Шәкәрім Құдайбердіұлының лирикалық өрнегі

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
ІІ. Негізгі бөлім
1. Ақынның лирикалық өрнегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
2. Шәкәрім лирикаларының тақырыптық, түрлік ерекшеліктері ... .7
3. Шәкәрімнің саяси . әлеуметтік лирикалары ... ... ... ... ... ... ... ... 10
4. Шәкәрімнің философиялық лирикалары ... ... ... ... ... ... ... ... .. 15
5. Ақынның махаббат лирикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
6. Көңіл.күй лирикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 27
7. Табиғат лирикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
8. Ақынның қазақ лирикасына қосқан жаңалығы ... ... ... ... ... ...32
ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33
IV Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34
ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ әдебиеті идеялық, тақырыптық және көркемдік жағынан жаңа сипатқа көшіп, соны бағытқа бет бұрды. Бұл бағыт өмір құбылыстарын кестелеудегі шынайылықты, имандылқ пен азаматтық үнді қастерлейтін реалистік бағыт еді. Қандай дап болсын реалистік туындының күш – құдіреті айнала қоршаған ортадағы былайғы көпшілікке беймәлім құбылыстар мен құпия сырларды мейлінше нанымды әрі көркем етіп жеткізе білуінде болса керек. Реалистік әдебиеттің әлеуметтік маңызы мен қоғамдық мәнінің өзі оның өмір құбылыстарын, уақыт пен кеңістік сипатын дәл де шынайы бейнелей білумен өлшенбек.
Төл әдебиетіміздің даму тарихындағы аса маңызды белеске айналған осынау дәуір ұлттық лирикамыздың жан-жақты баюына, нәрленіп, ажарлануына аса мол ықпалын тигізеді. Бұл дәуірде Абайдың ақындық дәстүрі тұтас мектеп е айналып, өзінің ізбасары мен жалғастырушылары арқылы тамырын кең жайды. Осынау ұлағатты дәстүрді нысана тұтқан ақындардың алдында өз заманындағы қазақ даласының әлеуметтік - саяси жағдайынан, рухани мәдени психикалық хал-ахуалынан туындайтын сан тарау тақырыптар бой көтерді. Мұның өзі лирикалық поэзияға аса мол м індеттер жүктеді. Ендігі жерде халықтық лирика бұқараның қоғамдық жағдайы мен эстетикалық таным-түсінігін бейнелеуге ұмтылды. Халық өмірінің әрбір сәтін қалт жібермеуге әзір елгезек лирика жанрының маңызы бұл кезеңде ерекше өсті. Онда айналады болып жатқан оқиғалардан, адамдардың іс - әрекеттерінен туатын қым-қиғаш көңіл күйлері мен сезім сәттерінің біртұтас көркем бейнесі іспетті халықтық болашаққа меңзеген ой-пікірі бүршік жарды.
Осынау заман талабына сай өркен жайған жаңа әдебиеттің, тың өрнектегі лириканың ұлы Абайдан кейінгі алғашқы көрнекті өкілдерінің бірі Шәкәрім Құдайбердіұлы болды. Ол өзінің алдындағы Абайдың поэзиясынан нәр ала отырып, Ақылбай, Мағауия, Әріп, Әсет, Уәйіс, Көкбай, Нарманбеттер тәрізді талантты замандастарымен бірге ұстаз дәстүрін ілгері дамытты. Абай үлгісіндегі ұлттық лирикамызға Шәкәрімнің қосқан үлесі, әкелген жаңалығы әралуан. Ақын поэзиясының басты қасиеттерін айқындайтын да осы үлес.
Лирика (грекше Іуга — ежелгі гректер үніне қосыльш ән салған музьжа аспабы) — әдебиеттің Аристотель заманынан бері келе жатқан дәстүрлі үш тегінің бірі, шындықты адамның ішкікөңіл-күйіне бөлеп, ойы мен сезіміне астастыра суреттейтін терең психологиялық шығармалардың түрі. Көбіне, елеңмен жазылады.
1. Б. Әбілғазие «Шәкәрімнің лирикалық шығармалары» /оқу құралы/ Алматы: Республибкалық баспа кабинеті 1994 ж. 5-19 бет
2. Б. Әбілғазиев «Асыл арна» Алматы: «Қазақ университеті» 1992 33-65 б.
3. Ш. Сәтбаева «Шәкәрім Құдайбердіұлы» Алматы: «Рауан» 1991 ж. 19-б.
4. С. Ізтілеуова «Шәкәрімнің сырлы сөзі» Алматы: «Арыс баспасы» 2004 ж. 38 –б.
5. Ш. Сәтбаева Ш. Құдайбердіұлы Алматы: «Ғылым» 1993 ж. 15-б,
6. Ш. Құдайбердиевтің шығармалары, өлеңдер, дастандар, қара сөздер Алматы: 1988 ж.
7. «Бес арыс» құрастырған Дидахмет Әшімханов Алматы: 1992 ж.
8. Қ. Мұхаметханов Қазақ әдебиеті 1998 ж. 15 сәуір 4-8 беттер.
9. Бес ғасыр жырлайды. Алматы: «Жазушы» 1989 ж. 235 –бет.
10. Шәкәрім Қазақ айнас ы. Алматы: «Атамұра» 2003 ж.
11. Абайдың ақындық дәстүрі Алматы: 1966 ж. 40-бет.
12. Семей таңы, 1988 ж 3 – тамыз
13. Ш. Құдайбердиев Шығармалары Алматы: 1988, 18- бет.
14. Әр жылдар ойлары Алматы: 1959ж. 11- бет.
15. Абай тағлымы. Алматы: 1986 ж. 114 – бет.
        
        М а з м ұ н ы
І. Кіріспе ... ... ... ... лирикалық өрнегі --------------------------------------
------ 5
2. Шәкәрім ... ... ... ... -----7
3. Шәкәрімнің саяси - әлеуметтік лирикалары ------------------------------
- 10
4. Шәкәрімнің философиялық лирикалары ... ... ... ... ... ... Көңіл-күй лирикасы -------------------------------------------------
--------- ... ... ... ... ... қазақ лирикасына қосқан жаңалығы -----------------------
32
ІІІ. ... ... ... ... ... ... екінші жартысында қазақ әдебиеті идеялық,
тақырыптық және ... ... жаңа ... көшіп, соны
бағытқа бет ... Бұл ... өмір ... кестелеудегі
шынайылықты, имандылқ пен азаматтық үнді ... ... еді. ... дап ... реалистік туындының күш – құдіреті
айнала қоршаған ортадағы ... ... ... ... құпия сырларды мейлінше нанымды әрі ... етіп ... ... ... ... ... ... маңызы мен
қоғамдық мәнінің өзі оның өмір құбылыстарын, ... пен ... дәл де ... ... ... өлшенбек.
Төл әдебиетіміздің даму тарихындағы аса ... ... ... ... ... ... жан-жақты ... ... аса мол ... ... Бұл ... ақындық дәстүрі ... ... е ... ... мен ... арқылы тамырын кең жайды. Осынау
ұлағатты ... ... ... ... ... ... ... даласының әлеуметтік - саяси жағдайынан, рухани
мәдени ... ... ... сан тарау ... ... ... өзі ... ... аса мол м ... ... жерде халықтық лирика бұқараның қоғамдық жағдайы
мен эстетикалық ... ... ... ... ... ... қалт жібермеуге әзір ... ... ... ... ... ... өсті. Онда айналады болып ... ... іс - ... ... ... ... мен сезім сәттерінің біртұтас ... ... ... ... ... ... бүршік жарды.
Осынау заман талабына сай өркен ... жаңа ... ... лириканың ұлы ... ... ... ... бірі ... ... болды. Ол өзінің ... ... нәр ала ... ... ... ... ... Көкбай, Нарманбеттер тәрізді талантты замандастарымен ... ... ... ... Абай ... ұлттық
лирикамызға Шәкәрімнің ... ... ... ... ... Ақын
поэзиясының басты қасиеттерін айқындайтын да осы ... ... Іуга — ... ... ... қосыльш ән салған музьжа аспабы)
— әдебиеттің Аристотель ... бері келе ... ... үш ... ... ... ... бөлеп, ойы мен сезіміне астастыра
суреттейтін терең психологиялық шығармалардың ... ... ... ... ... ішкі дүниесінің сыртқы себептермен, жалпы
ақиқат шындықтың әсерімен аса қатты толқынуы, автордың өз басының ... ... ... ... тән ... келеді. Ақын басынан
кешкен сезім, ақын басында болған түрлі-түрлі ...... ... ... ... ... ... дүниенің әсері. Ақынның кеңіл кұйі
әркашан өзі өмір сүрген ... ... ... ... өзін
қоршаған шындықтың саяси-әлеуметтік сырымен сабақтас. Ол қуана ... ... ... да, — ... сол өз ... ... мен сыры ... әрбір лирихалық шығармадан оны жазған автор өмір сүрген кездің жай-
жапсарып аңғарып отырады.
1. Ақынның лирикалық ... бай ... өзі өмір ... ... ... ... ... толғамды тұжырымдар ізін қалдырды.
Шәкәрімнің дүниеге, өмірге, табиғатқа сан-сала құбылыс, ... ... ... ... ... ... оған көзсіз
берілген жоқ; өмірдің қуанып-рақатннан ... ... ... ... ... шығаратын түңілген торыққан адам емес. Дүниеге көзқарасы
жөнінен ... ... ... ... бе,йім. Бұл философнялық
бағыт дүниені жаратушы бір күй бар дегенді мойындайды оған ... ... ... ... ... мен ... ... етеді, дүние ісіне құдай араласпайды, адамның болмысты танып білуі
мен өзін-өзі жетілдіру мүмкіншіліктерінде шек жоқ деп ... ... да ... осы ... ... ... ... де солардың ізінде болды.
Ақынның дүниеге, қоғамдық құбылыстарға көзқарастарында үстірт
пікірлер, кейбір ... бар, ... оның ... ... ... ... һәм ханлар шежіресі" және "Мұсылманның шарты" атты кітаптары
мен ... ... ... ... ... болады. Дүние жаратылысы»
"Өлшеусіз ғалам" ғаламаты, "жоқтан бар қылған" ерен күш құдіреті жайындағы
түсінік ... ... ... ... ... ... Дін тарихы,
теология туралы кітаптарды оқып, ол бір ... ... ... кейбір
шарттарын адам мінез-құлқын жөндеуге пайдаланса деген ... бой ... ... ережелерін түсіндіруге тырысады. Мысалы, "Мұсылмандық шартында"
"Иманның мағынасы", "Аллатағаланың сипаттарын білмек", ... ... ... ... ... ... ... іске ұмтылмақ", "Адам
өзін таныса", "Ата-ананың құлы", тағы басқа тараулар бар. ... ... ... ... бірыңғай дін жолын ғана
қуып кетпеген сондықтан дін иелерінің, молдалардың ... ... ... әшкерелейтін өлеңдер де шығарған.
Шәкәрімнің "Түрік, қырғыз, қазақ һәм ханлар ... ... ... ... ... жазылса да, ондағы бірсыпыра пікір-тұжырымдарда
қайшылықтар аз емес. Ол: "Қазақтың түпкі атасының жанын ... ... ... бері сол ... ... ... алып және әр түрлі
жұрттың шежіре кітаптарын оқыдым. Оқыған кітаптарымның мұсылманшасы: ... ... ... ғұсмани, тарих антшар аласлам, Нәжип Ғасырбектің түрік
тарихы. Баһадүр ханның язған шежірәй түрік және һәм ... ... ... ... ... оқығаным: Радловтың ұйғыр туралы,
Аристовтың түркі нәсілі туралы; ... һәм ... ... ... ... сөздері. Оның ішіндегі түріктің ең ескі ... - ... ... ... ... деген кітаптардың сөзі және
қытайдың Иуан-Шауу-ми-ши деген жазушысының сөзі және араб-парсы, ... ... ... ... ... Адам ... ғана тізбелеушілік, мән-
мазмұны ашылмауы, ел билеушілерге көптеп көңіл ... ... ... ... толы ... ... қате тұжырымдар айтылуы кездеседі. Тарих
қатпарларына терең үңіліп ... ... ... ... оған әрі қиын да еді әрі ... де жоқ ... кітаптың жазылуы мен басылуы аралығындағы мерзімінде осы ... Он ... ... ... да қайшылыққа толы болғаны белгілі. Мұның
өзі жазушы көзқарастарындағы қайшылықтарға да әсер ... ... ... ... ... ... сөз өнері тарихына
өзіндік ою-өрнекпен зор үлес ... ... ... ... ... ... халқының бай ауыз әдебиеті фольклордан бірте-бірте бөлініп,
жазба әдебиет белгілерін ғасырлар бойы ... ... ... тақырыптық, түрлік ерекшеліктері
Ұлы Абайдың сөз өнеріне деген ... ... ... ... ... о ... ... өнер жолындағы өзінің биік- ... ... жете ... ... поэзияны айрықша қастерлі ... ... Оның ... ... өсу ... ... желідей
болған идея да осы сезім туды. Халқының тұңғыш жырлау, бүкіл әлеуметтік
мұратын көздеу, адам ... ... ... ... ... шығармаларының тақырыптық аясын айқындап берді. Әлбетте қандай да
болсын лирикалың поэзияның басты бағытын ... оның ... ... ұсынатыны бірінші шарт болуы әбден заңды.
Абай дәстүріндегі ақындар ... XIX ... ... ... ... ... ... рухани-
психологиялық ахуалынан туындайтын сан алуан тақырыйтар тұр еді. Мұның
өзі лирикалың поэзияға кеп ... ... Бұл ... ... ... қоғамдағы жағдайы мен эстетикалық таным-түсінігін бейиелруіне
ұмтылды: Халық өмірінің әрбір сәтін қалт ... ... ... маңызы ерекше артты.
Шәкәрім реализміне тән халықтық ... да осы ... ... ... ... көрнекті өкілдерінің бірі болды. Ол ... Абай ... нәр ала ... Ақылбай, Мағауия, Әсет, т.б.
тәрізді замандастарымен бірге ұлы ұстаз ... ... ... ... ... лирикасына Шәкәрім қосқан үлес, ол әкелген ... ... Ақыл ... ... ... ... да осы ... В. И.
Ленин тұжырымдап бергендей: ... ... ... ... ... осы ... талаптарға қарағанда жаңалық деп түйеді. ... ... ... ... ... ... өзін Шәкәрім адам
қатарына қосады. ... ... бол, ... ... ... ... жасама,
соған да шүкіршілік», — дейді ақынның сезімтал жүрегі.
Еріншектен салақтық,
Салақтықтан надандық,
Бірінен-бірі туады,
Жоғалар сүйтігі адамдық,
дес («Еріншек») надандықтың өзі ... ... ... ... ... Осы ... ... белгілерін көре тұрып, оны
түбірімен жоюға жалғыз ... ... ... ... ... кісіге соқтық,
Қалжыдға қосып айт боқтық.
Осы ғой сәулесі ... ... мен ... әйдә! —
деп («Қалжыңшыл қылжақпас») сөзіне әжуа мысқыл араластыра лағынет ... ... ... да Шәкәрімнің реализміне тән шыншылдық ... ... бар. ... ... нысанаға алмасын, Шәкәрім оны
бір адамның басындағы -кемшілік деп ... ... ... ... ... Өзінің ақын ретінде өсу эволюциясының барысында ол бұл қасиетті
барынша тиянақтай түседі.
Шәкәрімнің шынайы ақын ... ... өзі оның ... ... ... ... Айналадағы құбылыстарды бақылап
көру бір басқа да, оны көркем кестемен, өз ... бар ... ... мәлімдеу бір басқа. Ф. ... ... ... ... ... болуының үстіне типтік сипаттарды типтік жағдайларда
көрсетуде де ... ... ... (3, 35). ... бүкіл ақындық
шығармашылығында осы мұратты ұстамай Шәкәрімнің өлеңдері сол ... ... әрі ... ... ... ... ... кейіпкерлер
қазір де маңайымыздан табылатын, күнде кездесіп жүрген жандар секілді.
Бұлардағы ақын ... ... ақын ... ... ... оның ... бүгілгі күнде де осылай жалғастырып,
астастырып ... Оның өз ... ... ... ... мел ... ... қазір өмірге келгендей сезіледі. Шәкәрімнің бірқатар туындылары осыған
айғақ. Мәселен, оның «Епті тышқан»аталатын өлеңіндегі мына жолдарды ... ... ... жатыр дей аламыз ба?
Ойласам, сол тышқандай бұзықтар көп,
Сырты сопы, іші аран қылықтар көп.
Пара алып, не ... ... ... ... ... коп.
Бір ұрты май, бір ұрты қандар да бар,
Қой терісін жамылған жандар да бар,
Жазасызды жалалап атақ алып,
Ақ жүрексіп жүретін паңдар да ... ... ... ... ... ... қай заманда
да прогресшіл ой-түсінігі - бар азаматтарды толғалдырумен болған. Шәкәрім
болса, сол кемшіліктерді көрумен ғана шектелгеп жоқ. Өз ... ... ақын оның ... ... ... ... ғана ... айтушы да бола біледі. Аталған кемшіліктер шын мәнінде адамның ой-
саласын топастандырып, ... ... ... ... ... еді. ... ... ақын «ше-дірейіп шекиіп, қасын көріп кекиіп» жүрген
сәнқойлар мен ... ... ... ... ... мен салақтарды
өзінің «Хайуан мен ақымақтар» деген ... ... ... ... қара да ... ... бір жолығар кезің бар ғой, —
деп қорыта отырып, Шәкәрім мінез-құлық кемшіліктерін әшкерелеумен ... ... де ... ... ... да ... ой тастайды,
азаматтық міндеттің ауырлығын тұспалдайды.
Мұндай сипаттар ... «Ашу мен ... ... мен ... «Анық пен
танық», «Міндеу мен күндеу» сияқты бірқатар ... ... ... да ақын ... ... ... береді. Басты
мақсаты – қоғам мен адам ... ... ... ... ... - ... лирикалары
Халық тағдыры - Шәкәрімнің жырындағы көкейкесті тақырып. Бүкіл
шығармашылық жолында ол ... ... қол ... Оның ... ... басындағы кеселдер, мақтан тұлпары да халықтық қазына. Өз
өлеңдерінде ол ... ... ... ... ... ... ... тұста Шәкәрімнің реалистік лирикасының халықтық сипаты ... ...... ... ... ... ... болсып өзі өмір сүрген тарихи дәуір-мен органикалық
байланыста болатыны ақиқат. Кезінде М. Әуезов Абай шығарыаларының халықтығы
туралы айта ... оның екі ... ... ... атап көрсеткеп
болатын (18, 429). ... ... ақын ... ... ... ... ... қанаушы таптың зұлымдық ... Ол ауыл ... ауыр ... жаны ... ... түседі,
қазақ әйелінің теңдікке жетуіне тілеулес болады, жастардың жарқын болашаққа
аяқ басуын арман етеді. Ал ... ... адын осы ... ... ... жырларына өзек ете отырып, халықтың сөз өнеріи барынша ... ... оны жаңа ... әрлі ... соны сипаттармен
байыта түседі. Осыдан келіп Абай шығармаларындағы халықтық ... қыры ... ... тән халықтық сипатты да осы тұрғыдан қарастырған жөн. ... ... ... көлеңкелі жайларды, ұлт адамдарының психологиясындағы,
рухани-әлеуметтік өміріндегі кемшіліктерді халықтық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... жастардың қамын жейді.
Барлық үміт келешек ұрпақтарда ... ... ... ... ... ... ... ұя салар ой түйіндерін де тап басып, көрегендік танытады.
Сол көргендігінің арқасында болашақты болжам, өз ... ... жаны ... ... ... ... ... өлеңдеріне тән.
Атап айтқанда, «Ашу мен ынсап», «Бай мен ... ... ... ... ... ... өмір тәрізді өлеңдерінде ол ... ... ... ... Ақын ... ... сынаған
кемшіліктер нанымды. Оларда сол ... ... ... ... мен сын-сипаттар көрінетін секілді. Мәселен, «Қос жұртым»атты
өлеңінде ақын халқымен бірге ... өз ... ... ... ... Бұл ... қазақ даласына жаңа заманның нұры енді-енді сәулесіп
шаша бастағаы. Ақынның жүрегі ... ... ... асап, жасарын жасаған
ақын бір сәт ... ... ... не?» дегі ... ... да, ... жауап
іздейді. Әрине, бұл тұстағы ақынның ар-маны шуақты ... ... ... аса ... ... Ақын революциясының жеңісін, патшаның
тақтан құлаған заманын көрді, енді өлсе де ... ... ... жаңа ... туып келе жатқанын көңіліне тоқыды. Алайда
ақынның ... ... ... әлі де бар. ... ... ... өзінің ролін ... ... ... ... даласы,
Жетілер оқып баласы.
Шошытатын мені сол
Олардың күндес, таласы.
Дағдысы сіңген бойына,
Тастаңдар күндес, мақтаның
Көрген соң таңның атқанын,
Ел бастайтын ... емес жай ... ... ақын осы ... Бұл ... ... асқар таудай арманын ... ... де, ... жабырқатар күдігін де көреміз. Бір жағынан туған
жұртының болашақ жақсы күндерін аңсаған асыл арман, екінші ... ... кері ... ... төзбестік сезімге толы- осынау
жолдардан ақын ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің жаңашылдығы оның күнделікті өмірде
ұсақ-түйек көрініп, қалың көпірдің арасында өтіп ... ... ... да терең мән беруінен аңғарылады. Атап айтқанда, ақынның пікірінше,
қазақ қауымын ... ... ... ... ... ... ... басуы нәтижесінде халық мұрмысына енетін жаңалықтардың қанат ... ... ... ... ... ... көрінеді. Бұл — Шәкәрім
лирикасыиа тән идеялық-көркемдік ... Кері ... ... ... да ... ... ... Шәкәрім өзінің алдындағы Абай
тәрізді халықтың арман-тілегін білдіріп отырады. ... ... ... қалаған реалистік тәсілдің басты сипаттары да ... ... ... ... ... бір көтерген
идеясы адам мен қоғам арасындағы байланыс. Оның лирикасында өз ... ... ... ... сомдалған. Әдетте қоғам өмірі қандай ақынды
болсын ұдайы толғандыратын, оның шығармашылық ... ... ... бар ... болып келеді. Академик жазушы С. Мұқановтың
тілімен айтқанда: ... ... ...... ... Оның ... қазығы — сол тіршілік. Қоғамдық ойдың өресі мен екпіні қаншалыңты
күшті болса, ақын ойы биік ... ... (48, ... лирикалық шығармаларының аңғарылатын шығармашылық
ерекшеліктің бірі де осыған саяды. Ақын ... ... ... ... ... ... мен XX ... басындағы қазақ қоғамындағы
әлеуметтік - экономикалық,—рухани-мәдениет жағдайды шыншылдықпен суреттеуге
арналған. ... ақын оны жеке ... өзге ... ... ... ... ... отырып суреттейді, болашақ заманның
мүдделерімен салыстыра жырлайды. Мұнда реалист ... ... ... да ... ... ... лирикасында қоғам ұғымы жас
келеген адамдар басындағы ... ... ... Бұл ақын ... ... образдардың мол болуына ықпал
еткен қуатты фактор еді.
Түптеп келгенде, адам мен ... ... ... ... ... қазақ топырағыпа -ең алғаш сіңірген Абай еді. «Абай адамды
белгілі қоғамдың өмірдің ... ... ... қарады, оның қимыл-
әрекетін психологиясын, моральдық ... ... ... ... көріп, бағалап бейнеледі» (7, 45).
Шәкәрім болса, бұл ... ... ... ... ... Ол ... ... бейнесін сомдаса да оның
бойындағы ... ... ... ... ... ... ... Қандай әлеуметтік кеселді болсын ол уақыт ағымының
барысынап туған, ... ... ... ... ... ... деп білді.
Билік пен байлыққа жету мақсатындағы әлеуметтік психология, ... ... пен ... ... пен жалғаулық түптің
түбінде, қоғамның өміріне де әсер етпей қоймайтынын Шәкәрім ... ... оған қол ... ... жолы — ... ... ояту, ел ішіндегі
бай-манаптардың әкімдер-дің бет пердесін ашу деп ... Осы ... ... ... ... ... ... Бұл шығармаларыпда
Шәкәрім елді қапаушылардың, қаріш тойғанын қанағат ... ... ... бар ... мән-мағынасыз өткбізіп жүрген бос ... ... ... ... ... ең ... өз қоғамындағы осындай
кеселдерді ... ~ ... ... ... Ол ... қоғамының
кемшіліктөріп жай ғана сынаумен қанағаттанған жоқ. Ең ... ... ... ... ... субъективті себептерін
саралауға, сол арқылы патша үкіметінің ... ... ... ... ... әділ баға беруге ұмтылды.
Бұл бағытта да оның ... ... ... ... ... аңғарылады, Шәкәрім дө Абай тәрізді өз дәуірінің бүкіл ... ... ... ... ... емін іздеді.
Партия қуған өңкей қырт,
Жазылыайтын ол қылқұрт.
Мен ... ел ... ... биі ... тілін жалдайды,
Момын мен аңқауды алдайды.
Қанды қақпан бар құрған,
Түсірер болса қаңдайды,—
деп суреттейді ақып көзімен көріп отырған нақты жағдайды. Мұндағы ... ... ... ... ... жүзеге-асырран әкімшілік реформасынан
кейінгі жағдайы. Ақын сол ... ... ... ... ... бере ... ... қоғам жылт еткеп жаңалық атаулының қандайын
болса да қанды ... ... ... пен сұрқиялық, адамды
адамның қанауы мен алдауы жазылмайтын қылқұрт кеселге айпалған ... ... ... бар ауыртпалығын момындар мен аңқаулар, кедейлер
арқаласа, қоғам қасіретін, ел қайғысын ... ... көзі ашық ... ... Өз ... ... ... сезінген ақын
үнсіз қала алмайды, халықтың сөзін сөйлейді, өз сөзін түсінетін ... жап ... ... ... ... ... ғылым — оп-оңай қол жететін жақын нәрсе емес.
Оны меңгеру үшін, ең алдымен, адамға тән ... ... ... ... ... ... бірқатар өлеңдерінде ақын осы қасиеттерді кім
болса да өз табиғатына дарытып, ... ... ... ... айтады.
Жастардың алдағы өміріне өшпестей ғибрат боларлық жөн сілтейді. «Талап пен
ақыл» атты ... ... ой ғой ... мағынасы,
Түбі — жүрек, болады мида басы.
Орынсызға ұмтылтмай тоқтатуға
Талаптың алты түрлі бар ноқтасы,—
дей келіп, талаптың ... ... ... ... ... рақым, ар, ұят,
сабыр, саттық ... алты ... ... ... ... бойына
білген адам ғана мұратына жете алатынын айтады. Сондай-ақ бұл ... ... ... ... ... ... ... бұл
өлеңіндегі басты идея Абайдың «Ғылым таппай мақтанба» деп аталатын әйгілі
туындысындағы даналық ойлардың заңды жалғасы ... ... ... ... ... асық бол,
Адам болам десеңіз, —
деп Абай өсек, өтірік, мақтаншаңтық, еріншектік пен дарақылық сияқты ... ... ... ... ой, ... ... атты бес ... атап-атап
береді. Шәкәрімнің мұраты — адамның бойына талаптың нәрін сіңіру. Өйткені
талапты адам бәріне де қол жеткізе ... ... ... ... ... ... ... тарихи дәуірде де
өз мәнін жойыайтын ұлы ғибрат. Кемеңгер ақындарды ... ... ... да осы ... ... сипаттағы өлеңдерінің тәрбиелік мәні мұнымен
шектелмейді. Оның бірқатар ... адам ... ... ... сыналса, енді біразында жоғарыдағыдай елыейтін ... ... ақыл мен ... категорияларына айрықша мән
беріледі, үнемі қайталанып отырады. Адамға тән жақсы қасиеттердің ... ... осы екі ... ... сыйғызуға тырысады. Бұл екеуі бас қосқан
жерде адам баласынан ... ... ош ... ... ... ... ... мініп алып,
Жақсы, жаман бәріне бірдей салып.
Аның ақыл адымын аштырмайды,
Еш нәрсе одан құтылмас жетпей қалып,
деп «Талап пен ақыл»; атты өлеңінде ол өз ... ... ... ... ... ... ... шеберлігі, сыршыл аңындығы
арңылы өз кезінде әділелттілік пен адамгершіліктің ... мен ... ... ... Оның ... жай ғана «ғылым үйрен» деуді мақсат тұтқан жоқ.
Шәкәрімнің үндеуі өз заманының талабына сәйкес, ... ... ... ... ... ақын ... ойлы да ... ... үні ... ... реалистік лирикасы арқылы ... ... ... ... бірі — ... ету ... Оның
лирикасында еңбек пен ғылым мәселелері қатар өріледі. ... ... ... ... ... ... қызметінің дәні, мәнді ... ... ... бастап қазақ қоғамындағы Шоқан,
Ыбырай, Абай сынды ойшылдар да бұл ... ... мән ... ... Абай көп ... — дейді профессор Қ. Жұмалиев, — Жастардың ... ... ең ... еңбек етуі керек. Ғылымға қолы жету де, әлеумет
өміріне ... ... ... де ... ... ... ... шығарды»
(31, 265). Ал Абайды өзінің дана ... деп ... ... болса, бұл
идеяны одан әрі дамытты. Шәкәрімнің айтуынша, еңбек — жақсылық ... ... ... ... көпшіл,
Жан аямай кәсіп қыл,
Орынсыз ыржаң,
Болымсыз қылжаң,
Бола ма дәулет, несіп, бұл?
Еңбек қылсаң ерінбей
Тояды ... ... ... жырласа, Шәкәрім де «Адамдық борышының — халқықа еңбек қыл», — ... ... адам ... ең асыл ... қасйетті парызына балады. Қазақ
ағартушыларының прогресшіл идеясының, оның арғы ... ... ... ... ... жалғасы еді бұл. Н. А. Добролюбов: «Біз,
мәселен, ... бәрі ... деп ... сондықтан да еңбегі адамға
тән нәрсе деп санаймыз», — деп (28, 287) ... адам ... тәң ... ... ... ол ... жай ғана тән ... емес, міндетті нәрсе
екенін шегелей түсіндірді.
Ол әлеуметтік прогреске жетудің үш жолы бар деп ... Оның бірі ... ... ... сауатсыздықты жойып, адамдардың оқып, білім алуы,
екінші жол адал да ... ... ету жолы еді, ал ... озық ... ... ... жолы ... Еңбек мәселесіне қатысты
пайымдауларында ақын еңбектің жекелеген адамдардың өміріндегі ғана емес,
бүкіл адамзат ... ... биік ролі мен ... маңызына зер
салады. «Анық бақ деп айтарлық үш нәрсе ... ... ... ... ... ... сөз және адал еңбек. Осы бақ жолында өзі де ... адал ... ... бел ... ақын:
Адамдық борыш ар үшін,
Барша адамзат қамы үшін.
Серт бергем еңбек етем ... атар таң ... жету — ... ... ... ізденем,
Толтырар кемін қалғанын, —
деп ақындық позициясын алға тартады, ... ... ... Өмірінің
бүкіл мәнінің еңбекте жатқанын, сол жолда ауыртпалық атаулының ... да ... ... ... Өзі серт етумен тоқталмай-ды,
айпаласындағыларды да, өзінен -кейінгілерді де соған ... Кім ... үшін ... іс ... «зор ... ... соңында шам-
шырақтай жарқырағап ізі қалмақ.
Күнделікті ... ... ... ... ... ... «Піскен мен шикі» латын мысалы. Мұнда ақын аңда ... көз ... ... бай ... -мен ... ... іс-әрекет-теріндбгі,
қабілеттеріндегі айырмашылықтарды шыншылдықпен ашып көрсетеді. Үлде мен
бүлдеге оранып, қиындық көрмей өскен бай ... ... ... ... ... ... мен ... арқасында ғана аман-
сау елді табады. Шәкәрімнің ... бай ... шикі де, ... ... Ақын талаптанып еңбек еткен, күнкөріс жолында адал тер төккен жан
ғана ақылды әрі тапқыр болады ... ой ... ... байқадың ба, піскен адам?
Қор болар үйде отырып өскен адам.
Қиялап қиын жерде сол озады,
Көп жол жүріп басына іс ... ... ... ... ... келеді. Өмір сүру жолындағы күрес барысында
ғана сыртқы дүние ... ... ... мен ... ... молая бермек. Яғни адамның практикалық қызметі оның бойындағы
сыртқы объективті ... ... ... ... ... болып
табылады.
Шәкәрім лирикасының өне ... өзек ... ... ... ... ... пайымдауынша барлық жаман әдеттерден
арылуюдың бірден бір кілті адамзат баласының алға ... ... ... идеядағы ақын ... бірі — «Мен ... ... ... Ол ... ... соңғы жылдарында жазылған.
Ақ жүрек пен таза ... адал ... де сол ... жол ... арам ойы ... ... ... хақиқатты бұл үшеуі ... бола гөр ақңа ... ... ... ... ... ... соған қадам.
Айнымайтын ақ жүрек пен таза ақылды жанның,
Таппасы жоқ бұл ... ... ұқ ... ... ... еңбек тақырыбына, жалпы еңбек мәселесінің ... ... ... ден ... ... ... ... айқын
аңғартады. Бұл өлең — Шәкәрімнің айтар ойы терең философиялық шығармасы.
Мұндағы ақынның ... — ақ ... адал ... таза ... Осы ... жинаған адамның жеңбейтін ... жоқ. ... сөзі осы ... ... ... барынша түсіндіруге бағытталған.
Өлеңде жинақтаушылық бар. ... ... ... лирикалық
шығармаларында үнемі алға тартылып отыратын идеяның бәрі де осы ... ... ... ... ... ... қалушылықты халықтың
басындағы ауыр халді жоюдың үшінші жолы ... мен ... озып ... елдердің үлгісін үйрену деп біледі. Айналасындағы алыс-
жақын әлеуметтің өмірімен, тіршілік-тынысымен жан-жақты ... ... оның ... мен үздігін үйрену, өзіндегіні өзгеге ұғындыра білу
қай ... ... ... ... ... ... ... табылатынын Шәкәрім көрегендікпен зерделеді;
Әлбетте тарих көшінің ... ... ... ... ... ... ... көтерілген ел-жұрт жоқ. Алға жылжудың кілті өзара
астасып ... ... ... ... тұрғыдан алғанда өткен ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... орын алуы ... Бұл кезең қазақ халқының
алыс қиырлабрға көз тігіп, өзге ... ... ... одан әрі ... ете ... ... ... Шоқан, Ыбырай, Абай,
Шәкәрім сияқты дәнекер қайраткерлер өмір ... Сол ... ... ... және ... ... байланысты нақты сипат алды.
Ұлтаралық, еларалың ... ... ... ... қоюдың нәтижесінде халықты өнер мен білімнің сәулелі
белестеріне көтеруге болатынын, алға жылжудың бірден-бір жолы осы ... анық ... ... ... ... ... ... ол ұлы ақынның
және басқа қазақ ағартушыларының қазақ даласын әлемдік мәдениет үлгілерімен
таныстыру, Шығыс пен ... ... ... өз ... ... ... қызметін кемісті түрде жалғастырып әкетті. Бұл сол ... ... ... ... туған заңды құбылыс еді. Өйткені бұл
әлем елдерінің өмір-тіршілігіпен хабардар, рухани ... ... ... оқу-білімін меңгерген, энциклопедиялық білімі бар, Абай, Шәкәрім
сынды парасат иелері ғана арқалай алатын жүк ... ... айта ... бір жайт — Шәкәрім өз дәуірінің парасатты да
білімдар азаматтарының бірі брлды. Ол да ... Абай ... ... ... топырағынан, сондай-ақ Батыс пен Шығыс мәдениеттерінен нәр
алды, бұрын-соңды өмір сүрген ... ... ... ... танысты, олардың пайдалы жағын зөрдесіне түйіп өсті. Өзінің
айтуынша, ол әйгілі шежіре ... жазу ... коне ... ... Әбілғазы Баһадүр ханның, Жүсіп Баласағұныың, қытай, араб, парсы
ғалымдарының, Радловтың, Аристовтың, ... ... ... ... шыққан. Мұның бәрі ақынның талант тынысын кеңейтіп, ... ... ... еді. Осы ... де ... ... өз ... дүннежүзілік ғылым мен білімнің, ... озық ... ... ... ... өз ... ... қайраткерлердің
сыны мен бағасын ... ... ... өзі де үлгі ... да соған шақырады.
Айтқан сөзі ауруға ем, жанға құмар,
Тауып айтқыш тәтті тіл сайраушылар.
5. Ақынның ... ... — адам ... ... ... бөле отырып жырлаған ақын.
Әсіресе, ол адам сезімдерінің ... ең асыл да ... ... ... ... ... — аңынның реалистік
лирикасындағы ең өзекті көркем арналардың бірі. Жастың шақтың ... ... ... ... махаббат сезімінің нәзік ...... асыл ... Аңынның махаббатқа, жалпы адами сезімге деген
эстетикалың көзқарасы ... Осы ... ... ... ... ... сүйе алмай тәнім күйді» «Ақыл құсы ... ... ... атты өлеңдері Шәкәрім нысана еткен зстетикалық идеалдың, сұлулың
символының қандай ... ... ... ... ... яғни ... ғасырдың жетпісінші-сексенінші жылдарының
тоғысында-ақ ақынның қаламынан тұр жағынан тың, формалық ... ... ... ... ойлы ... туады.
Соның ішіндегі көркемдік бояуы ерекшесі — «Жастық туралы» өлеңі.
Шәкәрімнің 21 жасында ... бұл ... ... тән өлең ... ... мол. ... бұл ұлы ... қайталау емес. Шәкәрім Абай өрнегін өзіне
тән жаңа бояумен әрлендіре түседі.
Гауһардай ... ... ... бір ... бар ... ... артық сол жеріл
Дариядай ақыл мол еді,
Жаи ғашығым сол ... ... ... ... ақын ... ... ... Шектен шығара
мақтап, ай мен күнге, аспандағы жүлдызға теңемейді, реалистік тәсілде
нанымды ... ... ... терең ой, өлеңдік қуат пен ... ... ... ... ... ... ... бейнелейді. Өзінің
эстетикалық, сезімдік сипаты, идеялық дәлдігі, композициялың тұрғыдағы ... ... бұл өлең ... өзге ... ... ... Өлеңнің ұйқасы да, өлшемі де өзгеше. Абайдың әйгілі «Сегізаяғымен»
тамырлас. Айта кететін бір жайт — бұл ... ... ... ... ... ... ... кейінгі ақындардың бірқатарына игі әсерін
тигізді. Атап айтқанда, Шәкәрімді былай қойғанда, күні кеше ... ... ... ... ... бұл ... ізі
айқын байқалады.
Шәкәрім осы өлеңінде сүйікті жанның сұлулығымен қоса ... ... ... ... ... ... ... ләззат, ар-инабат
мәселелерін аңын әсерлі зерлейді. Осының ... ол ... ... ... ... Ғашықтар сезіміндегі анайылау құмарлықтың
Шәкәрім өлеңінде ... онша оғаш ... де ... ... ... ... тараса.
Қалмайды халің,
Шығады жаиың,
Қиғаштап көзбеп қараса.
Бұл дүниеде қыз қызық,
Бозбалада ой бұзық, —
деген жолдар шынайы өмірді, ... ... ... сезімін дәл
жеткізіп тұр. Сұлу қыздың алдындағы ғашық ... ... ... ... ... ... реализмінің биіктігінен хабар береді. Соның
нәтижесінде соңғы жолдағы «Бозбалада ой бұзық» ... ... ... Иіскелеп сүйіп,
Оған да көңілің басылмай.
Тілекті алып, Тоятың қанып,
Құйылып түскен ... ... ... ... ... шумақтағы бейнеленген сәт те натурализмнен гөрі шынайы ... ... ... ... ... Бір ... мұнда натурализм
элементтерінің барын да мүлде жоққа шығаруға болмайды. Бірақ ол көшпелі ... ... ... ... ... астасқанда жуылып-шайылып,
елеусіз түрге көшеді. Кезінде Абайдың махаббат лирикасындағы ... сөз ете ... ... Қ. ... «Кейбір жолдарда анайылық —
натурализм эле-менттерінің кездесетіні рас. Бірақ ол ақынныңң жалпы стиліне
тән нәрсе емес және бұл оның ... ... ... ... ... ... (31, ... махаббат лирикасына қатысты да осыны айтуға әбден болады.
Оыда көз ... ... ... ... күйде бейнелей салушылық
жоң, реалистік ыңғайдағы көркем ... ... ... ... ... ... ... бар. Ақын сомдаған қыз бейнесі жай ғана сұлу, қатардағы
ғашық жан емес, бүкіл жас ... ... мен әрі, ... мен мәні ... ... ... ару. Өлең ... осы суретті көру қиын
емес.
Осы орайда айта ... бір жайт — ... ... ... ... иен ... ... шығармалары, әсіресе, өзіміз сөз
етіп отырғаи «Жастық туралы» өлеңі жайында- әр түрлі пікірдің бой ... X. ... ... бір ... (63) ... ... ... көркемдй бояуына лайықты баға бере келіп, енді бір
тұста жоғарыдағы ... ... ... ... «...барып
тұрған натуралды бейнелеу, ... ... ... ... ... ... ол Абайша жаздым дегенмен ... деп ... ... ... ... гөрі қияли, діни түсінікті бейне елес
береді. Аспанға алып ұшып, жерден қол үзіп ... Яғни ... ... ... сұлу ... ... хордан, күннен, айдан, жұлдыздан,
аспан әлемінен таралған сұлу ... ... ... ... ... ... әлемінен жаралған сұлу суреттеледі», — ... ... ... ... ... ... ... сияқты
поэтикалың теңеулер кездеседі. Бұл заңды да. ... ... ... ... ... өсті, бұл сияқты алғашқы өлеңдерінде оның
әсері болмауы мүмкін де емес еді. Алайда өзге ақындардан бір ... бұл ... ... бой ұрған жоқ. Оның қолданысындағы жоғарыдағыдай
теңеулер сұлу қызды шектен тыс әсірелеп, адам нанғысыз ... ... ... ... көз ... шынайы сұлудың бейнесі
тұрғандай болады. Әлбетте елең тіліндегі осындай ... ... ... теңеу, эпиттет, метафораларға зер салғанда олардың
өлеңнің тұтас табиғатына ... ... ... ... жөн. ... ... ... әділ бағасы сомдалмақ. Бүгінгі әдебиеттің жаңаша
қалыптағы ... ... адам ... ... ... ... шақ әсерлерін,
махаббат пен ғашықтық мәселесін айшықтаған ендігі бір ... ... ... деп ... ... Бір ... бұл өлең «шын сырым» деген
атпен беріледі. Бұл — алдыңғы өлеңмен ... ... ... ... ақын ғашығының сиқырлы торына ілінген, махаббат азабын тартып, мұңды
әнге салып тұрған бозбаланың шынайы образын ... ... ... ... де
ай-рықша. Бірақ ол ертегілердегідей қол жетпес пері емес. Өмірде бар
адами ... ... ... ... ... ... басың бар.
Қардай аппақ әжімсіз маңдайың кең
Қынаптан суырған қанжардай қасың бар.
Кірпігің тізілігі,
Миыма қадалар,
Нұр жүзің сүзіліп,
Ойыма от салар.
Сиқыр жүзің ақылды байлап алып
Тор ... ... ... ноқталар, —
дейді ақын. Сұлу қыздың елден ерек ажары мен ғашықтықтың отына ... ... ... ... ... Нақты сурет, шынайы сезім,
өмірлік ақиқат алға тартылған. Ақынның 23 жасында ... бұл ... ... ... лирикасынан үлгі алып өскенін, ронын мәнін
сезініп ақындық қуатын нығайтқанын аңғартады.
6. Көңіл – күй ... ... ... ... лирикасында да «жүрек», «тіл», «сөр»
ұғындары көп ұшырасады. Лирикалық қаһарманының жағдайын, көңіл ... ... ... ой ... ... әсер ету мақсатымен
«жаралы жүрек», «таза ... «от ... «сұм ... ... жүрек»
ұғымдарының образдылықпен пайдаланады. Бұлардың қай-қайсысы да ... ... ... ... ... бір ... ... күйін дәл
жеткізуге септігін тигізіп тұрады. Ақып «менінің» басындағы ... ... ... ... бір бөлігі де осылар. Шәкәрім
өзі өмір сүрген күрделі дәуірдің сипатын осынау лирикалық образдар арқылы
баяндайды, ... ... ... ... ащы, ... долы ... Көп ... ақынның «мені», «таза жүрек» іздеу жолында от жүрегін»
қолына алып, «сұм жүректермен» айқасқа шығады. ... ... ... ... ... ... пұшаймап күйге түсіп, «дөртті жүрекке»
айналады. Ондап сәттерде Шәкәрімнің кейіпкері:
Мен досыңмын, жау ... ... ... ... ... сау ... ... ... у, ... ... «Біреудің мінін кешірсең» атты өлеңінде ашына айқай салады.
Өзінің улы тілімен халқының ... ... ... Дегенмен, «жартасқа
барып, күнде айқай салып» өткен ұлы Абайдың басындағы жағдай ... ... ... Айналасында оң сөзге түсінер қауым жоқ, алға басқан ... ... ... ... ... құм ... Сол ... ақынның
лирикалық қаһарманы бір сәт мұңға да беріледі.
Бағасы бір халқыма
Жабағы мен мамықтың.
Нанбайды рас антыма,
Қадірі мол тапықтың.
Айырма йды ... ... ... ... ... ... халықтың, -
ден («Ашу мен ынсап») -тығырыққа тірелгендей, тіршіліктен торыққаыдай
болады. Абай да ... ... ... дәл ... ... бек коп,
Айтамын ептеп
Сөзімді ұғар елім жоқ.
Моласындай бақсының,
Жалғыз қалдым — тап шыным, -
демей ме? Алайда ақын ... ... күй жеке ... ... ... емес, бүкіл халықтың пешенесіндегі ... ... мұң. ... мұңы ... ... ... ... емес,
халықтың келешегі, қазақ елінің ел болуы жайындағы ұлы арман, ұлы жаңалық
ойдың толңындары еді», — ... ... Е. ... (69, 5). Бұл ... жоғарыда айтылғандай, Шәкәрім Абай ұста-зымен тығыз сабақтасып
жатыр. Оның олеңдеріндегі элегиялық ... да ... адам ... мен ... түп-тамырына терең үңіліп, қоғамдағы жекелегөн
құбылыстардың заңдылықтарын ай-қындап отыруға ұмтылудан туған. «Халықтың
осының бәрін ... ... ... ... ... ... ... пралоларына сеніп, ескі санадан арыла алмай отырғаны
ақынның жанын жегідей ...... (62, 180) М. С. ... ... ... ... ... себепкер. Қан заманда болсын мұндай
қоғамдық - әлеуметтік кеселдің зардабын алдымен Абай, Шәкәрім сияқты көзі
қарақты, ... ... ... тартқан.
Шәкәрімнің лирикалық қаһарманы да, міне, осы халді көрегендікпен
барлап, салмақтай білетін парасатты ... ... қақ ... мұң ... ... ... ... жалаң мұң емес. Ол — қоғамдық кеселдің адам санасындағы
бір сәттік өткіпші көлеңкесі. «От; ... пен «ащы тіл» бар ... ... ... ... ... Оған ... қояр Шәкәрімнің өз қаруы
бар.
Кезінде Абайдың өлеңдеріндегі мұң туралы ой ... ... ... өзбасының жеке жарасы, өзіндік қам-қайғысы есебінде «мен»
деген жүректен жеке-даралық қайғы түрінде айтады» дей ... ұлы ... ... өз ... «Абайдың бас қайғысын айтқан шығармаларында ... ... ... ... мұңды жеке жүрек шерінің өзінде ... ... ... жатқанын айрықша ескертіп өтеміз», — деп
түйіндеді (18, 113). Бұл ... ... ... ... да ... қатысы бар. Ол осындай бағдарламалық мақсат жолында
қандай қиындыққа болса да қасқая қарсы ... ... ... адам індетін
Еріксізбін, шын ниетім,
Алды деме мазамды.
Демеймін мені ел ... ... не ... ... жел ... шыққан назамды.
Түзулік көрсе күйленген,
Зұлымдың көрсе жиренген.
Күншілдік найза түйрелген,
Қызыл тілім, кел бері!
Тамам жанның мінін айт,
Жалған айтпай шынын ... ішің ... ... ... ілгері.
7. Табиғат лирикасы
Шәкәрімнің бай әдеби ... өзі өмір ... ... ... ақыл – ой ... ... ... бірге табиғатты әдемі ... ... ... ... ... ... ... «Жаз келер қысты күні ... «Тау ... ой», ... ... ... ... ... атап өтуге болады. «Жаз келер ... ... ... ... ... тоқталатын болсбақ, мұнда ... ... ... ... ... ... ... бораннан құтылып қуанғанын ... ... ... й тоң ... йды, бар құдай баршаға рақым ... ... жетк ... ел - жұрт ... ... ... ... қысты күнгі қысым өтіп,
Қар, суық, аяз, ... - бәрі ... қар, ... тоң ... құдай барша ... ... ... ... жас ... ... ойға ... іп,
Шал-кемпір күншуақтан көңіл жай боп,
Өткен күн, өмірін ... ... ... ... лақ, қозы туып,
Қуанып ... олар да ... де адам көзі бір ... ... ... ... ... - дейді ақын
Бұл өлеңде де философиялық идея бар. ... ... ... ... өз ... ... ... беріп
қойса да, оның көзі тоймайды, ... ... деп ... ... ой» ... Шығыстағы биік тау, күн, ... ай, ... ... сөз болады. Табиғатты ң ... айта ... бұл ... де ... оймен
түйіндейді. Табиғатты ң неше ... ... ... ... ыз ... ... ң сыр-сипатын сыртта й ... де, ішкі ... ... - дейді:
Шыққаным Шығстағы бір биі к ... е кен ... ... ... с ынау!
Қайырлы түн болсын деп ... ... ... соң, түн ... қараңғылау!
Аспандағы ай, жұлдыз – бәрі айналды,
Жалғы-ақ ... ...... ... а й, ... ... ... дөңгелеген жер жүрісі ау.
Күн жауды, көз шағылды нажағайдай.
Судан от ... ... ... ... ... ... ... асқа да оларда бар тау сылмау
Жылылық пен салқыннан жаратылған
Ойласам оның түбі ... буы – ... ... ой ... ... бе?
Абқылмен сьыналмаған іс бұлдырлаьу
Көз, құлақ, қол , мұрын, тіл- бәрі алдайды,
Тетігі – таза ... ... ... ... ындысын өмір» - деген өлеңінде табиғат пен сезімін
қатар ... ... ... қазақ лирикасына қосқан жаңалықтары
Бірлік пен табиғат еңбекке салыңдар
Өнерлі елдерге өнге ... ... ... құртып,
Ұлылығын ерікті ел қалың – дейді.
Ос ы ... ар ... ар ... мбән береді. Өзінің
гуманизімін ... Осы өлең ... «Сөз және ... 1988 жылы жарық көрген екі ... екі ... ... 12 ... қара өлең ... 2- ... әр жол 2 ... бөлініп, 6 ... ... ... өлең ... ... ақ ... ... 6-6-6-6-12-12-12 және ұйқасы а-б-в-б-
г- болып келетін шумақ жасайды. ... үлгі ақын бір ... ... Бұл ... өлеңінің өрнегіне қосқан жаңалығының
бірі.
Насихат ... ... ... ... айрықша.
Реалистік көріністі жеткізуде қолоданған бойыңды ... ... ойна көп ойла ... ... ...... болып
табылады. Бұл ... ... ... ... бояуын қалыбңдатып тұр.
Шын ... ... ... ол олар да оқ ... дер, кісі атып жер, ол ғылымда хайла етер.
Дүниені ... һәм ... 1 ... залым, әрі ғалым – ел түбіне сол ... ... ... ... ... ... Мұнда ... ... ... философиялық ойы ... ... ... деген ойьы ғылымды тек қана ... ... ... беру ... ... ғана ол ... ... игілігіне ... ... ... ... оқып ... терең ойға
таласың. Ол ... неше жыл ... өмір ... де, біз ... ... ... келуін ... ... ... ... кез – ... өлеңі алушыға болады. Оның ең
басты ... ... ... Қоғамда әр – түрлі адамдар ... Ол өз ... ... пен ... ... зұлымдық ақылдық, надандық адамның мінез – ... сан ... ... төңірегеніде жырлабйды. Ол
жырламаған, смынамаған ... ... қасы ... те ... ... ... көпшілігі ... Сөз ... осы ... түрі - ... ... адам өмірінің қат- қабат қыры ... қыры мен ... ... ... мен ... ... ... тартар арманы
мен жетелер ... ... ... туғызар мұрат – мақсаттары –
баршасы көркем ... сан – қилы ою - ... ... ... ... шығармаларының мазмұны да бай, ... ... ... Егер ... және ... ...
тұрғысынан қарасақ, Шәкәрім ... ... ... ... лирикалары бар, ода, элегия, сонет, тарихи баллада,
халық өлеңдері түрінде ... ... да ... ... ақын ... ... ... жаюңғыртып, байыпты,
поэзия мәдениетін дамытады.
Шәкәрімнің лирикалық өлеңдерінде оның ... ... ы, ... өмір ... мен ... қатысты ой-сезімі
асыл армандары , ... – күйі , ынта – ... ... ... к ... , ... мәні ... мол.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Б. Әбілғазие «Шәкәрімнің ... ... /оқу ... ... баспа кабинеті 1994 ж. 5-19 бет
2. Б. Әбілғазиев «Асыл арна» Алматы: ... ... 1992 33-65 ... Ш. ... ... Құдайбердіұлы» Алматы: «Рауан» 1991 ж. 19-б.
4. С. Ізтілеуова «Шәкәрімнің сырлы сөзі» Алматы: «Арыс баспасы» 2004 ... ... Ш. ... Ш. ... ... «Ғылым» 1993 ж. 15-б,
6. Ш. Құдайбердиевтің шығармалары, өлеңдер, дастандар, қара ... 1988 ... «Бес ... ... ... ... ... 1992 ж.
8. Қ. Мұхаметханов Қазақ әдебиеті 1998 ж. 15 сәуір 4-8 ... Бес ... ... ... ... 1989 ж. 235 –бет.
10. Шәкәрім Қазақ ... ы. ... ... 2003 ... Абайдың ақындық дәстүрі Алматы: 1966 ж. 40-бет.
12. Семей ... 1988 ж 3 – ... Ш. ... ... ... 1988, 18- бет.
14. Әр жылдар ойлары Алматы: 1959ж. 11- бет.
15. Абай тағлымы. Алматы: 1986 ж. 114 – бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай тұлғасы8 бет
ХХ ғасыр басындағы аударма23 бет
Ш. Құдайбердіұлының «Әділ-Мария» романындағы басты кейіпкерлер бейнесінің сомдалуы және оны орта мектепте оқыту96 бет
Шәкәрім Құдайбергеновтың өмірі мен шығармашылығы32 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлы ( 1858 – 1931 )10 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлы шағармашылығындағы дүниетанымдық мәселелер11 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының би ретіндегі қызметі123 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының тәрбие жайлы ойлары30 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының философиясындағы адамтану бағыттары44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь