Қала құрлысы мен сәулет өнері

Кіріспе
І ТАРАУ Қала құрлысы мен сәулет өнері
1.1. Архитектура
1.2. Әдебиет өнері
1.3. Тіл, ғылым
ІІ ТАРАУ Алтын Орда қалаларының қолөнері
2. 1. Керамика
2. 2. Сүйек ою
2. 3. Метал өрнек
2. 4. Ою.өрнек
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Менің бітіру жұмысымның тақырыбы “Алтын Орда қалаларының өнері” (Сарай Бату, Сарай Берке материалдары бойынша)
Өзектілігі – бұл тақырыптың өзектілігі Алтын Орда қалаларының қалай пайда болғанын, оған не түрткі болғаны, ондағы қала мәдениеті қалай дамығандығы, өнері, қолөнері, сауда қалай жүргендігі туралы. Сондағы Сарай Бату және Сарай Берке қалаларының шығу тегі жөніндегі тартыстар. Ол қалалардың астана болудағы рөлі. Сол астана болып тұрғандағы оның маңызы. Сол қаланың қолөнері әсіресе керамика, өрнектеу архитектурасы және басқа да өнер туындылары болып табылады және баяндалады.
Алтын Орда кезеңіндегі Орта Азия, Иран қалаларымен байланысы жүрді.
Тарихнамасы – бұл тақырып бойынша көп зерттеген ғалым Федоров- Давыдов еңбектерін атауға болады. Оның “Искуство кочевников и Золотой Орды” М. 1976. Тағы сол кісінің еңбегі “Культура и общественный быт золотоординских городов” М. 1964. Федоров-Давыдовтың көптеген мақалалары ол Советская Археология журналында баяндалған.
Раскопки Нового Сарая С.А. 1946 №1,
1966 №2
Тизенгаузен В.Т. Смизо 1884 т. 1,2. Булатовтың “Классификация каменной полиной керамики. Золотоординских городов Нижнего и Северного Кавказа” М. 1969.
Тіл өнеріне байланысты Усманов М. О языках особенностях надписи из Нового Сарая С.А. 1963 №3 және Наджип Э.Н. Хосрау и Ширил тюркологический сборник М. 1966 Хорезм Мухаббатнама М. 1961. Айтуға болады. Кызласов Л.Р. “Резная костяная рукаятка из могилы Ак-кою”. Краткие сообщения института истории материальной культуры вып ХХХVI М. 1951. Баллад В.Р. “Старый и новый Сарай столицы Золотой Орды” Казань 1929. Егоров В.Л. “Историческая география Золотой Орды” вып ХІІІ-ХІІ М. 1983.
1. Федоров – Давыдов Т.А. Культура и общественный быт. Золотоординских городов М. 1964
2. Федоров – Давыдов Т.А. Искуство кочевников и Золотой орды. Очерки културы и искусство народов Евразиский степей и золотоординских городов М. 1964
3. Тизенгаузен СМИЗО 1884
4. Босворт К. Э. Мусульманский династии М. 1947
5. Ибрагимов Н. Ибн Батута и его путишествие по средней азии М. 1988
6. Егоров В.Л. Причины возникновения
7. Якобсон А.Л. Закономерности в развития средне вековой архитектуры Л. 1985
8. Федоров – Давыдов Т.А. Искуство кочевников и Золотой орды. М. 1976 стр. 122
9. Ртвелаузе Два мавзолея золотоординского времени в районе пятигорья // советская Археология М. 1969 №4 стр.264
10. Мухамадиев А.Т., Федоров – Давыдов Т.А. Раскопки богатой усадьбы в новом Сарае // Советская Археология М., 1970 №3 стр.153
11. Федоров – Давыдов Т.А. Раскопки богатой усадьбы в новом Сарае // Советская Археология М., 1964 №7 стр.248
12. Егеменді Қазақстан А. 1998, №18 4-бет
13. ҚҰЭ А.1998 1том 316-бет
14. Түркістан Халықаралық Энциклопедиясы А. 2000 72-бет
15. Қазақ совет Энциклопедиясы А. 1984 1-том
16. Алтын Орда ескерткішінің тілі А. 1987 20-бет
17. Қазақстан Шыңғысхан мен оның мұрагерлері дәуірінде ХІІ-ХІV…А. 1992 25-бет
18. Усманов М. Оязыковыз особеностях надписи из нового сарая // Советская Археология М. 1963 №3
19. Вайнер, Федоров – Давыдов Т.А. О надписи и рисунке на кости из нового Сарае // Советская Археология М., 1963 №3
20. Қазақстан тарихы А. 1998 1 том
21. Қаз Ұлттық Энциклопедиясы А. 2002, 4 том
22. Пугаченкова Т.А. Мастер керамики Мухаммед Али Иноятин из Мерва// Советская Археология М., 1958 №2
23. Греков Б.Д., А.Ю. Якубовский Золотая Орда и ее падение М.-Л., 1950
        
        Мазмұны
Кіріспе
І ТАРАУ Қала құрлысы мен сәулет өнері
1.1. Архитектура
1.2. Әдебиет өнері
1.3. Тіл, ғылым
ІІ ТАРАУ Алтын Орда қалаларының қолөнері
2. 1. Керамика
2. 2. Сүйек ... 3. ... ... 4. ... ... тізімі
Кіріспе
Менің бітіру жұмысымның тақырыбы “Алтын Орда қалаларының өнері”
(Сарай Бату, ... ... ... ... – бұл ... ... ... Орда қалаларының қалай
пайда болғанын, оған не түрткі болғаны, ондағы қала ... ... ... ... ... ... жүргендігі туралы. Сондағы Сарай
Бату және Сарай Берке қалаларының шығу тегі ... ... ... астана болудағы рөлі. Сол астана болып тұрғандағы оның маңызы.
Сол қаланың қолөнері әсіресе керамика, өрнектеу ... және ... ... ... ... табылады және баяндалады.
Алтын Орда кезеңіндегі Орта Азия, Иран қалаларымен байланысы жүрді.
Тарихнамасы – бұл ... ... көп ... ... ... ... ... болады. Оның “Искуство кочевников и Золотой Орды”
М. 1976. Тағы сол кісінің ... ... и ... ... городов” М. 1964. Федоров-Давыдовтың көптеген мақалалары ол
Советская Археология журналында баяндалған.
Раскопки Нового Сарая С.А. 1946 ... ... В.Т. ... 1884 т. 1,2. Булатовтың ... ... ... ... ... ... и ... Кавказа” М.
1969.
Тіл өнеріне байланысты Усманов М. О языках ... ... ... ... С.А. 1963 №3 және ... Э.Н. ... и Ширил тюркологический
сборник М. 1966 Хорезм Мухаббатнама М. 1961. ... ... ... ... ... рукаятка из могилы Ак-кою”. Краткие сообщения ... ... ... вып ХХХVI М. 1951. ... В.Р. ... ... ... столицы Золотой Орды” Казань 1929. Егоров В.Л. “Историческая
география Золотой Орды” вып ХІІІ-ХІІ М. ... көзі – бұл ... ... ... ... ... Н., Ибн-
Баттуты и его путишество по Средней Азий М. 1988. Вилель де Рубрук, Плано
Кирпин еңбектері ... ... ... ... ... ... ТАРАУ Қала құрлысы мен сәулет өнері
1.1. Архитектура
1.2. Әдебиет өнері
1.3. Тіл, ғылым
ІІ ТАРАУ Алтын Орда қалаларының қолөнері
2. 1. Керамика
2. 2. Сүйек ... 3. ... ... 4. ... ... тізімі
Дала тарихымен мәдениетінде ерекше орын алатын ол ХІІІ-ХІV ғ.ғ. Алтын
Орда қалаларына қарағанда ол қалалар белгілі бір ... ... ... ... жоқ. Ол ... алтын орда хандарының ... ... ... Олар ... ... ... басқару үшін,
әкімшілік орталықретінде пайдаланды. Осы қалаларды жаулап ... ... ... ... ... ... бұл орталықтар ақсүйектердің қамалдарының ... ... ... мен ... хан сарайының маңайына
тұрғызған еді. Кейінірек ... ... ... ... ... керекті адамдар қолөнершілер тұрғын үйлері бой ... ... ...... ... жерлер, қаланың кедейленген
кварталдарына, көшелеріне айнала бастады.
Алтын ОРда екі элемент ол дала ... және дала ... ... және ... көрінді. Қала салу және даладағы урбанизм
күшейді. Бұл көшпелі ордалардың тұрақты бір ... ... және ... қолөнерімен саудасы бірігіп, ханның ... ... ... ... ... ... ... көшпенділерінің мәдениетінің ішінен біз басқа бір мәдениеттердің
көріністерін көреміз. Олар орта азиялық және ... ... ... ... ... айқын байқалады.
Алтын ОРда хандарының мұсылмандыққа көңіл ... және ... – Иран ... ... ол ... орыс ... исламнан
алшақ жатқан жерде, кенеттен ... ... ... ... ... ... ... Онда қыштан жасалған ыдыстар,
мозайкалар, араб жұлдызнамалары, парсы өлеңдері және ... ... ... ... және ...... ... Бұл
мәдениеттің өмірі ұзақ ... және Еділ ... ... ... Ол жаулап алушы халықтардың әсерімен тұрғызылған
болатын.
Осы қала мәдениетінің күштілігі және алтын орда ... ... ... ... ХІV ғ. ... әсем ... бірі ... араб
тарихшысы, саяхатшы Ибн Баттута былай дейді: “әсем қалалардың бірі, тез
көтерілген, адамдарға толы, базарлары ... және кең ... ... ... біз ... ... бір ... тұрдық, азанда шығып, қаланың келесі
шетіне жету үшін түс ауғанда ... ... бәрі ... ... ... бос ... жоқ және ... да жоқ дейді. Қалада 30
мешіт бар, тағы да ... ... бар ... Онда көптеген халықтар
тұрады: монғолдар, олардың көбі мұсылмандар, қыпшақтар, черкестер, ... ... Әр бір ... өз ... тұрады. Онда
өздерінің базарлары, мешіттері бар. Саудагерлер болса ... ... ... ... ... ... (Тизенгаузен Смизо 1884.
306 бет)
Екінші бір араб жазушы ХІV ғ. ... ... ... келген
көпестерден Сарай қаласы Берке ханның әмірімен Итим ... ... Ол ... жоқ ... ... тұр. ...... сарай бар, оның
үстінде алтын жаңа ай орналасқан. Сарайды дуалдар қорғап тұр, ... ... Бұл ... ... ... Бұл өзен ... ... көлеміндей,
кейбір жерлері екі-үш есе үлкен болып келеді. Онда үлкен ... ... ... ... ... ... Бұл өзеннің бастауы Славян
жерінде ол ... ұлы ... ... ... ... мешіттер, тауар сақталатын
жерлері бар болған. Ортасында ... осы ... ... ... су ... ... ішу үшін суды ... өзінен алады.4
Бұл мағлұматтар Алтын Орданың бірінші астанасы Еділ өзенінің Ақтөбенің
құлар жерінде болғанын көрсетеді.
1330 ж. Өзбек хан ... жаңа қала – Жаңа ... ... ... ... ... ... арқылы табылған заттардан
көретініміз бұл қаладан үлкен мәдени, әкімшілік ... ... ХІХ ғ. орыс ... А.В. ... ... ... ... “Төртбұрыш кеңістікте табылған заттар: әйнектерден жасалған
ыдыстар, ... ... ... мата, шәйнектер, құмыралар, балта,
қазандар, мыстан жасалған ... ... ... ... ... ... нан қалдықтары, бидай, арпа, тары, сұлы, грек
жаңғақтары, орман ... анар ... ... көрсетілген. Осы
табылған жердің төменінде тастан жасалған бөлмеде кристалдық бөлшектер,
бояулар: қызыл, сары, көк, ... ... ... ... ... ... бояу өшіретін тастар, шар, мыс сым. Табылған заттардың әр
түрлілігіне қарап бұл ... ... ... көуге болады. Басқа жерлерде А.
Терещенко және оның ... бай, ... ... ... Олар онда ... ... әшекейлер, мозайка, өрнектелген ыдыстар, мыс ыдыстар, қола
шамшырақ, май шамдар табылды.”6
Хандар Орта ... ... ... ... ... ... математиктарды алып кетіп отырған. Сарайда Хорезмнен келген
белгілі дәрігер ... ... “ол ... ... жүр деп және оны өз ... ең ... ғалымдары деп
санаған. Сарайдағы астрономияның және геодезияның ... ... ... ... ... ауыз екі ... біз осы қаладан табылған
жазбалардан көре аламыз. ... Орда ... ... тіл қалыптасты, яғни
ол “еділ әдеби мұралар жазылған және олар ... ... ... Атап ... ... құмырада түрік түрінде жасалған жазба. Осы құмырадағы
жазуды оқысақ, Арыммен беделімді айырып, сен менің ... ... ... ... ... Соодидің “Тюлистын” поэмасын аударудан тұрады.
Парсы тілімен әдебиетін ұнататын, соған байланысты, Алтын ... оны ... ... Аударма 1391 ж. Басталған. Бұл туралы Сайри – Сарай ... ... ... күні біз бақтың ортасында ғалымдармен ... ... ... мен бірнеше лирикалық өлеңдер оқыдым. Сол ... ... ... бір өтінішім бар. Сен шейх Саадидің “Түлістан” Түрік тіліне
аудар, сонда сенің ... ... ... ... ... Бұл ... ... Алтын Орда ғалымдары парсы тілін жақсы білгендігін көрсетеді.
Парсы тілінің өлеңдерінің формасымен жанрының Алтын Орда ... ... ... біз ... - наме” поэмасынан көреміз. Бұл поэма
Сырдарияның төменгі ағысының ... яғни Жошы ... сол ... ... жазылған.
Бұл поэма парсы поэмасының классикалық түрінде, оның сөз саптауы, ... бәрі бар. ... ... ... ... ... ... мен Шырын” поэмасы 1341 ж. ... ... ... ... ... Қал ... мен сәулет өнері
1.1. Архитектура
Алтын Орда қалалары өзінің даму дәуірінде ... Орта ... ... ағаш ... және ... киіз ... ... Жаңа
Сарайда қазба жұмыстарының нәтижесінде көп ... ... ... Ол ... ... ... дуалдары қалың, едендері
мықты шатыры биік, минарет ... тұр. Бұл ... ... ... көшірмесі көрінеді. Көп ... ... ... ... ... айқын байқалады.
Біз оны Мешіт қалашығы (Волгоград облысы) Увекте Саратов ... ... XV ғ. ... ... ... ... ... сақталған
“Тамерлан күмбезі”. Кисян өзенінің маңайында және “Болғайын күмбезі, Батыс
Башкирядағы және жерасты мешіттер Сарайдағы көрініс табады.”7
Волгоград облысынның ... ... 1971 – 1972 ... ... үлкен саборлық мешіт табылды. Дуалдары тастан ... ... ... Орда ... ... ... үй – ... тұрғызуда
архитектура, мұсылман типтегі үйлермен салынған қарапайым ... ... ... ... ... ... ... құрастырған бөлшектерден
тұрғызылды. Ол кірпіштің үстінде тірды.8 Сыртқы бейнесінде төртбұрышты
үйдің ... тән киіз ... ... ... ... ... көп кірпіш
үйлердің кіру есігі ішке ... ... ... ... ... ХІІІ
ғ. Монғолияда кездеседі. Ал жылыту жүйесінде Орта ... ... ... ... Орда ... монументальдық архитектурасы мұсылман культтік
шеберлігімен Орта Азия және Закавказдық ... ... ... ... ... және Кіші ... ... шеберлігі
байқалады. Сондай мовзалейдің бірі “Тұрахан сарайы”, Уфаның маңында
“Тамерлан ... Ескі ... 1317 ... ... ... ... ... салынған. Ауласында фонтан бар және оқушылар үшін ... ... енді ... ... ... ... Бату – ... Берке қалаларының
архитектурасына келейік.
Жаңа Сарай қалашығының археологиялық қазба жұмыстары негізінен сол
жердегі үлкен ... ... Бұл ... ... ... ... ақсүйектер
тұратын жерде орналасқан. Оның ... ... дөң. Ол дөң 1967 ... ... ... ... Онда ... Орда бай адамының үйі екен
екі ... ... ... және ол астанадағы үй тұрғызу ... ... ... ... ... құрлыс кезеңге жататын үлкен үй. Оның солтүстік, батыс және
шығыс дуалдары төрт ... ... ... яғни ... және ... ... ... кірпіштері күйдірілген қызыл болатын. Бұл
дуалдардың ені 80 – 85 см, олар қара ... ... ... ... қазіргі кезге дейінгі сақталған ұзындығы 50 – 70 см. ... ... ... ... ... ... ... қираған.
Оңтүстік бөлігіндегі дуалдың ені 60 см. үш ... таза ... ... Осы ... ... ... ... менидиандық ені 62 см. ... ... ... дуал ... ... ... арасында күйдірілген кірпіштер кездеседі.
Оңтүстік дуалдың 3см. ақ әкпен ... ... ... ... ... ... ... құм төселіп үстіне күйдірілген кірпішті қатарымен қойған.
Осы қатармен қойылған кірпіштердің ішкі ... ... ... ... ... ... ... күйдірілгенкірпішпен салынған.
Солтүстік батыс бұрышында еденде жылқылардың сүйектері табылған. Шығысында
бұл еденде 30см. ағашпен бекітілген. Ол ағаш ... ... Осы ... ... ... тағы ... ... еден тұрғызған.
Ол еден 10см. құмның үстінде тұр. Ал құм болса жердің үстіндегі әктастармен
төселген ... ... ... Осы ... ... ... бөлігінде
бұрышта пеш тұрғызылған. Пеш шығыстан қарап жағылатын болған. Пеш ... ... ... 10 см. ... ... Пештің батыс бөлігінен
екі құдық 60см. дейін сақталыпты. ... ... ... ... Пеш ... ... ... ұшыраған.10
Екінші құрлыс кезеңінде осы айтылған үйдің үстіне тұрғызылған. Бұл
үйдің дуалдары толығымен күйдірілген кірпіштерден ... Бұл ... ... Кей ... қызыл, қара бояулармен бояп қойған.
Дуалдардың сыртқы жағы төрт ... ... ... Ені 95 – 98 см.
келеді. Кірпіштің құрамы саз ... ... ... ... ... ... Бірақ ені жердің төменгі жағындағы кірпіштері сақталған. Сол
оңтүстікте сыртқа ... ... ... ... ... бұл жерде
есік бар деп айтуға ... ... ... және ... ... ... күмбездер салынған. Күмбездердің диаметрі 170 см. Үй үш меридианды
төрт немесе үш түтін ... ... ... ... бір ... ... Екінші құрлыс кезеңінде мұнда ортаазиялық құрлыс архитектурасы
көріне ... ... үй ... кірпіштен тұрғызылғаны, ол сол Алтын
Орда ақсүйектерінің отырықшылыққа толық көшкенін көрсетеді.11
1.2 Әдебиет өнері
ХІІІ ғасырдың ... ... ХV ... ... дейін өмір сүрген
Алтын Орда мемлекетінің жазба мұралары. Бұл мемлекеттің тұрғын ... ... ... әр ... еді. ... Орда дәуірінде бай әдебиет
жасалды. Бұған ... ... Сайф ... Әли, ... ... Жұсам Хатиб
сияқты ақын жазушылар Әбу Хайан ибн Мухани сияқты ... ат ... Орда ... ... ... жазба мұралардың көпшілігі жоғалып
кетті. Алтын ОРда ... ... ... ... ... ... ... мыналар: 1353 ж. Жазылған “Мұхиббитнаме” мәнауи (әр
екі жолы ... ... ... ... ... ... соңында мінәжат
(Алмаға жалбарыну), Қыта (философиялық түйіні) шағын ... ... ... – он бір ... ... ... жігіттің сұлу қызға
сүйіспеншілігі жырланады. Ақын ... ... ... ... ... ардақтауды жыр етеді.
“Хусрау мен Шырын” дастанының тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... шынайы махаббат.13
Дастанда арамдық аен зұлымдық қастандық пен сатқындық, өсек пен
өтірікті, әділдік пен ... ... ... ... Хұсрау мен
Шырын туралы аңыз Таяу және Орта Азия ... Орта ... ауыз ... тараған “Хұсрау мен Шырын” дастанын Низами салжұқ ... ... ... ... Халық сүйіспеншілігіне бөленген осы эпикалық жырды
Алтын Орда ақыны Құтб ... ... ... ... ... бірақ ол бізге
жетпеген. Қол жазбаның жалпы көлемі 240 бет. Әр ... 21 ... ... ... мен ... 130 ... тұрса, Құтбтың аудармасы 90 тарау.
Осыған сәйкес Низамидің 7000 бәйіті орнына Құтбта 4700 бәйіт болып шыққан.
Құтб ақын ... ... мен ... ... ... өз ... мен дәстүріне лайықтап, еркін аударма жасаған.
Тулистан би-т Турки ... ... ... ... Сағдидың
қаламынан туған дастан. Мұны Мысыр ғұламаларының өтініші бойынша Алтын Орда
ақыны Сайф сұлтан 1391 ж. ... ... ... ... ... аударманың біздің заманымызға келіп жеткен жалғыз көшірмесінің
көлемі 371 бет. Әр ... 13 ... жазу бар. ... кіріспе бөлімін Сайф
Сарай қара сөз араластырып өлеңмен ... ... ... ... ... ... және ... әр қайсысының Сайф Сарайдфң қайтарған
жауаптары тіркелген. Соңғы беттерде ақынның бұдан басқа да ... ... бар. ... негізгі аударма 10 беттен басталып 335 – бетпен
аяқталады. Кітап сегіз тарауға ...... ... ... Өз заманындағы “Тулистан” сияқты аса ... ... алып ... Сайф ... ... ... Әли ... ғ.), “Қисса
Жүсіп”, Жусам Қатиб (ХІV), “Қисса Жүсіп”, ... Сайд ... ...... шығармаларына еліктеп жазған. ... ... ... ... ... жете ... емес.
Азаматтық тақырыпқа арналған шығармалар мен қатар, Алтын ... діни ... ... да пайда болды. Солардың бірі – “Қисса
ул-әнбид” Авторы – Наср ... ибн ... әд – дин әр ... ... ... ... қысқаша әңгімелер” деп аталатын бұл еңбегін
араб, парсы шығармалардан іріктеп, ... ... ала ... ... ... ... ... аударған. Жинақта 79 қисса – хикая,
ертегі, аңыз, әңгімелер, өлең, тарих, шежіре бар. Ол ... ул ... ... ... ... ... пейішіне апаратын жол.”Авторы Махмұд
ибн Әли. Еңбек Алтын Орданың астанасы – Сарай қаласында жарық ... ... бір қол ... Стамбулда сақталады.15 Кітап 4 ... ... ... ... ... ... арналған. Екінші тарау
пайғамбардың серіктерін алғашқы халифтар. Әбу Бәкір, Омар, Осман, ... ... және ... ... келтіреді. Ол – үшінші тарауда
исламның ... ... ... ... арам мен ... қиыншылыққа
шыдау туралы үгіт – насихат айтылып, төртінші ... қан ... ... қылмыс екендігі түсіндіріледі. Тәкәппарлықтан,
өсек - өтіріктен өсімқорлықтан сақтандырады. ... ... ... ... ... болмаса да, стилдік ғылыми этнографиялық тұрғыдан
маңызы зор.
Алтын Орда дәуіріндегі әдеби ескерткіштердің қай – ... да ... оғыз ... ... ... ... Қазақ тілі қыпшақ тілдерінің бір
тармағы болып есептелетіндігін ескерсек Алтын Орда ... ... ... ... мұра деп қарастыру әбден орынды.16
1.3 Тіл, ғылым.
Ғылым, өнер ... сөз ... ... ... ... ... ... жасаған Мәмлүктер Египетін айтпай ... ... ... ... арабтың Мұхтар ибн Махмұд әз Заки
Махмұд ибн Ахмад ибн Мұса ... ... ... Орда ... Сарайда
тұрып еңбек етсе, Махмұд ибн Фатлаһ ас – Сарай, Мәхаб әд – дин ... ибн ... ... Тина ас ... ... қыпшақтар мәмлүктер
египетінде орталығы Каирде ұстаздық еткен.
Сондықтан олардың шығармалары тіл ... ... ... ... ... әл ... ли - ... әл – атрак” Түркі тілінің ... ... - әбу ... әл – тухрат әз – закима фи – ... ат ... ... ... ... ... ... авторы белгісіз, “әл – Қауанин әл – ... ... – л - ... ... тілдерін үйрететін толық құран авторы ... ... ... ... мен ... осы екі мемлекетке ортақ мұра
болып есептеледі. Сөйтіп Алтын Орда ... ... ... ... тілдің
бір нұсқасы есебінде өз әдеби тілі қалыптаса бастаған.17
1961 жылы Жаңа ... ... ... ... ... жалпақ сүйегі табылды. Онда екі адам бейнесімен арабша жазу ... Бұл ... саз ... астында табылды. Осы табылған үйдің заттары,
қыш ыдыстары, тиын ақшалары ХІV ғасырға жататыны анықталды.18 Бұл үй ... ... оң ... орналасқан. Ондағы сүйектің ең қызықтысы
жазуы еді. Ол жазулар нашар сақталған болатын. Лабораториялық зерттеулерден
кейін Б. Л. ... ... ... ... сәті ... Жазу
негізінен екі бөліктен тұрды. Суреттен сол ... ... ... ... Ең соңғы суретті анықтау мүмкін болмады. Жазудың бірінші
бөлігі ... ол ... жазу ... ... Екінші бөлігі қыпшақ тілінде
жазылған. Бұл жазу қыпшақ тілінің ескерткіші деп атауға ... Бұл ... ... кең ... тіл ... Бұл тіл ... Орда мен қалаларының
басты тілі болуы мүмкін.
Тағы бір ... Орда ... ... ... ескерткіші “Кодекс
куманикус” – қыпшақ тілінде жазылған діни мәтіндер мен сөздіктерден тұратын
кітап 82 парақтан 164 беттен ... ... ... ... 1303 деген
жазу бар. Еңбектің авторы мен жазылған жері ... ... ... ... бұл ... түп – нұсқасы 1294 жылы жазылған да, оның
бірінші көшірмесі 1303 жылы ... Ол 1330 жылы ... ... жылы Кодекс куманикс түпнұсқадан Алтын Орда мемлекетінің
астанасы Сарай қаласында ... – Джан ... ... ... бөлім (1-10 беттер). Үш бағана етіп жазылған латынша –
парсыша, куманша сөздік. Екінші бөлім (111-164 ... Осы ... мен ... көрнекті неміс түріктанушысы Фон Табен “Кумандар
әдебиетінің үлгісі” деп таниды. Көптеген қыпшақ ... ... ... ... ... ... ТАРАУ. Алтын Орда қалаларының қол өнері
2.1 Керемика
Керамиканың археологияда дерек беруі маңызды. Құмыра ... ... ... олар ... көп ... бойы сақталады. Сол арқылы оның
жылын, қалай жасалғандығын анықтауға болады.22
Алтын Орда мәдениетін зерттеу 1969 – 70 ... кең етек ... ... ... іс ... Сол ... Алтын Орда Орта Азия жеріндегі
монғолдар жаулап алған кездегі олардың мәдениетін ... ... ... ... даму ... олардың жаулап алған жерлеріндегі
қалаларының керамкасының жоғары дәрежеде болғанын ... ... сол ... мықты деген қолөнершілерін өздерінің қалаларына
әкетіп отырған.23
Алтын Ордадағы барлық керамика екі топқа ... ... ... ... екіншісі қызыл балшықты керамика. Одан басқа әкелінген
ыдыстар да бар.
Камин – бұл аса жарқын керамикалық қоспа, оған құм, ... клей ... ... ... ... ... Х-ХІ ғасырлар арасы.
ХІІІ ғ. бастап каминдік керамика Хорезмде белгілі бола бастады. Алтын
Орда, Кавказда, Волга ... ... бола ... ... ... ... Алтын Орда қалаларында жетпіс ... ... ... ... болу олыс қалаларында да көптеп табыла бастады. ХІV ғ. Новгородта,
Москвада, Владимрде табылды. Каминдік керамиканың ... жоқ ... ... Оның дамуы тек Маджар және Зак меридиандарында ғана жетті. Онда
табылмау себебі татар – монғолдар ... ... ... ... ... үлкен мектептері бар еді. Қырымда Каминдік керамика тек ХV ... бола ... ... ... ... ... еткен А.Ю. Якубовский, Н.Н.
Вактурская, Т.А.Нугаченкова, А.Ф. МЕдведеверді айтуға болады.
1. ... ... ... жиі ... ... керамиканың бір түрі. Көлемдері
мұсылмандық шығыста коп тараған ... ... ... ... ... ішкі ... жасыл түспен өрнектелген және көк нүктелермен
бейнеленген. Бұндай түсті ... ХІІ – ХІІІ ... ... көп кездеседі.
2. Өрнектелген керамика.
Бұл керамика түрі Алтын Ордамен мұсылмандық елдерде көптеп
табылған. Бұндай ыдыстар формалары мұсылмандық елдердегі ... ... шар ... құмыралар. Бұл барлық формаларға тән нәрсе емес,
төменнен бастап домалақ басталуы. Бұндай ... Орта ... ... ХІІІ – ХІ ғ. ... ... ... керамика.
Бұл каминдік керамика қоспасының үстіне айна тәрізді қоспа мен
беті жағылған. Онда ... ... ... бар. Ол ... ... жарық
болып келеді. Жазу монохромдық пайдаланылатын түске, байланысты ол ыдыс
“кобальт” атты, ал қолданылу ... ... ... Орда ... ... ... керамика Сарай Беркеде көп
кездеседі. Тағы Водянік және Шаджар қалшықтарында да бар. Сарай Батуда ... ... ... орта ... бойы дамып келе жатқан шығар. Ол
екі жерде Қытайда, Иранда. Ең күшті кобальт Ираннан алынды, ... ... ... ... ... ... ... екі түрде қолданылды. Біреуі ол ... ... ... ... қорғасын – кремнилік қоспада орындалады.
1. Керамика жасыл қоспамен.
Бұл төменгі Волга бойында көп таралған. Мұндай типтегі керамика
Шығыста да, ... да ... ... Орда ... тұрғанда да кездесетін
болған. Сондықтан бұндай типтегі керамика ХІІІ – ХІV ғасырларда ... ... ... ... дәлел славяндық кварталда 1957 Дувобск қалашығын
қазба жұмысын жұргізгенде Егоров пен ... ... ... көптеген
түрлерін тапты.
2. Керамика жасыл жасыл түсті суреті бар.
Бұл керамикада суреттер ... ... ... Оған ... және ... ашық ... ... Сарай Берке қаласында
ыдыстарды суреттер ... ... ... сызықтар жүргізген клетка тәрізді
суреттерді келтіреді.
Осындай типтегі керамика ... ... ХІІІ ... Ыдыстардың төменгі жағын домалақтап бейнелеу және одан қалың
немесе жұқа сызықтарды көрсету ... Орда ... кең ... Керамика жасыл ашық түсті және одан төмен грабировка.
Бұл типті керамика ... Орда ... ... ... орын ... ... түстен төмен грабировка жасау ХІІІ – ХІV ғасырда
Жерорта теңізімен шығыс елдерінде көп ... ... ... ... ... ... ... Египетке, Византияға белгілі болған.
Орнаменттік ... ... Орда ... ... ... ... жапырақты, үш жапырақ, паралелльді, толқындармен, бұрыштар,
дөңгелектер).
Ыдыстардың ... ... ... ... жағынан орта
ғасырлық кавказ керамикасымен байланысы бар. Бұндай бояу түрі Орта ... ... ... сары ... ... ... ... айтып кеткен керамиканың бір типі. Бірақ тек
түстерінде ғана айырмашылық бар. Бұндай керамика ... Орта ... ... ... ... Орда ... кавказға жақын
орналасқан қалаларында сондай түрдегі ... ... ... ... жекелген түрлерін зерттеу Алтын Орда қалаларының
керамикасы орта ... ... пен ... ... өсті ... ... әсер ... Алтын Орданың өзіндік керамикасы да жақсы дамыған. Оған
каминдік керамика ыдыстары дәлел бола алады.26
Әкелінген керамика
1. ... ... ... ... ...... қалың фарфордан жасалынған және сыртқы
жасыл түстен боялған Барлық ... Орда ... ... ыдыстарының
оюлар, бояулар ХІІІ – ХІV ғасырда көрсетеді және қытайдан әкелінген.27
Алтын Орданың қалаларында ... ... ... ... ... ... Бұндай ұқсастырып жасау көп жерлерде
кездеседі.
Бұндай ұқсастыру Египетте, Таяу және Орта ... ... ... ... бояу ... де және ондағы орнаменттердің де ұқсастыру кең
тараған.
2.2 Сүйекті ою өнері
Ең бір қызығу келтіретін өнер ол Алтын Орда қалаларының ... ... ... Оның ... ... жапсырылған үлкен оюларды ... Оны ХІІІ – ХІV ... ... ... және ... Орда
қалаларынан қазба жұмысын жүргізу барысында алынған. Сүйек өрнектің
қарапайым ... ... ... ... ... ... бөледі. Тағы зигзаг түрде төртбұрышты, үшбұрышты фигураларды
келтіреді.28 Ең ... ... ол S ... ... әшекейлеу және
қосыла өсімдік фигураларын ... Кей – ... ... ... ... ... жерлері иімделген сызықтармен
белгіленеді. Қатты заттардың ... ... ... сән ... ... ... суреттер салынуы мүмкін. Оның ішінде маралды
бұғылар бейнелері көптеп кездеседі. Жалпақ тіліктегі ... ... ... ... қызыл – ақ түстермен бояған. Бастырмалы суреттер сол жалпақ
тіліктің көп бөлігін алып ... ... ең ... күрделі жалпақ
тіліктерге бейнеленетін жердің көп бөлігін жануарлар, өсімдіктер үлкен
болып бейнеленеді. Жалпақ ... ... ... ... ... жеріне
тағы бір жалпақ сүйек қосылады. Бұндай ... ... ... ... ... табылған.29
Біріктірілген сүйектер бастырылған әшекейлері орналасуы былай болады.
S ... ... ... ... екі ... ... ... Осы үш бастырманың үстінде және төмен жағында көлденең сызықтар
сызылған. Осы жалпақ ... ... ... фигуралар,
жануарлар, өсімдіктер, сызықтар бір-біріне үйлесімде сән - ... Осы ... ... ... үлкен варварлық әдемілік көрінеді.
Кейбір кезде колчандар алтын жалатылған болады. Олар бірден көзге көрінеді.
Осы алтын тәрізді жалпақ тілікті ... ... орда ... ... ... ... әкелінген шығар. Себебі әсем әшекейлік заттар
төменгі Еділ ... ... ... ... ... мыңжылдықтағы
архаикалық “аң стилінің” көшірмесі болуы мүмкін. Онда маралдар ... ... ... ... келеді, ал скиф – сібір аң стильінде аяқтары
бүгілген болып келеді. Жутовтан табылған ... ... екі ... ... екі жаққа қарап тұр. Осы белгісіз зат скиф ... ... ... ... ... ... екі адам жіппен ұстап тұр.30
Жалпақ тіліктегі ... ... ... ... ... Алтын Ордада жалпақ тілімделген сүйектер өте
әсем жасалған. ... ... ... ... ... бір ... үйлесімде, сүйектер бір – біріне еркін жалғасып отырады. ... ... ... ... белгіленіп отырған. Шахматтық сән
пайдаланылады. Бірақ ат кейбір жалпақ тіліктерде ... ... ... ... ... ... Олар тек сызықтармен
бөлінген.
Бұндай колчандар жоғарғы Погромный, төменгі Еділ ... ... Тағы да бір ... бола ... ... әдісі ол жалпақ
тіліктерді вертикальді яғни ұзынынан үш, төрт, бес ... ... ... ... ... біз ... Орда сүйек ою өнері
ұйымдастырылған, жоғары сапалы сәндігінің белгілі бір мәні бар екенін және
Сарай – ... ...... ... бір ... ... ... өрнегі.
Алтын Орданың қалаларымен даласындағы күмістен, қоладан жасалынған
кубоктар, ыдыстар ерекше көзге ... Бұл ... ... ... ... ... ... кубоктар, тостақтар, құмыралар бір ... ... ... сыртқы жағына сызықтармен фигуралар белгіленген, ал
ішіне штрихталған сызықтар белгіленді. Керамикадағы сияқты мұнда да үлкен
тірі ... ... ... ... бейнелер күміс ыдыстардың
көлемімен, құрлысымен үйлесімді тұрады.
Алтын Орда күміс ыдыстарының бейнелеу ... ... ... ... ... табылған күміс тостағандардың сипаты өте ұқсас. Сондай
тағы ... ... ... жатқызуға болады. Олар Ертістегі ... ... ... ... формалары, ондағы тірі ... және ... ... өте ... ... Орда ыдыстарының
керамикалық, металдық түрі болса да ондағы тіршілік орнаменттері шығыстық
түрі үлгісімен ... ... ... ...... пен оған жақын орман
– далалы аудандарды бұл ... ХІІІ – ХІV ғ. ... ... Ол ... Белореченск қорғандарында, Украинада және Еділ ... ... Яғни ... көретініміз күміс тостағандарды өрнектеу
өнері бүкіл Евразия даласында бірден дамығандығын көрсетеді. Бұл заттарда
өрнектер жеке түрде келеді. Бір – ... анық ... ... ... формасына сәйкес келеді.
Кейбір заттардан Алтын Ордалық керамиканың бес ... ... ... ... ... ... және жошы тиын ... болады.
Кубань облысынан табылған күміс тостағанда балық бейнеленген. Ал біз
оны ... Орда қыш ... ... ... ... металл
заттары далада табылмаған, ол Орал маңында табылған. Бұл жаққа сонау ... ... ... жолдармен ХІІІ – ХІV ғасырларда жасалынған ыдыстар
тасылған болатын. Бұл күміс ыдыстағы орнаменттер үлкен, қимылчыз ... және ... ... ... ... рет ... жарық қылып
көрсетеді.
Кейбір табылған күміс кубоктарда өрнектелген өрнектер вертикальді
бірнеше бөліктерге бөлінеді. Сол ... ... ... ... ... ... бейнелеу әдісін біз Орта Азия, ... ... ... көруге болады. Осындай ... ... ... Ол да ... ... бөлінген, онда бірақ
бөлінген жерлерге ешнәрсе салмаған. Көп кездерде тостағандарда тұтқасы
кездеспейтін ХІV ... ... ... ... ... бола бастады.
Белареченскте табылған бір тостағанда оның түбінде құс бейнеленген ... ... ... ... ... кезде құс үлкен болып көрінеді. Мұндай әдістер Иранда
көптеп кездеседі. Дельфин балықтарды ... ... Орда ... ... ... Ою - ... Орда қалаларының атап айтқанда Сарай – Бату Сарай – Берке
қаласында көптеген мекемелер, үйлер, сарайлар ... қыш ... ... ... ... ... осы ... жабыстырып
отырған.
Алтын Орда мен Хорезмде өрнектеудің айқын бір ... ... бола ... түрлі түстердің қызыл, жасыл, сары, көк түстердің үстіне араб әрпінің ... ... ... Бұл ... ... ... қыштардан құйып
жасалынған болатын. Алтын Ордамен Хорезм өрнектері алғашқы ... ... ... көп пайдалануынан ерекше көрінеді.Осы өрнектер
эмпрафикалық мәнде болғанымен кейде оған өсімдік жалпы алғанда ... ... ... ... ... өрнектелген қыштар бояуланып әсем болып тұрады.
Қыш бояулар өздері жалғасып жатқан түзу ... мен ... ... ... ... ... осы бояулар мен салыстырып
тұрғызған. Көк және ультроқызыл ... көп ... ... ... қара ... ... ... Алтын Орда қалаларының қазба
жұмыстарын жүргізген кезде ... ... ақ ... өрнектелген қыштарды
көптеп табылады. Оның ... ... ... ... ... ... жағынан әдемі көрінеді. Көптеген кездерде ол көк түстермен
қосылып отырады.
Басты қыш бояудағы элемент ол ақ ... ... араб ... ... ... ... мың бұралып салынған. Бұндай оюлар
көптеген, ұзақ ... ... ... ... ... ... ақ ... ыдысқа қызылмен екі жолақ жүргізген және ол
сызықтардың ортасына оюлар салып отырған. ... қыш ... ... ... ыдыстармен бірге мүсінде болған.
Алтын Орда қалалрының үйінділерінен табылған заттар негізінен
фдфстар эстетикалық жағынан жақсы ... және онда ... құс, ... ... бар ... табылған.
Көп жыл бойы Алтын Орда қалаларының өздерінің жоғарғы
көркемдік керамика өндірісі болмаған деп ойлаған. Бірақ Сарай және ... ... ... ... кезде шеберханаларда ... ... ... ... Бұл ... заттар Алтын Орда
қалаларында оның ішінде ...... ... ... ... ... мен ... керамикалық өндіріс жақсы дамығандығын көрсетеді.
Алтын Ордада пиаламен ыдыстардағы көріністер, архитектурадағы
сияқты кей – кездерде көркемдік өнері де аз ... ... ... ... ... және Орта Азия ... Оның ішінде көп әсер еткен Ирна. Оны біз
қазба жұмыстарынан табылған ақ топырақты ыдыстар және ... ... ... ... ... ақ ... ыдыстар Орта Азия мен Алтын Ордада
жасалынбаған ақтопырақты ыдыстардың сарқыншақтары ... мен ... ... ... ... қоспалары жергілікті керамикадан
айырмашылығы көп болды. Кейбір жерлерде парсы сөздері жазылған ... ... олар ... ... ... ... ... ол бірақ
Сарай – Бату қалашығында олар өте сирек кездеседі. Ирандық дәстүрлі ... ... ... ... Орда ... ... роль ... Мысалы:
Иранда керамикалық заттарға қанатты сфинксті салу көрінеді. Оны біз Сарайда
табылған кеседен көруге болады.
Иранның Хулигиутік ... ... ... өнер және ... ... ... ... Оның ішінде Орен – Калы
ыдыстарынан көреміз. Орен Қалыдағы көптеген шыны ... ... ... ... табылған кеселермен ұқсастықтары айқын
байқалады. ... Орда ... ... ... ... ол Иран, Ирак, Закавказиядағы ІХ – Х ғасырдағы ағашты кесу ... ... ... ... ... Орданың керамикалық көркемдік әсерлеуі
сол кездегі Орта ... ... ... ... ... Орта ... құс” көркем орнаменті Алтын Орда қалаларында керамикадағы көркемдік
орнамент ретінде жиі пайдаланылады. Кеселерді жақсы ... ... ... ... келген нәрсе. Көптеген кеселерде мұсылмандық пен Орта
Азиялық кесе формасы жиі – жиі ... ... ... бояу ... ... ... ... жасалған ыдысқа бояу жағып әр түрлі
геометриялық фигуралармен толтыру көзге ... ... ... ... бір түс ретінде көрінеді. Ал осы ыдыстарға адамдардың, ... ... ... ... ... ол ... ортасын көрсететін,
кесенің ортасын дөңгелектеп бояп одан жоғары тағы ... бір ... ... сызып кесенің шетінде бояу жүреді. Осы сызықтардың ортасына
ромь, төртбұрыш салынған.
Алтын Орда керамикадағы көркемдік бояу ... ... ... бастады. Ол бүкіл ыдыс бойында белгілі бір жануарды немесе
болмаса ... ... ... ... Одан ... ... ... Орда керамикасы өнерінде көркемдік жағында ақ кеселерге сыртында
түзу сызықтармен төменнен жоғарыға қарай салған. ... ... ... ... бейнелеген. Бұл өнер ХІV ғ. бастап Иранда содан соң Темір
кезінде Орта Азияда көптеп таралды. ... және ... ... ... ... шығу тегінде Орта Азия мен Ираннан алады. Бұл
керамика ХІ – ХІІ ғ. ... ... ... кең ... ... ... ақ ... керамика ақсүйектің үйінде зат ретінде тез дамып отыр.
Жаңа Сарайда тұтқасы бар құмыралар табылды. Онда орнаменттері айқын ... ... Ол ... ... ... ... ... Ираннан әкелінген болатын. ... ... ... ... ... ыдыстар жасайды. Алтын Орда
қолөнершілері каминнің құрамы айрықша бірақ орнамент белгілеу өзгеше емес
қылып ... ... Орта Азия ... ... ... ... ... әдеиі бір қолөнершілер цехі жасаған.33
Ал енді Алтын Ордада қолөнершілер айна артына өрнек жасау шеберлігімен
айналысқан. ... ... ... ... өсуі олардың күнделікті
қолданып жүрген айнаға ою - ... салу ... Олар ... ... сызық сызып, сол сызықтармен бір – біріне ... ... ... ... ... ерекшеліктері түзу емес, сәл көтерілген
сәні – ... ... ... мұз ... Осы ... артындағы жануарларды
бейнелеу, өсімдіктер бейнеленілді.
Алтын Орда дәуірінде айнаны сәндеу геометриялық фигурамен байланысты
болатын. Келе-келе дөңгелектер және оның ... ... ... ... ХІV ғ. айна ... көптеген фигуралар бейнеленген.
Алтын Орда қалаларының айна сыртын өрнектеуде мұсылмандық, шығыстық
салттарға беріліп отырған. Бірақ ... ... ... ... ... Алтын Орад қалаларында Орта Азиялық және Ирандық ... Олар ... ... ... бөліп фигуралар жасаған.
Кей айналарда Орта Азиялық, Ирандық мәтіндегі айна артын ... ... ... ... ... Орда мемлекетінің териториясында қалалардың пайда болуы
ХІІІ ғасырдан басталады.
Орта Азия мен ...... ... қалалардың өсуі үлкен түрде
болған жоқ. Бірақ көшпенділердің көп бөлшегі жиналып ... ... ... ... ... ... өсе ... Сондқтан да бұл
үрдіс Алтын Орда қалаларының өсуінің заңды түрі.
Монғолдардың ... өсуі ... ... ... ...... ... қалыптасуымен байланысты.
Алтян Орда қалаларының сипаты ол ... ... ... ... ... ғ. 20-40 ... ... халқы енді – енді құрыла бастағанда
қалаларда әкімшілік саяси орталық болып қалыптасты. Қолөнер мен ... ... ... ...... ... ... үлкен
қалаларға айналдыруды осыдан бастап Алтын Орда қалаларының дамуына себебші
болған сауда – ... ... ... ... ...... ... – Берке, Маджары, Хаджирхан, Укек
және Еділ , Дон өзендерінің арасынадғы қалалар жатады. Ал экономикалық ... ... ... атап ... Хирхир Кондши жатады.
Алтын Орда қалаларының тағы бір пайда болуы, ол жаулап алған жерлерде
пайда болған қала колониялар. Бұндай қала салу ... ... ... екені , және олардың жерінің бидай егін егуге жарамсыз ... бұл ... ... көзі ... ... ... ... армиясының азық-түлігін қамтамасыз етіп отырған. Алтын Орда
қалаларының өркендеп ... ... өсіп ... ол ... биліктің
күшті болуында еді. Ал монғолдардың ... ... ... ... ... ... Алтын Орда халықтары барлығы қалаларда тұрып
саудамен, қолөнермен айналысып қойған жоқ сонымен қатар ... де ... Ал ... ... , ... ... ... тұрған. Ал қыстауда
қайтадан қалаларына , сарайларына барған.
ХІV ғ. ... Орда ... ... ... ... бойындағы билеуші
топтар елді енді ескі әдет – ғұрыптармен басқара алмауын тез түсініп ... ... ... ... ... Ең ... тура келетін мұсылман
Орта Азия , Шығыс Түркістан ; Иран жерлері болатын.36
Соған ... ... ... ... ... мұсылман көпестерінің қолында
болатын. Бұған қоса сол кездегі халықаралық ... ... ... ... ... ... ... адамдар қажет еді. Сонымен қатар
Ислам империясын ұстап қалуға өз септігін тигіздіме деп ... 1313 жылы ... хан ... ... ... жастық шақтың легімен, исламдық сеніммен
жанындағы ... ... ... және ... ескі ... ... бұрмай ислам дінін мемлекеттік дін деп жариялады.37 Бұл
туралы Өзбек хан өзінің жеке ... бұл ... ... ... ... жылы ... жеткізген болатын. Өзбек хан тұсында мәдени және ... ... ... ғ. ... ... ... Орда да жүздей қала болды. Оның
жартысынан көбісі алтын ордалықтардың бастауымен ... еді. ... , ... Жаңа Сарай қалалары жатады. Өзбекпен Жәнібек тұсында
Алтын Орда қалалары ... даму ... еді. ... ... ... салынған мешіт, сарайлар, бай ... ... ... қолөнершілер тұратын жарлер салынды. Сарай мен Жаңа Сарай
дүниежүзінің ірі қалалары ... Орда ... ... көп нәрсе алды. Қолөнер, архитектура,
баня, өрнектер, оюлар, орнамент,өрнектелген қыш, ыдыстар, ... ... ... ... ... мен талғамын ... ... ... ... байланыста болған. Орда
өзінің әскер құрамын күшейте берді. Ал Орда мәдениеті мұсылман орта ... ... ... ... деп К. Босворт өз еңбегінде жазған.39
Сарай ... ... ... ... ... деректер ол Омаридің ибн –
Батутаның, Вильем де ... ... ... ... ... Сарай қаласында археологиялық қазба жұмысын ... ... ... ... ... ... қолөнер жақсы дамыды. Қалада
қолөнер цехы мен сауда базарлары бір ... ... ... ... ... ... ... базар көзіне айналды. Сарай беркеде
металмен жұмыс істейтін көшелер болды. 1. Кузница, 2. Пышақ-қару жасау, 3.
Жерге ... ... ... 4. ... ... ... жасалған
ыдыстар жасау орталықтары болды. Метал өңдеу өнері Сарайда елеулі жұмыс
болғаны туралы дәлел, ол ... ... бір ... қазба жұмысын
жүргізгенде бөлменің ортасында құлағын пеш, оны су ... ... сол ... ... сынықтары, құймалары табылды.
Сарай Берке де кен өңдеу өнері жақсы дамыды. Оған өзіндік ... Ол ... ... ... , ... көп ... еді. Сол
малдарды көң киім етік жасау үшін ... ... ... ... жақсы дамыды. Мақта – мата, жібек матлары арқылы
көптеген көйлектер тігіп отырған. ... киім тігу өте ... ... Мақта-
мата ,жібек маталар Сарайда өндірілгенімен оның көбісі Орта ... ... ... ... ... –Берке қаласында әйнектен жасалған
ыдыстар табылды. Әйнек жасау ХІІІ-XIV ғ. қымбат ... ... ... ... ... ... әкелінген болатын.41
Алтын Ордадан бізге темір , алтын, қыштар жеткен. Оның ... ... ... ... ... қолөнершілер Сарай Берке қаласының тұрғындаының көп бөлшегін
құрады. Египеттегі, Ирандағы , Түркиядағы, Орта ... ... ... Беркеде өз қолөнершілер қауымы болды.
Осындай қысқа мерзімде қала салып, онда ... саны ... ... не себептен? Оған жауап мынадай. Шығыста Феодализм дәуірінде
жаулап алушылар қолөнершілерді ... ... ... Ал ... ... ... жерлерде қолөнершілеріналып отырған.
Алтын Ордада біртекті халық болған жоқ. Жаулап алынған халықтармен
келген ... ... ... Алтын Ордада біртекті мәдениет болмады.
Хорезмде, Бұлғарларда, Қырымда өздерінің ауылдары қала мәдениеті болған.
Сонымен ... ... ... де ... қыпшақтарға ассимияцияланып
кетті. Қалаларда мәдени өмір ерекше ... ... ... ... ... дамуына үлкен роль қосты.
Сарай Берке қаласында табылған заттарға қарап олар үргеніштегі табылған
заттармен ұқсастықтары болған және оны ... ... де ... ... Кавказдан келген меберлер, Египеттен, Византиядан
келген салыстырмалы түрде ... ... мен ... Бату ... ... құрылыстары, оның өрнектері бояулары үргеніштен
Турабек ханым мовзолейі өрнектерімен ұқсастығы бар.
Сарай Беркедегі бай ... ХІІІ – ХІV ғ. ... ... ... ... ... геометриялық фигуралар, араб әріптерін
сәндеп жазу, бояулар Орта ... ... ... ... бойы ... ... жолы арқылы Алтын Ордаға қолөнершілерді де әкеліп отырған.
Олар сол жерде ... ... ... ... ... ... ... айналар солардың жұмысы болуы мүмкін. Табылған
айналарға қарап бірінші кезде олар қытайдан ... ... ал ... ... ... ... кейін айналарды жергілікті , яғни ... ... ... ... ... рольі тарихи масштабпен қарасақ өмірі
өте ұзақ емес. Алтын Орда жеке мемлекет ретінде жарты ғасырлық өмір ... осы ... өзі ... Орда ... ... ... күшті болуына
алып келді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Федоров – Давыдов Т.А. ... и ... быт. ... М. 1964
2. Федоров – Давыдов Т.А. Искуство кочевников и Золотой ... ... и ... ... ... степей и золотоординских городов
М. 1964
3. Тизенгаузен СМИЗО 1884
4. Босворт К. Э. Мусульманский династии М. 1947
5. ... Н. Ибн ... и его ... по средней азии М. 1988
6. Егоров В.Л. ... ... ... А.Л. ... в ... ... ... архитектуры Л.
1985
8. Федоров – Давыдов Т.А. Искуство кочевников и ... ... М. 1976 ... ... Два мавзолея золотоординского времени в районе пятигорья //
советская Археология М. 1969 №4 стр.264
10. Мухамадиев А.Т., ...... Т.А. ... богатой усадьбы в
новом Сарае // Советская Археология М., 1970 №3 стр.153
11. Федоров – Давыдов Т.А. ... ... ... в ... ... ... Археология М., 1964 №7 стр.248
12. Егеменді Қазақстан А. 1998, №18 4-бет
13. ҚҰЭ А.1998 1том 316-бет
14. Түркістан ... ... А. 2000 ... ... ... Энциклопедиясы А. 1984 1-том
16. Алтын Орда ескерткішінің тілі А. 1987 ... ... ... мен оның ... ... ... 1992 25-
бет
18. Усманов М. Оязыковыз особеностях надписи из нового сарая // Советская
Археология М. 1963 №3
19. Вайнер, Федоров – ... Т.А. О ... и ... на ... из ... // Советская Археология М., 1963 №3
20. Қазақстан тарихы А. 1998 1 ... Қаз ... ... А. 2002, 4 ... ... Т.А. ... ... Мухаммед Али Иноятин из ... ... М., 1958 ... ... Б.Д., А.Ю. ... ... Орда и ее ... М.-Л., 1950

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүсіпбек Аймауытұлы мақалалары мен аудармалары. Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»14 бет
Рекреация ұғымы сұрақ-жауап түрінде196 бет
Қаңлылар. саяси тарихы. шаруашылығы. мәдениеті1 бет
Өскемен12 бет
Өскемен қаласы18 бет
«Газ тарату механизімнің құрлысы»22 бет
Алматы қаласы мемлекеттік сәулет-құрылысы80 бет
Жыныс мүшелерінің құрлысы3 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Ортағасырлардағы қалалардың дамуы: сәулет өнері және материалдық мәдениет21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь