1917 жылғы Қазан төңкерісі және қазақ шаруалары

І тарау. 1917 жылғы Қазан төңкерісі және қазақ шаруалары
1.1. Кеңес өкіметінің орнауының алғашқы
жылдарындағы өлкедегі қоғамдық.саяси жағдай
1.2. Қазақ шаруасының әлеуметтік.экономикалық ахуалы
1.3. “Азық.түлік диктатурасы” саясаты
2.тарау. Қазақстан шаруалары жаңа
экономикалық саясат жағдайында
2.1. Жер қатынасы саласындағы мемлекеттің реттеу акциялары
2.2. Жаңа жерлерді отарлау
3.тарау. ЖЭС идеологиясынан бас тарту. Мемлекеттің шаруаларға қарсы акцияларды өрістетуі.
3.1. Кеңес өкіметінің отырықшы және көшпелі халыққа қатысты фискальдік саясаты.
3.2. “Бай.феодалдардың” шаруашылықтарын экспроприациялау.
3.3. Мемлекеттік дайындау механизмі арқылы шаруа еңбегін күшпен тартып алу.
Большевиктердің шынайы тәуелсіздік пен демократия жолы деп келген Қазақстандағы кеңес өкіметінің жеңісі, іс жүзінде патшалық Ресейдегіден де күшті диктатураға, бюрократиялық жүйені орнатуға апаратын жол болып шықты. Мемлекеттік түрге оранған революциялық зорлық-зомбылық жаңа қоғамдық қарым-қатынасты енгізіп, қолдап отырды, ал олар үшін Қазақстанда объективті жағдайлар орныққан жоқ болатын.
Ресейде ұлттық мәселе бойынша «маманң болып есептелетін Сталин 1919 жылы: «Шығыс жақтар, татарлар мен башқұрттар, қырғыздар мен өзбектер, тәжіктер, ең ақыры бірқатар этникалық топтар мәдени жағынан артта қалған, немесе орта ғасырлық заманнан әлі шықпаған не жақында ғана капиталистік даму аумағына түскен халықтарң деп жазды. Алайда, ол ұлттық шеткері жақтардың мұндай артта «қалушылығың орыс диктатурасын орнатуға бөгет емес деп есептеді. Орыс «марксистерініңң «логикасың бойынша орталықта басталған революция өзінің тар шеңберінде ұзақ қалмауы тиіс. Орталықта жеңген соң, ол сөзсіз шеткері жақтарға таралуы керекң.
Шынында да, Петербордағы және Мәскеудегі төңкерістен кейін, революциялық оқиғалар ұлттық шет жақтарға тарай бастады. Бірақ бұл жердегі, әсіресе Қазақстандағы оқиғалар жергілікті халықтың революциялық белсенділігі емес, сырттан әкелінген факторлардың жемісі болды. Халықтың көпшілігін құрайтын, шексіз далада шашылып жатқан және қатал отаршылық езіп-жаншудан басылып қалған қазақ шаруалары 1917 жылғы оқиғалардан шет қалды. Олардың көңіл-күйінде саяси апатия мен енжарлық басым болды, көптері үшін қаладағы болшевиктердің үндеген қазан революциясының мақсаттары мен міндеттері түсініксіз болды. Кеңес өкіметінің «орыс мінезің туралы айта келіп, белгілі большевик қайраткері Г.Сафаров: «Түркістандағы Октябрь жергілікті халық үшін түсініксіз және жат құбылыс болдың деп жазды.
1917 жылғы оқиғаларға қазақтардың белсенді қатысы туралы Қазақстан тарихнамасында орныққан болжам ешқандай репрезентативтік факторлармен расталмайды және жекелеген, өзара байланыспаған кездейсоқ мысалдар мен оқиғалар негізінде жалпы ресейлік революциялық үдерістің бүтіндігі туралы лениндік тұжырымдаманы растауға тырысу болып табылады. Сонымен бірге, сол Сафаровтың куәландыруы бойынша «еңбек диханшыларының үштен төртін құрайтын қаладан тыс және теміржол бойында орналасқан миллиондаған жабайылар тобыры революциялық қозғалыстан тыс қалып жаттың.
Тіптен 20-жылдардың ортасында Қазақстанның жекелеген қайраткерлері «Октябрь дауылы ауылдарға соқпай, оны аз жанап өттің деп мойындады.
Ақпан революциясынан кейін аз ғана қазақ жұмысшылары мен ұлттық интеллегенция саяси белсенділік көрсетті. Өлкеде “Верный қаласының мұсылман жұмысшыларының біріккен одағы” (“Қара жұмысшылар одағы”), Жаркентте “Жұмысшылар одағы”, сол кезде Түркістан өлкесіне кіретін Қазақстанның оңтүстік облыстарында “Мұсылман еңбекшілерінің одағы” (“Иттифаки”) секілді ұйымдар пайда болды. Қазақстанның жиырмаға жуық қалалары мен ірі елді мекендерінде әр түрлі аттармен қазақ жастарының: “Жастардың демократиялық оқушылары кеңесі” (Омбы), “Жас қазақ” (Ақмола), “Талап” (Петропавл), “Жанар” (Семей), “Қазақ жастарының революциялық одағы” (Мерке ауылы) және де тағы басқа ұйымдар пайда болды. Алайда олардың басым көпшілігі мәдени-ағарту сипатында болды.
Ал қазақ-болшевиктерінің саны саусақпен санарлықтай болды (А.Әйтиев, Т.Бокин, Н.Нұрмақов, Б.Өтепов, С.Сейфуллин, С.Ғаббасов және т.б.), олар қазақ шаруалары арасында болшевизм идеясын таратты, кеңес өкіметінің бағдарламалық мақсаттарын түсіндірді. Сондықтан да, авторлардың “Қазақстанның барлық болыстықтарында 60-70 пайыз қызмет еткен Советтердің едәуір ықпал етуімен ауылдар мен деревняларда қоғамдық-саяси өмір дамыды” дегені шындыққа сай келе қоймайды. Бұл 1918 жылы да, 1917 жылы да болған жоқ. Сонымен қатар зерттеушілер кеңес өкіметі органдарына қазақ шаруаларын тартудың дәрежесін және Кеңестердің өкедегі қоғамдық-саяси өмірдегі рөлін де көрсетпеді. Бұл осы үдерістің аз ғана көлемде жүрілгендігін көрсетеді. (1925 жылы Голощекиннің “ауылды кеңестендіру” ұранын шығаруы кездейсоқ емес).
        
        І тарау. 1917 жылғы Қазан төңкерісі және қазақ ... ... ... ... ... ... ... жағдай
Большевиктердің шынайы тәуелсіздік пен демократия жолы деп ... ... ... жеңісі, іс жүзінде патшалық Ресейдегіден де
күшті диктатураға, бюрократиялық жүйені орнатуға апаратын жол ... ... ... оранған революциялық зорлық-зомбылық жаңа қоғамдық қарым-
қатынасты енгізіп, қолдап отырды, ал олар үшін ... ... ... жоқ ... ... ... ... «маманң болып есептелетін Сталин 1919
жылы: «Шығыс жақтар, татарлар мен ... ... мен ... ең ақыры бірқатар этникалық топтар мәдени жағынан ... ... орта ... ... әлі шықпаған не жақында ғана капиталистік
даму аумағына түскен халықтарң деп ... ... ол ... ... ... ... «қалушылығың орыс диктатурасын орнатуға бөгет емес
деп есептеді. Орыс «марксистерініңң «логикасың бойынша орталықта басталған
революция өзінің тар ... ұзақ ... ... ... ... соң, ... ... жақтарға таралуы керекң.
Шынында да, Петербордағы және Мәскеудегі ... ... ... ... шет ... тарай бастады. Бірақ бұл жердегі,
әсіресе Қазақстандағы оқиғалар ... ... ... емес, сырттан әкелінген факторлардың жемісі ... ... ... ... далада шашылып жатқан және қатал отаршылық езіп-
жаншудан басылып қалған қазақ шаруалары 1917 жылғы ... шет ... ... ... апатия мен енжарлық басым болды, көптері үшін
қаладағы болшевиктердің үндеген ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметінің «орыс мінезің туралы ... ... ... ... ... ... ... халық үшін түсініксіз және жат құбылыс болдың деп ... ... ... қазақтардың белсенді қатысы туралы Қазақстан
тарихнамасында орныққан болжам ... ... ... және ... ... байланыспаған кездейсоқ мысалдар мен
оқиғалар негізінде жалпы ресейлік революциялық үдерістің бүтіндігі ... ... ... ... ... ... ... бірге, сол
Сафаровтың куәландыруы бойынша «еңбек диханшыларының үштен ... ... тыс және ... бойында орналасқан миллиондаған жабайылар тобыры
революциялық қозғалыстан тыс ... ... ... ... Қазақстанның жекелеген қайраткерлері
«Октябрь дауылы ауылдарға соқпай, оны аз жанап өттің деп мойындады.
Ақпан революциясынан кейін аз ғана ... ... мен ... ... ... көрсетті. Өлкеде “Верный қаласының мұсылман
жұмысшыларының біріккен ... ... ... ... ... одағы”, сол кезде Түркістан өлкесіне кіретін Қазақстанның
оңтүстік облыстарында “Мұсылман ... ... ... ... ... ... ... жиырмаға жуық қалалары мен ірі елді
мекендерінде әр түрлі аттармен қазақ ... ... ... ... ... “Жас қазақ” (Ақмола), “Талап” (Петропавл),
“Жанар” (Семей), “Қазақ жастарының революциялық одағы” ... ... ... тағы ... ұйымдар пайда болды. Алайда олардың басым көпшілігі ... ... ... ... саны ... ... ... (А.Әйтиев,
Т.Бокин, Н.Нұрмақов, Б.Өтепов, С.Сейфуллин, С.Ғаббасов және т.б.), ... ... ... ... ... таратты, кеңес өкіметінің
бағдарламалық ... ... ... да, ... барлық болыстықтарында 60-70 пайыз қызмет еткен Советтердің
едәуір ықпал етуімен ауылдар мен ... ... өмір ... шындыққа сай келе қоймайды. Бұл 1918 жылы да, 1917 жылы да болған
жоқ. Сонымен ... ... ... өкіметі органдарына қазақ шаруаларын
тартудың дәрежесін және Кеңестердің өкедегі қоғамдық-саяси өмірдегі рөлін
де ... Бұл осы ... аз ғана ... ... ... жылы Голощекиннің “ауылды кеңестендіру” ұранын шығаруы ... ... ... ... әрбір қалада, ірі елді
мекендерде, теміржол стансыларында болатын қызылгвардияшылар мен ... ... ... ... ... ... 1917 жылдың желтоқсан
айының аяғында жекелеген Қызыл ... ... ... саны ... ... бар: ... – 60 ... Ақтөбеде – 185-200, ... ... – 200-220, ... – 70-120, ... – 50, ... 250, ... – 250-350, Петропавлда – 100, Семейде – 250, Түркістанда
– 109, Шымкентте – 120, Шиеліде – 80, Ембіде – 75-100 ... ... ... ... 14 елді ... бойынша Қызыл гвардияда екі
мыңдай адам болды. Оларға большевиктер жағына ... ... ... көмектесті. Сол сияқты Ақмола, Торғай, Семей,
Жетісу облыстық, уездік орталықтарында және басқа жерлерде де ... ... ... мен орыс ... жер ... қолдау тапқан
Қызыл гвардия жасақтары өлкеде кеңес өкіметінің жеңісі “бейбіт” ... ... ... қарамастан, шешуші фактор болды.
1918 жылдың көктемінде Қазақстан қызылгвардияшылар құрылымдарында 6 ... адам ... Ал бұл ... қазақтардың қатысы аз ғана болды. Бұл
туралы кейбір мәліметтер ... ... мен ... ... бір ... ... ... кеңес өкіметін
орнату тарихын зерттеудегі басымдық бағытын анықтай келіп: “Зерттеушілердің
міндеті – іздестіру жұмыстарының ауқымын кеңейту, социалистік ... ... ... жұмысшы-қазақтарды белсенді түрде тартуды
байқататын ... ... ... табу ... Мұндай зерттеу түрін
айыра бағалау өте қиын”- деп ... 1917 ... ... ... ... мен ... жеке ... табады, алайда, өлкедегі революциялық
оқиғалардың ... ... ... рөлі ... ... ... ... негізінде большевистік эмиссарлар басқаратын солдаттардармен
толықтырылды.
“Заңдылық” деп ... ... ... ... ... ... тезисті негіздейін деп тырысса да, ол қандай да бір
объективтік немесе субъективтік факторлармен ... ... ... өз ... табының жоқтығын ресей пролетариаты “орнын толдырды-
мыс”деген, оның басшылық рөлі туралы ... ... ... ... тарихы істердің шынайы болмысын теріске апарып ... аз, әрі ... ал ... гвардия жасақтары әлі
жасақталмаған ... мен ... ... тек ... ғана
революцияның қарулы қорғанышы болғанын мойындауымыз керек, тек солардың
қолдауы ғана жеңіске жетудің шешуші факторы болды.
Солдаттар өз ... ... ... ... орыстың жер ауған
шаруа-колонистеріне сүйенді. 1916 жылғы қазақтардың көтерілісі ... ... ... ... ... дініндегі адамдар” жеделдете
қаруландырылды. 1916 жылғы қараша айындағы деректер бойынша тек ... жер ... ... 1 038 винтовка болды.
1917 жылы қаңтар және ақпан ... ... ... ... ... түрде орыстар мен “христиан” жер ауғандарына: Сырдария
уезіне – 500, ... – 250, ... – 200, ... – 100, ... – 150, барлығы 1200 винтовка таратылып берілді.
Түркістан округі ... ... ... ... ... – 500, Черняевскіге – 250, Перовскіге – 75, Қазалыға – ... ... – 100 ... ... жер ... мен казактар қазақ ауылдарына шабуыл жасады. 1917
жылғы 26 мамырдағы Прежевальск Кеңес депутаттарының ... ... ... хатында (№1057): “Қарулы шаруалар егістікте жұмыс істеп
жатқан қазақтар мен қырғыздарды өлімші ғып ... ... ... ... ... көрсетті. Әсіресе, демалыста жүрген
Жетісу әскерилері қазақ және ... ... аса ... ... ... ... өлтіріп, малдарын айдап кетіп отырды.
Казактар болса қазақтарды батыста да, шығыста да қысымшылық ... ... ... (Орал облысы) казактар ауыл қазақтарына өз
малдарын Орал сыртына алып кетуін талап етті, яғни бұл ... ... ... ету деген сөз. 1917 жылғы 7 ... ... ... төрағасының
атына жазылған жеделхатта казактардан қысым көрген Бердібеков, Түлешев ... ... ... ... жаңа ... ... ... пен
әділеттік көбірек болуы тиіс және мұндай ... ... орын ... деп ... жылы ... ... “Известия Петроградского Совета рабочих и
солдатских депутатов” газеті ... мен ... ... ... ... ... хабарлады. Онда газет былай деп ... ... ... Әр ... ... демонстрацияны басуы үшін
казактар жіберіледі. Семей облысы Өскемен уезінің ... ... ... ол үшін 25 ... күні ... ... арнайы
жіберілді. Көшіру аумағы 29 мың десятинді алып жатыр. Алаңдарды қазыналық
пайдалану болжануда. Қырғыздарды ... ... - ... ... қопаруы, соның салдарынан құмдар орыс тұрғындарының егістігіне
қарай жылжиды-мыс. Маусымның аяқ шенінде осы ... ... ... ... ... ... жергілікті халықтың қарусыз болғанына барлық
күшін салды. 1917 жылы 5 қарашада Әулие Ата ... ... ... деп ... “…1) ... ... ... барлық қару алынсын; 2) уездік
комиссариатқа винтовкалар мен ... ... Ал ... ... да бір тәртіпсіздік болса, орыстарға қару берілсін”.
Бір жағында өкімет органдары, қарулы жер ... мен ... ... ... ... ... ... жағдайда, екі аража бір
біріне деген сенімсіздіктің ... ... ... ал ... ... ... үшін ... қимылы мүмкін болмады. Бұл ... ... куә. ... ... ... мен ... кеңес өкіметін
орнатумен айналысып жатқан Уақытша революциялық комитетте тек орыстар ... ... ... төрағасы И.Дубинин, мүшелері: Жұмысшы және
солдаттар ... ... ... ... ...... Кәсіподақтар кеңесі атынан – Курнаков, Павленко; гарнизон
атынан – Быстрицкий, Демин, сондай-ақ большевиктер ...... ... ... құрамына революциялық комитеттің іс-қызметіне
әсерін тигізе алмайтын Мусылман және Қырғыз кеңесінің өкілдері ... ... ... 1917 ... ... Петропавл Кеңесінде 10 мың
жұмысшыдан және 5 мың ... ... 13 мың ... ... ... ... бірде бір қазақ шаруасы болған жоқ. 1917 жылы желтоқсанда Уақытшы
революциялық комитет Петропавл қалалық жұмысшы мен ... ... ... ... ... ... Ондағы барлық маңызы бар бөлімдерді
(азық-түлік, пошта, телеграф, денсаулық сақтау, ... ... және ... ... Г.Ыдырысов пен К.Сүтішев тек Кеңес жанынан құрылған ... ... ... ... жұмыс жөніндегі секцияны ғана басқарды.
Қазан революциясының өлкедегі жергілікті халықты көрсететін әлеуметтік
базасы болмағандығын большевиктердің жетекшілері де мойындады. ... ... деп ... “ Түркістандағы революциялық үдеріс жалпы
қозғалыстың нәтижесінен болған жоқ; революция жеделхатпен, формалды ... және ... ... ... ... жетекшілері әлеуметтік базаны
іздеумен басын ауыртқан жоқ. Біз мұсылман ... ... ... ... және ... құрылысқа дайындалмаған болатын. Сондықтан орыс
кулактарына сүйендік. Осы әлеуметтік ... ... ... отаршылық саясатын жүргізіп жатты”.
Қазан төңкерісінің алғашқы күндерінен бастап әр түрлі ... ... ... ... ... 1917 жылы қазан айында
Ташкентте құрылған Өлкелік халық комиссириаты ... ... де ... ... өкілі болмады, оның барлық 14 мүшесі европалық еді.
Сондықтар да жергілікті ... ... ... ... өткен
Бүкілтүркістандық ІV съезінде Түркістан автономиясы атынан өлкелік халық
өкіметін құруға мәжбүр болды. ... ... съез ... ... тұрғынарына «Бірлік, Теңдік және Туысқандық қағидаларың негізінде
күш біріктіруге үндеу тастады. Өйткені, ... ... ... және оның саяси тұғырнамасын клерикалды ... ... ... ... кеңес өкіметі Қоқан автономиясын талқандады. 1918 ... ... ... ... ... ... ... оның
құрамында қызылгвардияшылармен қатар мусылмандар десе ... ... ... ... ұлтшылдары болды. Қала басып
алынып, үш күн шабыс, тонаудан кейін өртелініп жіберілді. Егер 1897 ... 120 мың адам ... 1926 жылы ... 69 мың 300 ... ғана қалды.
Дәл осындай күйге Алаш автономиясы да түсті. Оған қатысты алғашқы
кезде ғана ... ... ... ... ... ... «ұмытыпң,
оның басшыларын жоюға кірісті. Алаш қозғалысының әлеуметтік базасын,
негізінде, қазақ ... ... ... ... мен ... құрады.
Сонымен, кеңес өкіметі славян халқы басым Қазақстанның ... ... елді ... ... ал сол кезде ауылдар мен селолардың ... ... ... ... ... қала ... Бұл ... өкіметінің
революциялық террор арқылы орныққанын көрсетеді.
Бұдан әрі өлке екі ... ... ... шиелініскен күрестің
сахнасына айналды. Сөйтіп ... ... ... мен ... ... екі ... қалды. Ауыл тонау мен зорлықтың нысаны болды:
қызылдар болсын, мейлі ақтар болсын ... ... ... ... ... алып кетті. Ал Анненковтың баскесерлері Знаменка ... ... ... ... ... Аягөздің 800 адамын атып, асып
өлтірді. Дутовшы ақказактар мен «толстовшыларң ... ... ... ауылдарына көптеген тонаушылық шабуылдарын жасады.
Азамат соғысынан кейін де даладағы жағдай өзгермеді. Бұл соғыста
жеңіске ... ... ... ... ... мен ... ... мұң-мұқтажын қанағаттандыруға асыға қойған жоқ. Тіптен Сталин сыртқы
істер комиссары В.Чичериннің ... ... ... ... ... ... ... көп айтатындығын” сынға алды. Алайда, сонымен қатар Сталин
кенес өкіметі шет жерлерде орыстардың билігі ретінде “қабылданғанын”, ... ... ... ... мүдделері үшін жат екендігін
мойындады. Ресми құжат – РКП(б) ... ... ... ... атты нұсқаулығында (4 қаңтар 1920 ж.): “Қырғыз халқы
Ресейден келіп жатқан барлық іс-шараларды әлі ... ... ... ... (Г.Сафаровтың анықтамасы) кейін жергілікті
халықтың наразылығын тудырды. Қазалы уезінің бір топ қазақтарының хатында:
“Революциядан кейін ... ... ... деп ... ... басына келген жұмысшылар мен солдаттар бізге зорлық-зомбылық жасады,
олар үйді тінтіп, революция мен оның құрбандарына деп ... ... ... ... берілмейді. Теміржол арқылы келген барлық ... ... ... және т.б.) орыстарға тарату үшін қоймаларда сақталады. Біз өлім
халіндеміз”- деп ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдің барлық
аясын қамтыды. Бұл мәселе Әулие Атада болған (1921 жылдың 31 ... ... ... және қырғыз кедейлерінің съезінде өткір ... ... ... ... ... ... төңкерісі туды,
орыс пролетариаты өзінің диктатурасын орнатты, билікті өзінің қолына алды.
Түркістанда бұл төңкеріс биліктің ... ... ... ... Сол
шенеуіктер – аудармашылар, приставтар, ... ... ... ... ... ... отаршылық пен тонаудың бұрыңғы саясатын жалғастырды.
Яғни бұл тартып алынған қырғыз жерлерін қайтармау, ... ... ... ... қою ... ... соғысы аяқталғаннан соң кеңес өкіметі Далаға өзінің әсер етуін
кеңейтуге ... 1921 ... ... айларында ҚАССР-дің бүкіл
аумағында Кеңестер сайлауы өткізілді, ол ...... ... ... сайлау кампаниясы қысқы мезгілде болғандықтан, оған ... ... ... ... ... ... ... Тіптен асыра
көрсетілген деректер бойынша сайлауға қазақ ауылдарының 50 ... ... ... ... ... ... ... кеңейту мәселесін
большевиктер қазақ шаруаларын жікке бөлу және ... ... ... оқшаулау арқылы шешуге тырысты. 1920 жылы 28 ... ... ... мәжілісінде Қыроблбюро саясихатшысы И.А.Акулов “қырғыздар
арасында таптық дифференцианың болмауы ... ... ... деп ... ... Ол ... ... мемлекеттен нан,
азық-түлік саясатын, ақша мен заттарды көмек алу ... ... және ... ... әдіс жолын” ұсынды.
Өзінің өмірлік мүдделерін қанағаттандыру, отаршылық ... ... ... ... ... ... ұлттық интеллигенция
қазақтардың дәстүрлі қоғамын тұрақсыздандыру мен бұзу жолымен жаңа биліктің
әлеуметтік базасын біріктіруге ... ... ... ... ... Атап ... осы партия курсынан шыға отырып, осы
мәжілісте И.А.Акулов “партияның ... ... ... - ... тигізетін қырғыз интеллигенциясымен күрес” деп мәлімдеді. Осыған
байланысты ең өзекті мәселе болып мына ... ... ... ... инттелегенциясы көбінде жасанды құрылған, буржуазиялық ұлттық
көзқарасы бар топ ... ...... алашордашылар) деп есептейді.
Бұдан әрі ... ... ... ... ... ... ... негізгі бағыттарын, мәні мен мазмұнын
анықтап берді. Ұлттық интеллигенция басшыларының басшылығымен ... ... ... ... шаруалары қаншалықты белсенді тартылса,
соншалықты саяси мінбелерден оларды ұлтшылдыққа айыптау ... ... 1922 жылы ... ... ортасында ҚАССР коммунистеріне Сталин қол
қойған РКП(б) ОК-нің циркуляр хаты жіберілді. Онда: ... ... ... ... ұлттық саясаттың негіздерін игермегендерін және
практикада теріске айналдыратынын мәлімдейді. Отаршылар тарапынан, сондай-
ақ ұлтшылдық бағыттағы ... ... ... ... күрес
жалғасуда”- деп айтылған.
Республикадағы қоғамдық-саяси өмірдің осы екі ... ... ... ... ... ... шын ... қорғайтындардан
оларды бөліп алу үшін, осылардың қарама-қайшы күресін шебер пайдаланды.
Өлкенің көпшілік тұрғындарының жаңа ... ... ... ... ... ... ... көтерген бір
“қазақ ұлтшылдығынан” көруге ыңғай танытты.
1925-1926 жылдарға дейін орталық партия органдарына құпия ... ... ... онда ... ... ... ... айтылды.
Мысалы, Семей губерниялық партия комитеті РКП(б) ... ... ... ... ... жұмысшы табының ықпалы
сезілмейді деп жазды”. Әрі қарай губком ... деп ... “Ең ... ... мал өсіруші тұрғындар болып табылады…, ... бұл ... өте ... ... ... мен ... ... даладағы біздің ықпалымызды кеңейту мен тереңдетуде және қырғыз
тұрғындарын партия мен ... ... ... әрі ... ... қиындық тудырады”. Есепте кеңес өкіметінің ... ... ... анық ... Олар ... ... түпкірінен
жаңадан жер ауып және қайткен күнде ... пен жер ... ... ... ... бұл ... “Ең ... және біздің
ықпалымызға жүретін топтар жекеленген… жер ауып ... ... ... әлсіз, шаруашылығы қалыптаспаған, тұрақталмаған бұл топтар… партия
мен Кеңес өкіметінің ең жаңашарлары ... ... деп ... ... өз ... ... да тек ... келгендерден тұрды.
Қазақтар барлық тұрғындардың 54 пайызын ... ... ... ... ... ... ... 11,2 пайызға әрең жетті.
Біз әдейі Семей губерниясына ... ... ... сол ... бір ... астам (1 049 068) адам тұрған, губернияға Семей,
Павлодар, Өскемен, Бұқтарма, Зайсан, Қарқаралы ... ... ... ... жағдай Қазақстанның басқа аудандарына да тән болатын.
Люмпен-пролетарийлерге сүйеніш, жер ауып келген шаруалардың тұрақсыз
топтары мен ... ... ... ... партияның іс-
қызмет сипатына әсер етпей қоймады. Губком хатшысы өзінің есебінде “ұйымда
шаруалардың ... ... ... ... ... жалпы мәдени және
саяси қараңғылық, партизаншылдық ... ... ... ... деп мойындап жазды. Тәртіпсіздік, ұсақшылдық, өсек-аян, ... ескі ... ... бейбіт өмір жағдайына көшіру партия
ұйымдарын жалпыресейлік міндеттерді орындауда ... ... ... ... мен ... ... қызметтерін араластыру секілді кең тараған
тенденцияны қосуға болады. Парткомдар ... ... ... кеңес
органдарының жұмысына араласты, тіптен техникалық және ... ... ... де өз ... ... Партия ұйымының ауылдық бөлігі
азық-түлік ... ... ГПУ және ... ... ... ... бәрі ... халықтың партияға, кеңес өкіметіне деген
сенімсіздікті ... бұл ... ... бірқатарының ақпараттық
хабарламаларында мойындалды.
Бүтіндей Қазақстанды алғандай, Семей партия ұйымының ... ... ... ... ... жарқыратып
көрсетті, онда “әскери коммунизм” саясаты жылдарында “революциялық мәжбүр
ету” әдістеріне сүйенген ... жүйе ... ... ... ... бұл әдістің өзіндік заңдылығы болды және одан
қашып құтылуға ... еді. ... ... ... ... ... ... емес халықтарға бағытталған зорлап-күштеу мемлекеттік
саясатқа айналды, ол әскери-саяси ғана емес, ... ... ... шешудегі басты қағидаға айналды.
1.2. Қазақ шаруасының әлеуметтік-экономикалық ахуалы
1916 жылғы санақ деректері ... ... ... мен ... ... 4,1 млн адам тұрды; оның 60 пайызын қазақтар құрады.
Шамамен, жергілікті тұрғындардың 65 пайызы ... мал ... ... ... ... ... қазақтардың егістік жерлерінің
көлемі туралы деректерде қарама-қайшылықтар бар. Бір деректер бойынша 1916
жылы ... 652 699 ... ... Оның ... 394 770 ... шаруаларынікі (60,5%), 193 248 шаруашылық шаруа-көшіп ... және 64 681 ... ... (9,9%) ... ... 2 905 ... ... жердің 673 770 десятині қазақ шаруаларының, 1 756 ... ... ... ... және 475 673 ... ... ... Сонымен, егістік жердің 60 пайыздан астамы барлық
тұрғындардың 29 пайызынан сәл ... ... ... үлесінде, ал
тұрғындардың көпшілігін құрайтын қазақ шаруаларының үлесі бар болғаны 23,3
пайыз болды. Былайша айтқанда, ... ... бір ... ... ... келгендерде – 9,1 десятиннен, казактарда – 7,4 десятиннен, ал
қазақ шаруаларында – 1,7 ... ... ... ... ... ... бұл деректер Қазақстанның еуропалық тұрғындарының
негізгі саласы егін ... ... ал мал ... қосалқылық
мәні болғандығын айғақтайды. Ал керісінше, қазақ шаруалары бірінші орынға
мал шаруашылығын қойып, жермен ... ... ... ... ... ... ... тұрғындарының малмен қамтамасыз етілуі әр түрлі екендігі
түсінікті. 1916 жылы Қазақстанда (оңтүстік ... ... 19,8 ... мал болды, оның ішінде 14,3 млн бас қазақтардікі болатын.
1917 жылы Сырдария облысында 2 млн 155 мың және Жетісу ... ... адам ... ... 986 мың ... пен қырғыз, ал ... 40 ... ... 560 мың ... ... шаруашылықпен
шұғылданды. Бүкілресейлік ауылшаруашылық санағының деректері бойынша Жетісу
облысында 6 828 173 бас мал болған. Оның 186 856 басы (бір ... ... ... орыс ... 237 825 басы (20) ... ... 326 895 (17) басы орыс жаңа ... 185 265 басы
(21) ұйғырлардың, 30 034 басы (20) дүнгендердің, 5 861 413 басы (37 ... мен ... ... ... Бұл ... ... мен
қырғыздардың Қазақстанның оңтүстік облыстарында тұратын басқа ... орта ... мал ... 2 есе артық ... ... 1917 жылы ... облысында мал саны 7 568 500 бас болды. Оның
ішінде көшпелілерге 5 995 526 бас мал ... ол ... бұл ... ... пайызын құрайтын.
Алайда, дәл осы жылы көшпелі мал шаруашылығы үлкен шығынға ұшырады,
оның себебі фронтқа және 1916 ... ... ... ... жазалау экспедициясының қажеттілігіне, қазақтарды тылға жұмылдыру
жұмыстарына қажетті үлкен көлемде малдар құртылған ... 1916 ... 7 айы ... ... ... ... және сібір қалаларына 547
720 бас мал (оның ішінде 19 367 жылқы, 33 124 ірі ... алып ... ... ... бойынша әскери ведомстволар тұрақты армия үшін мал
дайындады.
Зорлық-зомбылық пен тонау Қазақстанда ... ... ... ... да, ... соғыс кезеңінде де жалғастырылды. Өлкенің адамдары
мен материалдық ресурстарына орасан зор шығын келтірілді.
НЭП-ке көшудің алдында ҚАССР-де 4 781 263 ... оның ... ... қала ... ... – 402 751, ... бойында 18 695, ауылдық
жерлерде – 4 359 817 адам тұрып жатты. Қала ... 72,8 ... ... ал сол кезде аграрлық жерлердің тұрғындарының 50,3
пайызы қазақтар болды, бұл дәл осы ... ... көп ... ... ... едәуір азаюы қызылдар мен ақтардың
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... аралығында Жетісу губерниясының көшпелі тұрғындары 22,7 пайызға,
Орал ... ... ... адамдарының үштен бірі (90 мыңнан 60 ... ... ... ... ... көзі – мал ... ... жағдайда қалды. 1922 жылы мал басы революцияға дейінгі (1916ж.) мал
басының тек 42,2 ... ... онда ... ... ... саны ... ... жеткен болатын. Кейбір ауылдар малсыз қалды, әсіресе мал ... үші ... ... ... болды. Керісінше, орыс тұрғындарының
өзіндік жеке салмағы және тиісінше бұл губерниядағы шаруашылықтың да ... ... ... Орыс шаруашылықтары Алматы уезінде – 48 пайызға, Қаракөлде
– 35 пайызға, Нарында – 34 пайызға, ... – 26 ... ... ... пайызға өскені байқалды. Соның нәтижесінде 1920 жылы малдың ең көбі –
45,2 ... ... ... ... да, егін ... ... ... яғни “великоростарда” шоғырланды. Ал мал
шаруашылығы аудандарының үлесі 34,8 пайызға тең ... ... 20 ... ... бар ... үлесіне тиді.
Осындай губерния орыс тұрғындарының жағдайлы кезінде ... ... анық ... 1920 жылдың ауылшаруашылық санағының
деректері бойынша губернияның сиырлары жоқ ... ... ... ... ... ... уезінде сиырлары жоқ
шаруашылық 43,5 пайызға дейін жетті. Бүтіндей губерния бойынша тұрғындардың
малмен қамтамасыз ... ... ... ... малсыз шаруашылықтардың
өзінді жеке салмағы 8,4 ... ... ... – 20,1 пайызды, сиырсыз
– 31,0 пайызды ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілген шаруашылықтар 40,5 пайыз болды (1917 ... ... ... ... өзгерістерге егін шаруашылығы ұшырады.
1920 жылғы санақ деректеріне қарағанда ҚАССР бойынша егін ... ... ... жерлердің 91,9 пайызы шоғырланған болатын,
аралас шаруашылық аудандардың ... 7,7 ... және мал ... ... 0,4 ... ... ... шаруашылықтарының жалпы алғанда ... ... ... ... егін ... – 12,8 ... аралас –
39,8 пайыз, мал шаруашылығы – 47,4 пайыз болды.
1913 жылдан 1920 ... ... ... егістік жерлер 21,0
пайыздан аса, астықты жинау үш ... ... Осы ... ... ... ... 38,2 пайызға (басқа деректер ... ... ... ... ... бойынша 1920 жылы бір шаруашылықтың орташа
жер жыртуы көбінде жергілікті отырықшы тұрғындарда 54,0 пайызға, ... 34,0 ... ... Сол кездегі тамақтану нормаларын алсақ,
егін ... ... ... арқылы өзін қанағаттандыру тек орыс
тұрғындарына мүмкін еді. Қазақ тұрғындарының ... ... ... ... ... ... да тән ... жылдан 1921 жылдар кезеңінде Қостанай губерниясында егістік жерлер:
отырықшы халықта – 360 950 ден 99 341 гектарға ... ... ... 167
152 ден 48 059 гектарға дейін; Ақтөбеде: отырықшы халықта – 175 829 дан ... ... ... ... ... 230 242 ден 140 276 ... дейін;
Оралда: отырықшы халықта – 112 604 тен 93 895 гектарға дейін, ... 49 478 ден 41 205 ... ... ... ... халықта – 702
758 ден 509 637 гектарға дейін, көшпелі халықта 65 364 тен 35 763 ... ... ... халықта – 487 116 дан 351 700 гектарға дейін,
көшпелі халықта 96 956 дан 70 000 ... ... ... ... ... 1920 жылдың күзінде қазақ ауылдары апат
жағдайында тұрғандығы жөнінде айтқан тұжырымдарын ... ... ... осы жағдайы Түркістан мен Қазақстаннан жаппай өнімдерді алып
кету басталғаннан тоқыраудың ... ... ... ... 1917 жылы қазан
айында Жетісу облысының әр уездерінен азық-түлік ... ... ... ... ... ... ... өкімет еш шара жасамады.
Оның үстіне қарулы солдаттардың ... ... ... ... ... оның аш ... ... туралы ешбір дерек жоқ. Алынған астық пен
басқа да ауыл ... ... ... ... ... ... керек. Азық-түліктің қиын жағдайы Маңғыстау уезінде болды, ондағы көп
адамдар аштықтан ... Бұл ... 1918 жылы ... ... ... ... төрағасы П.Ф.Васильевтің РСФСР Ішкі істер Наркоматына
жазған хатында хабарланды, ... ... ... ... ... кең етек алуы 1918 ... құрғақшылыққа да, сондай-ақ кеңес
өкіметінің азық-түлік саясатына да ... ... олар ... ... ... тұрғындарын құтқару үшін, Түркістан мен Қазақстанның
жергілікті ... ... ... Осы көпе ... ... ... үшін
мәселені зерттеушілер неше ... ... ... ... ... ... дәл осындай саясат жүргізу “қажеттілігін” айтып жазды.
“1917-1920 ... ... ... ... мен ... ... ... революциялық жүзеге асыру нақты әлеуметтік-экономикалық
жағдайлардан, артта қалған халықтардың капиталистік емес даму жолы туралы
лениндік ... ... ... ... ... ... табылады”-деп жазды П.И.Тугов. Автордың пікірінше, “Кеңес өкіметінің
азық-түлік саясаты артта ... ... ... ... ... жаңа ... жолмен жылжуына және коммунизм құрылысына тікелей
қатысуына көмектесті”.
Астықты, етті және басқа да өнімдерді жаппай алу және ... ... ... шет ... тасу ... күн ... ... халықтардың
мүддесінен шығу мүмкін емес еді.
Өзінің өмір сүруінің алғашқы ... ... ... өкіметі жаңа
дайындау мен бөліп берудің жүйесін қалыптастырудың құқықтық базасын жасауға
тырысты. Кеңес ... ... ... ... ... 1918 ... сәуірде партияның ОК-і мәжілісінде ... ... Онда ... есепке алу мен бақылау, тұрақты баға мен ... ... ... ... ... ... практикалық іс-қызметінің негізінде
“революция заңдары” деп аталатын, яғни барлық жерде ... ... ... ... соғыс барысында ол кеңес өкіметінің шаруалармен
сөйлесудегі негізгі аргументіне айналды. 1918 жылы 22 ... ... ... тасу мен ... беру ... ... мемлекеттік тәртіпке немесе
басқаша айтқанда, “азық-түлік диктатурасына” қарсы қарсыластарға “крест
жорығын” ұйымдастыруға шақырды.
1918 ... ... ... ... ... ... оңтүстігіндегі азық-
түлік ісінің басшысы болып тағайындалды. 10 ... ол ... ... көп, бірақ оны алу үшін орныққан аппарат керек… ... ... ... мәселемен қоян-қолтық болып тұр”. Сонымен, Ленин де,
Сталин де шаруалардан күш көрсету арқылы астықты тартып алуға толық сенімді
еді. Ол үшін ... ... ... ... ... жасақталды.
Осы уақытта Қазақстанда бірнеше азық-түлік жасақтары іске ... ... ... тек ... тапсырмасын басшылыққа алды.
Осындайдың бірі 1917 жылы ... ... ... ... ... ... болды. 1918 жылдың қаңтарында-ақ Ақмола,
Семей және Торғай облыстарынан Петербор, Мәскеу және ... ... ... пұт астық, ақпан айында – 1867 мың, наурыз ... – 3 309 мың пұт ... ... күн сайын мыңдай жұмысшы астық тиеді, ал орташа
тәулік бойынша астық тиеу 50 мың пұтқа ... ... ... ... ... ... ... 100-ге жуық
жұмысшы жіберді, Ақмола облысына Кронштадтан 50 ... ... ... ... ... ... ... Бөкей ордасында іске кірісті. 1920 жылдың
жазында Қазақстанда құрамында 11 500-ден аса адамы бар ... аса ... ... ... ... ... ... баға бойынша және кулактар мен ... алу ... ... ... тиіс болды. Алайда бұл нұсқаулар
орындалмады, реквизицияға барлық шаруалар, орташалар да, ... ... ... ... тұрғындарын аштықтан құтқару үшін азық-түлік жасақтары
барлық дерлік азық-түлікті тәркіледі, ол жөнінде Кеңестердің VІІІ ... 1920 ж.) ... ... ... ... туралы өзінің
жазбаларында Ленин Қазақстан жөнінде былай деп жазды: “Астық ... ... ... ... ... және ... да ... дайындау мен
тасуға Орталық тағайындаған төтенше комиссарлар ... ... ... сол ... әкімшілік жағынан Ақмола мен Семейге кіретін Сібірге Мәскеу
іссапарға жіберген А.Г.Шлихтер кейінде: «2-3 ай ... мен бір ... ... ... ... ... Азық-түлік комиссарына астықты
дайындап, Орталыққа жіберуде төтенше шаралар қолдануға құқық ... ... ... ... ... де пайдаланды. Олар
тұрғындардан астық, мал, тұқым, мүлік және күш ... ... ... ... жиналған және тоналғандарды жақын арадағы теміржол
стансысына жеткізу үшін ... ... ... күш көліктері мен
көліктерін тәркіледі. 1919 жылдың ақпан ... ... ... ... ... ... ... 950 мыңнан астам пұт астық
жіберілді. Азық-түлікті жаппай жинау шет қазақ ауылдарын да ... ... 8 ... ... ... ... ... мәжілісінде уездің
ауылдары мен селоларынан шұғыл ... ... үшін ... ... ... ... ... олар формальді түрде болса да, қандай да
бір заң нормалары мен нұсқаулықтарды басшылыққа алу ... еді. ... ... ... егін ... үшін ... ... үшін уақытша
тұтыну нормаларын белгіледі: ересек ...... 1,5 ... – 1 пұт, ... – 0,5 пұт ... Бұл минимумнан артық
азық-түліктің бәрі тартып алуға жатқызылды.
Әсіресе мал ... мен ... ... ... ... қиындыққа түсті. П.И.Тугов көрсеткендей, осы
нормадан артық астық пен мал мемлекеттің меншігі болып ... ... ... ... ... ... ... тәркілеу жүргізілді. Және де
осы категорияға ... өз ... ... мал ... да ... ... ... ауылдарының дәулетті тұрғындары 20 жылдардың
ортасына дейін ... ... ... ... жоқ ... ... ... пікірлер даусыз болып табылмайды. Мысалы, 1918
жылы қазан айында Бөкей ... ... ... ... ... 700 ... 2 үйір жылқы, бір отар түйе және 100 ... ... ірі ... ... Осы ... ... ... Ата уезінде байларды жарым-жартылай
тәркілеу жүргізілді. 1918 жылдың жаз айында дәулетті адамдардың бәрі ... ... ... деген кейбір зерттеушілердің сөзі рас.
Қатардағы қазақ шаруаларымен бірге байларға да еңбек және ат-көлік
салығы ауыртпашылығы ... ... 1918 ... қазан-желтоқсан
айларында тек Бөкей губерниясының өзінде-ақ ат-көлік бағыныштылығы ретімен
шаруашылықтардан 488 түйе мен ... аса ... ... ... Бүкіл
Қазақстан бойынша мыңдаған қазақ шаруалары жылқы, ат-көліктерімен күн сайын
уездік және болыстық ревкомдар мен ... ... ... ... 1 078 ... ... тұратын Петропавл уезінің ... ... ет және ... ад азық-түлікті тасу үшін тұрақты түрде 300
ат-арба, 2 мың күйме иелері бар Иманалы болыстығы 1500 ат-арба беріп ... ... ... ... ... азық-түлік қоры аяқталудың шегінде
тұрды. 1919 жылдың 1 ... ... ... ревкомы: “Ревком
қарамағындағы барлық мал сойылсын және азық-түлік бөлімі ет пен астықты
Ресейдің ... аш ... ... үшін ... ... ... ... алды. Осы уақытта ақгвардияшылардан босатылған ... ... ... ... 1920 жылы маусым айында
Кеңестер Қазақстанның барлық жерінде продразвестканы енгізді.
Продразвестканы жинау бұрынғыша ... ... ... ... ... ... жүзеге асырды. Олар тек ... ғана 15 млн пұт ... оның ... Павлодар уезінен 3 млн пұт
жинау керек ... ... ... оларға 37 мың мал басын жинау
тапсырылған ... ... ... ... ... ... олар ... органдарға бағынбады. 1920 жылы 6 мамырда болған
Семей ... ... ... ... азық-түлік жөніндегі
уездік комиссар Калинин деген біреу: “Азық-түлік диктатурасына байланысты
ешбір ... ... ... ревком азық-түлік мәселесіне араласуға құқы
жоқ”-деп мәлімдеді.
Қазақстандағы продразвестканы жинау залымдық әдістермен ... ал ол ... ... ... деп ... ... төлемегендердің үстіне суық су ... ... ... ... ... желеу етіп Ресейдің аштық ... ... жер ... ... ... ... бір “жауапты қызметкерлер”
(мұрағаттарда олар осылай аталады) 24 адамды ... ... соң ... ... ... Ол үшін ешкім жауапқа тартылмады.
Азық-түлік жасақтары қаншалықты тырысса да, қайыршылыққа жеткізілген
тұрғындар продразвестканың жоспарын орындауға хал-жағдайлары жоқ еді. ... ... 15 млн пұт ... ... 2,1 млн, ал ... уезінде
0,4 млн пұт астық жиналды. 1920 жылдың желтоқсан айының ортасында Жетісу
облысында астық ... ... тек 6 ... ғана ... ... бойынша 1920 жылы продразвестка жоспары 20 млн пұтқа орындалмады.
Алайда Ленин және оның жақтастары ... ... ... ... ... ... да олар азық-түлік қандай да болмасын тәсілмен
орталыққа ... ... ... Ол ... ... ІІ ... ... (12 маусым 1920 жыл) Украинада, Солтүстік Кавказда және
Сібірде едәуір ... ... бар ... атап ... Ол ... ... жеткізілімнің 35 пайызы 1921 жылдың сәуір айына дейін Сібір өлкесі
құрамына кіретін ... ... Омбы ... ... ... және Ақмола уездерінің үлесіне тиетін. Соның нәтижесінде Ақмола
уезінде көптеген шаруашылықтарда тіптен ... да ... ... ... Петропавл, Ақтөбе уездерінде де болды.
Азық-түлік комиссарларының қаншалықты ауылшаруашылық өнімдерін
дайындауды Орталықтың қолында ... ... де, бұл істе ... де тәртіп
болмады. Азық-түлік жағдайы өте қиын Түркістанда кеңес органдарының іс-
қызметінде анархия мен ... ... ... ... ... азық-түлік
дайындаумен әрбір сала, кәсіподақтар, Кеңестер өз бетінше айналысты.
Теміржол, тау ... де бұл үшін ... ... ... ... маусым айының басында Түркістанда нан монополиясы туралы
Декрет шықты, соған сәйкес продразверстка Сырдария мен Жетісу облыстарының
көшпелі ... ... ... ... ... Азық-түлік
Директориясы мен Жер комиссириаты басшылары (А.Казаков, ... мәні мен ... ... бұл құжат жергілікті халықтың мүддесін
ескермеді. Декрет әкімшілік-мәжбүрлеу әдістеріне негізделген, ал олар өз
кезегінде отарлық ... ... ... ... ... туралы Декретке сүйене отырып, кеңес ... ... ... ... ... ... уездік
атком төрағасы Гержот қазақ тұрғындарына үрей мен қорқыныш әкелді. ... ... ... ... үшін егінмен айналыспайтын қазақтар өз
малдарын сатуға мәжбүр болды, ... ... ... нан ... ... ... ... Гержоттың басқаруында қаралы жүздік ұйымдар
әрекет етті, олар қазақ тұрғындарына ... ... ... ... ... қашқан көшпелі халық Ақтөбе жаққа көшті, алайда
жолда көбісі ауру мен аштықтан қаза ... мен ... ... елді ... жаппай сипатта болды.
Мысалы, 1918 жылғы қатаң қыста ... ... ... уезі ... №6 ауыл ... үй ... ... ақшаға Семей облысыдағы
жәрмеңкеде 2 450 қой, 20-30-дай жылқы мен түйе сатып алады. Ал енді ... ... ... ... ... ... осы ... бәрін тартып
алып, Ташкент азық-түлік қорына беріп жіберді. Осындай тәсілмен 1918 жылдың
қыркүйек ... ... ... ... ... ... Алтын) қазақтарынан 25 мың қой тартып алынды. Ал сол кезде ... ... ... ... тек 5 ... ғана қалған болатын.
Жетісуда қазақ ауылдары бұрынғыша көшіп келгендер мен ... ... ... Бір ғана ... уезінің қазақтарынан олар 17 мың
жылқы, 65 мың сиыр, 98 мың қой, сансыз ... ... ... ... ... 1919 жылы ... өкімет жергілікті халықтан 3,7 млн
бас сиыр мен жылқыны тартып алды.
Кеңес ... ... ... ... орыс ... ... ... малдарын иемдену үшін, оларды жаппай қырғынға ұшыратты, ондай оқиға,
мысалы, ... ... ... ... ... ... атап өткен
Г.Сафаровтың айтуынша, түркістандық большевиктер өлкеде отаршылық тәртіпті
сақтаған, соған байланысты орыс ... ... ... ... аз емес байлық жинап алады.
Қазақ ауылдарын қызылгвардияшылар да тонады, ал олардың негізгі құрамы
орыстар мен олардың жақтастарынан тұрды. Олар үшін кез ... ауыл мен ... ... ... ... атып тастау, мал-мүлкін тонау үшін ... ... ... ... ... Ш.Қыдырәлиевтің куәландыруы
бойынша ең алғашқы қырғын 1918 жылы ... ... ... ... ... Осиповтың қарамағындағы бөлімше 1500 адамы
бар Созақ елді ... ... ... 1000 адам қаза ... ... өзен ... ... жатты”.
Көшіп келген кулактардың, ... ... ... және ... деген сылтаумен елді тонау
кең ауқымда болғандығы сонша, ... бұл ... ... ... сондай-ақ
Түркістан Кеңесінің VІІІ съезінде талқыланды.
Азық-түлік Директориясы мен оның бөлімшелері қыстақтар мен ... ... ... Олар ... ... 5-6 есе ... баға ... ет
және басқа азық-түлікті дайындады. Биліктегілер ... ... ... ... ... алды. Оның үстіне азық-түлік жасақтарының қолында
қажетті деректер болмағандықтан, салықтың мөлшері халықтан есепсіз алынды.
Мысалы, ... Ата ... ... ... 1917 жылғы халық санағы
деректері негізінде алынды, ал ол кезде ондағы ... ... ... ... ... ... ... болатын. “Өлі ... ... ... ... 5 млн ... тең ... бір ... акцияға қарамастан, Сырдария мен Жетісу облыстарында
азық-түлік дайындау бұрынғы жылдарға қарағанда төмен, бар ... 1 млн ... ғана ... ... ... ... ... мен азық-
түлікті дайындаудағы монополияны күшейтуге ... ... ... ... әкеп ... ... ... бірі 1920 жылғы 9
наурыздағы ТурЦИК-тің “Жергілікті тұрғындары басым ... ... ... ... Декреті болды, осыған сәйкес нан мойынұсынушылық
ауылдың (болыстық, уезд) барлық егістік аудандарынан алынатын болды. Мұнда
салық ... ... ... ... ... ... ... жылғы 17 қарашадағы Түркістан ЦИК мен СНК Декретімен бұл жойылды, ... ... ... ... ... бір ... ... разверстка
болып қайтадан танылды. 1920/21 шаруашылық жылына Сырдария мен ... ... ... жоспары, тиісінше: 6 517 761 мен 5 481 570 ... және 362 688 бен 418 656 пұт етке тең ... 1920 ... 1 ... 1921 ... 1 тамызы аралығында разверстка есебіне 2 413 229 бен 248
220 пұт астық және 337 428 бен 609 865 пұт ет ... ... Бұл ... ... 37 мен 45 ... ет ... 93 пен 146 ... орындалды
деген сөз. Еттің негізгі тапсырушысы Сырдария мен ... ... ... ... онда мал ... ... 1917 ... қарағанда 1920
жылы 50-60 пайыз болды. Бұл продразверстка есебіне ... ... ... малы ... ... ... ... тұрғындарға шөп, май, бал, көкеніске салық салынды. Бір
сөзбен айтқанда, 1920 жылдың күзінде өлкедегі азық-түліктің ... ... ... ... ... ... ... де өз қол астына алып
алды, ал ол ... ... және ... ... ... ... бойында
өмір сүріп жатқан қазақтар үшін тіршілік етуінің негізгі көзі болатын.
Кеңестер барлық ауға ... ... ... ... ... ... 1920 жылы РСФСР Наркомпроды Түркістан балық аулаушы
ауданына ... ... 500 мың пұт ... разверстка берді. 1920 жылдың
ақпанында Аралдан Ресейдің орталық ... 20 ... ... өнімі
жіберілді. 1921 жылдың сәуір айының басында Еңбек және Қорғаныс Кеңесі 1879
жұмысшыдан тұратын ... ... ... ... ... ... алды.
1921 жылы РКП(б) Х съезінің шешіміне сәйкес жаңа экономикалық саясатқа
(НЭП) көшу жүзеге ... ... ... ... ... ... ... 1921 жылы, тіптен 1922 жылы да жалғасын тауып ... ... ... ... ... ... ... түсінетін. Мысалы, Гурьев
уезінің Қызылқоға ауданында ... ... ... туралы
мәселені түсіндіру кезінде болыстық үгітші Аманжолов былай деді: “Кулакты
тона, орташаны ренжітпе, кедейге бер”. Бұрынғыша шаруалар өз ... ... ... ... пайдалана алмады: орталық органдардың бұйрығы бойынша
бәрі де Мәскеуге және Ресейдің басқа қалаларына жіберілді. 1921 жылы ... ... ... ... ... ... 100 ... астық,
Көкшетау уезінен 25 млн пұт ... ... 8 ... ... ... жеделхатында Ленин Орталыққа жедел 250 мың пұт астық
жіберуді талап етті. 1921 жылы шілдеде Транссібір жолы ... ... ... 60-ы ... ... ... жалпықазақсандық ІІ съезінде
азық-түлік бойынша есеп берген ... ... ... мәні мен оның
шаруа өміріне әкелетін өзгерістерін түсіндіре келіп: “Азық-түлік саясаты
бағытының өзгеруіне байланысты ... ... да ... ... бұрын өндіруші өзіндегі артық өнімдер мен шикізатты мемлекетке
өткізетін болса, ал енді ... ... соң ... ... ... тек
тауар айырбастау ретінде немесе өнім құнына ақша төлеу арқылы ... деп ... іс ... ... ... ... тыс ... әдістерімен жүргізіліп жатқан болатын. Отырықшы және көшпелі
тұрғындар құс өсірмесе де, нан мен ... ... да ... ... ... Ақмола – 5 454 000, Қостанай – 884 400, Семей – 4 217 000, ... – 540 000 дана ... ... тиіс болды. Тіптен
Кирнаркомпрод есебінде таза көшпелі деп көрсетілген Бөкей ... 90 800 дана ... ... ... ... тиіс ... ... 1921-1922 жылдары Кирнаркомпрод азық-түлік салығы, тауар
айырбастау мен нарық бағасымен ... алу ... ... ... ... Қостанай, Семей, Орал губернияларында 3 млн 834 мың көкеніс, 254 ... жүн, 3 млн ... ... тері ... ... ... ... салығы әдісі мен ... ... ... болмады. Әрбір уезде төтенше азық-түлік
үштігі әрекет ... Кім ... ... ... ... ... ... жолымен оны толық көлемде төлеуден жалтарса, ... ... ... ... отырғызуға дейінгі ең қатал шаралар
қолданылды.
Бүтіндей алғанда, 1918-1921 жылдардағы ... мен ... ... ... ... ... саясат еліктемесінен ада
болмады, қайта қазақ шаруаларына жаңа ... ... ... диктатурасы” саясаты
1917 жылғы әлеуметтік және саяси күйзелістер кейін монархистер мен
большевиктердің арасындағы ... қан ... ... ... және оның
ішіне орыс емес халықтар тартылған, 1918 жылғы ауа-райының қолайсыздығы,
шовинистік тұрғыдағы ... ... ... ... ... ... тұрғындарын шарасыз жағдайға әкеп соқтырды. 1920
жылдың басында-ақ Верный уезінде 120 ... ... адам аш ... ... ... ... Шымкент, Қостанай және Ақтөбе уедерінде жаңа ... ... жоқ 176 807 ... болды. Әсіресе азық-түліктің аса
жетіспеушілігі Түркістанда болды, ондағы нанның жетіспеушілігі 1917 ... млн ... тең ... ... аштық Сырдария мен Жетісу облыстарын
жайлады. Мұндағы ... ... ... ... ересек адамдар
арасында 30, ал кейбір аудандарда 75 ... ... ... ... ... ушығып кетті. 1918 жылдың
көктемі мен ... ... ... ... ... жаңа легі лап ... олар бір ... нан іздеп, жергілікті
жұмыссыздар пауперлер мен ... ... ... 1918 жылы ... ... газета” (Ташкент Кеңесінің органы) аш ... ... ... деп ... ... Ата уезінен ТурЦИК-ке жіберілген
жеделхатта: “Өлімнің көбейгені соншалық, ... ... ... ... тура келеді” деп жазды. 1919 жылы ... ... 35 ... ғана тірі ... мал басы 5-10 ... ... ... Ал сол кезде Сырдария мен Жетісу облыстары қазақтарының бай мал
шаруашылығы әбден ... ... ... ... көшіп келуші орыс
шаруаларының саны уезде 115 пайызға, ал олардың ... ... 125 ... көтерілді. Әбден әлсізденген және қаза болған қазақтардың
жерлері орыс кулактары мен дәулетті шаруаларының қолына көшті.
Өлкедегі тұрғындардың ... ... ... ... ... ... аштық, ең алдымен, патшалықтың отаршылық саясаты
мен Даладағы мал шаруашылығының өзінің артта ... ... ... ... ... ... Жаңа билік жергілікті халықтың
тағдырына жаны ашымады. Қайта ... ... ... кейбір “маркстік
шовинистер” қазақтар мен ... ... ... мүддесіне пайдалы”
деп есептеді. “Лениндік гвардияшылардың” бірі И.Тоболин ТурЦИК мәжілісінде:
“Қырғыздар (қазақтар) экономикалық жағынан ... ал ... ... олар ... ... кетуі тиіс. Сондықтан да революцияға қажетті
қаражатты ... ... ... қолдауға жұмсаған ... ... ... ... ... ... жоқ және мұсылман халықтарына
қатысты кеңес өкіметінің шын мәніндегі саясатын көрсетті. Тек ... ... пен ... жетекшілердің күшімен Түркістанның аш
тұрғындарына азық-түлік көмегі беріле ... 1918 жылы ... ... облысының Әулие Ата (5 500 ... ... (1 250 ... (1 050 ... ... (1 700 ... Черняев (2 300 адамға)
уездерінде ... ... ... Жетісі мен Сырдария
облыстарында жылы киім жинау, ... ... беру ... ... ... реквизициялау жүргізілді.
Т.Рысқұловтың бастамасымен 1918 жылы қазан айында Аштықпен күресетін
орталық комиссия құрылды, оның төрағасы болып өзі сайланды. Алайда ... ... ... ... ... жаны ашымайтын Түркістанның
Азық-түлік Директориясы мен РСФСР Наркомпродының жекелеген қызметкерлерінің
деструктивтік әрекеттерінің арқасында ... ... ... ... мен ... бөліп беруде жергілікті халықты кемсіту ... ... ... ... ... ... нанды: орысқа – 80
тиынға 400 грамм, ал мұсылманға – 1 рубль 70 ... 100 ... ... ... ... мойындауынша бұл құбылыс барлық Түркістан
үшін тән ... ... ... ... тек 1919 жылы бір ... өлген кезде назар аударды. 9 ақпан күні РСФСР Совнаркомы Түркістан
республикасындағы ауыр жағдайға назар аударып, оған ... ... ... пен ... ... берді. Бірақ аш тұрғындардан астық, ет және
басқа да ... ... ... және ... Ресейге жеткізуді тоқтату
немесе тоқтата тұру жөнінде ешбір сөз болған жоқ. Қайта, ... ... ... ... бір ... да ... ... қатаң өкім
күшінде болды. Мысалы, 1920 жылы 4 қарашада Әулие Ата қалалық подкомиссары
Пронин деген біреу ... ... ... ... ... ... ... комитеті мына төмендегілерді қатал сақтасын: барлық аш азаматтары
ауыл азаматтарының есебінен қанағаттандырылуы ... ... ... ... ... ... керек”-деп айтылды.
1919 жылы ақпанда қоғамдық тамақтандыру орындарына бекітілген аштардың
саны 970 970 ... ... ... ... ... орындарынан
басқа, Центрпомгол жетімдерге арналған балалар үйі мен ... ... ... ... ... Директориясымен бірлесе отырып,
тамақтандыру орындарын азық-түлікпен ... етті және ұсақ ... ... етік ... ... ұйымдастырды. Т.Рысқұлов
балаларды құтқару жөнінде көп күш салды. 1919 жылы наурызда Түркістан
Республикасы ... VІІ ... ... ол бес ... ... негізгі қорытындылары жөнінде баяндама жасады. Есепте Центрпомгол
қорында 42 млн ... ... ... Бұл сома аштарға былайша
бөлінді: Әулие Ата ... – 3 420 000; ... ... – 500 ... – 1 100 000; ... – 200 697; Түркістанға – 1 600 ... – 1 325 504 ... ... ... ... ... жаппай қырғынға
ұшыратқан апаттың негізгі себебі патшалықтың ... ... ... ... мен ... ... сияқты Кеңес өкіметі
органдарының шовинистік саясаты боды деген тұжырым жасады.
Зертттеушілер қайғы-апаттың ... ... әр ... ... ... М.Шоқаев және басқалардың деректері бойынша бүкіл ... ... саны 1 млн 114 ... ... Өз көзімен көрген
П.Кобозевтің куәландыруы бойынша Түркістан халқы 1,9 млн ... ... ... 25 ... ... ... ТурЦИК-тің уәкілетті
өкілі У.Шакировтың ... ... ... ... атына
жазған хатында “Түркістан үкіметінің қылмыстық әрекеті нәтижесінде”
жергілікті тұрғындардың 60 пайызының ... ... ... Негізінде бұл
сан көшпелі халықтар жөнінде болуы ықтимал. Егер ... ... ... ... ... мен қырғыздарды қамтыған 1918 жылғы аштық,
шынында да, жаппай трагедия деп есептеу ... осы ... ... ... ... Түркістан мен
Қазақстандағы аштыққа кеңес ... ... ... ... мәселені
айтпай келді. Осыған байланысты ... ... ... ... атап ... жөн, өйткені ол 1921 жылдың 1 ... ... ... ... ... ... беруді жүзеге асырды.
Кирнаркомпродке тек ... ... рөл ... осы ... ... ... де РСФСР Наркомпроды республикалық
комиссариатты орап өтіп, өздерінің өкімдерін бере берді. ... ... пен ... ... ... мен шикізатты дайындау жоспарын
әзірлеуде, салықты реттеуде, тауарларды ақшаға ... ... ... шарт ... ... кәсіптерді жалға беру, көшпелі
тұрғындарды нанмен қамтамасыз ету жөнінде ... ... ... әрекеттер болды.
1920 жылдың ішінде РСФСР Наркомпроды ... ... ... ... үшін 4 274 339 пұт ... оның ішінде отырықшы халыққа – 2 363
875 пұт, көшпелі халыққа – 443 067 пұт ... ... ... 1 467 ... ... ... ... азық-түлік жөніндегі комиссардың міндетін
атқарушы Э.Рейхманның айтуы бойынша көшпелі ... ... 804 ... ... астықтың едәуір бөлігі “жабдықталатын аудандардың алыстығы,
көліктің жетіспеушілігі” деген ... ... ... ... жылы ... Наркомпроды көрсетілген 804 553 пұт астықтан Қостанай
мен Орынбор губернияларының көшпелі тұрғындары үшін 202 мың пұт ... ... ... ал ... ... ... ... тез арада
Қазақстанды жайлады. 1920 жылы көктемде Бөкей губерниясы тұрғындары ... ... ... ауыр ... ... ... тез арада
комиссия құрып, оған кең ... ... ... ... ... болып
С.Мендешев тағайындалды.
Азық-түлік қорын Қазақстан тасып кету, сондай-ақ 1920-1921 жылдардағы
егіннің шықпай қалуы мен жұт нәтижесінде Ақтөбе, ... ... ... ... ... мен Адай ... біраз бөлігін аштық
жайлады. 1921 жылы тек Ақмола мен Семей губерниялары аз ғана егін ... жылы ... ... ... алты ... ... ... тұтынуға қажетті
22 105 864 пұттың орнына 4 719 391 пұт ғана астық ... ... ... ... аштық еді, 1921 жылдың желтоқсанында 1 691 423 адам аштықтан
өлу халінде тұрды.
Аштықтан ... ... ... ал ... көп жерінде сүзек,
тырысқақ, тіптен оба ауруы етек алды. Тек сегіз ай ішінде Қазақстанның ... ... ... ... 37 651 адам ... Сондай-ақ балалар
өлімі мен жетімдердің көлемі кең өріс алды.
КАССР басшыларының аштыққа деген іс-қимылы “мөшектілер” ... ... жабу ... ... бұл еш ... ... 1921 жылы ... КАССР үкіметінің шешімі бойынша аштарға көмек көрсететін Орталық
комиссия, ал ... ... ... ... комиссия құрылды. Олар
сөткесіне 170 мың адам өткізетін 555 балалар, 173 тамақтандыру ... жылы 4-10 ... ... ... ... ІІ ... ... мәселесі ең бірінші орынға қойылды. Соған байланысты съезд мынадай
шешім қабылдады:
1. “Ақмола мен Семей губерниясында ... ... ... ... тұрғындарға бөліп беру үшін КАССР үшін броньдап қойылсын.
2. ... ... ... ... ... ... ал губерния ішінде белгіленген салықты ашыққандарға
пайдалану сұралсын.
3. Балық кәсібі күшейтілсін және ... ... ... ... ... Негізінде, 1921-1922
жылдары Қазақстан азық-түлік салығынан, ал ... ... және ... шаруашылықтар ет, сүт, жүн, тері өткізуден босатылды. Алайда кеңес
өкіметі, әрдайым ... ... ... ескермеді. Сол 1921 жылы Мәскеу
Қазақстаннан алдынғы жылы разверстка бойынша алынбай қалған 20 млн ... ... ... алуға бар күшін салды. Осы мақсатта 1921 жылы
мамырда Павлодарға Мәскеу мен Петербордан 7 мың ... ... Бұл ... ... ... да айырбастауға астық болмай шыққан кезде,
Ленин 1921 жылы 2 ... ... және ... РКП(б) бюросына жеделхат
жіберді. Онда ... ... ... және ... ... мәжбүрлеу
ретімен кең көлемде айырбас жүргізу” айтылған болатын.
Көшпелі және жартылай ... ... ... ... ... ... ... қала берді. 1922 жылдың тамыз айынан бастап Павлодар
уезінен ет салығын ала ... Ал 1922 ... ... ... ... ... ... бойынша” етке, жүн мен теріге толық көлемде
салық енгізді. Қайтадан ... ... ... ... тәртібі орнатылды:
егер ет салығы 1 желтоқсанға дейін өткізілмесе, оның ... екі есе, ал ... кеш ... онда 1929 ... 1 ... бастап күшпен үш есе
мөлшерде алынды.
Тіптен Қазақстан үшін 1921 мен 1922 ... ... ... да ... ... ерекше құзырында болып қала берді. Республиканың азық-
түлік ресурстарына КАССР азық-түлік наркомы М.Саматов өкімдік ете ... ... оның ... ... ... мен ... ... жүргізді. Тікелей онымен телефон арқылы “пролетариат көсемі”
Ленин сөйлесіп, Ақмола мен Семей ... ... ... ... ... ... ... Сол кездегі жүздеген мың ашыққан
қазақтардың тағдырын екеуінің де қаперіне кіріп ... ... ... пен
ет, ең алдымен – Мәскеуге” деп ... ... ... ... ... ... өңіріндегі ашыққандарға көмек ретінде
жәрдемдер ұйымдастырылды. Бұл “жәрдем жинаудан” басқа да ... ... тасу ... асырылып отырды. 1921 жылы тек Көкшетау
уезінен ғана 25 млн пұт астық жөнелтілді. Ленин қол ... ... ... ... жауап ретінде Аралдың жартылай аш балықшылары Волга
өңіріне 1921 жылы 25 ... 14 ... ... ... ... ұшырағандардың саны екі миллионнан асқан 1922
жылы да азық-түлік салығы бойынша және айырбастау ... ет ... 1922 жылы ... ... ... Мәскеуге 316 612 пұт,
Семей 345 294 пұт ет ... ... ... ... ... ... ... миллион тұқым жіберді. 1921-1922 шаруашылық жылында Қазақстан бойынша
(Ақмола, ... ... ... ... ... губерниялары, Адай уезі) 2
631 355 пұт ет дайындау жоспарланды. Бұнымен қоса ... ... ... ... мал ... қайта қалпына келтіруге 21
мың бас мал ... жылы ... 54 734 449 пұт ... ... ... Бұдан
басқа азаматтық салық, көлік құралдарына салық және тағы да сансыз салық
есебінен ... 277 млн ... ... Осы ... ... ... дефициті 2 287 мың, Оралдікі – 2 млн, Адай ... ... мың пұт ... ... мың пұт ... пен қара уылдырық Гурьевтен
Орталықтың өндірістік аудандарына жіберіліп жатты.
Осы ... бәрі де ... ... ... ... Тек 1922 жылы ... РСФСР СТО-сы КАССР-ден шығарылатын тауарлар
бойынша барлық есепті жабу үшін КирСТО қорына 300 млрд ... ... ... ... ... пен ... пен ... қарызын
салыстырғанда, Ресейдің көрсеткен көмегі теңізге құйған тамшыдай-ақ еді.
1922 жылы ... 6,3 млрд руб. ... және 5,3 млрд ... ... әр ... пайыздық аударымдарынан алды. Ақшалай көмекпен бірге
Мәскеу 3 307 000 ... ... ... Бұл ... ... 43 000
пұт нан, 255 800 пұт жарма, 12 000 пұт ет ... ... ... ... ... егіс үшін 3 109 473 пұт ... бөлді.
Алайда, мұндағы өкінішті жағдай Қазақстанға азық-түлік көмегі өте кеш
берілген еді. ... ... ... ... ... РСФСР-дің
өкілі К.Рудминский 1922 жылғы 28 қазандағы өзінің баяндамасында: “Қандай
себептер екені белгісіз, Қазақ ... ауыр ... ... ... дейін Кеңес үкіметінің басшылары назарын салмады. Керісінше,
Мәскеу Қазақстанға қарағанда жағдайы едәуір ... ... ... деп ... ... ЦИК пен ... партия ұйымы да аштықпен күресті кеш бастады;
көп уақыт бойы республикада ... ... ... ... Тек 1921 ... ... КирЦИК КЦИК жанындағы аштарға көмектесу Орталық комиссиясын
ұйымдастырды, оның төрағасы болып ... ал ... ... 25 шілдеде комиссия РК(Б)П ОК мен ВЦИК-тің атына хат жазып,
Мәскеуге өзінің өкілін жіберді, онда ... ... ... беру ... ... ... Бұл кез ... аштықтан қырылған уақыт
еді. Осыған қарамастан, аштарға көмек көрсететін комиссиялар жедел ... ... 20 ... Бөкейде 4 тамызда, Қостанайда 30 тамызда,
Ақмолада 15 қыркүйекте, Адай ... 25 ... ... Тек 1921 жылы ... КЦИК жанындағы аштарға көмектесу Орталық комиссиясы Наркомат
бойынша ... ... ... ... ... ... хат (С.Сергеев қол
қойған) жолдады. Сонымен бірге хатта ... ... ... ... ... ... ... да бір сырттан нұсқау күтпей-ақ, ОК Помгол
Президиумына аштықпен ... ... мен ... кіруге міндетті”-
делінген. Мәселені бұлайша қою ОК Помгол ... ... мен ... ... Он күн бойы хат ... оқып-зерттеліп, тек 20 желтоқсанда ғана ... ... ... қаржы бөлімдері меңгерушілеріне жолданатын циркуляр
хатқа қол қойды.
Бір құжатта 1921 жылы желтоқсанда, басқа құжаттарда 1922 ... ... ... ... көмек беретін комиссия ұйымдастырылады, оның
төрағасы С.Генералов тағайындалады. ... да ... ... ... ... ... және ... уақыт өзінің негізгі қызметіне ... ... ... ... басталды.
Ең бір нақты іс-шаралардың бірі КЦИК ОК ... ... ... ... сомасы 30 млрд рубль болатын “Барлығымыз аштыққа ... атты ... ... ... ... Алайда,
лотереяның үштен бірі ғана іске асырылды. Жәрдем жинау және ... ... ... орталық ведомстволардың мардымсыз рөлі қайтадан пайда
болды, олар Қазақстан ... ... ... есептеспеді.
Осыған байланысты 1922 жылы қаңтарда КАССР ... мен КЦИК ... ... ... ... ақша ... мен жәрдемдерге
Мәскеудің заңсыз жармасуы туралы мәселелермен екі рет ... ... жылы 3 ... РСФСР Наркомфинінің тікелей ... ... ... ... ... және оны ... ... туралы” РСФСР Наркомфинінің нұсқауы жайлы циркуляр ... ... ... осы ... ... ... мен ... губерниялық қаржы бөлімдеріне “жәрдем бергендердің тілегін
есепке алып, жәрдем ... ... ... ... ... үшін ағымдағы
ерекше есепшотқа немесе № 17/49 циркуляр ұяшасына сәйкес, яғни, жергілікті
жағдаймен ... ... ... ... ... ... ... Помгол ОК-і “аштықпен күрес бойынша циркуляр ... ... ... КЦИК ... ... ... бекітуінсіз КССР
территориясында жүзеге асыруға болмайтындығына” Наркофин Компомголдың
назарын ... ... ... ... ... ... ОК-і: “Сіздерің
осы жылдың 3 қаңтарында губерниялық ... ... ...... ... өзгертуді ұсынамын”-дей келіп, “Помголдың есебіне түскен
жәрдемді КЦИК жанындағы Помгол ОК-нің ағымдағы есепшотына қабылдансын ... ... ... ... ... ... ... басқаша
болған жағдайда Кирнаркомфин жанындағы Компомгол Алқасы КССР Ревтрибуналына
сотқа беріледі”-деп айтылған хатта.
Өз кезегінде КЦИК жанындағы Помгол ОК-сі ВЦИК жанындағы ... ... ... ... ... ... ... уақытта қандай да бір ... мен ... ... ... ... ... ... сөз болмауы керек,
өйткені ақшалай қаражаттың болмауы КССР-дегі аш адамдарды толығымен апатқа
ұшыратады” деген жеделхат ... жыл ең ауыр жыл ... ... губерниясында толық емес деректер
бойынша 1 қаңтар мен 1 мамыр аралығында аштықтан 42 622 ... Илек пен ... 4 062 адам ... ... губерниясының Федоров ауданында 736 адам
өлді. Адамовск, Семиозерск аудандарында адам етін жеу ... ... мен ... ... ... халық өлексені жеп күнелтті.
Шілде мен тамыз айында аштықтың араны мыңдаған адамдар елді ... 1922 ... 22 ... ... Помгол ОК мәжілісінде мынадай
деректер келтірілді: 1922 жылдың тамыз айының ... ... ... 360 мың, ... – 26 мың 500, ... – 115 мың, ... мың ... аса, Оралда – 90 мың адам аштыққа ұшыраған. Қазақстандағы
аштардың саны ... ... ... бұл ... ... ... ... 1921 жылдың 1 қарашасында 1 миллион 508 мың 900, 1921
жылдың 1 қарашасында 1 миллион 508 мың 900, 1922 ... ... ... 625 мың 386; ... 1 млн 714 мың 334; сәуірінде 2 млн 92 ... ... 2 млн 19 мың 485; жыл ... 2 млн 875 мың 430 адам ... ... ... ЦИК төрағасы және бір мезгілде республика Помгол
ОК төрағасы ... ... ... ... беру ... ... тұрғындарына үндеу жариялады. Бұл үндеу ТурЦик Помгол ОК ІІ
Пленумында талқыланды. Оның ... ... ... қабылданды:
“Қазақстанның өтініші өте кеш ... ол тек ... ... ... республикасындағы ашыққандарға көмектің ... ... ... ... ашық ... ... күрес бойынша іс-шараларды қаржыландырудың негізгі көзі ішкі
ресурстар ... ең ... ... ... ... ... нығайтуға
берілетін әр түрлі салықтар, оларға: төтенше жалпы азаматтық ... ... ... ... сән ... салық, сауда-
өндірістік кәсіпорындар мен кәсіппен айналысатындарға салық, көпшілік ойын-
сауықтан жиындар жатады. Малы, 100 ... аса малы бар ... ... Ашыққан тұрғындар үшін “жәрдем жинау апталығы” жүргізілді, одан 1
400 пай азық-түлік пен 166 млн рубль жиналды.
Аштықпен күрес ... ... ... ... да кірісті.
1922 жылы Семейде ... пен ... ... ... ... ... ... жолмен Семей облысында олар тұрғындардың көмегімен
8 мың бас мал жинап алды. Ол Торғай уезіне әкелініп, ... ... ... ... ... осы ... ісін ... өздерінше “торғай ісі” деген атпен түсіндіріп, оларды
жаманатты етуге ... ... ... ... да көздерін іске қосты. Жұмысшылар мен
қызметшілердің жалақысынан ... ... ... 82 318 пай азық-
түлік және 5 750 330 542 ... ... ... түсті. Лотереяны сатудан 12
млрд рубль жиналды. Бұдан ... ... ... ОК-сі Орталықтан 7 420
млн рубль алды. Украина мен Түркістан КАССР-ға 310 мың пай бөлді. ... ... ... 1922 ... 1 ... ... Қазақстан
губернияларына мың пұт азық-түлік келіп түсті.
КАССР-дің аш тұрғындарына халықаралық ұйымдар мен ... ... ... ... ... ... әкімшілік көмегін (АРА) ерекше атауға
болады. Илец ... АРА ... ... 25 мың пай, ... – 12 ... пайын бөліп берді. Орал губерниясында американдықтар 12 750 баланы
қамқорлыққа алды. Осы губернияға 105 мың пұт ... ... АРА ... ... 10 ... ... пен ... жабдықтар
жіберілді.
1922 жылы көктемде қоғамдық асхана ұйымдарына Халықаралық жұмысшы
көмегінен (Межрабпом) ... пен ... ... ... көмегі
келді. Ақтөбе, Бөкей, Қостанай, Орынбор губернияларының тұрғындары ... ... пен ... ... ... ... емес деректер бойынша
1922 жылдың көктемінде Қызық Крест жіберген азық-түліктен 14 мыңдай адам
тамақтанды.
Алайда, ... ... мен ... ... ... ... бөлігі Орталықта қалып жатқанын айтып өту ... ... ... 4 ... ғана көмек ретінде 2 млн 327 мың пұт астық келіп түсті,
алайда олар ... ... ... ... ... ... ... ІІІ партиялық емес съезінің (1922ж.) қарарында: “Волга
өңіріндегі ... ... ... ... ... ... ... өздері беретіннен де көп берді”-деп жазды.
Әсіресе балалардың ... өте ... ... ... ... бар ... ... төрт айдың ішінде ата-анасыз қалған
балалардың саны 4,8 есе өсті, яғни бұл ... ... ... ... ... ұйымдастырылған 575 балалар үйі мен ... ... ... 226 000 бала ... мңнан астам панасыз жетім балалар Ресейге, 12 мыңы Түркістан
республикасына жіберілді.
КАССР ЦИК мен ... ... ... ... ... алғанда
аштарға көмек көрсету жөнінде көлемді ұйымдастырушылық іс-шаралар өткізді.
Олардың күшімен ... ... ... ... 77192 адам ... мың ... ... сақталынып қалынды. Алайда ... ... да ... ... Кейбірде бұған кінәлі жекелеген
басшылардың өздерінің қызметтік парызына қалай болса ... ... ... ... Адай уезі ... ... азық-түлік көмегін беру
туралы хатына (1921 жылғы 7 шілдедегі №5053 ... ... ... ... орынбасары С.Сергеев қылмыстық жеңіл-желпі қараушылықпен:
“Бізде аштардың ... ... ... ... да ... ... мүмкіндігі
жоқ”-деп жауап берді. Аштықтың негізгі себебін Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... елемеді.
Республика Статбасқармасының деректері бойынша Қазақстан халқы 390 300
адамға дейін қысқарды.
Қазақстандағы аштық 1922 жылы да, 1923 жылы да ... жоқ. ... ... ... ... ОК-і ... жылы 16 ... КазЦИК Кіші Төралқасының қаулысымен КаЦИК
жанындағы ... ... ... жөніндегі Орталық комиссиясы құрылды.
Комиссия “жауапты үштіктен” тұрды, оған қайтадан С.Мендешев (төрағасы),
С.Сергеев ... ... ГПУ ... және ... ... ... жөніндегі комиссия 1 тамызда КАССР ЦИК ... ... ... ... қазақстан басшыларының РСФСР-дің дәл осындай
құрылымымен бір арбада әрекет етуге ұмтылуы болуы ... ... 1922 ... ВЦИК жанындағы аштық салдарымен күрес жөніндегі Орталық ... ... Осы ... Ресейдегі ашыққандар ... ... дәл ... Қазақстан туралы айту әлі еретерек болатын.
1922 жылы 21 желтоқсанда болған Последгол ОК ... ... ... ... ... 18 ... ... уезін 1922-1923 жылдарда
аштыққа ұшырағандар деп тану туралы шешім қабылданды. Комиссия деректері
бойынша 1922 жылы қазанда ... 189 233 ... ... 94 448 ... шаруашылық, 11 450 соғыс мүгедектері, 6 456 жұмыссыз тіркелді.
1923 жылдың 1 ... ... ... ОК ... ... жөніндегі Комитетке берілді, ол осы бағытта ... ... мен ... жұмысын үйлестіруге міндетті болды.
Аштықтың салдары көпке дейін жойылмады. Тіптен 1924 жылы ... ... ... мен ... уездерінде 19 419 қазақ әлі аштықтың
жағдайында деп хабарлады.
Аштық Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық жағдай мен ... ... ... ... ... өкіметі мен оынң
идеологиясына деген сенімін жоғалтты. Халық наразылығының айқын ... ... ... шаруалардың әр жердегі қимылдары болды, ал оны
кеңес тарихнамасында “бандиттизмнің” көрінісі деп ... ... ... ... ... жағдайында
2.1. Жер қатынасы саласындағы мемлекеттің реттеу акциялары
Жергілікті халықтың мүдделерін бүтіндей елемеушілікпен жүргізілген
патшалықтың қоныс аудару саясаты жер-суды ... ... ... ... ... ... ... жерлерден, су көздері ... ... ... жер жөнінде шатасуларды тудырды, табиғи
көшіп-қону циклын бұзды. Кейбір қазақ ауылдарын тұрғылықты ... ... ... ал ол жерлерге келімсектер келіп, өздерінің
құрылыстарын, дайын құрылымдарын салды.
Қазақ қауымдарынан ... ... ... алу және ... ... аудару
басқармасы қорына беру қазақтарыдң жерді ... ... ... ... шөлейт және жартылай шөлейт жерлерге ығыстырылды. Жергілікті
тұрғындардың жер құқығын қорғайтын заң ... ... ... орыс ... ... мен қорлауының шегі болмады. “Қоныс
аудару қоры жабайылардың жер құқығын сорақы бұзу ... ... ... қоныс аудару сол “шет жақты орыстандырудың” ұлттық принципін іске
асыру үшін жүргізіледі”-деп жазды Ленин. Сондықтан да ... ... ... ... отаршылық үстемдік етуінде жалғасын тауып
жатқан қазақ халқының ... ... ... ... ... ... талаптары мынаған тіреледі: а) қазақ жерлерін отарлауды тоқтату; б)
қазақ халқынан тартып алынған ... ... ... ... ... (25 ... 1917ж.) ... өлкесі
қазақ-қырғыздарының жалпы жиналсының шешімінде мынадай талаптар қойылды:
өздері қанағаттанарлық жер үлесін алмайынша, қазақ-қырғыздардан жерді
тартып алу доғарылсын;
қоныс ... ... ... ... ... қазыналық және басқа да
жер үлестері қайтарылсын;
қоныс аударушыларды бос жерлерге тіркеу тоқтатылсын;
қыстаулар өз иелері ... ... ... ... суы бар ... ... ... ұлттық шет жақтардағы аграрлық мәселелерді шешуге
құлқы да, ... да ... Оның ... ... кеңес өкіметі Жер туралы
декрет жариялап, өзі қанды ... ... ... ... ... осы ... зор құжаты 20-жылдардың ... ... құр ... ... да, ... ... облыстық съездері өздерінің қызметінде
оны басшылыққа алуға тырысқанмен, Қазақстанда ол іске ... ... ... ... ... ... 1918 ж.) өзінің жерді
пайдалану туралы қарарында жер ... ... ... ... ... ... ескеруді талап етті.
Кейінде аграрлық мәселелер бойынша қабылданған 1918 ... 19 ... ... социализациялау туралың декрет және 1919 жылғы 14 ... ... ... туралы және социалистік егін
шаруашылығына көшу ... ... де ... ... ... ... ... өкіметінің аграрлық мәселелер бойынша шешімдерін ... ... ... жоқ ... Жергілікті Кеңестер жер туралы
жалпы федеративтік заң ... ... ... қабылдаумен ғана
шектелетін.
Жер үшін күрес ... ... ... ... ол ... легі ... ... оңтүстік аудандарында аса өткір
сипатта болды. 1917 жылы ... және ... ... ... 5 501 ... ... жерлері тартып алынды. Онда 444 казак станицалары мен
қоныстанушылар поселкелері орнады.
Сондықтан да дәл осы ... жер ... ... ... тұрғындардың ең көп белсенділігі байқалды.
1918 жылғы 11 мамырдағы Жетісу облаткомының қаулысында ... және ... ... мен қырғыз қоғамдастығынан
кәсіпкерлердің ұзақ мерзімді жалға алған жердері шұғыл түрде жер ... ... деп ... 1918 ... ... Жетісуда 21 559 десятин
жер национализацияланып, жер-су комитеттерінің қарамағына берілді. Сонымен
бір мезгілде жерді тедестіріп бөлу ... ... ... Жалпы
алғанда, 1919 жылдың күзінде Жетісу мен Сырдария ... ... ... жер ... бөлініп берілді.
1918 жылдың аяғында Оңтүстік Қазақстанның барлық уездерінде дерлік жер-
су комитеттері құрылды. Ең ... ... ... жер қатынасындағы
отаршылықтың қалдығын жоюға бағытталған ... ... ... ... ... егер ... ірі ... есептемегенде, Қазақстанда тек
отаршылық қор мен қоныстанушылық учаскелер жерлері бөлінуге ... мен ... ... қол ... 1920 ... дейін Жетісу,
сондай-ақ Сырдария облысының Әулие Ата мен Шымкент ... ... ... ... мен ... ... алу ... жатты.
Аграрлық мәселе бойынша қабылданған бірқатар құжаттарға қарамастан,
Орталық ... ... ... ... ... ... тереңдетуге аз септігін тигізді. Бұл жөнінде 1919 ... ... ... ... ... ... ол ... өлкесін басқару
жөніндегі Революциялық комитетті (Казревком) ... ... ... ... және ... жер иелену құрылымын өзгеріссіз
қалдырды. Онда орыс тұрғындарының ... ... ... ... және Ресей Кеңес Республикасының қолданыстағы заңдарына негізінде
оған селолық, болыстық және уездік орыс секциялары ... ... ... ... Бұл ... Жер туралы декреттің және оны дамуында
қабылданған ... ... ... ... ... аймақтағы
отаршылық бағытты өрістетті.
Барлық жерде байқалған ... ... ... ... ... әкеп соқтырды. 1919 жылы 26 қарашада болған Ақтөбе
уездік Кеңестердің ІІІ съезі жерді пайдалануда орыс және ... ... ... ... ... туралы мәселені арнайы талқылауға
мәжбүр болды. М.Шоқаев 1918 жылы ... ... ... ... ... ... ... кейін былай деп жазды: “Осы
істі ушықтырмау үшін “Орыс қоныстанушылары мен ... ... деп ... ұйым құрылды”. Кеңесте қазақтарға шабуылды тоқтатып,
Ресейден келген иммигранттардың облысты одан әрі отарлауына қарсы бірлесе
қарсы шығу ... ... ... ... отаршылыққа қарсы фронттың
құрылуы қоныстанушылардың есебіне кірген жоқ болатын. Олардың жер туралы
заңның жаңа ... ... және ... ... ... ... жерлерді қайтарудан бас тартқанын М.Шоқаев өкінішпен айтты.
1919 жылғы қазандағы ВЦИК және РСФСР СНК ... ... ... ... бірі жер ... реттеу және жер дауы ... ... ... ... жою ... Бұл ... бірі 1917 жылдан Қытайдан Жетісуға қайтып оралып жатқан 1916
жылғы көтеріліске қатысқан қазақтардың ... ... ... болды.
Олардың барлығын бұрынғы тұрған жерлеріне орналастыру, қоныстанушылардың
алып ... ... мен ... ... беру ... еді. Ал
қоныстанушылар қаруланған болатын және тартып алған және жаулап ... ... деп ... үйреніп қалған. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... комиссиясы жіберілді.
Ол комиссияның жұмысының ... – “1916 ... ... қатысушы-
қазақтарға жерлері мен мекенін қайтарып беру туралы” бұйрығы ... ... ... ... ... және ... ... арасындағы
жер қатынастары тәртібін реттейтін кеңес өкіметінің басқа да ... ... ... ... жүйелігін таппады. ТурЦИК комиссиясының бұйрығына
сәйкес қазақтардан тартып алынған барлық жерлер мен ... 1916 ... ... ... осы ... ... шыққан күннен бір ай мерзім
ішінде бұрынғы иелеріне ... тиіс ... ... комиссия қазақтардың
жерлерін өз бетінше ... ... ... ... ... ... ... деген желеумен, қоныстанушыларға үлкен жеңілдік жасап,
қазақтарға тиесілі жердің аз ғана ... ... ... ... ... ... 1920 жылы 10 сәуірде Жетісу губерниясында жерді
уақытша пайдалану туралы бұйрық шығарды. Осыған ... ... ... және ... ... ... өзгеріссіз жерді пайдаланудың бұрынғы
тәртібі қалдырылды.
ТурЦИК-тің ерекше ... ... ... ... ... ... келген босқындардың саны 240 мың адам болды. ... ... ... ... ... және ... да орыс
шаруашылықтары жоқ уездерге орналасуға мәжбүр болды, яғни ... ... су ... ... ... жылы сәуірде Қазревком өлкедегі жерді пайдаланудағы қалыптасқан
жағдайды арнайы қарады. Осыған орай қабылданған ...... ... ... ... ... ... да бір өз бетімен, ретсіз
күшпен тартып алуға тиым салынады” деп айтылған болатын.
Қазревком қаулысының осы тармағы ... ... ... ... ... басып алуын заңдастырған ТурЦИК-тің ерекше комиссиясының
шешімдерімен сай болмады. Сонымен бірге ... ... ... ... белгілеп беретін жер реформасын өткізуге жергілікті кеңес
органдарының белсенді түрде дайындалу керектігін атап көрсетті.
Жер мәселесін шешудегі ... ... ... ... 1920 жылы ... Орал жер бөлімі Кеңестердің губерниялық
съезіне “көшпелі халыққа деген әділетсіздік әлі де ... бар: жер ... ... тар ... өтеді, сөйтіп жалғыз Орал өзеніне қол жетпейді,
ал шұрайлы жерлер – казактардікі” деп баяндады. ... ... ... республика Наркомземіне қазақтарда “ылғи сор, егін ... ... ... ... ... ... шағымдар келіп түсіп жатты.
Мұндай арыздар басқа аудандардан да ... ... ... ... саясатының зардаптарын жарым-жартылай болса да ... ... ... ... ... Сондықтан, жоғарыда аталған
Түркістан комиссиясының ... 1920 жылы 13 ... ... ... ... тұрғындары мен жергілікті халықтардың арасындағы
отаршылық қарым-қатынасты жоюды ... ... ... ... ... жылы 20 ... РКП(б) ОК-і жалпы аты “Түркістандағы РКП(б)-ның
негізгі міндеттері туралы” деген бірқатар қаулылар ... Бұл ... ... ... ... ... ... аударушылардан жердің
бір бөліктерін алу, ол ... ... ... қоғамдастықтары мен
артельдері қорына беру және оларға ... ... және ... орналастыру көзделді.
Осы нұсқауды басщылыққа ала отырып, Түркістан АССР Кеңестерінің ІХ
съезі жер-су реформасын ... ... ... ... ... Ол 1920 ... “Известия ТурЦИКа” газетінде жарияланған жер мәседесі ... ... ... осы құжаттың бастапқы нұсқасы
сақталған, ол ... жер ... ... тезистер” деп аталады.
Бұл құжатта: “Жетісу патшалық-помещик отарлықтың басты ауданы болғандықтан,
көктемгі жерге ... ... ... жылдар кезеңінде жасалған өз
бетінше басып алуды жоюға, көшпелі ... ... және ... қалыпты жағдай жасауға арналған” деп айтылған.
Түркістан АССР Кеңестері ІХ съезінің шешімдеріне сәйкес: ... ... ... жағдайларға лайықты жоспарлы, жүйелі социалистік
жерге орналастыруға көшу, мұны ең ... ... ең жер ... ... ... жер мен суды ... ... және
келімсек тұрғындарды теңестіруге тапсырма ... ... осы ... ... ... ... ... шектеліп қалды, яғни олардың
мақсаты мен мазмұны келімсек ... ... ... себептелді. Ол мынадай редакцияда жазылған болатын:
а) “Түркістан республикасының жер саясаты өзінің басты сипатында РСФСР-
де жүргізілетін бірыңғай шаруашылық жоспары аудандарымен келісуі ... ... жаңа ... мен өз ... көшіп келушілерге
ауылшаруашылық жабдықтарымен, құрылыс материалдарымен кең түрде ... ... ... Бұл ... жаңа ... те Түркістанды отарлауды
қолдайды дегенді білдіреді.
“Тезистер” Түркістан АССР ЦИК ... ... ... ... ... “Жер реформасын жүргізу туралы ереженің” негізін ... ... ... ... ... ... ... бойынша
тағы бірнеше заңнамалық актілер қабылдады. Мысалы, 1920 жылы 12 ... ... және ... ... ... ... бекітілді, 1920 жылы 14
желтоқсанда көшпелілерді, қоныстанған поселкелер мен казак станицаларын
жерге орналастыру туралы Декрет ... 22 ... ... ... ... АССР ... 1921 ... арналған жерге орналастыру
бойынша іс-шаралардың жоспарын бекітті. Жерді ... құру ... ... ... 1921 жылдың басында да қабылданды. Осыларға Жетісу
облыстық ревкомының облыстағы жер-су реформасын ... ... ... (4
ақпан 1921ж.), Түркістан республикасы Наркомземінің жерге орналастыру ... ... ... ... (26 ... 1921ж.) ... Жер ... тәртіптеу КАССР-де де жүзеге асырылды. Мысалы, 1921 жылы 7 ақпанда
КАССР ЦИК-і қоныстану басқармасының межелеп ... ... 1917 ... 7
ақпанында Ақмола, Семей, Торғай және Орал губернияларында әлі алынбаған бос
жерлерді қазақ еңбекшілеріне қайтару туралы Декрет ... 1921 жылы ... ... ... патша үкіметінің Орал (Орал өзенінің сол жағасы) мен
Сібір казак әскерінің ... ... ... ... ... туралы декрет қабылдады.
Мұнда жаңа өкіметтің барлық дерлік ... ... ... ... және ... ... жоспарлау жүргізбегендігін атап өту
керек. 1920-1925 жылдардағы аграрлық ... ... ... ... ... ... ... аталған екі декретке сәйкес қазақ тұрғындарына жаңадан қоныс
аударған бос учаскелерден тек 140 мың ... және ... сол ... 200 мың десятин жер ғана берілді.
Реформалардың паллиативтік сипаты нәтижесінде ауыл ... ... жер ала ... демек орналастырылған жоқ. Солтүстік және
Батыс Қазақстандағы аграрлық ... шешу ... кеш ... жылдардағы Жетісуда жүргізілген жер-су реформасы, көбінде
уақытша жерге орналастыру жұмыстары сипатында болып, Оңтүстік ... ... де ... ... ... қарсылықтарына қарамастан,
қазақ және қырғыз тұрғындары 1916-1917 ... ... ... ... 232 891 десятин жерді алды.
Зерттеушілердің арасында жер-су реформасы нәтижелеріне ... ... жоқ. ... ... ... ... ... кулак элементтері мен қоныс ... 194 ... ... жер ... деп ... Г.Дахшлейгер “нақты шынайы санын
анықтау мүмкін емес” дей келіп, осы реформа ... ... ... ... 100 мың ... ... ... 1921-1922 жылдардағы жер-су
реформасы нәтижелері туралы деректері бар көптеген мұрағат көздерінен мына
құжаттарды: “Ұлттық межелеп бөліп беру бойынша ... ... ... ... мен Қырғыз автономиялық облысына (бұрынғы ... ... ... ... ... ... көшпелі және
көшпелі аудандарын жерге орналастыру ... ... ... ... ... ... ... реформасы нәтижесінде
жер қорына енген жерлерді бөліп беру ... ... және ... ... ... деп ... Осы ... талдау жасай
келіп, А.Еренов тұрғындарға барлығы 232 336 десятин берілді, бұл ең ... бірі ... ... ... ... деп ... ... бойынша бұрынғы қазыналық және ... ... ... аударушылардың алмаған учаскелері есебінен
Жетісу (қазақ аудандары) және Оңтүстік Қазақстанның тұрғылықты және ... ... ... ... 1 млн ... астам жер бөлінді
дейді.
20-жылдардағы Қазақстандағы аграрлық қайта өзгертулерге арналған
көптеген зерттеулерді ... біз осы ... ... көп ... Кеңес өкіметінің қазақ шаруаларының түпкілікті
мүдделеріне қаншалықты сай келгендігін айта ... оның ... ... ... ... ... айтуынша, жер-су реформасын жүзеге асыру 1922 жылдың
жазында аяқталды дейді, алайда біздің ... бұл ... ... оны әрі қарай жүргізу тоқтатылды демекпіз. Сөйтіп, ... ... ... 1922ж.) Түркістан республикасы шегінде отарлауға
ұшыраған ... жер ... ... мәлімдеді. Осыған байланысты
қалыпты жерге орналастыруға көшуге нұсқау берілген. Құжатта Орталық бұрынғы
артықшылықтарын ... ... ... орыс ... аударушыларының
тағдырының қамын жегені байқалады. РКП(б) ОК-і ... ... ... ... түрде шақырып алып, жетісу кулактары ... ... ... ... ... ... ... іс-
шаралары процесінде жүргізуді ұсынғаны бекерден бекер емес. Бір мезгілде
ВЦИК-тің ... ... мен ... (31 ... 1922ж.) “Жетісу
облысының барлық тұрғындарына” деген үндеу таратты, онда: а) ... ... ... ... ... дақпырты”; б) “ілгеріде
орыстармен қатар, қырғыз шаруаларын тек ... ... ... ... және алдыменен жер ... ... ... ... ... ... кезекте болады”. Сонымен,
кейінде 1921-1922 жылдардағы жер-су реформасы орыс тұрғындарыынң пайдасына
қайта қаралды. Сондай-ақ аграрлық ... ... ... ... ... ... отаршылық элементтердің талаптарына жеңілдік жасап ірі
қателер жіберілді.
1923-1924 жылдары 1921-1922 ... ... ... ... ... ... ... Ол Жетісудің төрт уезін (Алматы,
Жаркент, Лепсі, Талдықорған) және Сырдария губерниясының екі ... ... ... ... ... орналастыру нәтижесінде тұрғындардың
әлеуметтік әр түрлі категориясын ... ... ... ... ... ... ... пайдалануда елеулі өзгерістер
болды.
Орталық билік көшпелі және ... ... ... ... туралы мәселені шешпейінше, аймақтағы жағдайды ... ... ... ... ... және оларды бірте-
бірте отырықшылыққа әкелу сол орыс қоныстанушыларының да ең ... ... ... ... шыға ... 1924 жылы 17 сәуірде КСРО ВЦИК-і
“Түркістан республикасы мен ... ... және ... көшпелі
аудандардағы жерге орналастыру туралы” деген декрет қабылдады. Декрет
отырықшы және көшпелі ... ... және бір ... ... мен
жартылай көшпелілер арасындағы ортақ пайдаланатын жайылымдарды межелеп
бөлуді, сондай-ақ, ... ... ... мен жартылай көшпелілердің
жеке бірлестіктеріне ... және ... ... ... ... ... тұрғындарының” мүдделеріне зиян келтірмес
үшін құжаттың бірқатар тармақтарыжер ... ... ... ... ... Сонымен бірге, 1924 жылы 8 желтоқсандағы
ВЦИК Президиумының қаулысымен “бұрынғы ... ... ... жартылай көшпелі аудандарынды біріктіру және оларды жақын арада жерге
орналастыру үшін” ВЦИК-тің ... ... ... ... түрде комиссия
“бұрынғы Түркістан республикасы мен Түркістан республикасының құрамына
кіретін Қара-Қырғыз ... ... ... және жартылай көшпелі
аудандарын міндетті мемлекеттік жерге орналастыру бойынша іс-шараларды
жүргізудң жеделдету мен ... ... осы ... ... ... ... ету және күш пен ... үнемдеу мақсатында
құрылды. Алайда, тек ВЦИК Президиумына бағынатын, М.Серафимов ... ... ... құрудың нақты мақсаты Мәскеудің жерге орналастыру
жұмыстарын ... ... алу ... ... ... жер ... ... Қазақстанның оңтүстік
губернияларын жерге орналастыру жөніндегі ... ... ... ... ... ... ВЦИК Президиумыны немесе РСФСР Федерациялық
жер комитеті арқылы ... тиіс ... ... ... ... жерге орналастыру жұмыстарын
екі орган жүргізді: 1924 жылғы 17 сәуірдегі декретке сәйкес ... ... ... ... және ... губерниялардағы жерге
орналастыру жөніндегі СССР ВЦИК-тің Ерекше комиссиясы. ... іске ... ... 1924 ... 17 ... декреттің
күші барлық орыс тұрғындарының 87,2% ... ... ... ... Комиссия 1926 жылдың қаршасына дейін жұмыс
істеді. 1925 жылы ... ... ... ... жер комитеті осы
Комитетке орыс қоныс аударушыларына қатысты “1921-1922 ... ... ... ... ... ... нұсқау жіберді.
Комиссияның қызметі Жетісу мен Сырдария губерниялары, сондай-ақ Қырғыз
автономиялық облысына ... ... мен ... комиссияға жалған
ақпарат беріп, комиссия жұмысын өздерінің мүдделерін ... ... ... олар өз ... ... ... ... С.Ходжановтың
және басқа да басшылардың әрекетіне шағым айта ... олар ... бір ... қаруланып, қазақ ауылдарына шабуыл жасайтын ... ... ... ... шағымдардың авторлары жергілікті
тұрғындарды да артта қалған, жалқау, егін шаруашылығы жұмысына ... ... ... ... ... олар ... жерлерін бөлуді
“мақсатқа лайықсыз деп тапты”. Мысалы, өз ауылдастарының ... ... ... ... мен ... ... ... “Чубар иен жерге
1910 жылдан орнықты, ол 12 жыл ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі уақытта… біздің поселок өмірі
қой бағып келген, біздің жасаған мәдениетімізді жалғастыра алмақ тұрмақ,
оны қалай да ... ... ... әрі оған ... жоқ ... ... ... жылдардағы жер реформасы барысында жапа ... деп ... ... ... ... ... отбасы мен шаруашылықтың
әлеуметтік құрамы бойынша, ... ... ... пен жер ... әр қилы
мәліметтер жинай бастады. 1926 жылы мамырда ... ... мен ... ... ... жерге орналастыру жөніндегі
ВЦИК-тің Ерекше ... ... ... ... П.Смидович,
А.Смирнов, А.Енукидзе, А.Кисилевтердің атына егжей-тегжейлі баяндаухат
жіберді. Бұл ... ... ... ОК Оргбюросына (В.Молотов,
С.Кассиор, В.Куйбышев, ... ... ... ... ... 1921-1922 жылдардағы жер-су реформаларының қандай да
бір оң ... ... ... ... ... қазақстан
басшыларын, “Қосшы” Одағын және де өзге де реформаға қатысы бар ... ... кек ... деп ... ... құру және оның 20-жылдардағы Қазақстан оңтүстігінде жер
реформасын жүзеге ... ... 1916 ... ... ... басып алған
жерлерін қайтаруы қазақ халқының ұлттық сана-сезімін көтеруге септігін
тигізгенін жоққа шығаруға ... ... ... ... ... одан ... де “орыс тұрғындарына жаппай күш ... ... ... ... ... ... ... “1921-1922
жылдардағы жер реформасы тоқтатылғанына қарамастан, соңғы уақытқа дейін
жеке ... ... ... жоқ, ал ең ...... қатысты өшпенділік жағдай сақталып тұр, мұның өзі жергілікті
биліктің тікелей мәжбүрлеуінсіз, бұрынғы орында тұра алмайтын және ... ... ... ... деген тұжырымға келді.
Комиссияның баяндаухатының соңғы жолдарын жас қазақстан басшылығына
шығарылған “үкім” ретінде ... ... ... ... ... әрекетімен және қазіргі уақытта орыс тұрғындарының жер
құқығын шектеу мен ... ... ... ... ... ... Осындай біржақтылықпен Мәскеуге жолданған М.Серафимов басшылық еткен
Ерекше комиссиясының қорытындысы ... ... ... ... арқасында кейбір жерлерде
орташалар де кулактардың қатарына жатқызылды. Басқадай асыра сілтеушілктер
де аз болған жоқ. Атап ... 1922 ... ... ... ... ЧК ... Покровскийдың басқаруымен “саяси жазалау
экспедициясын” ... ... ... ... ... ... әрекеттерді
комиссия бағалағандай оларды орыстарға қарсы деп айтуға болар ма еді. Ол
реформа ... ... ... ... ... ... ... басып алынған жерлердің қайтарылғандығы туралы бір ауыз да
айтылмады.
Осы уақытқа ... ... ... ... ... ... қорғаған жерге орналастыру жөніндегі Ерекше
комиссияның ... ... ... сонымен бірге жер ... ... V ... ... ... ... теріс түсіндіруге
ұшырату бар. Мұнда кейбір ... ... ... тарихи жағдайларда
ұлттық белгілер бойынша жерге орналастыру кезектілігі ... ... ... Ал ... ... ... жер
мәселесін “партия ең алдымен қазақ тұрғындары мүдделеріне сай шешеді” ... ... ... ... ... сай ... еңбекшілерін жерлердің барлық түрімен қамтамасыз ету, барлық
жерді пайдаланушыларды және ең алдымен ... ... ... қамтамасыз
ету мақсатында “жерге орналастыру кезінде жерді бөліп берудің кезектілігін
белгілеу болып ... ... ... ... ... және ... ... тұрғындарын “ұлтшыл”,
“орысқа қарсы өшпенділік” деп айыптаған Особеземкомның, негізінде,
Мәскеудің ... ... ... қабылданған болатын. Жоғарыда айтып
өткендей, ВЦИК-тің Ерекше комиссиясы жер ... ... ... тереңдетуге жібермеуге тырысып, деструктивтік позицияны жүргізді.
С.Ходжанов ... және ... да ... ... ... ... ... орнату түпкілікті әлеуметтік-экономикалық өзгеріс
әкелген жоқ деп есептеді. Олар биліктің нысаны ғана өзгерді, ал оның ... жоқ ... ... ... жоқ.
Шынында да, алғашқы кездері жаңа режим бұрынғы отаршылдық саясат
ықпалындағы инерциямен ... ... оның ... кеңес
шенеуіктерінің санасында сақталған болатын.
20-жылдардың бірінші жартысында Қазақстанда ... ... ... ... ... да, тұрғылықты халықтардың да
мүдделері қанағаттандырылмады. ... ... жер ... ... оның ... ... тұрғындарды ауылшаруашылығы
жабдықтарымен жабдықтаудың жетіспеушілігінен дау-жанжалдар ... ... ... ... ... мен ... ... көздері үшін тартыс-талас тоқтамады.
КАССР Прокуратурасының 1924 жылы 22 желтоқсанда РКП(б) ... ... ... губерниясында қырғыздар мен орыстар тұрғындары
арасында жерді пайдалануды реттемеудің ... ... ... ... ... орналастыруға қарсы күресте байлар қырғыздар мен
орыстардың арасына ұлттық антогонизмді өршітуді ... ... ... ... бен ... ... ... деп айтылды. Осындай жағдай
туралы РКП(б) Жетісу губкомының 1924 жылдың желтоқсаны мен 1925 ... ... ... ... Осы ... ... губернияда
орналастыру 2 760 247 десятин көлемде 63 779 ... ... ... ... ... – 649 000 ... 19 236 ... - 233 463 десятинде 14 320 шаруашылығы ... ... жер ... ... ... шаруашылығының 21,5%
ғана берілді.
Жетісу партия ұйымы қазақ тұрғындары арасындағы жаппай күрестің
жетіспеушілін, ... ... ... ... ... оған қарсы
ауыл мен деревнядағы нақты наразылықтың барлығын атап өтті: “Орташалар жер
дауы, ұлттық ырын-жырын ... ... ... да ... ... ... ... жағына емес, кулактар жағына” шығып
отырды”.
Кеңес өкіметінің әлеуметтік сүйеніші мен ... ... ... ... ... ... ... жер реформасы аяқталғаннан ... ... ... ... ... ... ... кедейлер мен
орташалардан бөлініп кетті”. 1925 жылдың өзінде Қазақстанда жер қаныстарын
реттемеудің салдарынан он шақты ... ... ... ... реттеудің тиімді механизмі ... тұра ... орыс ... ... зиян ... ... ВЦИК
және өзге де биліктің орталық органдары қазақ ауылдарында таптық күресті
өршіут қажеттілігі ... ... ... ... ... қазақ шаруаларының түпкілікті ... ... ... оның басшыларын қорқыту мен бопсалаудың әр түрлі әдістерін қолданды.
РКП(б) ОК-нің 1925 жылғы 25 маусымдағы Жетісу губерниясы комитетіне
жіберген ... ... ... және ... ... орыс ... жеткіліксіздігі, қырғыздар мен орыстардың арасындағы жер ... ... ... ... ... ... ... тудырады”.
“Осы құбылысты жою мақсатында РКП(б) ОК-і “орыс шаруаларын кеңес ... ... ... ... ... ... партия ОК-і “жинақы орыс
тұрғындарын жеке әкімшілік аудандарға ... беру ... ... ... ... деп ... РКП(б) ОК-і Қазақстандағы орыс тұрғындарына қатысты ... ... ... ... ... қорғау позициясында тұрды.
Сонымен Қазақстандағы жер мәселесінің шешілмеуі ауыл ... ... ... ... ... болды. 1925 жылы Жетісу губерниясындағы
егінді жер 209 663 десятинді құрады, бұл 1918 ... ... ... ... % ... ... орай Жетісу губерниялық комитеті “егінді жерді
кеңейтудің негізгі ... ... ... ... баяу қарқыны болып
табылады” деп тура атап көрсетті.
Орталық органдарға ... ... ... ... ... Жанғала, Ұрдын және басқа уездерінен мал шаруашылығын жүргізуге
жердің ... ... ... ... ... ... Көптеген
болыстықтар шабындық алқаптарының жоқтығынан қайыршылық жағдайында болды.
1925 жылы қыркүйекте РКП(б) ОК-і Семей партұйымының “ұлттық ... ... ... ... ... ... онда “жерге орналастыру
мәселелеріне жеткіліксіз қараудың салдарынан ... ... ... атап көрсетті. Губкомға оырс пен қазақ тұрғындары ... ... ... ... ... ... ... жіберілген қателерді, жерге оранластыру саясатын бұрмалауды
жоюда табанды шаралар қабылдауға нұсқау ... ... де ... ... бірінші кезекте жерге
орналастыруынан орыс шаруаларының мүдделеріне қысым жасалған дегендей сөз
болып ... ... ... ... бірге әр түсті ұлыорыс
шовинистері де ашық ... ... 1926 жылы 30 ... ... ... ... жіберген ақпараттық шолуында: “Жерді
пайдалану ... ... ... ... мен ... ... болып жатыр. Казак және қазақ тұрғындары арасында да жанжалдар
бар” деп айтылды.
Казак және қазақ тұрғындары арасында да ... ... ... сондай-ақ аралас болыстықтардағы қоғамдық бағыныштылыққа қатысты
пайда болатын. Жер мәселесін шешу кезінде ... ... ... ... ... олар бұрынғыша жергілікті ... ... және ... ... Сондықтан да губком:
“Орыс тұрғындары жағынан, әсіресе, казактар жағынан қазақтарды ұрып-соғып,
жұмыс малы есебінде қарауға ... ... олар ... ... жоқ, әрі ... орыстарды” басқаруға қабілеті жеткен ... ... ... ... ... ... алынып, Сібір
казактар әскерінің жекеменшігіне берілген Павлодар, Семей, Өскемен ... ... сол жақ ... орналасқан Ертіс маңындағы жерлер
туралы мәселе шешімін әрең ... Ол ... ... ... үлестің
қатысымен беру аса қиындықпен шешілді.
1925 жылдың 1 ақпанында КАССР Наркомземінің деректері ... ... ... казактардың жалпы территориясы 1 648 000 десятин болды,
оның тек 30 000 десятині ғана ... ... ... ... казактар орналасқан 2 174 000 десятин жердің 6 мың ғана
десятині қазақтарға қайтарылды.
1926 жылдың басында-ақ ВЦИК пен ... ... ... ... ... байланысты он шақырымдық Ертіс маңындағы ... ... беру ... ... реттеумен шұғылданатын
арнайы комиссия құрылды.
Көптеген қазақтардың жерге орналаса алмауы, азық-түлік ... ... ... пен ... кең ... наразылық пен
толқуларды тудырды. 1920 ... 22 ... ... ... “қара
бандылар” деген атпен шыққандардың қимылдары болды. 1921 ... ... ... жіберілген хабарламаларда Бөкей және Семей
губернияларындағы ... ... ... ... ... Орал ... ... қимылдап жүрген
топтармен” болған қақтығыстар туралы айтылды. Бір ғана Орал ... жылы кем ... 5 ... ... ... етті.
“Бандиттік” қозғалыстар арада үзілістер жасай отырып, біріге әрекет
етті. Мысалы, 1927 жылы ... ... ... ... саны ... “адайлардың” Гурьев уезінің Қызылқоға колхозына қарулы шабуылы
туралы хабары келіп түсті.
Осының бәрі ... ... ... ... ... сенімін
жоғалтқанын көрсетеді, өйткені оның аграрлық мәселе бойынша, әсіресе, жерді
пайдаланудағы қазақтар мен орыстардың ... ... ... мен ... жай ғана ... ... болды. Жер
қатынастарындағы қалыпсыз жағдайдың көрінісі бірқатар ... мен ... ... ... ... табылды. 1925 жылы 11-
19 ақпанда Орынборда болған Бүкілқазақ жерге орналастыру І ... ... ... ... ... ... ... “таңдамалы сипатта
болды және оның көлемі ... аз ... ол ... ... ... және ... қатынасты
реттеуге септігін тигізбейді” деп мәлімдеді. Сондай-ақ Қазақстан Кеңестері
V съезінің (сәуір 1925ж.) қарарында1921-1925 жылдардағы ... ... ... ... ... ... деп көрсетті. Республика
Наркомземінің 1923-1925 жылдардағы ауыл мен ... ... ... ... ... орналастыру барысында қазақ тұрғындарының
мүдделеріне қысым жасау есебінен орыс ... ... ... бекітіп
беру оқиғалары болғандығын мойындайды.
Кеңес өкіметінің Орталық органдары Кеңестердің V съезінің ... ... ... ... ... туралы шешімдерін алып
тастауға табанды түрде қол жеткізуге тырысып, іс ... ... ... ... орыс қоныстанушыларының артық жерлерін алу
жолымен жүргізілмеуге, яғни қазақтардың ... ... жер ... бөлу ... ... нұсқау берді. Таптық жағын жамыла отырып,
бірқатар міндеттерді мынадай тәсілмен шешуді ұсынды:
а) жаңа ... ... ... тіреніші болып көрінген орыс
тұрғындарының экономикалық үстемділігін сақтау;
б) ... ... ... ... ... ... ішіне
бағыттау;
в) дәстүрлі қазақ қоғамына жік туғызып, сол арқылы қазақ ауылдарын
“кеңестендіру”.
Қазкрайкомның ... ... ... ... жіберілген
Ф.Голощекиннің алдында Қазақстанның жер мәселесінде және ... да ... аса ... ... жүрген, оппозициялық бағыттағы қазақ
зиялыларына соққы беру міндеті ... ... ... ... Қазақстанға келе салып ұсынған “Кіші
Октябрь” тұжырымдамасы, оның ... ... ... ... ... ... қайта Орталықтың нұсқауына сәйкес ... ... ... құру ... ... әдістерін “теориялық” негіздеу болып
табылды. Десе де, оның “білмеуі” мен “білімсіздігі” болғанмен, алайда ... ... ... оның ... ... мен ... ... көзқарасын
көрсеткен жоқ. Өйткені оның республикадағы қасақан істеген этникалық
геноциді жоспарлы түрде болыд. ... ... ол ... ... де ... ... ... зерттеуге аз уақыт жіберген жоқ.
Ең алдымен Голощекин губком партиялары хатшыларынан жер ... ... ... ... ... ... Октябрь” тұжырымдамасын 20-жылдардың барлық қазақ ... ... Олар ... ... ... дәстүрлі жүйесімен
байланысты және оны сақтауға қатты мүдделі қазақ шаруалары қазақ ... ... мен ... ... ... ... қауымдастық
болып есептелетін шабындық пен ... ... бөлу ... ... ... ... қабылдауға дайын емес болатын. Солай болса
да республика басшылары Голощекинді қолдады, өйткені практикалық ... ... ... ... ... ... ... дұшпанға күш
көрсетудің алдын алатын идеологияны ақтау”, ... ... ... ... құрудың алғышарттарын жасауға тырысу болатын.
Ескі режимдерді тұрақсыздандыруда аса үлкен тәжірибесі бар Ф.Голощекин
ҚазАССР Кеңестері V ... ... ... шабындық пен егіндік
алқаптарды бөлу туралы директивасы көрсетілген міндеттерді іске асырудың ең
тиімді құралы болатындығын дәл ... ... ... ... ... ... ... 1926 жылы 20 мамырда ... ЦИК мен ... және ... ... ... ... пен егіндік алқаптарды
уақытша қайта бөлу туралы” қаулысы қабылданды. Осыған ... ... ... ... ... ... шегінен шықпай, шаруашылық
ауылдары мен жеке шаруашылықтардың ... ... пен ... ... ... ... дереу кірісу” тапсырылған болатын.
Шабындық пен егіндік алқаптарды қайта бөлудің саяси мақсаты ... ... жік ... міндеттерін істеткізу болатын, мұны сол уақыттағы
кейбір зерттеушілер дұрыс түсіне білді. Мысалы, ... ... ... ... орыс ... ... ... қазіргі заманғы әлеуметтік-
экономикалық қатынастарды ауылда өзгерте ... ... ... ... ... ... керек, бұл кедейлер ... ... ... ... еді, ... таптық күрестің
элементтерін жандандырар еді” деп ... ... ... ... ... ... келбетін өзгертудің осындай
“революциялық”, яғни күш көрсету әдістері 1926 жылғы 20 мамырдағы Қазақстан
үкіметінің ... ... ... пен ... алқаптарды қайта бөлу ВКП(б) Қазкрайком
бақылауында жүзеге асырылды, ол ... ... ... байларға қатысты
аса қатал, тіптен үлгілі сот процестерін ұйымдастыруға дейінгі ... ... ... ... ... ... даму шебінде тұрған қазақ
көсемдері осы қайта орналастыру күштеу әдістері, жайылымдық ... ... соң ... ... ... қазақтарды тартудың ақыры қауіпті насырға
шабатындығын түсінді.
Шабындық пен егіндік алқаптарды қайта бөлу тураыл ... ... ... ІІ Пленумында С.Сәдуақасов бұл акцияны қазақ
ауылдарын ... ... ... ал ол ... ... ... Ол қазақ ауылы өзінде барды бөлуді емес, қайта
қаржылық көмекті, ... ... ... ... ... ... ... саналы еңбекті күтеді деп жеткілікті
сендіре айтты. Содан соң С.Сәдуақасов, Ж.Сұлтанбеков және ... және ... ... да басшы қызметкерлері СССР ВЦИК
алдында декретке қарсылық білдірді. Осыған жауап ретінде ... ... ... ... 1926 жылы 6 қазандағы отырысында мынадай ... ... ... ... мен прокуратура тарапынан 1926 жылғы 20
мамырдағы үкімет декретіне қарсылық білдіруі дұрыс емес деп есептелсін,
декретті жүзеге ... ... деп ... Наркомзем кампанияның жүргізген тәжірибесін есепке алсын және алдын
ала 1926-1927 жылдарға арналған операциялық жоспарды жасауды уақтылы ... Ауыл ... ... ... жер қатынасын өзгертетін реформа
сипаты бар шабындық пен егіндік ... ... бөлу ... қаржыландыру
жұмыстарына санкция беру туралы ВКП(б) ОК-і алдында талап-тілек қозғалсын”.
ВКП(б) ОК-і мен КСРО ... ... ... Комиссариаты наразылығын
қабылдамай, декретке өзгертулер енгізе отырып, оны түпкілікті ... мен оның ... 1926 жылы ... ... ВКП(б) Қазкрайком
ІІІ Пленумында да “дәстүршілдерді” жеңіп шықты. Пленум ... ... ... ... люмпендік топтың опасыз инстинктеріне айналдыру жолымен
“таптық күресті өрістетуге” арналған ... ... ... ауылындағы
шынайы шындыққа “жанастыруға” тырысқанын ... ... ... ... ... түсіндіруге К.Маркстің бастапқы капиталды
жинау туралы теориясын ... ... ... ... ... ... қатысты білімсіздігін көрсетті, қарарда: “Меншіктік капиталистік
қатынас негізінде пайда болған және өскен ... ... егін ... ... ... ... ең көп жинақталуы байлар
шаруашылықтарында кейін де шоғырлануы болмай қалмайтын еді” деп ... ... ... қайта бөлу жұмыстары негізінде ұйымдастырушылық
сипатта болды. Шабындық алқаптарын қайта бөлу тек жекелеген аудандарда ғана
болды да, ал егіндік ... ... ... және ... да ... жоқ. ... ... бірқатар болыстықтар тұрғындары
шабындықты жерлердің адам басына ... мал ... ... бөлінуін
әділетті деп санады. Губернияның кейбір ... ... ... ... ... ... қазақ ауылдары арасында емес, орыс
болыстықтары арасында бөлуге кірісті.
Орал ... ... ... ... бөлу ... есепті екі-
ақ уезд берді. Жетісу мен Сырдария губернияларында бұл кампания жалғасын
таппады. Жергілікті билік мұны ... ... ... кеш ... сондай-ақ уездік биліктің мұндай өкімге салғырт қарағанынан
деп түсіндірді.
Қазкрайком партияның ІІІ Пленумының қарарында бұл көрсетілген декрет
“барлық ... ... ... ... ... ... болды”
дегені, шынын айтса, шындыққа жанаспады. Қайта керісінше, жер-жерлерден
кампанияға кедейлер ... ... пен ... ... бөлу тікелей
жүктелген ауыл Кеңсетері мен “Қосшы” Одағы ... ... ... туралы хабарлар келіп жатты.
Ақтөбе губерниясының бірқатар болыстықтарында (Бөрлі, Ембі) ауыл
Кеңестері, ауыл ... ... ... ... жер алқаптарын бөлу
бойынша уездік өкілдерге бірыңғай ... ... ... уезі ... ... пен ... да ... ұйымдардың кампанияға қатысуы
шамалы, “жұмыс ... ... ... ... ауыл ... ... мен ... аткомына түсті” деп хабарлады.
ҚазЦИК ІІІ сессиясында (желтоқсан 1926ж.) республиканың жекелеген
аудандарында байлар “үгіттеп ... ... ... ... ... ... деп ... Кейбірде байлардан тартып ... ... ... ... беру ... да болды.
1926 жылғы шабындық пен егіндік жерлерді бөлу нәтижесі 1926 жылы 5
қазанда КАССР ЦИК-не ұсынылған ... мен ... ... орналастыру
басқармасының баяндамасында жинақтап қорытылды. Онда ... ... ... ... ... деп ... ... көпшілік тұрғындардың жайлауға көшуімен және бірыңғай
ауылшаруашылық салығын салуц бойынша объектілерді ... ... дәл ... ... ... ... ... ұйымдардың кампанияны
өткізуге дайын еместігі;
в) көпшілікпен байланыстың аздығы;
г) декрет бойынша басымдылық құқы бар ... саны ... ... ... ... ... бөлінген қаржының жоқтығы;
е) шаруашылық ауылдары ... ... ... аулалар
арасындағы бөліп беру кампаниясын бір ... ... ... ... ... ықпалындағы Наркомземнің айтпай отырған
басты қиындығы, бірқатар уездердің хабарлағанындай, “шабындықты алқаптардың
көпшілігі ... ... ... ... болатын.
1926 жылғы қайта бөлуді жүргізу практикасы орташалардың ... ... 1926 ... 20 мамырдағы декретте оларға жер
құқығын беретін нормалар ... ... ... осы және ... да
кемшіліктерді 1927 жылғы 3 ақпандағы декреттің жаңа ... ... осы ... 21 наурыздағы қаулыда орнын толтыруға тырысты (Соңғысы -“1926
жылғы 20 ... ЦИК пен ... СНК ... қосымша туралы”).
1927 жылы шабындық пен егіндік алқаптарды бөлу ... ... кең және ... қамтылды. Қазақстан үкіметі жер алқаптарын қайта
бөлудің екі мерзімін белгіледі. Көктем мен ... ... ... ... егін ... кейін егіндік жерлер бөліну керек болды.
Декрет жергілікті билік органдарына ... ... 1927 ... ... ... және оңтүстік аудандарда 1 сәуірге ... ... ... ... ... ... “шұғыл”, яғни күш сипаты берілді. Оны ... үшін ... ... мен 3 ... және уездік активтен 265 адам
жұмылдырылды. Бір ғана жедел органдарда 700 болыстық пен 5 420 ... ... ... ... шабындық пен егіндік алқаптарды қайта бөлу
Ақмола, Ақтөбе, Жетісу, Семей, Сырдария губерниялары мен Қостанай округының
161 ... ... тиіс ... ... ... қайта бөлу 218
болыстықты қамтыды, бұл ... ... ... артық еді.
57 болыстықта жер алқаптарын қосымша қайта бөлу қандай да бір елеулі
нәтижелерді бере алған жоқ, ... ... ... айтпағанда (мысалы,
Басқұншақ, Балқаш, Іле, Есік және басқа болыстықтар), олардың ... ... ... ... Жетісу губерниясының бес болыстығында
шабындықты жерлер жан басына шаққанда 0,5-тен 0,3 десятиндей ғана ... ... ... уақытты босқа өткізу мен мемлекеттік қаржыны
босқа ... ... ... кеңес өкіметінің мұндай іс-шараларына деген
сенімін түсірді, өйткені әлі де болса қоныс ... ... ... жерлерді қоспайынша, ешбір ... ... ... жер ... жетіспеуінің орны толмас еді.
Қазақ ауылдарындағы шабындық пен егіндік алқаптарды қайта ... күш пен ... ... ... ... ... ... шаруашылық және саяси эффект республика басшыларының ... ... ОК ... ақпаратында “байлар мен кедейлер
арасындағы күрес қанатын кеңге жая ... ... ... ... ... экономикалық тұрғыдан ұтылды” деп хабарланды. Мұнымен ... ... 1927 ... 12 ... ... ... ... кеңес
аппаратының енжарлығы, сондай-ақ кейде ... ... ... қайта бөлуге тура қарсы әрекеті” айтылды.
Мұрағат қорында Қазкрайком партиясының осы тұжырымдарын растайтын әрі
нақтылайтын ... ... ... ... ... ... шаруалары қайта бөлуге қарсы әрекет етті, өкілдерді ұрып-
соғу да ... ... ... Басқан ауыл кеңесінде, Ақтөбе
губерниясының Ырғыз, Қарабұтақ, ... ... ... жерлерді
бөлуді болдырмауға шешім қабылдады. Шалқар болыстығының төрт ... ... ... үшін 22 адам ... ... берілді. Көптеген жердегі
тұрғындадың бөлу туралы “тек жалпы түсініктері” болды, адамдар шабындық пен
егістік жерлерді есепке алу ... ... салу үшін ... ... ... алқаптарды қайта бөлу ... ... ... ... ... мен ... Кеңестерді, партия
топтарын, “Қосшы” Одағын, комсомолды және Рабземлесті ... жеке ... ... ... ... ... деп ... атап өтті.
Ф.Голощекиннің ВКП(б) ОК-не жіберген құпия ақпаратында 1927 ... жеті ... ... ... ... қайта бөлуде 220 мың
шаруашылық (немесе 1 104 509 жан) ... деп ... ... ... ... жер ... 700 171 десятин (61,6%), орташалар – 332
541 десятин (29,8%) және дәулеттілер - 97 859 ... (8,6%) ... ... ... ... 742 335 десятин (59,3%), 395 964 ... ... 113 514 ... ... жылы Қостанай, Петропавл, Орал округтарындағы шаьындық пен
егіндік алқаптарға қайтадан қайта бөлу жүргізілді. Бөлу ... ... ... ... ... 735 832 ... ... және 1 284 968
десятин егіндік жерлерді алды. Тұрмысы тәуір тұрғындар ... ... ... 72 ... ... бұл ... абсолюттеуге болмайды, өйткені қайта бөлу
актісінен және өкілдер ... ... ... ... алаған жерлерін
байларға қайтару фактілері көптеп кездесті. 1929 жылы сәуір айында болған
ВКП(б) ОК ұйымдастыру кеңсінде: ... ... ... ... ... ... шабындық пен егіндік жерлерді игере алмай,
өздеріне қалдыра алмады” деп айтылды.
Малы мен құрал-жабықтары болмаған көптеген ... ... ... ... ... Кедейлерді өндірістік жабдықтармен
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... де айтты.
Қазақ көсемдерінің арасына іріткі тудыра отырып, 1928 жылы Голощекин
арнайы ... ... ... ...... партия
конференциясында жерге орналастырудың кезектілігі ... V ... ... ... қарар қабылдауға қол жеткізді.
20-жылдардағы жер реформасы жерді теңдестіре пайдалану проблемасын
шешпей қоймай, оның ... ... ... ... ... ... ... өзгеру жүйелік сипатта болмады, паллиативті
шаралар түрінде болды. Бұл реформалардың көш ... ... ... және ... бағдары” жоқ, отаршылық стереотиптердің ескі
жүгін арқалаған жаңа кеңестік шенеуніктер болды.
2.2. Жаңа жерлерді отарлау
Қазақстандағы кеңес өкіметінің жер ... ... ... қоныстану саясатымен тығыз байланыста жүзеге асырылған болатын, ол
ұлттық шеттегілердің өндірістік ... ... ... ... құбылыс ретінде ұсынылған болатын. ... ... ... орыс ... ... мен ... ... аймақтарға жерге
орналастыру тұрғылықты халықтың құқығын шектен асыра бұзу арқылы Орталықтың
мүддесіне орай жүзеге асырылғандығы айтылмады, бұл жөнінде ... ... бос ... ... ... ... ... Лениннің өзі де
бірнеше мәрте жазды.
Жаңа саяси режим орнауының алға шқы жылдарында-ақ азық-түлік мәселесін
жеңілдету мақсатынды ... ... ар ... ... кең ... жер ... мен Сібір территориясына өзінің назарын салды. Ол жерді
пайдаланудың негізгі ... мен ... ... ... ... ... орыстардың жаппай қайта жылжуын нақтылап көрсетті. Осыған
орай Ленин патшалық кезде-ақ орыстың ... ... ... ... ... Қазақстан, Түркістан, Сібір Орал өзенінің алабтарын атады.
“Орал өзенінің бойында тамаша тың ... бос ... ... ... ... ... “пролетриат көсемі” өзінің “бос ... ... соны ... көрінбеді, өйткені жаулап және отарлап алмақшы
болған территориялардың “ешкімдік” тұжырымдамасы ... ... бірі ... ... Сол кезде Ленин жазған жерлері Солтүстік
Қазақстанда да, Орал ... бойы да бос ... жоқ, олар ... ... ... ... объектілері болып табылатын.
Қазақтар өзінің осы ежелгі жерлерін қанды күресте қорғай ... ... ... ... ... “шақырылмаған қонақтардың”
тегеуірінен шегінуге мәжбүр болды.
Кеңес өкіметі кезінде ... ... ... ... ... жаңа ... ... ұраны мен елдегі астық ... ... ... ете ... ... ... жер туралы Декреттегі өңделмеген ... ... ... идея ... ... ... мақсаты мен әдістері
заң жүзінде бекітілді. Осы Декретте, сондай-ақ 1918 жылғы 27 ақпанда ... ... ... ... туралы негізгі заңда” сол жаппай
қоныстанушыларға артық құзырет берілді. ... ... ... ... ... ... ... халықтың” арасындағы орыстарды жинақы
орналастыру мақсаттылығын көтеруге ұмтылудан ұсынылған болатын. Соңғысы жат
елдіктерді қушағын жайып қарсы ала қоймайтын ... жер ... ... ... қорғану үшін керек болды. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... этникалық діни және этномәдениеттік ортада
“сіңіп кету” кепілі ретінде де ... ... ... ... шаруашылықтарды емес, аз жері бар серіктестіктер мен коммуналарды
қоныстандырудың эконмикалық ... ... ... ... мемлекеттің
жаңа территориялардағы ұжымдық шаруашылықтарға барынша көмек тигізетіндігі
айтылды. Бұл жөнінде Қазақстанға аттанған ... және ... ... ... бастамасын қолдайтын Лениннің
уәдесі тән. Қаншалықты Қазақстандағы ... ... ... ... ретінде қамқор жасаса да, алыс өлкедегі жайлы ... ... ... құру ... ең алдымен, ірі қалаларды
жайлаған аштықтың қатал жағдайына, өндірістің құлдырауы мен ... ... ... ... ... Ал ... болса,
әлеуметтік базасы жоқ оны Қазақстандағы пролетариат революциясының
форпостарының бірі ... ... ... ... тек ауызша айтылған қолдауына
сүйене келді. 1918 жылы 5 ... ... ... ... ... ... ... болды. Олардың шаруашылық жағдайы жергілікті биліктің мойнына
жүктелді. 1918 жылы 19 ... ... ... ... ... жер
учаскелерін бөліп беруге қаулы қабылдады, ақшалай көмек берді. Алғашқы
ресейлік ... 200 ... ал ... – 50, ... 18 ... ... Коммунарлар өздерін “осы шалғай өлкеге
Лениннің ұлы ... ... ... ... ... ... ... әкелді” деген санамен ғана мақтаныш ете
алды. Алайда, аштық жайлаған және ... ... ... ... ұшыраған жергілікті тұрғындарға бұдан гөрі материалдық заттар
қажет еді.
РСФСР Совнаркомының өкімі ... ... ... қоныстандыру іс-
шараларымен кейін РСФСР Наркомземіне қосылған Қоныстандыру ... ... Ол ... ... ... ... Орал ... қоныстандыру бөлімдері мен секцияларын құруға ұсыныс берді.
Орыс шаруалары мен жұмысшыларын қоныстандыру Ресейдің өзінде жерлердің
жетіспеуінен туындаған жоқ. Осында 1918 ... ... 28 ... ... ... жылдарға қарағанда 3,8 млн десятин жерді кем жыртты, ал
жыртылмағаны 1,4 млн ... ... ... ... ... ... үшін экономикалық стимул
жасаудың ... ... ... патшалықтың қоныстандыру саясатын
жалғастыруға ниет білдірді. 1919 жылы 11 ... бен 3 ... ... ... жер ... ... және жүйелі” игеру үшін оны
қоныстандыру ... ... өкім ... ... ... ... ... жаулап алатын қоныстанушылардың жаңа легі лап
етті. КАССР ... ... ... ... ... келген қоныстанушы тұрғындарды жерге орналастырғанша, қандай да бір
шаруа отарлауын тоқтату туралы ... ... ... ... Тек ... 1922 жылы ... қоныс аударушылардың 10 345 отбасы, Қазалыға – 4
347, Перовскіге – 6 392, Түркістанға – 4 64, ... – 7 975 ... 1922 ... 29 маусымдағы КАССР Наркомземінің есепті ... ... ... ... қауымдар, жекелеген топтар мен азаматтар
күшпен қырғыз жерлерін жаулап алып, сол ... ... ... Бұл ... мен далалық облыстарға жекелеген қоныстанушы қозғалыстарының
ашылуымен одан ... ... ... Жүз ... аш және үміті ... ... легі ... ... ... Бұл толқынның бәрі бұрын
қоныстанып алған тұрғындардың мақұлдауы мен ... ... ... ... бастады”.
Орталық ведомстволар республиканы отарлауды тоқтату туралы КАССР ... ... ... ... ... жер ... 1920 жылғы 15 наурызда
Қазревкомға жазған ... ... ... өкіметінің қоныстану саясатының
сабақтастығы туралы кесімді түрде айтты. ... ... егін ... ... ... ... бөліміне 1918 жылға дейінгі
кезеңде қоныстану туралы қолданып келген ереже тәртібіне ... Дала ... ... деп есептейтін азаматтардан, олардың қазіргі уақытта
едәуір учаскілерді алғыыс келетінді туралы көптеген арыздары ... ... ... ... деректерін пайдалана отырып,
қоныстануға арналған негізгі аудандар (Ақмола, Семей, Торғай-Орал), ... ... ... жер ... (139,6 мың ... ... ... пікірінше, Қазақстанға шаруаларды жаппай
қоныстандыру өлкедегі ... ... ... ... ... ... туындаған. Бұл отарлау идеологиясында да ешбір алға жылжу
болған жоқтығын айғақтайды.
Екі ай ... соң, 1920 жылы 12 ... ... ... ... ЦИК-і атына “РСФСР-дағы отаршылық қоныстандыру ісін қамтамасыз
етуді ұйымдастыру жобасы” деген құжаттың қосымшасымен бірге хат ... ... ... ... ... да ... ... мен
аргументтер келтірілген. Онда жақын арада мына іс-шараларды ... ... ... ... ... үшін ... жерлерде
арнайы мекемелер ұйымдастырылсын;
2) Түркістандағы қоныстанушыларға бөлінетін жер қоры туралы мәлімет
ұсынылсын”.
Хат еш наразылықты ... ... ... ... ... ... қаңтарда Жетісу, Сырдария мен Ферғана облыстарында 8 мың жер ... ... ... көрсетілді. Содан кейін бұл учаскелерге РСФСР-ден
келген шаруаларды кезең-кезең бойынша таратып ... ... ... ... ... “көрсетілген учаскелерге отырықшыландыру болған
соң Түркістанды кең түрде отарлау басталады” деп хабарланған.
Түркістан АССР ... екі ... да ... мұқият талдау жасап,
РСФСР халықжеркомының шешіміне наразылық білдірді және ... ... кез ... қоныстандыру мына төмендегі себептерге
байланысты мүмкін емес деп мәлімдеді:
1) ... ... және ... ... ... ... ... тұрмақ, өзінің отырықшы мұсылман халықтарын ... ... ... ... ... ... ... орналасқан
орыс қоныстанушылары шаруашылықтары қиындықты жиі бастан кешіріп жатты.
Сондықтанда патшалық үкіметтұрғылықты ... ... ... ... орыс ... мен ... ... Олардың жерді үлкен көлемде
басып алудағы тойымсыздығы 1916 жылғы қазақтар көтерілісінің себептерінің
бірі болғаны ... ... ... ашқаннан кейін қоныстанушылар үшін тағы ... ... ... дерлік құнарлы жерлері мен суарылатын учаскелері
тартып алынды. Енді бұл облыстағы жердің ... ... ... ... қиынға түседі”.
Орталықтың аймақты әрі қарай отарлау жөніндегі жобаларына үзілді-
кесілді наразылық білдіре отырып, ... ... ... ... ... ... ... тұрмақ, ол жөнінде ойлаудың өзіне
тиым салыну ... ... Осы ... ... Халықжеркомына
Түркістан ішіне қоныстанудың мүмкіндігі жоқтығы туралы кең ... ... ... ал өз ... ... ... ... Кеңес өкіметінің
қолдауына сүйену керек”. ЦИК қажетті ... өз ... ... ... мүмкін дегенді айтты.
Қазақстан мен Түркістан үкіметінің дәлелдерін Мәскеу назарына алмады.
1920 жылы 15 шілдеде РСФСР Совнаркомы кампанияны ашу ... өкім ... ... дәл ... ... ... ... да қабылдады. Бұл
құжаттарда квота да, қоныстану мерзімі де белгіленбеді. Қоныстанушылардың
стихиялық үздіксіз легі ... ... ... алып, шаруашылыққа
ырың-жырын әкелді. 1917 жылдан кейін тек бір ғана ... ... саны 250 ... ... да ... орналастыруға байланысты шаруашылық проблемалары,
ұлтаралық кикілжіңдері аз емес ... ... ... ... ... ... ... еш нәтиже шықпады, өйткені ВЦИК-
тің 1921 жылғы 25 шілдедегі “Аштық жайлаған губерниялардан жоспарлы ... ... ... ... ... өз еркімен көшіп-қонуға рұқсат
берілген. Ал республика үкіметінің атына жіберілген ... қол ... ... ... көшіруге” қатаң тыйым салынған. Аштық ... ... ... саны 1 миллионнан асты, олардың көбісі Оңтүстік
Сібір мен Қазақстанға жайланды.
Федералдық үкімет Қазақстан отарлау объектісі ... ... ... ... ... ... үкіметі “жерге орналастыру
жұмыстарын жүргізу кезінде РСФСР-дің басқа автономиялық ... беру үшін бос жер ... ... ... деп ... ... ... легінің аса үлкен көлемге жеткуені
сонша, тіптен тұрғылықты халықты жерге орналастыруға қауіп төнді. Сондықтан
да “тұрғылықты халықты жерге ... ... және ... ... ... оын жерсіз қалдырмауды болдырмау мақсатында”
КАССР ЦИК-тің ІІІ сессиясы (14 ... 1922ж.) ... ... ... кез ... ... тыйым салуын бекітті. Осыған
байланысты 1920 жылғы 17 қарашадағы КАССР ... ... ... ... ... декреті күшінде болатын. 1920 жылғы ... ... ... Сибревком өлкедегі жер қатынастары реттелгенше,
қоныстанушылардың келуін доғарды.
Алайда, бірқатар үзілістен кейін федеративтік ... ... ... және Сібірге жоспарлы қоныстануды түпкілікті заңдастырды. 1924 жылы
17 қазанда Еңбек және ... ... ... мен ... жақын
арадағы міндеттері туралы” қаулысын қабылдады, онда ... ... ... негізгі ережелері және “бірінші кезекте игерілетін
жерлер” аудандары айтылған.
Осы құжаттың 1-бабына сәйкес қоныстандыру ... мына ... ... ... ... және отырықшы емес тұрғындарды жерге
орналастыру; өз бетімен басып алған және ... ... ... ... ... ... жерге орналастыру; қоныстандыру жолымен
отарланатын аудандардың бос жерлеріне қалғандарын қоныстандыру”.
Қоныстандыру мәселесі Кеңестердің Үшінші съезінде де талқыланды. ... ... КСРО ... жері аз ... “дәулетті”
шаруаларды елдің оңтүстік жерлеріне көшіруге міндеттенді.
1924 жылғы 17 қазандағы №100 қаулыға сәйкес жалпыодақтың қоныстандыру
мәселесіне басшылықты Орталық отарлау ... ... ... ... ... жылы 10 ... КСРО ЦИК ... Бүкілодақтық қоныстандыру комитеті
болып (ВПК) қайта құрылды. РСФСР Халықжеркомында Отарлау және қоныстандыру
бөлімі құрылды, ол ... бір ... ... ... көшіп-
қонуына және шаруашылығын жайластыруға басшылық жасады.
Қазақстан территориясын ... ... ... стихиялық түрде, кейін
осы жоғарыда айтылған мекемелері пайда болып, жоспарлы сипатта болды және
алдағы ... ... ... ... ... ... Соңғысы
көшпелі және жартылай көшпелі тұрғындардың седентаризация проблемасымен
тікелей байланыста болды. ... ... ... ... ... оның негізгі міндеттерінен шықты, олар біріншіден, отаршылық
қордың ауқымын үлкейту үшін бос ... ... ... ... ... қиратудан туындаған болатын.
Республикаға жаппай көшіп келуді доғару үшін КАССР ЦИК және КАССР СНК
жоғарғы мемлекеттік органдары 1925 жылғы 11 ... ... ... ... және жартылай көшпелі тұрғындарын жерге ... ... ... ... ... келуге тыйым салды. Бұл шешім КАССР
Кеңестердің V ... ... ... ... ... ... ... басқа да құжаттарына ВЦИК ... ... ... ... ... ... ... қысымымен ҚазЦИК Президиумы 1925 жылы 10 қыркүйекте ... ... 11 ... ... ішінара алып тастауға мәжбүр болды және
КАССР-ге ... ... 1922 жылы 31 ... ... оның ... өз
еркімен қоныстанушыларды жерге орналастыру үшін қор құру ... ... жылы ... ... ... рұқсат етілгеніне қарамастан,
келуші-шаруалардың едуір бөлігі ... өз ... ... ... 1926
жылғы 20 қыркүйектегі ВЦИК қаулысы бойынша өз ... ... ... қоры ... ... ... жағдайда, олар
“жоспарлылармен” қатар барлық жеңілдіктерді пайдаланды.
ВКП(б) ХV ... ... өз ... ... ... ... ... қоныстандыру бағыты қолға алынды.
Жекеліктен колхоздық қоныстануға көшуге байланысты ... ... да ... Ол ... ... ... яғни
өздерінің шыққан жерлерінде колхозға ... бір ... ... ... ... ... ... жинақтау жүргізілді. Қоныстанудың
топтық ... ... тілі мен ... ... ... ... түрде қорғай отырып, орналасатын жерлерінде ... ... ... жылы 18 ... КСРО ЦИК мен СНК ... оны ... ... жоспары құру негіздері және қоныстану іс-шараларын
қаржыландырудың тәртібі туралы” қаулысын қабылдады. Ол ... ... мәні бар ... және аз ... ... ... ... жүзеге асыруға және ауылшаруашылық пен өндірістін
өнімдерді көбейту ... ... ... ... пайдалануға
бағытталған болатын. Құжат авторлары “қоныстанбаған және аз ... ... ... мен ... ... “Олардың шыққан
оырндары мен орнығу орындарында қоныстану серіктестіктерін ... ... ... бастап қоныстандыру мәселесі жаңа жерлерде ұжымдық
шаруашылықтарды құрумен тығыз байланысты ... яғни орыс және ... ... ... ... ... ... құру,
шаруашылық айналымына жаңа жерлерді тарту мен социалистік ... ... ... ... ... ... асырылды.
1928 жылдан бастап Қазақстанда қоныс аударушы совхоздар құрылысына
әжептеуір жерлер беріле бастады. КСРО ВЦИК ... ... ... ... ... ... орын тебу үшін” Қазасқтан жер қорын
зерттеу үшін экспедициялар ұйымдастырды. 1929 жылы экспедиция совхоз ... ... ... 3 млн гектар, соның ішінде жедел пайдалану
үшін, шамамен, жарты миллион гектар жерді белгіледі.
Орта Азия мен ... ... жаңа ... ... ... және
мелиорация мәселелерімен КСРО Халықжеркомитетінің Бас мақта басқармасы
шұғылданды. Осы басқарманың Түркістан мақта комитетімен бірлесіп ... ... ... мақтаны қалпына келтіру жоспарына сәйкес
Қазақстан бойынша бастапқыда 38 924 ... ... ... ... ... ... ... жинаушылар кеңесі 2 161 десятинге азайтты. Жоба
авторларының ойы бойынша дихандар алып ... ... пен ... ... ... Осы құжаттардың бірінде “Егістік жерлерді кеңейту
мақта жинаушылардың нарыққа тәуелділігін ... ... ... жылға
фабрикалық тауарларды тұтынуын күшейтеді және де мақта мен өндірістік
тауарлардың ... ... ... ... ... береді” деп
көрсетті.
Кезекті Бүкілодақтық жер халықкомитеттерінің кеңесі (қазан 1928ж.)
қоныстанудың басты ауданы ... ... ... ... солтүстік аудандары мен Түркістан-Сібір теміржол аймағына
жіберілуі керек болды. Дәл осындай ... КСРО ЦИК ... ... комитеті де қабылдады.
Бірінші кезекте қоныстану құқығын ... мен ... ... Осы ... ... 1928 жылы ... ... КСРО
Халықжеркомы “Демобилизацияланған қызылармияшылар мен кіші ... ... ... ... көмек беру туралы” циркуляр
хат жіберді. Осы циркуляр хатқа түсінік бере ... ... ... ... Армия бөлімдерінде қоныстану жерлерінде
колхоздарды ... ... ... ... ... ... ... деп көрсетті.
Қоныстанушылардың статистикалық ... ... ... ... ... ... ... дәл
анықтау мүмкін емес. Өйткені, қоныстанушылардың едәуір саны, әсіресе, өз
еркімен (жоспарсыз) келгендер қоныстандыру органдарының ... ... жер ... ... ... ... ... келгендердің жалпы сипатын ғана берді. 1927 жылдың ... ... өз ... ... 3 739 шаруашылығы (14 ... ... ... ... Қостанай округіне еркі келгендердің
саны 45 800 адам, ал Петропавл округіне – 25 575 адам ... ... 1928 ... ... қоныстанғандардың жалпы санын жанама
деректер бойынша, яғни Бүкілодақтық қоныстандыру комитеті экспедициясының
материалдары бойынша ... ... ... ... Ф.Поповтың
экспедициясы Ақмола, Ақтөбе, Қостанай, ... ... ... ... сол кезде соғылып жатқан Түркістан-Сібір теміржолы
жанындағы ... ... ... ... ... Солтүстік
Қазақстанға 500 мың адамды (немесе 90 909 ... ... жылы ... ... ... ... құрамында
Қоныстандыру басқармасы, ал 1929-1930 жылдары Ақмола, ... ... ... Петропавл, Орал округтарында округтық бөлімдер құрылды.
Қазкрайком қоныстандырудың ... ... ... ... ... ... жер қорының көлемін бекітті.
1929 жылы “Советская степь” газетінде жарияланған мақалада крайком
партиясының екінші хатшысы ... ... ... бос ... ... мен ... ... тек Кеңес Одағына ғана ... ... ... да ... ... ... деп ... Бұл 20-
жылдар аяғындағы ұлттық жетекшілер мен ресми жолды өткізушілер арасындағы
қақтығыс қазақ ... ... ... ... әрі қоғамды қайта
құруда күштеу әдістерін қолдануға бағыт алған ... ... ... ... ... ЖЭС ... бас ... Мемлекеттің шаруаларға қарсы
акцияларды өрістетуі.
3.1. Кеңес өкіметінің отырықшы және көшпелі халыққа қатысты фискальдік
саясаты.
Бірден азаматтық соғыстан кейін жаңа ... ... ... Кеңес мемлекетінің салық саясаты әзірлене бастады. Бастапқыда-ақ
салық салудың негізгі ... ... ... 1920 ... ... ... съезі КАССР Наркомфиніне сол ... ... ... баж ... мен ... ... кіріс-
мүліктік салықты әзірлеуді тапсырып, “осы салықтың негізгі ауыртпалығын
ауылдық жекеменшік ... ... ... Алайда КАССР-дегі
салық жүйесін реттеу көп уақытты алды. ВЦИК-тің продразверстканы азық-түлік
салығымен айырбастау туралы декреті уақыты ... ... ... дәл ... Сондықтан да, азық-түлік салығы Ақмола мен ... ... Егін ... ... ... ... бұл ... жылы 18 тамызда ВЦИК ... ... ... онда ... ... ... жылы 18 наурызда “Известия ВЦИК-те” жарияланған ВЦИК ... нан ... шөп, сүт ... ет, ... құс ... ... жатқан салықтардың орнына бірыңғай нақты салық енгізілді. Осы жылдың
маусым айында РСФСР Совнаркомы мал ... ... ... ... ... туралы қаулысы қабылданды.
Осы құжаттарға сәйкес шаруашылықтағы жыртылған жердің және ... ... ... ... ... ... ... малдың
саны және ауданның бір десятиннен түскен астықтың түсімінің орташа саны
бойынша ... ... ... ... ... ... үшін
шаруашылықтағы адамдардың егіндік және шабындық жерлермен қамтамасыз етілуі
бойынша он бір ... ... және ірі ... ... ... мал ... саны бойынша төрт шаруашылық топтары белгіленді.
Жоғарыда айтылған ВЦИК және РСФСР СНК Декреттерін орындау мақсатында
1922 жылы 22 ... ... ЦИК мен ... ... ... окладты
1922/1923 жылға барлық көшпелі және ... ... ... ... нақты салық енгізу туралы Декрет қабылдады. Декретте:
“Көрсетілген шаруашылықтардан салық 1 ... ... түйе және ... қой, ешкі мал ... ... деп көрсетілген.
1921-1922 жылдардағы аштыққа және оның ауыр зардаптарына ... ... ... ... ... орындалды, өйткені олар
продразверстка әдістерімен алынған болатын. КАССР үшін ... ... ... 9 700 мың пұт ... мен ... есептелді. Салық
өте ауыр болатын, алайда КАССР Еңбек және Қорғаныс ... ... ... ... ... мұқтажды қанағаттандыруға деп” енгізген басқа да көптеген
салықтар болды. Мысалы, 1922 жылы 14 қыркүйекте КАССР ЦИК-і ... ... ... киіз үй ... ... ... қабылдады. Осы
қаулының 2-бабы: “Бұл салық отырықшы, сондай-ақ ... ... ... деп ... киіз үй ... ... ... тыс жерде орналасқан елде
мекендердің шаруашылық-киіз үйіне (үй, жерүй, ... ... ... мөлшерін анықтауда мынадай белгілер ескерілді:
а) “егіндік және шабындықтың саны;
б) мал төлі мен ... ... ... ... мал ... ... ... мемлекетті кәсіби салық салынбайтын қазақ тұрғындарының қосымша
кәсіби еңбектері (қол өнер кәсібі, аңышылық, балық кәсібі, кен ... ... ... осы ... үш ... бойынша, ал көшпелі халық
соңғы екеуі бойынша салық төледі.
КАССР ... ... ... ... ... ... сомасын
белгіледі. Оны жеке ... ... ... ішкі ... және жер
Наркоматтарымен келісе отырып, Қаржы наркоматы жүргізді.
“Ақшалай киізүй салығын алу Ережесінде” “Малдың төлі 2 жасқа ... қара мен ... 3 ... ... дейінгі жылқы және бір жасқа дейінгі ұсақ
мал жатады” деп көрсетілді.
Алайда, қаншалықты ... тыс ... да, осы ... ... көптеген
салық инспекторларын қиын жағдайда қалдырды. Кейбірде әрбір мал түрінің
жасын анықтаудағы даулар (бұл жерде, салық салу ... одан ... ... ... ... салықтың шама жетпейтін ауырлығы ең ... ... ... Алайда, халықтың көңіл-күйіне ешкім қарамады, басынан-
ақ ... ... ... ... ... алу ... бағытталған
болатын. Бұны облыстық партия 1-ші конференциясы (18 маусым 1921ж.) қарары
айғақтайды: “Онда салықтың өзінен өзі түсе ... ... мен ... ... ... наны мен малын еркімен беретіндігіне ... ... ... жоқ ... ... ... және ... жұмысты барынша күшейту керек”.
Егін шаруашылығы, сондай-ақ көшпелі ... ... ... ... салық төлеушілердің шағымдарын туғызды, сондай-ақ жергілікті
органдардың жоғарғы инстанцияларға декреттің ережелерін түсіндіруді сұраған
шағымдары түсе бастады. ... ... да ... ... ... және салықты есептеудегі ... мен ... ... “революциялық әдіс” жұмыстарына әсерін тигізе қоймады.
1922 жылғы 1 шілдедегі Орал губерниялық азық-түлік ... ... ... ... да ... салақтық жұмысшы-шаруа революциясының
алдындағы ауыр қылмыс ретінде қаралатын болады және ешбір кінә болу жағдайы
жазалаусыз болмауы керек” деп ... ... ... ... жасырын объектілерін табу үшін РСФСР
Халық қаржы комитетінің нұсқауы бойынша қаржы органдары, болыстық атқару
комитеттері жанында ... ... ... ... ... түрде оларды даярлаудың курстары ұйымдастырылды.
1922/23 жылы ауыл тұрғындарынан бірыңғай табиғи және киізүй ақшалай
салығынан басқа да ... ... ... ... ... ... жергілікті салықтар алынды. Салық салудың глюризмін ... ... КСРО ВЦИК мен СНК 1923 ... 10 ... ... ... ... енгізді. Онда ауыл шаруашылығындағы барлық
тұрғындар, колхоздар мен ... ... ... ... астық пұтпен
есептеліп, бір бөлігі затпен, бір бөлігі ... ... ... ... ... ... болды, онда ауыл шаруашылық салығы мен болыстық және
ауылдық жиыннан басқа, ауыл ... ... бір ... ... тыйым салынды.
1924 жылдан бастап бірыңғай ауылшаруашылық салығы алтын рубльмен
есептелді және ... ... ... ... ... ... ретінде жыртылған жердің бір десятинасы алынды. Малға салық тиісті
есептеу нормаларымен жыртылған жерге ... Бұл ... ... ... көбейтіп жіберді, бұл Қазақстан жағдайында қазақ
шаруашылығын жұтатуға әкеп соқтырмай қоймады. ... бұл ... ... мал бір жұмыс малы – 0,8 ... ... жер ... ... ... жерге теңелді.
ҚАССР-дағы 1924/1925 жылғы ауылшаруашылық ... ... ... ... ... 1924 жылы 17 ақпанда РСФСР Халық қаржы
комитеті ... ... ... ... ... Халық қаржы комитетіне
“Құпия” белгісімен циркуляр хат жіберді, онда ауылшаруашылық ... ... с ... ... ... ... айтылды. Құжатта: “Салық еңбек
пайдалану құқығы бойынша оған жататын жалға алған жерлерінің және ... және ... ірі қара ... саны ... ... жеке ... Ұсақ ... дамыған жекелеген аудандарда қойға ... ... ... ... бір ... жыртылған жер
десятинасы алынады” делінген.
Сонымен бірге заңда тізбесі көрсетілген жеке ... ... және ... тыңайған жердегі егін
шаруашылығы басым аудандарда салық бірлігінің нақты егістік ... ... ... ... Сібір, Түркістан мен Қырымдағы “егістігі ... ... ... ... бір бас ірі қара малы ... салынатын малға жұмыс малдары (жылқы, өгіз, түйе, 3 ... ал ... мен ... – 4 ... ... ... және бір жарым
жастан асқан ірі қара малы кірді.
Егістігі жоқ малшаруашылықтарына ... салу үшін бір ... бір бас ... ... ... ... бір бас ірі қара малына
үш салық ставкасы белгіленді. Бірінші ... ... ... ... 5 бас
малға дейін, екіншісі – артық 5-тен 10-ға дейінгіге және үшіншісі – қалған
10 бастан артық малға ... ... осы ... нұсқауының “құпияларының” бірі егін
шаруашылықтарымен салыстырғанда, ... ... ... тең ... ... ... қалғандығын айтуға
болады.
Сонымен бірге осы айтылған құжатта Орталықтың қазақ ... ... ... ... ... ... ... қаржы
комитеті Қазақстан жағдайында тұрғындардың нақты пайдаланатын шабындық
алқаптарын есептеудің мүмкін ... ... ... ... бойынша
салық салынатын аудандардағы жердің құрамына ... ... ... қосуды жоспарлады.
1924 жылғы 17 ақпандағы РСФСР Халық қаржы комитетінің құпия нұсқауына
ҚАССР Халық қаржы комиссары ... ... ... ... Осы ... 29
ақпандағы РСФСР Халық қаржы комитеті ... ... ... ... ол: ... ... ... қолданылған салық салудың
әдістері өзін өзі толық ақтады. № Е/462 циркулярға ... ... жөні жоқ, ... бұл ... ... салық төлеушілер үшін
түк түсініксіз болады, екіншіден, жұмыс техникасын қиындатады, үшіншіден,
салық төлеушілер өздерінің шаруашылықтарын ұсақтау жолымен ... ... ... ... одан ... ... ... циркуляр
ұсынып отырған соңғы артыққа (10 бастан ... ... ... ... өте көп ... деп ... ... салық салуға арналған интервал қолайсыз болатындығы
10 басқа дейін малдары бар шаруашылықтар қайта өндіруді ... ... ... олар ... ... ... да ... Қаржы наркоматы әрбір ... ... ету ... ... ... ... мақсатқа лайықты
деп ұсынды:
І категория (кедей шаруашылығы) – 10 мал ... ... ІІ ... шаруашылық) – 10-нан астам 30-ға дейін мал басына дейін және ... ... ... – 30 мал ... ... мұндай жүйесі егін шаруашылығындағы егістікке салынатын
салықтың белгіленген нормаларына сәйкесірек екендігін ... де ... яғни ... бір ... ... осы екі ... ауылшаруашылық
салығының ауыртпалығын бірдей теңестіреді.
Алайда КАССР Халық қаржы комитетінің ешбір дәлелі ... ... ... ... ... ... ... туралы
Ереже РСФСР Халық қаржы комитеті ұсынған түрде 1924 жылы 20 ... ... мен СНК ... 1924 ... ... айының басында КАССР ЦИК мен СНК
атынан ВЦИК жанындағы КАССР Өкілі М.Мырзағалиев РСФСР ... ... ... эквиваленттердің қателіктері:
б) шаруашылықтардың қуатын көтерумен салыстырғанда ставкаларды
көтерудің тең еместігі;
в) даладағы шаруашылықтың ... ... зор мәні бар ... ... ... ... Қазақ даласындағы қой мен ешкінің орасан зор кемуін есептемеудің
мақсатқа лайықсыздығы” туралы нақты деректер арқылы дәлелдеуге тырысты.
КАССР ... ... ... ... ... ... ... жағдайын елемеу, ауылшаруашылық салығының ауыр
сипаты оны іс жүзіне асыруда қиындыққа әкеп ... ... ... және ... ... ... Сонымен
қатар салық салу жөніндегі өлкелік комиссия мынадай арақатынасты белгіледі:
Ақтөбе мен ... ... ... – 50 ... ... және 50 ... тиісінше Семейде – 40 және 60; Оралда – 30 және 70; Қостанайда –
60 және 40 ... Ал ... ... Адай және ... ... салығы тек ақшалай алынды. Бұл республика қаржы органдарының
жеке аймақтардағы нақты экономикалық жағдайды білмеуін айғақтайды. ... үшін ... ... ... болды, өйткені олардың
өндірген өнімі ... ... әлі де ... жоқ ... ... ... ол өндірістік тауарларды сатып алу үшін ақша
алу мақсатында малды сату мәжбүрлігінен туды. Сол себепті салықты ақшалай
алу ... ... ... ... ... табиғи бөлігін жинақтау
теміржол мен су жолдарында жүргізілді. Салықты қажетті ... ... ... қашықтықта болмасын, сол салық төлеушілердің өздеріне жүктелді.
Халық қаржы комиссариаты тұрғындардан салық алу кезінде қатаң ... және ... ... ... ... ... ... етті.
Бұған көптеген құжаттар куә.
1924 жылы 20 ақпанда И.Маймин юстиция наркомы Вшивковпен бірлесе
отырып, губерния ... мен ... ... төлеуде жазалау
шараларымен салық төлемеушілерге түрткі болу қажеттілігі туралы құпия
жеделхатты жіберді. Осы ... олар ... ... ... ... салық төлемеушілерге жария сот процестерін ... мен ... үшін ... ... ... ұсынды.
Сонымен бір мезгілде И.Маймин КАССР бойынша ОГПУ уәкілетті өкіліне
(бұдан әрі – ОГПУ УӨ) ... деп ... ... ... ... соңғы
сомасы ол салық төлеушіге ауыртпалық болып табылмайды және ... ... ... ... екендігін мойындауымыз керек, сөйтсе де ... ... ... үшін ... ... ... ... төлеушілердің реакциясы керісінше болды. Мысалы,
Петропавл округының бұрынғы ... ... ... ... ... тартылған адамдардың саны осы ... түрі ... ... ... ... ... былайша айтқанда, шаруалар өздерінің ... ... ... ... Дәл ... ... ... түрі “өз-өзіне салық салу” деп ... Заң ... ол ... ... ... еді, алайда іс жүзінде ол әкімшілік қысыммен
жүргізілді. 1927/28 жылы ... ол ... 5 744,6 мың ... бұл осы ... ... ... ... сомасының 47,5
пайызын құрады. Осы орайда, заң бойынша өз-өзіне салық ... ... ... 30-35 ... ... ... ... Наркомқаржы
салық басқармасының бастығы өзінің КАССР ЦИК-не жазған баяндаухатында
“компания тұрғындардың өз ... ... ... ... ... ... салық салу қатаң тапсырма ретінде жүргізілді” деп
жазды. Өз-өзіне ... салу ... ... да салынды. Өз-өзіне салық
салу кезінде осындай қиянат ... ... ... ... ... ... ... төрағаларының баяндаухаттарында хабарланды.
1930 жылы қарашада республикадағы шаруашылық және ... ... ... ВЦИК ... тұрғындардың әр тобына салық салу
барысында болған көптеген асыра сілтеушілктерді көрсетті. Шет ауданының ... ауыл ... ... 10 ... ... малы ... кедей деп
есептеген. Осы ауданның №5-ші ауылында 15 ірі қара малы барларды да кедейге
жатқызған. Жетінші ауылда 10-на 20-ға ... малы ... ... ...... ал 30-дан аса малы барларды бай деп есептеген; ал
бесінші ауылда 25 бас малы ...... 50 ... аса малы ... ... да, үйдегі жан басын есептемеген. ... ... ... ... ... көтере алмаған мал шаруашылықтары малдарын басқа
аудандарға айдап ... ... ... барлық жерде де болып ... ... ... ... ... ашық наразылық білдірді. Қазақ
шаруасының ... ... ... ... ... ОГПУ УӨ ... ... тіптен, мыналар бар: “Өкімет ірі мал өсірушілердің
салығын есепсіз көбейтіп, дұрыс істемей отыр, бүйте берсе, ... ... мал ... қоямыз… “Менен шықпай қалған егіннен де ... ... ... Егер ... ... салық алатын болса, тұрғындар болашақта
егін егуді қояды” ... ... уезі ... ... ОГПУ УӨ агенті кейбір болыстықта ... ... ... салығына қарсы ғана үгіт жүргізілгенімен қоймай, Кеңес
өкіметіне де қарсы үгін ... ... ... ... ... ... № 7 ауыл ... Кеңес өкіметінің жақын арада
құритындығы жөнінде хабарлар таратты. Тіптен Орал, Сырдария губернияларының
жекелеген ... ... ... да болды.
1929 жылы республика Халық қаржы комитетіне Ж.Сәдуақасовтың атына
жазылған ОГПУ УӨ-нің ... ... ... ... ... ... көбінде жаппай наразылық” бар екендігін жазды. КАССР бойынша
ОГПУ УӨ-нің орынбасары Боқша оның себептерін қазақ ... ... ... деп ... ... ... шаруаларға
қатысты, әсіресе, 20-жылдардың екінші жартысындағы қатал фискальдік саясат
шаруалар тарапынан ... ... ... Алайда, “әскери коммунизм”
саясатына қарсы шаруалар қозғалысы аяусыз өкіметпен басылған 1920-1922
жылдардағы ашшы ... ... ... ... ... ... ... шаруалардың “қауіпсіз тіршілік етуінің”, яғни қалыпты
тұтынушылық ... ... ... құқығын құртуда деп
есептеп, олар биліктің әрекетін қалыпсыз және ... ... ... ... да ... ... оынң ... салықтан бас тартуын
қоғамдық пікірмен айыпталып қана қоймай, сонымен бірге жабық санкцияларда
алды. Сол себептен де ... ... өз ... ... төлеу
объектілерін (шабындық, егістік жер немесе малды) жасыруы туралы және бұл
ауыл кеңесіне, тіптен жергілікті партия ұясы ... де ... ... беру ... аз ... яғни ... наразылық конформизмі осы және
басқа жағдайда да ... ... ... тағы да ... ... өкіметпен тікелей жанжалға бармай, қарсылықтың үйреншікті нысанын
қалады. Ондайларға, мысалы, осы кезеңдегі ... ... ... және ... ... ... ... жалған ұсақтау, салық есебі
кезінде кетіп қалу, отбасы санын қосып жазу сияқты біздің ... ... ... ... жатқызуға болады.
“Кіші азаматтық соғыс” заманынан қалған, “әскери коммунизм” саясатын
жүргізу кезеңінде шаруалардың жаппай ... ... ... ... ... ... ... қауіпті” наразылығына ғана назар
аударып, ұсақ-түйек актілердің жиналуына аз көңіл қойды. ... ... ... ... ең ... ... таусылғанын көреміз. Ен
далаға орналасқан, өзінің мүдделерін ... ... ... биліктің
зорлық-зомбылығына қарсы партизандық күресті өрістетуге ешбір қаражаты жоқ
қазақ ... тек ... ... нысанын ғана қолданды. Ал бірақ
бұл қауіпті симптом, шаруа оппозициясының болашақтағы жаппай ... ... ... ... экспроприациялау.
Қазақстандағы кеңес өкіметі фискальді саясатының шабындық пен ... ... бөлу мен ... ... ... мен ... тәркілеу
арасында іштей сабақтастық байланыс пен логика болды, ... бұл ... ... ... ... ... ... болатын. Ф.Голощекиннің “Кіші Октябрь” тұжырымдамасына сәйкес,
ал ол жаңа экономикалық саясаттан бас тартуды ... ... ... ... ... ... ... мен механизмдерін дамыту
жолымен емес, қайта оның ... құру еді. ... да ... малы мен ... ... ... ... дәстүрлі қазақ
қоғамының әлеуметтік мәнін, қызметі мен рөлін анықтаумен өздерін қинамай,
беталды, былайша ... ... ... ... ... ... шынайы болмысынан қол ... ... ... ... ... ... “кедей”, “кулак”, ... ... ... ... пролетариат” және т.б. ... ... және ... ... ... нұсқаулары куә.
Республикадағы әлеуметтік-экономикалық қайта құру мәселелері бойынша
қабылданатын шешімдердің ... ... ... ... ... қатынастың үстемдігі туралы тезис болып табылады,
ал ... ... ... ... ... ... ... жоюға
жатқызылды. Большевиктердің ауылдың әлеуметтік-экономикалық қатынасы
сипаттамасына тар-догматикалық ... ... ... ... қазақ
қоғамының өмір сүруінің мәнін емес, оның тек ... ... ғана ... берді. Байлардан малды тәркілеу кеңестік ... жай ... ... таптық сұлба мағынасында
сипатталды. Зерттеушілердің басым көпшілігі тарих ғылымында большевиктердің
идеясын көрсоқырлықпен ... ал ... ... ... және оның өктем
құрылымын қаралауда бай тәжірибесі бар большевиктер “ауыл буржуазиясы” деп,
оның ішіне байларды да ... ... ... ... ... ... еңбек етті. Сол жылдардағы ... ... ... мен оның ... ... кеңестік тарихи әдебиетінен
жақсы танимыз. Оның көптеген сөздерінде байлар өз замандастарының “жауыз
қанаушылары”, ұлтаралық алауыздықтың ... және ең ... ... ... ... жолында тұрған қиын кедергі ретінде ... ... ... абыройын төгудегі осы барлық үгіт-насихат
жиынтығы тәркілеудің алдында ... ... ... дәлелдеуге қажет болды. Дұрысын айтсақ, республикадағы ... ... ... төңкерісінен кейін басталды. Қазақстанның ІІІ партия
конференциясы (наурыз 1923ж.) байларға қарсы, барлық кедейлерді ... ... ... отырып қалған “байлардың құйыршықтарына” қарсы
“крест жорығын” жариялауға шақырды. ВКП(б) Қазкрайкомы ВКП(б) ОК-не ... 1926 ... ... ... ... ... әлі де ... кеңестік құрылыс өз мәні бойынша емес, нысаны бойынша қабылданды,
биліктің әлеуметтік негізі ... ... ... ... ... жүр деп ... ... Қазақстан партия ұйымының бірінші басшысы Ф.Голощекин болып
тағайындалғаннан бастап, қазақ ... ... ... ... ... ... басы ... қазақ ауылдарын
кеңестендіру идеясымен тығыз байланыса бастады. Ал ... ... ... ... ... қазақ қоғамын бұзған “Кіші Октябрь”
саясатының құрамдас ... ... ... жылы ... ... ... жою мақсатында
мақсатты салық енгізілді, ол 50-60 және одан да көп малы ... ... Ол ... салығы ставкасына үстемеақы
ретінде белгіленді. Алайда 1928 жылы тек ірі мал ... ғана ... ... артықшылықтары бар сұлтандар, тархандар, хазіреттер,
болыстардың да меншіктерін ... ... ... ... ... ... ... дәл сол 1928 жылы осы аталған топтарды тәркілеуге
кірісуге шешім қабылданды деген сұрақ туады? Кеңес ... ... ... әр ... дәлелдер келтіреді. А.Кучкин ... ... ... тек осы уақытта ғана бай-феодалдардың малы мен мүлкін
тәркілеуді табысты өткізуге ауыл адамдарының саяси санасы өсті;
б) екіншіден, ауыл адамдарын ... ... ... жергілікті қазақ
кадрлары өсті;
в) үшіншіден, КСРО-ны индустрияландыру дамыған елдегі ауыр өнеркәсіпті
дамытудың негізі болып қызмет ететін Қазақ республикасының өндірістік ... ... ... ... Ал ... ... үстемдігі мен оның ауыл
тұрғындарының басым ... ... әсер етуі ... ... ... ... ... “ауылды социалистік үлгіде қайта жасау,
ауылшаруашылын ұжымдастыру тұрды, ал ... ... ... тұрғвнда,
бұл жөнінде ойлаудың өзі артық”.
Сонымен, жоғарғы партия-кеңес басшылары тәркілеу кампаниясын қазақ
халқының ... ... ... ... ... мен ... ... көрді.
1928 жылдың мамыр айының басында ВКП(б) ОК Қазақстан партия ұйымына
мынадай директива берді: “Ірі мал иелерінің, сондай-ақ ... ... ... (хазрет, сұлтандар) экономикалық және саяси ықпал етуімен
күресу мақсатында ең ірі мал ... мен ... ... ... ... тәркілеу мен оалрды көшіру қажет деп есептелсін”.
Мәскеуде ... ... ... ... байларынан мал мен мүлікті
тәркілеу жөніндегі кампанияны жылдамдатуға ... 1928 ... ... ... ВКП(б) ОК-не “ ВКП(б) ... ірі ... мен ... ... бар ру ... адамдарының
өндірістік құрал-жабдықтарын тәркілеу мәселесі туралы баяндаухатын” ұсынды.
Құжатта ауылдағы ... ... ... туралы
жаттанды пайымдаулар және бірқатар кең көлемді шаралар, соның ішінде байлар
мүлкін иесіздендіруді ... ... ... ... мүмкін
еместігі айтылды. Осы негізде крайком: “Ауылдың бір жағында ірі жартылай
феодалдар мен кәсіпкерлік ... ал ... ... ... ... ... ... ауылдағы артықшылығы бар топтардың
тек экономикалық емес, ... ... ... ... тірегі болатын
жартылай крепостниктік тәуелділіктің, қысым мен қанаудың қалдықтарын жою
туралы, тіптен ауыл ... ... ... ... ... өндіргіш күштерін дамыту туралы қандай сөз ... ... ... ... ... ал іс ... ... көпшіліктің опасыз
инстинктерін уағыздай отырып Ф.Голощекин мен оның ... ... ... ... ... етіп ... ... кең түрде үгіт-насихат
жұмыстарын өрістетті. Бір мезгілде ... ... ... ... ... ... мен басқа да “бай
құйыршықтары” дегендейлерді әшкерелеу жөніндегі кампания ұйымдастырылды.
“1928 жылдың 8 ... мен 5 ... ... ЦИК ... ... ... атты ... жариялады, онда тәркілеудің
мақсаты мен дәлелдері ... ауыл ... ... және ... ... ... “қайыршылық пен мәңгілік қараңғылықта” ... ... айып ... Бұл үндеулердің мақсаты алдағы кампанияны білетін
тұрғындарға әлде бір жұбатушылық жасап қана қоймай, соынмен ... ... ... ... бағыттан адастыру болды. Мысалы, бірінші
үндеуде: ... ... ... қарсы элементтер бай шаруашылықтарының
мүліктерін тәркілеудің сипаты ... ... ... ... жүр деп
айтылды. Осы сыбыстардың әсерінен тіптен еңбек малшаруашылықтары да малын
сату жағдайлары байқалады, ал бұл осы ... ... ... халық шаруашылығының әрі қарай табысты дамуына қауіп-қатер туғызады.
ҚазЦИК Президиумы Қазақстанның барлық еңбекшілеріне ... ... ... 1928 жылы 1 ... ... ... бар және кеңес өкіметіне жау
болып табылатын ең ірі бай шаруашылықтарының ... ... мен ... ... деп ... Бір ... ... және
губерниялық атқару комитетерінің райоргбюро мен ауылдық ... ... ... ... кеңес өкіметінің бұл шаралары
ауылдағы тек ең кедей ... ... ... жүргізіліп жатыр деген
пікір табанды түрде сендірілді. ... ... ... ... итермелей
отырып, биліктегілероларға деген тұрғындардың жаппай өшпенділігін туғызуға
тырысты. 1928 жылғы 14 ... ... ... ... алдын алу шаралары ретінде байлар ... ... ... ... ... өлуі туралы жалған актілер жасап және осы
қызметкерлер арқылы малдарын туысқандарына таратып, шаруашылықты ұсақтауды
жүргізуде” деп ... ... ... ... ... ... ... айдап,
оларды сатты деп айыпталды.
Тұрғындарды осынша жаппай идеологиялық өңдеуден және байлар мен
олардың ... ... ... 1928 жылы 27 ... КАССР ЦИК мен
СНК-сы қаулы қабылдады, онда жинақталған түрде байлар мен ... бар ... ... ауылды қанағандығы” туралы айыптау
көрсетілді. Оларға ... ... ауыл мен ... ... ... ... қарсылық көрсетті, “қастық үгіт-насихат, ұлтаралық
және ... ... ... “кедейлердің рулық қатынасы мен
экономикалық тәуелділігін пайдаланды, ал бұл ... ... ... даму қарқынына кедергі болады” деген айыптаулар тағылды.
Кампанияның мақсаты мен міндеттерін бұлайша кең түрде ... ... ... мен ... ... жол ашты. Сонымен
қатар, тәркілеу жүрер алдында кейбір ... және ... ... ... ... ... ... сөздерінде
шаруашылықтарды туыстар арасында жаппай ... ... ... ... ... ... жасыру мен сату фактілері туралы ... ... ... ... ... ... ... мүшелері өздерінің
ішіне бүкті. Ал 1928 жылғы 27 ... ... ЦИК мен СНК ... ... ... ... және олардың отбасы мен туысқандарына
қатысты құқықтық “заңсыздықтарды” заңдастырды.
Сонымен Қазақ АССР ЦИК мен СНК-сы: ... ... және ... ... ... губерниясын және Қарақалпақ автономиялық ... ... ... ... Қазақ АССР-нда жартылай феодалдық,
патриархалдық және туыстық қатынастарын сақтай отырып, өздерінің мүлкі мен
қоғамдық ... ... ... ... ... ... ең ірі
мал иелерін тұрғылықты тұрғындардың арасынан көшіру жүргізілсін” деп қаулы
етті.
Құжатта шаруашылықтарды әлеуметтік топтау критерийлері де ... ... - ... ... жартылай көшпелі аудандарда – 300-ден
астам, отырықшыларда – 105-ден астам бас малы бар ... ірі ... ... ... ... ... осы ... қолдану
бойынша былай деп көрсетілді: “Осы көрсетілген нормадан малы аз адамдар,
егер оларды жергілікті билік “әлеуметтік жағынан ... деп ... ... ... ... ... осы тармаққа сәйкес келгендер тәркілеуге
ұшырады. Бұл жерде мынаны да айтып өткен жөн, ... ... ... декрет ережелерінен гөрі, көбінде “әлеуметтік нұсқаулықты”
басшылыққа алуға мүмкіндік беретін ... ... ... ірі қара мал басы деп екі ... асқан жылқы, сиыр, өгіз, түйе
есептелді. Бір ірі қара басына үш бас құлын немесе бес бас ... бес ... ... алты бас ... үш бас бота ... ... ... мүлкі тәркіленіп көшіруге “артықшылығы
бар топтар да” жатқызылды. Оларға қатысты заңда: “Өзінің жағдайы бойынша
бұрын артықшылығы бар ... ... ... ... мен ... ... ... патша өкіметінен ерекше сыйлықтар алған,
кеңеске қарсы ... ... ... ... ... басқармалар,
бірақ осы қаулының 1-бабы әрекетіне жатпайтындар мүліктері тәркілене отырып
олардың ... ... ... ... ... 30 тамыздағы КАССР ЦИК қаулысына сәйкес ... ... ... ... 119 ... ... оның ... көшпеліге
– 9, жартылай көшпеліге – 85, отырықшыға – 25 аудан жатқызылды.
Тәркілеу ... үшін 300-ге жуық ... ... ... ... ... ... мыңнан астам уәкілдер жіберілді, комиссияға 4
700-ден астам адам көмек көрсетті. Барлық жерде округтық комиссия құрылды,
олар ай сайын ... ... ... ... ... ... есеп ... Округтық комиссия құрамына негізінен ГПУ округтық ... ... жер ... ... Рабземлес Одағының төрағасы,
“Қосшы” Одағының төрағасы, ... ... ... ... ... ... ұйымының хатшысы басшылық етті. Кампанияны өткізуге партия-
кеңес ... ... ... жұмылдырылды. Мысалы, Гурьев
округы бойынша 22 адам ... мен ... ... ... ... ... ... Доссор, Жаманқала, Жылықосын
аудандары ауылдарына 81 уәкіл бөлінді. Көмек беру ... бұл ... ... ... ... облысында тәркілеуді өткізуге обком партиясы
24 уәкіл, сондай-ақ осы кампания мақсатттарын түсіндіруге 111 үгітші бөлді,
36 ... беру ... ... ... ... ... басқа аймақтарында да жүргізілді.
Кейбір округтарда тәрілеуді жүргізу ... ... ... деп ... ... ... ... күрделі азаматтық соғыс
қарсаңы болатын. кампанияны өткізуде көптеген ауыл люмпендері іс-әрекетке
қосылды. ... олар ... ... көбейтуге тырысты.
Мысалы, Ақтөбе ... ... ... ... ... ... ... дейін, “жергілікті белсенділер” 70 ... ... ... ... ... ... өлкелік комиссия
40 шаруашылықты тәркілеуді белгілесе, облыстық тәркілеу жөніндегі комиссия
49 шаруашылықты ... ... ... ... ... ... ... “белсенділер” тәркілеуге барынша көп ... ... ... ... ... ОГПУ бөлімінің бастығы алдымен 68 ... оған тек ... ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге басқармалардың көмекшілері мен
аудармашылар да кірді.
Алайда, жекелеген партия және ... ... ... “Қосшы”
Одағы бай шаруашылықтарын тәркілеу жөніндегі кампанияны қолдамады, оны
айғақтайтын көптеген ... ... бар. ... ... ... ... бойынша кампания барысы жөніндегі ақпараттық ... ... ... ... ... ... бір ... жұмысқа
қарсы әрекет етуші коммунистер бар екендігін ... деп ... ... пария ұйымының хатшысы Қаражігітов “байларға қолдан
келген көмегін бергені” үшін ... ... ... ... ... ... ... көмек бергені үшін 60 адамға әкімшілік, партиялық
және сот жауапкершілігіне тартылды, оның ... 19 ... ... ... 12 адам іс ... өндірісінде болды.
Барлық округтарда болған тәркілеуге қарсылық партия-кеңес ... ... ... ... деп ... ... ... бақылау
комиссиясының VІІ Қазақ партия конференциясына ұмсынған есебінде ... ... 83 ... ... ... ... ауыл ... мұғалімдердің қатысы біршама
қызықты. Мұрағат материалдарына қарағанда олардың көбісі қалыс позициясын
ұстанды. ... есте ... та ... ... Мысалы, Шалқар ауданында
мұғалімдер былай деп мәлімдеді: а) “Тәркілеуді іс жүзіне асыру қиын ... ... ... беру ... ... ... ... кедей немесе
орташа деп жазылып тұр ма. ... ... ... да көбі ... Тәркілеу - өте қиын мәселе. Оны басқаларға зиянын тигізбей
жүзеге асыру өте ауыр, өйткені ... ... қиын ... өте тату ... ... қолдап отырады. Тәркіленген малды кедейлер алуын алады-ау,
бірақ уәкілдер кетісімен, ... ... деп ... ... ашық ... ... сол байлар мен бұрында
артықшылығы барлар тұрды. Байлардың тәркілеуге ... ... әр ... ... ... “қасақы кеңеске қарсы үгіт-насихат” таратты
деп айыптап, осының негізінде қылмыстық жауапқа ... ... ... ... ... дәулетті тұрғындарға қатысты саясатының мәні
туралы байлардың анық түсінігі болғандығына көптеген фактілер бар. ... ... ... ... 4-ауылдың “атқамінерлері”
К.Тоқбергенов, М.Ісмағамбетов және байлар Н.Жанысов пен ... ... аз я көп ... мал ... қарамастан малды
барлығынан тәркілейді, сондықтан да ... ... ... бәрін сату
керек, бәрібір бізге тыныш өмір жоқ”-деп мәлімдеді. “Гурьев округтық ОГПУ
бөлімінің №1 ... ... деп ... ... ... старшын
Ш.Күнғозиев байлардан малды күшпен тартып алу жөнінде: “Малды ... ... мен ... ... ... ... алу ... – жақын
арада соғыс болады және онда Кеңес өкіметі ... ... деп ... ... ... ... ... өте жоғары және сол
ауылдың адамдары оған сенеді” деп айтылған. Ал ... ... ... ... ... қысымнан құтылу үшін бәрін ... шет ... көшу ... деп ... байлардың ең тиімді қарсы ... ... ... тыс ... ... ... ... құмның арасына жасыру, сату
және туысқандары мен кедейлерге ... ... ... ... ... ОГПУ ... батыс округтағы байлардың Астрахань губерниясы
мен Қалмақ облысына, Жетісу мен шығыс шекара ... ... ... ... көшіп кетушілер Иранға, Ауғанстанға және Монғолияға
кетті.
Кейбір аймақтарда байлардың тәркілеуге қарсы белсенді қимылдар ... ... мен ... ... ... ең алдымен, саяси мақсаты болды. Өйткені ол дәстүрлі
әлеуметтік-экономикалық қатынастар мен институттарды қиратуға ... ал ... ... олар ... жаппай әлеуметтік
эксперименттерді өткізуді тұншықтырды. Осыған байланысты тұрғындардың әр
топтарының тәркілеуге және ... ... ... туралы мәселені айтсақ.
Кейбір жерлерде, мысалы, Гурьев ... ... ... ... ... заңсыз актісі деп есептеді. Осылайша, айтылып өткен
ОГПУ-дің №1 арнайы мәліметінде: “Жекелеген аудандарда кеңес ... ... жэс (нэп) ... ... оның шығарған заңдарын бұзу
деп түсіндіріледі… Бұндай ... ... ... ... ... ... да бар. Ал осы ... ... ... ... ... ... ... алуға болмайды, бұл
–заңсыздық” деп мәлімдеді.
Партия-кеңес органдары мен ОГПУ қызметкерлері кедейлер мен ... ... ... ... ... ... ... бірнеше
ондаған байлар үшін “кедейлер кеңес өкіметіне қарсы соғыс ашпайды” деп
болжай отырып, ... ... ... ... бола ... ... жүз ... қолдау көретініне де сенім болмады. Шынында да,
тәркілеу ... ... мен ... ... ... ... ... Мысалы, Қызылорда округының Қармақшы, Қараспай және де басқа ... ... мен ... жиналыстарында кейбір байларды
тәркілеуден босату туралы “үкім” ... ... ... ... 200
ден 300 кедейге дейін өтінішке қол қойды. Мысалы, № 1, №7 ... ... ... ... ... ... қатысты
осылай болды. Қызылорда ауданы партия ұйымының бір хатшысы: “Кедейлердің
бір бөлігі, соның ішінде ауыл ... бай ... ... бас ... деп хабарлады. Жиналыстарда кедейлердің байларды
қорғар сөйлеуі ... ... да ... ... инстанцияларға
К.Жақыпов байды тәркілеуден босату туралы 200 кедей өтініш айтты. Қызылқоға
ауданының кедейлері Алашорда қозғалысының ... ... ... ... ... ... байы ... босату туралы КАССР ЦИК-не
бірнеше рет табандылық көрсетті. Дәл осындай өтініш берген кедейлер ... ... ... ... ... ... ... Орал
округтарының ауылдық Кеңесінің, “Қосшы” Одағының ... де ... ... Үрді, Шалқар және Таловск аудандарында) ... ... ауыл ... 26 ... әр ... ... ... партиясына байларды қорғап, аты-жөні көрсетілген “ саусақпен қол
қойған бес жүз ” ... ... ... түсіп жатты.
Байларды тәркілеуден босату жөніндегі талаптары бар ... ... ... ... ... ... комиссиялар жалған деп
жариялап, ең белсенді ауыл адамдарына жариялы сот ... ... ... тұрғындардың байларға көмектескені үшін ... ... ... бар ... ... ... Мысалы,
1928 жылы 1 қарашада Гурьев округтық ОГПУ бөлімінің ... ... ... ОГПУ ... жолдаған жеделхатында аудан орталығына “Қосшы”
Одағы төрағасы және ауыл ... ... ... бай ... ... талабымен келген 100-ден астам адамды тұтқындау туралы
жазды. Жалпы алғанда, малды тәркілеу өкіметтің қатты қысымымен ... ... 1928 жылы ... ... құпия” белгісімен округтық партия
комитеттеріне жіберген жеделхатынан ... ... 12 ... Қазкрайком Бюросының қаулысы туралы хабарланды, онда мынадай ... ... ... ... ... ... ... кейбір аудандардағы шиеленіс туралы хабарларға ... ... ... ... делінген:
Тәркілеу кезінде барлық партия ұйымдары ... ... ... ... осы ... төңірегіне жұмылдырсын. Ауылдың барлығын
байларға қарсы топтастыра отырып, көпшілік арасында ... ... ... ... ... тілектес партияда жоқ қазақ
белсенділері мен еңбек интеллигенциясы тартылсын;
Байлардың ықпалы көп ... ... ... ... ... қазақ қызметкерлерін ... ... ... ... ... ... ... мүшелері де қосылып, оларға ... ... ... ... мен ... ұйымдастыру
жұмыстары жұктелсін;
Тәркілеуді өткізуге белсенді ... ... ... ... ... ... шара қолдана отырып, ОГПУ жолы бойынша
дереу ... ... ... ... қарсы әрекет еткен, бірақ
тәркілеуге жатпайтын байлар мен атқамінерлер уақытша оқшауландырылсын;
ҚазЦИК пен Совнарком декретке еркімен бағынбаған, тәркілеуге ... ... ... ... мен ... ... ... және ҚССР-
ден көшіру туралы қаулыны жарияласын;
округтық орталықтарда байлардың қарсылығы туған жағдайларда ... ... ... ... Бұл ... ... басқа жол болмаған кезде, ерекше жағдайда қолдану ... ... ... ... қолдану” дегені тек жай ғана
болатын. Құжаттағы басты нәрсе қазақ байларының ... сол ... басу ... ... ... ... таза қазақтардан құралған
“әскери коммунистік ... 1928 жылы ... ... ... ... партия комитетінің бұйрығымен: Тенгіз ауданына 10,
Қызылқоға ауданына – 15, ... – 10, ...... – 5 ... бөлінді. Доссорда 10 адамнан, ал ... ... ... ... жасақтар жасақталды. Ф.И.Голощекиннің жеделхатына
сәйкес дәл ... ... ... ... мен ... ... негізгі қорытындылары бізге белгілі. Ресми деректер
бойынша барлығы байлардың 696 ... оның ... ... ... 127, ... ... аудандарда – 508, көшпелі аудандарда – 61
шаруашылық тәркіленді. ... 1929 жылы 9 ... ... ... ... ... тәркілеуді өткізу және ... ... ... ОК-не жолдаған ақпаратында: “Осы іс-шараны жартылай
феодалдардың аз ғана ... (696) ... ... біз, ... осы топ
иелігінен 145 мың бас ірі қара малын ала алдық. Ең көп ... ... ... ... ... (ірі ... аударғанда 100 мың бас)
келеді. Біздің бастапқы болжамымыз бұдан да көп, яғни 226 мың дана ... егер таза ... ... ... тәркіленген шаруашылықтарда
малды жасыру аса қиындық келтірмегендіктен, бастапқы болжамды (65%) жүзеге
асыру пайызы, біздің ойымызша, қанағаттанарлық”.
Ф.Голощекин ақпаратының көптеген тармақтары ... ... ... ... бұрмалауға құрылған болатын. “Кампания кезінде және кейін
жекелеген байлардан олардың тәркілелеу дұрыс болмады деген ... ... ... Бұл ... ... ... және ... қарағанда, ешқандай да байларды тәркілеу жағдайлары
болмады…”. ... ... ... ... жүрген жоқ және бұл
жағдайда ол өзіне сенімді болды. Мұрағат қоры материалдарын ... ... 696 ... ... ресми цифрлар дұрыс еместігін
көрсетті. ... ... ... мен ... адамдардың тағдырына қатысты
болды. Байлар мен дәулеттілердің мүлкін тәркілеу жөніндегі ... ... ... ... 90 мың ... ... ... онда өкіметтің негізсіз құдалағандығы жөнінде көптеген арыздар
бар. Онда ... саны мен ... ... ... ... жартылай
көшпелі, отырықшы) анықтауда жаппай бұрмаланған фактілер көрсетілген.
Тәркілеу ... ... ... ... Нұсқаулықтың өзі уәкілдерге
қызметті теріс пайдалану үшін неше түрлі жолдарды көрсетті. ... ... ... ... ... ... “Жеке жағдайларда КАССР СНК-ның
осы аудандары үшін (жартылай көшпелі және ... - Ғ.Х.) ... 100 ... ... ... ... беріледі” делінген.
Мұрағат құжаттары жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... барлық жерде сипат алғандығын
айғақтайды. Мысалы, тәркілеуге дейін Гурьев округы Испульск ауданының ... ... ... ... ... оны ... ... шаруашылыққа
жатқызып, өзінше бөлек екі отбасының малдарын біріктіріп тәркілеу
жүргізгендігі ... ... ... ЦИК-не шағым айтады. Гурьев
округы Қызылқоға ауданына көшірілгенге дейін ... ... ... ... Нұров тәркілеу кезінде оны отырықшы шаруашылыққа дұрыс
жатқызбағанын айтып, Бүкілодақтық ... ... ... ... ... ... сондықтан жартылай көшпелі тіршілік еттім; жеті
ай бойы жазғы қоныста, бес ай қыстауда отырдым” деп жазды.
Тәркілеу басталғанда Нұровта 155 бас мал ... ... ... ... ... ... ... оны отырықшы
шаруашылық категориясына ... Дәл ... ... ... ... ... де болды.
Кейбір кездері мал санын тәркілеу нормасына жеткізу үшін бірнеше ... ... ... ... туысқандарын, тіптен қоңсыларды)
біріктірген жағдайлар болған. Мысалы, 1928 жылы 11 ... КСРО ... ... ... ... ... ... Ақтөбе округы Темір
ауданы 5-ауылының тұрғыны Әзима Жаныбекова шағымданады. Ол: “Менің күйеуім
Жаныбеков бұрын ... жоқ ... ... ... ... Мұса деген
баласын асырап алады. 1921 жылы Мұса үйленіп, оған енші ... ... ... ол ... ... ... есептелініп, салықтарды да өзі жеке
төлейді, ол ... ... ... бар. 1928 жылы ... ... ... малдары мен отбасы ... ... ... ... ... екі ... ... жөніндегі оклад парағы тек менің атыма
жазылды… Біздің шаруашылықтардың бөлек екендігі аудан органдарында бар 1921
жылғы тізімнен ... деп ... ... ... ... ... уәкілдер жаппай
тәртіп бұзды. ... ... ... ... бөтен
адамдардың малдары тәркіленетін мүліктің жалпы ... ... ... ... ... жерде кез келген шаруашылықтың көлемін анықтау
кезінде қиянат ... ... ... 1928 жылы 1 ... болған малдың саны алынды.
Байларға және оларды қолдағандарға қатысты ашық ... ... ... ... ... ... Бұл жөнінде 1929 жылы 3
қазанда юстиция наркомы Ж.Сәдуақасовтың ... ... ... ... келтірілген, онда байлармен қатар, олардың ... ... ... ... ... ... ... мен малайларды
жаппай ұрып-соғу айтылған. Құжатта тәркілеумен байланысты істерді ... ... ... ... ... ... көрсетіледі.
Тәркіленгендер үшін тек малды алу ғана емес, сонымен бірге ата
қоныстан айырылу ең ауыр ... ... 1928 ... 27 тамыздағы ҚазЦИК
қаулысына сәйкес тәркілеуге және жер аударылуға ... ... ... ... орын ... ... ... Алайда жер аударылған бұрынғы
байлар мен ... ... осы ... ... ... ... мүмкіндік бермеді. Іждағатты жергілікті билік олардың қай жерге
баруы, қай жерде тұруын өздері белгіледі, ... ... ... аудандары
жөнінде жазған жазбаша өтінішітерін қанағаттандырмады.
Қоныстандыру мына тәртіпте жүргізілді:
Жетісу және Сырдария округтерінен – Орал округіне;
Оралдан – Жетісуға;
Гурьевтен – ... - ............ – Адайға;
Ақмоладан – Гурьевке;
Ақтөбеден - Қарқаралыға;
Қостанайдан – Семейге.
Қазақстанның бір ... бір ... көшу аса ... жүрді.
Тәркіленген байлардың көбісі жаңа қонысына дейін қыс ... жету ... ... ... апатқа ұшырады. Бұған Сырдария округінен Орал
округіне жер аударылған ... ... ... ... ... (11 ... ... отбасы), Д.Қалабиев (36
адам), Гурьев округінен Петропавл округіне жер аударылған М.Мамышев, ... ... ... жер ... ... ... ... Тәркілеу жөніндегі Өлкелік комиссия) шағымданған арыздары айғақ.
Жоғарыда айтылған А.Жаныбекова өкіметтің тіптен қатардағы ... ... ... ерсі ... ... отырып, М.Калининнің
атына: “Бөтен жерде тұруға менің мүмкіндігім де, әлім де ... ... ... ... ... Қазақ әйелінің социалистік
құрылысты тежеуге, тіптен ол сөйткісі келсе де, шамасы жоқ”- деп жазды.
Голощекиндік ... ... ... ... ... таптық
өшпеділікті тұтатуы, сондай-ақ 1928 жылғы 27 ... ... мен ... ... ... ... маңызды тармақтарын саналы түрде өз
бетінше түсініктеме берудің ... ... ... мен ... ... ... ... тыс қалды. Байлардан “халық жауы”
образын жасаудың алғашқы тәжірибесі, ... және ... ... партия-үгіт-насихат машинасы мен ОГПУ қазақ интеллигенциясына
қарсы пайдаланды.
Ресми ... ... ... ... ... ауылды
“орташалау” болған тәрізді. Қазкрайком ... ... ... ... тәркілеуден кейін “ауыл мал және керекті мүлік алып, едәуір
орташаланды… Ауылдың басты адамы орташа ... деп ... ... осы ... ... ... келтіріледі: “… кедей
шаруашылықтарының жеке өзіндік салмағы төмендеді және ... 50 ... ал ... ... ... 43-44 ... ... көтерілді”.
Солай десе де, жарияланған статистикалық материалдарға талдау
жасағанда, шаруашылықты ... ... ... ... ... қажетті мөлшерге дейін жеткізу үшін тәркіленген ... ... ... мал саны ... жете ... Әрі, 13-ші
шақырылған ВЦИК ІІІ съезінде шығып ... ... ... көптеген кедей шаруашылықтары малдарының біразын қарыздары
мен салыққа төледі. Кейбір кездері ... ... ... өз ... ... ... да аз болмады. Басқаша айтсақ, “орташалау”
процесі директивті ... ғана ... ... ... ... ... ауылды жаппай жарлы-жақыбайлық тенденциясына ұрындырды.
Жоғарыда жазып кеткендей, ресми деректерге сәйкес тәркілеуге 700-дей
шаруашылық ... ... ... біз ... 1 ... ... ... білеміз. Олардың көбісі тек округтан ... ... ... ... ... ... бұл кампания (инерцияны
тоқтату мүмкін емес еді) кулактарды тәркілеумен сәйкес келді, бұдан ... ең ... ... және ... тобы ретіндегі байлар түпкілікті
түрде жойылды. Ауыл дәстүрлі өндірісті ... ғана ... ... бойы ... ... өндіріс байланыстары мен
институттарының астан-кестен бүліншілігін көрді.
3.3. Мемлекеттік дайындау механизмі арқылы ... ... ... ... ... ... ... дайындау және басқа да әдстер
арқылы ауылшаруашылығынан өндіріске қаражатты ... ... ... ... ... ... ... Қалаларды,
өндірістік орталықтарды және Қызыл Армияны, сондай-ақ аудан тұрғындарын
астықпен қамтамасыз ету үшін ... ... ... жыл ... кемі 500 млн пұт ... азық-түлік қажет болатын, ал 1928 ... ... тек 300 млн пұт ғана ... ... ... ... ... ал онда қамтамасыз ету ... ... ... де ... ... кеткен болатын. Мал ... ет ... ... да ... ... баға ... ... реакциясын өкімет “саботаж”
ретінде түсініп, жаңа репрессиялық кампанияны ... 1927 ... ... ... ОК-і жергілікті жерлерге бірқатар директивалар
жіберді, онда шаруалардың мемлекетке астық сатуын қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... ... ... етті. Ал
астық дайындау тапсырмасын орындамаған ... ... ... ... тарихнамада қатаң шараларға көшу 1928 жылдың басында басталды
деген пікір бар және бұны ... ... ... ... және ... ... ... қатысқан 1928 жылы 3 ақпанда болған ... ... ... ... ... ... ... кездесуінде Ф.Голощекин де ... ... ... ... басында-ақ ВКП(б) ОК-нен астық дайындау сипатын қатал
жүргізу талабымен Сталин қол ... ... ... ... ... куәландырады. Бұны губком партия жанындағы бюро отырысы
мен ... ... осы ... ... ... растайды. Мысалы,
1928 жылы 7 қаңтарда Ақтөбе губерниялық партия ... ... ... бір ғана ... Сталиннің астық дайындау туралы жеделхаты
тақыланды. Осыған байланысты кеңес мынадай қаулы қабылдады:
“шұғыл өзгеріс ... ... ... ... аудандарына жіберілсін
(Ақбұлақ, Бегалы-Щекуново, ... ... және т.б.); ... іс-қызметін толық тоқтатуға, мемлекеттік диірмендердегі
жекеменшік тауар өзгерісін ... ... және ұнды ... ... ... шұғыл шаралар жасалсын;
жергілікті жерлерден малға бағаның өте қымбаттағаны жөнінде келіп
жатқан хабарларға байланысты Губерниялық сауда ... ... ... ... ұсынылсын”.
Дәл осындай “әскери коммунизм” кездеріндегі продразверстканы еске
түсіретін төтенше шаралар ... ... да ... белгіленді,
өйткені барлық жердегі шешімдер ВКП(б) Қазкрайком Секретариатының
отырысында жедел ... ... ... ... ... ... ... болатын. Олардың қабылдаған қаулысына сәйкес барлық аймақтарда
толық билік құзыреті берілген төтенше ... ... мен ... ... ... ... “артық” астықтарын күшпен алу
тапсырылды. Осындай “бестік” ВКП(б) ... ... да ... ал ... 1928 ... 1 ... отырысында Ф.Голощекиннің Сібірден жіберген
жеделхатын талқылап, жергілікті жерлерден астықты тәркілеуді жүргізу ... 20 ... ... ... ... ... қабылдады. Мұнымен бірге,
“бестік” республика Наркомюсты мен Прокуратураға ... ... ... қамтамасыз ету процесін жеделдетуді тапсырды. Бұл
жерде шаруаларға РСФСР ҚК-нің 107-бабын қолдану туралы әңгіме ... ... ... алу, ... ... ... шығару жолымен тауарларға бағаны
қасақана көтергені” үшін қылмыстық жаза ... ... 1928 ... ... ... ҚОК мен ОК-тің біріккен Пленумының “Ағымдағы жылдағы астық
дайында туралы және 1928/29 жылдарға астық дайындау кампаниясын ұйымдастыру
туралы” ... ... ... ... ... ... қалаларды
астықпен жабдықтауды қамтамасыз ету, сондай-ақ елді индустриалаудағы партия
қарқынын қорғап қалу үшін ОК ... ... ... ... тәртіп шараларын қабылдау керек”-деп көрсетті. Ол шаралар;
а) “кулактарға және қасақана астықты ... ... ... ... ... ... ... 107-бабы) қолдану;
б) астық дайындау ұйымдарының бірыңғай фронтын құру;
в) нанға кеңес саясатының бағасын ... ... ... ... дайындау ісіне араласу және астық дайындау
кампаниясын өткізу үшін партия күшін жоғарыдан төменге ... ... ... дайындайтын аудандардағы кеңестік, коопертивтік және ... ... және ... ... ... 1928 ... 6 қаңтардағы және 13 ақпандағы ... ... ... ... ... ресімделген Политбюро бағытын
қолдады және осыған байланысты дайындау аппараттарын қайта ұйымдастыру және
“Нан азық-түлік” пен жергілікті ... және ... ... біріктіру
жолымен жалпыодақтық “Одақнан” акционерлік қоғамын құру ... ... КСРО ... ... ұйымдастыру мен реттеу, сондай-
ақ жоспарлы дайындау тәртібімен алынатын нан ресурстарын ... ... ... ... берілді. Сонымен, астық дайындау ... ... ... ... ... ... репрессиямен қабаттаса жүрді, ол тек
кулактар мен абйларды ғана емес, сонымен бірге бүкіл шаруаларды да ... ... 19 ... ... партиясының ақпараттық баяндамасында
шаруаларға қарсы террордың ... ... ... деректер келтірілді:
Қазақстанның жеті губерниясы бойынша ... ... 1 151 ... іс ... 113 579 пұт астық, 1 414 бас мал, 25 диірмен, 75 047
рубль сомасына мүлік ... ... ... ... ... ... ... мойнына түсті. 1927-1929 жылдарда
Қазақстанның үш округы бойынша (Ақмола, Семей және Петропавл) ... ... ... ... ... 31,5 ... орындалды. Оларға
айыппұл тартылып, 23 917 рубль сомасына ... ... 534 мың бас ... 025 пұт ... 258 құрылыс жайлары тәркіленді.
Мұрағат қорында астық дайындау кезінде ауыл ... ... ... ар-ожданын аяққа басуды айғақтайтын көптеген ... ол ... ... және болыстық комитеттерге жазған циркуляр
хаттары, кері тәртіпте астық дайындау туралы ... ... ... ... ... ... мен ... уәкілдері астық дайындау нәтижелері бойынша республика
Совнаркомы және ... ... ... ... уәкілдерінің
алдында есеп беруге міндетті болды. Олардың кампания барысы ... ... ... ... еске ... ... Богослов
болыстығы бойынша (Ақтөбе губерниясы) губерниялық уәкіл ... 1928ж.) ... ... ... ... жіберген 5-нші “бескүндік”
қорытындысы туралы ақпаратында: ... ... ... ... ... мен 12 үй ... кулактар мен байларды шақыртып
алдым. үшеуі 190 пұттан тапсырды. Қалғандары қатты қарсылық ... ... 600 ... ... ... ал астықтарын тәркілеуге тура келді. ... ... ... 3 042 пұт ... ... деп ... ... дегенді уәкілдер түсіндірмеді. 1928 жылғы ... ... ... ... уездік және болыстық партия комиеттеріне
жіберген циркуляр хатында: “орташа мен кедейге қатысты ... ... ... ... тұтқындау) түзей отырып, ... ... ... ... ... ... ... дереу қолға алу”
ұсынылған болатын. Алайда, губком партиясы астық дайындау кезінде мәжбүрлеу
әдістерінен бас ... ... ... жоқ. ... ол “дереу дайындауға
қатысты өзгерістерге жету және тапсырмаларды ... ... ... ҚК-тің 107-бабын қолдана отырып, “ауыл мен деревнядағы бай-кулактар
мен жекеменшіктерге ... ... ... етті.
Солай болса да, 1927/28 жылы республикада астық дайындау бойынша
жоспарлы тапсырма тек 80,5 ... ... ... ... ... 1928 жылғы астық дайындау кампаниясының қорытындылары туралы
қарарында: “Негізгі қателіктер астықшем-шөп балансын дұрыс жасамау, ... ... ... ... ... жеткілікті жеткізбеуден
Наркомторгтың жеке аудандарды өндірістік тауарлармен дұрыс жабдықтамауынан”
деп көрсетілді.
Осы көрсетілген жәйіттер, мүмкін, астық дайындау ... ... ... ... де, оны ... басты себебі болып табылмайды.
Оның басты факторы мемлекеттің тіршілік мүдделерін елемеу болды.
1928/29 жылға Қазақстан үшін астық дайында жоспары 11,5 млн ... ... ол ... ... ... ... біріндейі артық еді.
Өлкелік және округтық партия-кеңес органдарынан ... ... 4 812 ... жіберілді, олар ең табанды шаралар ... ... ... керек болды. Айыппұл салу мен мүлікті
тәркілеу олардың жұмыстарының ең кең ... ... ... ... ... ең ... көз болатын. 1929 жылғы 25 желтоқсандағы
КАССР Нарком юстиция деректерінде ... ... ... ... 1 млн 305 мың ... және 45 651 пұт ... ... Әкімшілік
жазалау шараларына 15 824 шарауашылық, қылмыстық жауапкершілікке 7 819 адам
тартылды.
1928 жылы республика бойынша астық ... ... 86,5 ... ... ... 1929 ... 10 қазанындағы жағдай бойынша жылдық
жоспарды Ақтөбе округы 8,6 ... Орал – 39,2 ... ғана ... ... құжаттарында көрсетілгендей “кей жерлерде астық ... ... ... ... ... ... ... ВКП(б) Қазкрайкомы Семей, Ақтөбе ... ... ... болдыртпаудың бірқатар шараларын жасады. Семей ұйымының жұмысы
туралы Қазкрайком қаулысында: “ОК мен ... ... ... жоспарын
азайтуды қорғайтын дұрыс жолға ... бұл ... ... емес ... ... ... ... және кейбір
аудандардың жоспарын азайтуға әкеп соқтырды” деп ... ... ... шұғылданбайтын аудандардағы тұрғындардан да
жүргізілді, сондықтан да олар орыс мекендерінен ... үш есе, ... ... ... ... сатып алып, дайындаушыларға өткізуге ... ... ... 4 пұт, ... 3 пұт ... ... ал кейбір аудандарда
түйені, тіптен, 2 пұт бидайға, ... 8 фунт ... ... және ... ... аудандарда кішкене ғана егіндік жерлер
есепке алынды. Малшаруашылығы аудандарында астық ... ... ... жүргізілді. 1932 жылы наурыз айының ... ... ... ... жазған хатында “1931/32 жылы
Қазақстанның 25 тауарсыз ... ... тыс ... ... деп ... Исаев “тауарлы егін егі жоқ және ... ... мал ... ... ... ... ... аудандар бойынша барлығы 14 502 ... ... ... ... ... Бетпаққара, Шалқар, Ырғыз, Торғай, Арал, Табын және
басқа да ... ... ... ... ... ... егіндік жерлер мен
оның шығымы туралы ... емес ... ... ... ... ... ол ... бірнеше мәрте Т.Рысқұлов өзінің Сталиннің,
А.Мирзоянның және басқа да ... ... ... ... көрсетті.
Мұрағат материалдары Т.Рысқұловтың келтірген мәліметтерін ... ... ... ... 1932 жылы 21 ... ... тарының
жиыны гектарынан 9-13 центнер есебінен белгіленді, ал бұл ... ... 34 есе ... еді. ... жатқызылған Торғай ауданының тек үш
ауылы бойынша жалпы астықтың ... 19 652 ... ... ... астық жиынын және астық тапсыру көлемін анықтау кезінде жалған
деректерді пайдалануға ... - ... ОК және КСРО ... ... Мысалы, 1932 жылғы 8 қарашадағы КСРО СНК төрағасы В.Молотовтың және
ВКП(б) ОК ... ... ... ... мен ... ... ... директивасында: “СНК мен ЦИК-тің ескертпесіне қарамастан,
республикадағы астық ... ... ... ... ... ... егін ... сілтеме жасауды ОК мен Совнарком
назарына алмайды, өйткені бұл цифрлар ... және ... ... деп көрсетілді. Әрі қарай ОК мен СНК ... ... ... ... ішінде республикада астық тапсырудағы шынайы өзгерістер
жасалмаса, Солтүстік Кавказдағы қуғын-сүргін секілді репрессиялық шараларға
көшуге мәжбүр болатындығын ... 1932 жылы 11 ... ... Совнаркомы отырысында оқылды.
Онда астық тапсыруда артта қалған 48 колхоз белігіленіп, олар ... ... ... ... ... ... кредиттер беруді тоқтату,
мерзімінен бұрын кредиттерді және ... ... ... ... ... астық дайындауда саботаж ұйымдастырушы контрреволюциялық
элементтерді “алу”, колхоз саудасына тыйым ... ... ... ... ... ... қолданылды. Сонымен бірге, “қара тақтаға”
енгізілген ауыл артельдерінің мүшелеріне ескерту жасалды, “егер ... ... ... ... өлкелік ұйымдар үкімет алдына оларды
өлкеден тыс солтүстік ... ... және ... ... ... жер ... мен ыңғайсыз жерлерде жұмыс істейтін адал ... ... ... ... ... ... ескертті”.
Астық дайындау жоспары орындалғанға ... 1932 ... 17 ... ОК-нің малды жеке пайдаланудың кеңейтілген құқығы туралы қаулысының
тармағын іске ... ... ... директивасын іске асыру шеңберінде үйлерді, қамбалар мен
сарайларды, “ұраларды” жаппай тінту басталды. ... ... ... пен күш ... ... ең жоғарғы шегіне жетті. Мұнда адамдарды
қардың ... ... ... суық су құю, ... ... алу, ату ... ... түрлі ойламаған әдістер қолданылды. Тіптен ... ... ... ... бойынша тәркілеп, соттап, жер аударды. Ақтөбе
облысы ... ОГПУ ... ... 1933 ... ... ... ... хатшысы Ярмұхамедовтың атына хат жіберді, онда: “Торғай ... ... ... айында №6 ауыл кедейлері егістікте нашар жұмыс
істейді деген арызды қарай келіп, сотсыз, тергеусіз кедейлердің ... ... ... 1 жылқы, 7 қой, 1 сиыр және 1 бұқасын;
Дауылбаевтан 10 қой, ... 1 ... 8 ... тартып алып, оларды
күнкөрісінен айырды”. Осы ауылда сол Үмбетияровтың ... ... ... ... ... ... ... көріп, қойма меңгерушісі
Әбдірахмановтан 5кг бидай ... ... ... ... мен оның ... Мақанды
мал-мүлкін тәркілеп 10 жылға соттады”.
Малмен мүлікті ... ... ... ... ... ... ... ауыл экономикасын тұралатты. Астық тапсыру ... өте ауыр ... ... 1934 жылғы 20 қыркүйектегі жағдай бойынша
астық тапсыру жоспарын Алматы облысы 52,2 пайызға, Қарағанды – 31,5 ... ... ... ... жіне ... ... да жағдай мүшкіл
еді.
Олардың басшыларына әкімшілік және партиялық жазалармен бірге, кеңеске
қарсы іс-қызметі деген одан да ... айып ... ... ... ... ауыл ... таратылды. 1930 жылы 2 қаңтарда ... ... ... ... ... Ф.Голощекин бюро мүшелерін мынадай
деректермен таныстырды: 1929 жылдың 15 желтоқсанына ... ... ... 30 800 адам әр түрлі қудалауға ұшырады, 1928 жылдың 1 ... ... ... 1 ... ... ... 125 ... атуға үкім шығарды.
ОГПУ бойынша осы кезеңде 326 адам репрессияға ұшырап, оның 152 атылды.
Ең ... өлім ... және ... ... да ... ... саны ... әр түрлі деректер хабарланады. 1929 жылы 3
қазанда Юстиция ... ... ... ... ... ... сот органдарынан “контрреволюциялық қылмыстар” бойынша 215
іс, ал 1928/29 жылдары 229 іс ... ... ОГПУ ... ... жылдың 30 қыркүйегі кезеңінде 130 адам, оның ішінде ҚК-тің 61-бабы
бойынша – 68, ... ... – 7, ... ... – 18, ... ... - 37 адам сот ... тартылған. Астық тапсыру жоспарын
орындамағаны үшін мыңдаған адам сайлау құқығынан айырылды, кейбір ... саны ... ... ... 50 ... ... ... осы мысалдармен шектелмекпіз, өйткені 1925-1933 ... ... ... ... ... өнімдерін дайындау барысында
жасалған қуғын-сүргіннің көлемін ... пен ... да ... 1991 жылы ... ... Кеңесінің арнайы Комиссиясы
тыңғылықты ... ... ... ... елдегі
ауылшаруашылықтың ауыр жағдайымен байланысты болды. 1928/29 ... ... ... ... жылдан кем алды. Мал басы да кеміді. 1929
жылы ақпан айында қалаларда қайтадан ... ... ... ... ... карточкалары пайда болды. Барлық жерде азық-түлік,
ет, май, сүт және басқа өнімдер жетіспеді. Осы ... 1929 жылы ... ... ОК-і “Ет ... шешу ... ... ... деген
қаулысын қабылдады. Онда: ет өндіретін ірі мемлекеттік шаруашылықтарды
ұйымдастыру, колхоздарда мал шаруашылығын дамыту және ет ... ... ... ... мал ... ... құру ... Ет мәселесін
шешу мемлекеттің ең маңызды ... ... ... ... ... ет ... үздіксіз жабдықтау проблемасын
ұжымдық шаруашылықтар мен жекеменшік ... ... ... шешуге тырысты. КСРО Совнаркомының “Ауылшауашылық өнімдеріне ... ... 1929 ... 7 қазандағы қаулысына сәйкес дайындаушылармен
контракт жасаған колхоздар, ... ... жеке ... ... ... ... ... түрде өткізуге тиіс болды. Қаулыда “шарт
жасау кейінде нарықтық қатынастарды таратуға және ... ... ... ... ... әкеледі” делінген. Бұл нэп
идеологиясынан толығымен бас тарту және ... ... ... ... ... командалық-әкімшілік әдістеріне
қайта оралу дегенді білдіреді. Ол бірнеше мәрте ауыл ... ... ... ... ... ... орнату жөнінде айтқан.
Шарт жасаумен “Живсоюз”, “Колхозсоюз”, “Союзмясопродукт” ... ... ... ұйымдар шұғылданды. Шарт жасауға ірі қара
малының үш ... ... – 8-ден 18 айға ... ... ... ... 30 айға ... үшіншісі – 30 айдан асқандары жатқызылды. Осы
категорияларға байланысты шарт жасаудың ... ... Шарт ... ... ... жеке ... ... көрсетілген
малды жоғалтып, өлтіріп, айырбастай алмайтын және малды аудандық ... дер ... ... ... ... болатын, ал шартты бұзғандар
сотқа тартылатын. Өткізілетін малдың тірі ... ... ... үшін
мемлекет (КСРО Наркомторг органы) белгіленген аз ғана сома төледі.
Малды дайындау бойынша ... ... ... ауыл ... уақытындағы төтенше акция сипатын бастан ... Мал ... ... ... ... емес, қалалар мен өндірістік
орталықтардың тұтыну қажеттілігіне қарай ... ... да ... қалуы мүмкін дегендей тұрғындардағы малдың саны туралы мәліметтерді
бір бюрократиялық инстанциядан екіншіге ... ... ... ... Қосып
жазу мен өрескел волюнтаристік жоспарлаудың нәтижесінде аудандарға нақты
мал басынан көп асып кететін көрсеткішпен ... ... ... ... ... ... жұтқа (егіннің
шықпай қалуы) қарамастан, ... ... ... Қазақстан үшін 1929/30
жылдарға 276 900 бас жас және ... ... шарт ... ... ... Шартты жасау “Союзмясопродукт”, “Живсоюз” және “Скотоводқа”
жүктелді.
1929 жылы ... шарт ... ... ... ... ... тауарларының артық мөлшерідегі малдарға шарт жасалынды”
деп көрсетілді. Алайда, мұндай тұжырымдарды жоғарғы эшелондағы билік тіптен
елемеді. Көрсетілген ... ... ... ... кеңсесі
53 000 бас малға шарт жасады, ал желтоқсан айында РСФСР Наркомторгынан 15
000 бас ... шарт ... ... ... ... келіп түсті. Сонымен бірге
шартқа 500 мың қой енгізілді.
Ет дайындау кезінде басты назар жекеленген шаруашылықтарға ... ... ... 1930 ... ... айында республикадағы
барлық мал басының 20 пайызынан астамын ғана құрады және жұмыс көбінде
“қазақтардың ... ... ... ... мен ... ... ... шарт жасау көлемдерін
кеңейтуіне байланысты республикада “Мосмясо” ... ... және ... да ... орнықты. Оларды ... ... ... Жұмыс бригадалары мен осы ... “өз ... ... ... ең қатаң шаралар қолданылсын; тек
мал ғана емес, ... ... ет ... ... ... деген ұрандарға
толы болатын.
Қазақстандағы “Союзмясо” өлкелік кеңсесінің басқармасы Прокудин ... ... ... ... шұғыл жеделхатында былай деп сөкті:
“ Біздің қатаң талаптарымызды орындауда сіздердің бар ... ... ... ... ... ... жай ... жүзеге асырылуда.
Сіздердің дұрыс қарамағандықтарыңыздан, Қазақстан үш ай бойы етті ... ... ... ... айтсақ, пролетар-жұмысшы ядросын етпен
қамтамасыз етудің ... ... 25-не ... ... ... ... ... етті ешбір ... ... Осы ... ... ... сот ... ... қылмыстық істі қозғаймын”. Егер ... 17 ... ... онда Мәскеу эмиссарының осы ... ... ... ... ... бір аптадай ғана уақыты қалған болатын.
Кейбір шаруашылықтар уәкілдерден соңғы сиырға шарт жасауын өтінетін,
өйткені ... ... ... ... Осы жағдай бойынша Ақтөбе
округтық колхоз секциясы аудандық мал ... ... ... ... хат ... ... серіктестіктер уәкілдерге: менің
соңғы сиырыма шарт жасаңыз деп мәлімдеген жағдайлар бар. Бұл – ... ... ... Бұл ... ... ... шарт жасамау керек деген
бағытты ұстану керек”. Алайда бір сиыры бар шаруашылықтар ... ... ... ... ... ... Н.Крыленконың пікірі бойынша мұндайды
ауқатты-кулак шаруашылығына жатқызуға болады. Оның 1931 жылы 6 ... ... ... ... ... өлкелік және облыстық ... ... ... хатында: “мал дайындау жоспарын орындау ... ... 5 ... ... қаулысына сәйкес мығым тапсырмалар
барлық шаруашылықтың 3-7 ... ... ... ... ... деп ... 12 желтоқсандағы КСРО Наркомснаб ... бұл ... ... ... 20-30 ... ... міндетті
болды. Осыған байланысты осы мығым тапсырма бір ... ... ... ... шаруашылықтарына міндетті болды.
Шаруа шаруашылықтарына шарт жасау 1930 жылдың сәуірінен бастап
жүргізіле бастады. ... ... ... ... және ... да
дайындау ұйымдарының қарамағына беру үшін әр ... ... ... түгелімен алып қалуға тырысты. Белгіленген жоспарға
сәйкес акционерлік қоғамдағы совхоздардың саны 1930-1933 жылдары ... мал басы 3 141,8 ... ... өсуі ... ... Тек “Овцевод”
акционерлік қоғамындағы малдың басы 1933 жылы 1 861,4 мыңды жетуі ... мал ... ... ... 1931 жылы ... ... ПП ... партиясына: “Қарқаралы ауданында “Союзмясо” базасында 5
000 ірі қараның және 18 000 ұсақ мал ... ... ... ... оалр ... ... ұшырауда. Әкімшілік еш шара қолдандай отыр”
деп ... Дәл ... ... Қызылорда ауданында да болды, онда
“Овцевод” совхозында шаруаға қырсыз қарағандықтан, тек ... ... ... бас мал ... жылы 27 наурыздағы мал ... ... ... КАССР жер наркомы К.Тоқтабаев: “Біз малды қырғаны үшін
кулактар мен байларға репрессиялық шаралар ... ал ... ... да ... малды ысырап етті. Үш ай ішінде 9 мың басы ... 5 мың бас ... ... ... ... деп мәлімдеді.
Дайындаушылардың қарамағындағы малға тиісінше қарамағандықтан,
“Союзмясо”, “Живсоюз”, “Скотовод” және ... мал төлі ... ... мал ... ... әкеп ... Ет комбинаттары мен мал сою
орындарында тіптен буаз ... мен жас ... ... Сол ... КАССР Совнарком төрағасы О.Исаевқа жазған хатында (16 наурыз
1930ж.): “1929 ... 21 ... - 1930 ... 23 ... (Қ.Х.)
малды, әсіресе, жас мал мен буаз сиырларды қасақана сою және ... ... салу ... Совнарком қаулысына қарамастан, дайындаушы ұйымдар ... ... және ... ... ... деп ... мен ет дайындау шұғыл түрде жүргізілді, ол ауылдың ... ... және ... ... да ... Мысалы, Маңғыстау
аудандық жоспары 1931 жылдың 1 қазанына ... ... және ... алу ... 53 103 бас қой мен 40 бас ірі ... көздеді. Бұл сан барлық мал дайындаудың 40 пайызын құрады.
Дайындау жоспары малы аз ... ... ... асты.
1930 жылы Балқаш ауданында барлығы 173 186 бас мал болса, жоспар 297 ... ... Әрі бұл ... ... да ... назарға алынбады. Осыған
байланысты бірнеше мысал келтірейік. 1932 жылы ақпан ... ... ... ... комитетінің Президиумы мал дайындау, малға шарт
жасау және етті жөнелтудің барысы туралы мәселе ... ... ... ... ... барлық ауыл Кеңестері мен уәкілдерге объективті
және субъективті себептерге кез ... ... мен ... ... қатаң жауапкершілікке тартылатындығы, тіптен сотқа берілетіндігі
жөнінде” тағы да ескерту жасайды. Ал осы ... № 45 ... ... 24 ... ... ... ... ететін 20 центнер ет тапсыруды
талап етті. Торғай атқару комитетінің уәкілі ... ... № 15 ... ... малын жинап алды, соның нәтижесінде430
центнер ет дайындаудың жоспары бір-ақ күнде орындалды, ал ... ... сиыр сол ... ... ... ... ... асылған ет те алынып,
оны белсенділер жеді.
Қазақ ауылында ет дайындау барысында болған дөрекі зорлық-зомбылық пен
басынушылық туралы тіптен кейбір облыстық ОГПУ ... де ... ... ... ОГПУ ... ... ... хатында: “Малды айуандықпен
союға қарсы күрес туралы ауатком қаулысын ... ... ... үйге ... әкеп ... Ет, жүн және өзге де нәрселер алынды” деп ... ... ... ... және ... ... ет ... кампаниясы нәтижесінде мал басының күрт
кемігендігі және бұл ауыр зардаптарға ... ... ... ... ... және ... қатысқан мал шаруашылығы мәселелері
жөніндегі республикалық кеңесте (27 ... 1930ж.) ... ... ... ... ... ... ол – өсіп келе жатқан мал ... ... ... ... олар (Орталық - Қ.Х.) жоспарды
көбейтеді… Ет ... ... ... (Қ.Х.) біз оны ... немесе ең
болмаса оны тұрақтандыру ... ... ... ... ... ... Нарком орынбасары З.Төреқожин мынадай ... “Ет ... ... ... ... ... ... керек:
мал басы кемігендігі анықталды, ал ең маңыздысы оның ... ... Ол ... ... жыл сайы ... болатын, ол бірнеше жылдар
кететін биологиялық процесс. Нақты ... ет ... ... 200-300 мың
басқа қысқарту. Дайындау жоспары – 12 миллион, оны ... ... ... 550 мың ... 10 наурызға орындау керектігі жайлы мәселе қойылу
керек” деп айтты. ... ... осы ... ... ... ... ... Казахстана” беттерінде оны “теориялық
дәрменсіз”, “маркстік-лениндік методологияны түк ... ... ... “алдын болжамайтын эмпиризмдік” деп айыптады. Алайда
З.Төреқожиннің дәлелін теріске шығаруға ... еді. ... ... ... ... жүз ... шарт жасалғандығы
тураыл фактілер келтірілді.
Кейбір үзік деректер бойынша 1927/28 және 1930/31 жылдары республикада
барлығы 10 022, 8 мың бас мал ... ... ... ... ... Қазақстаннан шеткері 91 920,7 мың бас ... ... ... 36 млн бас ... 15 млн ... ет дайындау
компаниялары “жұтып қойды”.
Ресей, Кавказдың өндірістік орталықтары, Орта Азияның мақта ... ет, май және ... да ... ... ... ... ... жатқан қажеттілігін қанағаттандыру салдарынан Қазақстанда 1931 жылдың
аяғында бар болғаны 3 952 бас жылқы қалды, ... ... да басы ... ... жаппай аштық кезінде де тоқсан сайын 56 мың тонна
ет дайындауға тапсырма берілген болатын. Кейінде бұл тапсырма, дегенмен, ... ... ... ... ет ... кампаниясы мал басын төмендеуінің негізгі
себебі болды, ал бұл көптеген адамдардың трагедиясына әкелді. Солай ... ... аса ... ... орталықтарға ет жеткізуді
жалғастырып жатты. Бір ғана Ақтөбе ет ... 1932 ... 1 ... аудандарға 17 556,5 тонна ет жіберді, бұл жоспардың 55,7 ... ... ... ... ... ауылдарда ауылшаруашылық
өнімдерінің басқа түрлерін де дайындау ... ... жол ... жүн ... ... ... орындарда қойды суықта, қыс
кезінде қырқуға мәжбүр етті, ... ... мал ... ... ... ... бір қойдан 1 пұт жүн өткізуді ... ... ... жүн ... ... киіз бен ... ... мәжбүрледі.
Қазақ ауылдарына малшаруашылығының дәстүрлі түрлерімен бірге, өсімдік
майларын, тұқым, тауық жұмыртқаларын, тіптен ... да ... 1932 жылы ... айының аяғында КАССР Совнаркомы ... ол ... ... ... ... май ... ... жүктелді. Осы дақылдарды дайындаудың жоспары тек желтоқсан ... ... ... ... бекітілді. Міндетті жеткізілімдерге: былғары шикізаты,
қылшық, темекі, мүйіз, тұяқ, ескі-құсқы шүберек, қаңылтыр және өзге де ескі
шикізаттар, ат қылы, ... пен ... ... ішек-қарын және жабайы
құстар жатқызылды. Кейбір жерлерде уәкілдер тұрғындардан марал еті мен аққу
түбітін тапсыруды талап етті.
Дәстүрлі ... ... ... ... ... шыдамай, төмен құлдырай берді. 30-жылдардың өзінде-ақ Қазақстан
“пролетарлық орталықтарды” азық-түлікпен және ... ... ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 113 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының экономикасының тарихы13 бет
Қазақстан экономикасының тарихы30 бет
2 IAS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты11 бет
«АБДИ» компаниясының қаржысын басқаруды талдау және оның тиімділігін арттырудың кейбір жолдарын ұсыну77 бет
«Шенгел и К» ЖШС63 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Аграрлық қатынастарды экономикалық реттеу146 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарда өсімдік шаруашылық саласының ролі75 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь