ... үш ... үш ... ... оқиғаларының панорамасы ашылады. Үш романның үшеуі де халық тарихының, дәуір шындығының айнасы іспеттес. Қ.Жұмаділов аталмыш ... жеке ... ... білді, егер тарихтың қозғаушы күші – халық екені рас болса, сол халықты бастайтын ... бар емес пе? ... ... осы ... еді, нәтижесінде Қабанбай, сондай-ақ қазақтың ұлы ханы Абылай, батыры Бөгенбайлар тұлғасы оқырманға жол тартты. ... ... ... ... ... мұңайтқан, бірде қиялыңды шарықтатқан нәрсе – жазушы бойындағы дала табиғатының, сол даланың еркін перзенттерінің қайсар мінезі… Жазушы тағылымы әр ... ... ... ... ... ... мынау жалпақ жер бетіндегі Адам деп аталатын тіршілік иесі ... ... өз ... есеп ... ... ... қайдан келеді?» деген сауал төңірегінде толғаныс жасауға шақырады.
Жазушы өз уақытының, өзі ғұмыр ... ... шын ... жаршысына айналды. Неге екенін қайдам, бізге оның ... ... ... ... ... шоқтығы биіктеу көрінетіні – "Соңғы көш” және "Таңғажайып дүние”.
"Соңғы көш” – ... ... ... ... ... ... жататын мына жарық дүниедегі қазақ деген халықтың бүкіл болмыс-бітімінің, кескін-келбетінің шежіресі. "Соңғы көш” – ғасырлар бойы аузынан "тәубасы” мен "қанағаты” ... ... ... ... ... жасаған, мына жарық дүниеде барша жұртқа гуманизм мен шынайы ... ... ... көрсеткен, өмірге адамның қонақ екенін терең түйсінген, "қонып бір өтер сай үшін, арам өлер тай ... бет ... ... жаны ... ... мәрт ... шынайы тарихы; "Соңғы көш” – қазіргі таңда жаһандану процесі адамзат қоғамына дендеп еніп, ... ... ... ... шығып, руханият әлемі кейінге ысырылған, рухани азғындау, экспансия элементтері қоғамға ене бастаған сәтке қарағанда, рухы биік, өзін табиғатты бағындырушы емес, ... сол ... бір ... ретінде түйсінген ұлы дала тұрғындарының айнасы. "Соңғы көш” – табиғи тазалығын, кәусар бұлақтай мөлдірлігін сақтап ... ... ... өмір атты ...... ... ... алапат арпалысы.
Расында Қабдеш Жұмаділовтің шығармашылығында «Соңғы көш» дилогиясының ... орны ... Бұл ... – шынайы толғақтан, нағыз жан мен тәннің жарасынан ... асыл ... ... жаны мен ... ... жаралардың тыртығы ақ қағаздың бетін ғана тырнап қойған жоқ, ... ... де ... ... ... ... ... сонда сіз Қадештің талантына ғана бас иіп қоймайсыз, оның төтенше тағдырына да тәнті боласыз. Соншалықты алапат, сұрапыл сәттерді автордың өз ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің мәуелі бағында оқыстан бой көтерген, бізге бейтаныс та құнарлы ... нәр ... ... ... деп қабылдаймыз. Бұл дилогия – тек автор талантының ғана өресін танытатын шығарма емес, бүгінгі әдебиетіміздің төбелер, жоталар, таулар ... ... ... шыңдардың бірі.
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасы тұрғысынан алғанда Қабдеш Жұмаділовтің «Соңғы көш» ... ... ... бір ... ... ... ... – Ақан Нұрмановтың «Құланның ажалы» романы. Соңғы аталған ... ... бас ... ... ... ... ... «Соңғы көштегі» Нартай батыр – бас кейіпкер ... да, ... ... ... ... көсемі Оспан батырдың бағытындағы негізгі тұлға. Десе де күрес алаңы, ... ... ... ызғары, билік жүйесі бөлек-бөлек болғанымен, арман, тілек, мүдде, көзқарас тұрғысынан ... екі ... ... бейнесі бір-біріне жақын. Екі автор да болған оқиғаны негізге ... ... ... ойға ... ... ... Құлан – сауаты жоқ, қара танымайтын адам. Оның арманы – рулы он шақты үйімен бірге ешкімге тәуелсіз өз ... ... ауыл ... ... ... өнері – оғы жерге түспес мергендігі. Ал ... – оған ... ... санасы әлдеқашан оянған, оқыған –тоқығаны бар, соғыс алаңында, ел басқаруды да басынан кешкен ұлт қаһарманы. Түркістан ... ... ... ... ... Қытайдың жаңа өкіметін орнықтырар кездегі жиында кесек тұлғалы Нартай Мыңбек еденді солқылдата мінбеге шығып, ұлттық көзқарасын ақтара салады. «Өз қолыңнан ... ... ... ... - ... «Үш аймақ көтерілісі» кезіндегі командирі Жағыпарға: «Келімсек қонақтарды мен Қарғайтыдан тосайын». Қонақтар деп отырғаны – Шәуешекке бет алып келе ... ... ... Осы сөз бара-бара сол кездегі дүрмектің сойылын соғушы белсенділердің арандатуымен ұштасып, ... ... ... жетеді.
Екі автордың да айтайын деген ойы осы арада ұштасады. Қуатты ірі империялардың құрығы ұзын, сондықтан да олар ... ... ... жер, басар тауы жоқ. Десе де, ел ынтымағы берік болса, күнкөрістің де айла-тәсілі табылар-ау, бірақ шолақ белсенділер тұрғанда бұл ... емес еді. ... ... үшін, азын-аулақ пайда үшін, мансап үшін қандастарына жала жауып, күйе жағатын ... ... ... су ... ... елім ... ерлерге немесе қазақ қоғамының күнелту дағдысын ұйымдастырып отыратын ... ... ... салу ... ... ... жететін қуатты, саяси күш сырттан бақылады. Сондықтан тапқа бөлу деген сылтаумен ессіз, санасыз тобырды ел ... ... ... айдап салды, солардың қолымен өз ойындағысын жүзеге асырып отырды. Олар ... ... ... өткен азаматқа қайрап салып, әр-бірден соң өзін-өзімен құрту деген жымысқы саясаттың негізгі түбірі, міне, осыған ... ... ... ... жүйесіне шолу жасағанда, қазақтың ұлт болып қалыптасқан көшпелі қоғамынан бастап, ХХ ғасыр басында жетекші орынға ... Алаш ... ... идеясына дейінгі ел мен жер тағдырының рухани көрінісін түгел қарастырып ... тура ... ... да жазушының тақырып таңдаудағы талғамы, өзіндік көзқарасы, таным-түсінігі тұрғысынан көзіміз жеткен бір шындық, ең алдымен оның ... өзек ... ... ... сипатын әбден зерделеп, өз көкірегінде пісіріп, жетілдірмейінше қолына қалам алмайтындығы, міне, осындай талғампаз ... ... ... әдебиетінің ақтаңдық беттерінің толығуы, екіншіден, жазушы туындыларына тән сипат – сюжеттік-композициялық компоненттердің үйлесімділігі деуге болады. Сол ... де, оның ... ... ... ... ... қазақ тарихының алмағайып кезеңдерінің көркем шежіресі іспетті деуге толық ... бар. ... екі ... ... ... ХІІІ ... яғни ... «қаһармандық дәуір»[2. 325] деп атаған кезең шындығы бас кейіпкер Қабанбай батыр образы арқылы сөз болса, ... ... атты ... ... ... ... ... түскен дін уағыздаушыларының екі өлкедегі қайраткерлік жолы Ақтайлақ би ... ... ... ... ... ... қазақтардың қоныстану тарихы Қытайдағы екі мың жылдан аса уақыт өмір сүрген монархиялық патшалық патшалық өкіметтің 1911 ... ... ... ... ... ... ... Демежан арқылы өрбісе, «Соңғы көш» романында 1911 жылдан кейінгі тарихи оқиға негізге алынады.
Қ.Жұмаділовтің туындыларындағы қамтылатын заман шындығы көп жағдайда ... ... ... ... ... ... да ... шығармаларындағы қазақтар мол шоғырланған Шыңжаң аймағындағы жергілікті халықтың қай ... ... Цин ... ... ... ... де, Миньго өкіметі тұсында да оқтын-оқтын жүргізілген аяусыз астамшылықтарға ұшырауы – ... ... ... ... әр кейіпкердің тағдырын кескіндеп, характерін ашып тұрады және де көп ... ... ... орны ... ... ... сомдап, олардың алуан түрлі характерін ашудағы жазушының негізгі мұраты – ұлттық құндылықтарымызды екшеп көрсете білу. Ұлттық идея мен ұлттық мүддені, ... ... пен ... ... тереңнен тартып, өмірлік шындықты көркем шығарма шындығына көтере білу – өз ... ... ... ... дарын иесінің ғана қолынан келмек. [3;112]
Жазушының «Тағдыр», «Соңғы көш», «Атамекен», «Прометей алауы», «Дарабоз», «Таңғажайып дүние» атты ... бір ...... ... ... ... мен ... орнының нақтылығы болса, екіншісі – көшпелі ұлт руханиятының тұрмыстық этнографиялық мәдениеті дәстүрлі сипатымен, ... ... ... көрініс табуында. Осыған орай әр кейіпкердің ұлттық болмыс-бітімі, мінез-құлқы, үлгі-өнегесі, наным-сенімі, парасат-пайымы көшпелі тұрмыс мәдениетінің даналығына сай ... ... ... ... көш» ... ... сюжетіне тоқталар болсақ, бұл өзге елдегі, анығын айтсақ Қытай жерінде ... ... ... тағдыры, бастан кешкен небір қилы жағдайлары, кең байтақ далада жатқан қандастарымыздың қазақы ... ... ... ... ... ... Әр бір кейіпкердің өмірде прототиптері бар, яғни романның негізгі кейіпкерлері – өмірде болған, тарихта бар адамдар. Оспан батыр, Тұрсын, ... ... ... сол күйі ... Жасыбай мен Жағыпардың өмірде прототиптері бар. Жасыбай образында аймақтың бірінші байы Башпай бейнеленсе, полковник Жағыпарға байланысты ... ... ... ... ... ... ... алынған. Романда өмірбаяндық сипат басым. Естай бейнесінен автордың өзін шырамытсақ, Қанағат биден жазушының әкесі Жұмаділді танып алуға болады. Мұны романның ... ... мына ... анық көруімізге болады: «-Иә, арт жақта тұтас бір өмір, үлкен тарих ... рас, - деді ... те көз ... ... ... Шәуешектің қалың талына қарап тұрып. – Кейде ойлап ... ... жер ... ... бері жасап келе жатқан сияқтысың. Әрине, әрқайсысымыз бастан кешкен тарихты ұмытпаспыз, мәңгі ой-серік етіп, өзімізбен бірге ала кетеміз... Бірақ соны көзі ... ... ... өзге ... келер ұрпаққа қалай түсіндірерсің? Осы орайда маған бір ой келіп тұр, - деп ол оң қолын қасында тұрған ... ... ... ... сен ... ғой, ... Табиғат айрықша қасиет сыйлаған адамсың. Өзің анау будақ-будақ көш ... тағы бір рет көз ... ... емес пе? Түбінде, осынау ұлы көштің тарихын қағаз бетіне түсіру керек екенін ұмытпа. Сенің арғы ... да, өз әкең ... та – ... тарихи миссиясын абыроймен атқарған кісілер. Бәлкім, тағдыр сенің мойныңа да сондай бір үлкен ... ... ... ... ... ... қысқа әңгіменің өзінен Естай автордың өзі екенін анық байқауға болады.
Қ.Жұмаділовтің "Дарабозы” – ХVІІІ ғасырдағы қазақтың Отан соғысының "Тағдыр” мен ... ... – сәл ... ... ... ... – ХХ ... алғашқы жартысындағы оқиғалардың тарихи шежіресі екендігіне ешкім де дау айта қоймас. Сонда оқырман алдынан үш дәуірдің, үш кезеңнің алапат ... ... ... Үш ... үшеуі де халық тарихының, дәуір шындығының айнасы іспеттес. Қ.Жұмаділов аталмыш туындыларында жеке тұлғаларды даралай білді, егер ... ... күші – ... екені рас болса, сол халықты бастайтын серкесі бар емес пе? Қаламгерді толғантқан осы ... еді, ... ... ... қазақтың ұлы ханы Абылай, батыры Бөгенбайлар тұлғасы оқырманға жол тартты. Бірде ойлантқан, ... ... ... ... ... ... ... нәрсе – жазушы бойындағы дала табиғатының, сол даланың ... ... ... ... өз ... ... ... қыруар қайшылықтар ішінде көрсетіп, өз туындысында драмалық коллизиялар бояуын айрықша қолданған. Қ.Жұмаділов "Ақтабан шұбырынды, алкакөл ... ... ... халқының ауыр да, аянышты халін, ата қонысынан айырылған босқын халықтың тоз-тоз болған жайын суреттеуде тарихи ... ... ... ... ... ... ... жазушы қазақ елінің ғана емес, орыс патшаларының, қытай императорларының, жоңғар хандығының да ... ... ... ... тілі ... ... қоры мол, ... табиғат көріністерін еш боямасыз, өзіндік тіл өрнектерімен суреттейді. Табиғат көріністерін кейіпкердің жан-дүниесімен үйлестіруде өзіндік суреткерлік ізденістері байқалады. “Дәл ... ... ... бір қиыр ... шөке ... жата ... жолбарыстай тұмсығы сүйірленіп бітетін Барқытбел жатыр көсіліп” [2, 37], “шараға құйған қымыздай көбігің сынып”, “құла түзде құланиек таң атып, шығыс ... ... ... ... ... ... шақта”, “сүт теңізіндей толқыған таң сәулесіне”сияқты теңеулерді пайдалана ... ... ... салады.
Жазушыға қойылатын ең жоғарғы талап - шығармадағы қаһармандарды сөйлету болса, Қ.Жұмаділов бұл талапты орындай ... Хан да, ... да, ... да, би де, ... де ... сөйлейді. Шешендік сөз шарпысулары да сәтті шыққан.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Майтанов Б. Сөз сыны. (ХХ ғасыр ... ... ... ... ...... Ғылым, 2002. – 344 бет
Зайкенова Р. Қазақ романдарындағы тәуелсіздік идеясы //Жалын, 2010 – 112 бет.
Жұмаділов Қ. ... көш» ... ... // ... әдебиеті, 1981. – 11 бет
Жұмаділов Қ. 8 томдық шығармалар жинағы. 5-том. – Алматы: Қазығұрт,2005. 536 бет
Ибрагимова Ұ. Қ. ... ... ... ... // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы, №5-6 (121-122).2009
Жұмаділов Қ. 8 томдық шығармалар жинағы. 4-том. – Алматы: Қазығұрт,2005. 504 бет

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты50 бет
Тарихи романдардың басты идеялық-көркемдік ерекшелігі. Қ.Жұмаділовтің "Дарабоз" романына, Шерхан Мұртазаның "Ай мен Айша" роман-диологиясына, А.Кемелбайдың "Қоңыр қаз" шығармасына әдеби талдау7 бет
Қабдеш Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» романының жанрлық сипаты60 бет
Ілияс Есенберлин10 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы6 бет
ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің дамуы21 бет
Қабдеш Жұмаділов және қазіргі роман жанры40 бет
Қазақ романдары және қ.жұмаділов романы56 бет
Қазақ әдеби туындыларының аударылуы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь