Материалдық мәдениетке байланысты калыптасқан этномаркерлі топонимдер

Кіріспе
І Тарау
Материалдық мәдениетке байланысты калыптасқан этномаркерлі топонимдер
ІІ тарау Рухани мәдениет терминдерімен байланысты агиотопонимдер
Суфизм қайраткерлерінің атына байланысты агиотопонимдер.
Қазақтың ру.тайпа басы әулиелерінің атымен байланысты агиотопонимдер
Табиғат және жер.су иелеріне сиынумен байланысты агиотопонимдер
Қорытынды
Әдебиеттер
Егер есім мәдениеттің жемісі деген тезисті ұстанатын болсақ, этномәдени, этнографиялық факторлар Оңтүстік Қазақстан топонимдері сөздігінің этномаркерлі бөлігінің пайда болуына себепші болды. Міне, сондықтан да топонимдер ұлттық мәдениеттің компоненті мен репрезентанты болып табылады.
Бәрімізге мәлім, этномаркелі деп, біз өзінің құрамында өзіндік маркер – этнографизмі бар, мәдени – этнографиялық ақпаратқа ие топонимдерді айтамыз. Түркі топонимдерінің, оның ішінде қазақ топонимдерінің көпшілігі құрылымы жағынан екі құрамды , ал олардың бір сыңары этнографизм болып келеді. Маркер – этнографизм анықтаушы да анықталушы болып та жұмсала беруі мүмкін, дегенмен біздің байқауымызша этнографизмдер көбіне атрибутты синтагманың анықтаушы компаненті болып жұмсалады. Екі құрамды топонимдердің анықталушы сыңарлары әдетте географиялық терминдер болып келеді.
Этномаркерлі топонимдік лексиканы Оңтүстік Қазакстанның географиялық жалпы атауларының терминологиясы деңгейінде, сондай-ақ Оңтүстік Қазақстанның географиялық жалқы атауларының деңгейінде талдауға болады. Кез-келген аймақтың этномәдени (этнографиялық) топонимдер лексикасының сол өлкеге тән мәдени – этнографиялық әлеуметтік – экономикалық және басқа да ерекшеліктерді көрсетіп тұратын әр түрлі деректері болады. Бұл ерекшеліктерді қарастыру негізінде этномаркерлі талдау, біздің ойымызша, қазақ халқының материалдық және рухани мәдениетінің сала – салаға жіктелісіне сәйкес келетін белгілі бір лексика – семантикалық топтар бойынша жүргізілуге тиіс. Мысалы, Оңтүстік Қазақстан этномаркерлі топонимдік лексикасының құрамы осы өлкедегі қазақтардың материалдық және рухани мәдениетін мынадай тақырыптық топтарға бөліп қарауға мүмкіндік береді: мал шаруашылығы, егіншілік, суландыру/ирригация/, қала салу; халықтық ойын – сауықтар, мейрамдар дін /ғибадат/ және т.б. мұндай тақырыптық топтарға этнолингвистикалық талдау жасауды тағы да қайталап айтатын болсақ , географиялық жалпы атаулар деңгейінде де, сондай-ақ топонимдік лексика, яғни географиялық жалқы атаулар деңгейінде де жүргізүге болады.
1. Койчубаев П, Краткий словарь топонимов Казахстана. Алма-ата. 1974.
2. Мурзаев Э.М. Словарь народных географических терминов М. 1984.
3. Потаиов Л.П. Географический фактор и традициониой культуре и быте тюркоязычных народов Алтая- Саянского региоиа II роль географического фактора в истории докапиталистических обществ (по этнографическим данным). Л. 1984.
4. Каракүзова Ж.К., Хасанов М.Ш. Космос казахской культуры. Алматы, Евразия, 1993.
5. Уалиханов ІІІ. Таңдамалы -- Алматы: Жазушы, 1985.
6. Гачев Г. Национальные образцы мира - Москва: Совстский , писатель, 1988.
7. Молдабеков Ж. Қазақ осы - мын оліп, мың тірілген. Алматы: Санат. 1998.
8. Гамкрелидзе Т. В., Вег. Вс. Иванов. Индоевропейский язык и и н д о е в р о п е й ц ы. Б л а г о в е і.ц е н с к и й г у м а н и т а р н ы й к о л л е д ж и м. И. А. Б о д у э н а д е К ү р т е н э. 1 9 9 8.
9. Қайырбаева Қ. Қазақ тіліндегі этікшәдени атаулардьш символдық мәні. Авторсф. Дисс. Фил. Ғылымның кондидаты.-Алматы 2004.
10. Қайдароі; Ә. Сырга толы сыр мен түс. Алматы., 1986.
11. М ү к а н о в С X а л ы қ м ү р а с ы А л м а т ы 1 9 7 4.
12. Қ о н д ы б а й С е р і к б о л . А р г ы к. а з а қ м и ф о л о г и я с ы. А л м а т ы. Бірінші кітап. 2004.
13. У о л и е в Н. С ө з м ә д е н и е т і. А л м а т ы, 1984.

14. Қоңқашбаев Г.К. словарь казахских географических названий. Алма- ата. 1963.
15. Керимбаев Е.А. Кайдаров А.Т. Этнолингвистические аспекты казахской ономастики // Изв. АН. Каз ССР. Сер филол. 1990.
16. Арғынбаев X. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк. Алматы, 1969.
17. Қүрылев В.ГІ. типологий скотоводческого хозяйства казахов // проблемы типологии в этнорафии. М, 1979.
18. Нақысбеков О. Қазак тілі говорларының Оңтүстік тобы.
Алматы 1982.
19. Мурзаев Ә.М. Очерки топонимики М. 1974.
20. Савина В.И. Словарь географических терминов и других с л о в, ф о р м и р у ю щ и х т о и о н и м и ю И р и н а. М, 1971.
21. Нафсов Т. Азиатско - Поволжкий ойкономический ареал балык. //' Шестал конференция по ономастикс. Поволжье Волгоград. 1989.
22. Рассудова Р. Я. Топонимы и история заселения Ономастика Средней Азии. Фрунзе 1980.
23. Кейсенова А.С. исследования природы Казахстана. Алма-ата. 1979
"24. Резенфельд А.З. Проблемы регионал ьности и
десемантизации в таджикской топономии // Ономастпка Средней Азий .М. I982.
25. Маргулан А.Х, Отчет о работах центральной Казахстанской археологической экпедиции Известия А.Н, Каз ССР. Сер археол. Алм Ата 1992
26. Мустафина Р.М. Представления культы, обряды у казахов. Алма Ата. 1992.
27. Гафуров А Имя и история. М. 1987.
28. Диванов А.А. Демополические рассказы // Сборник материалов для статистики Сырдаринской области. Ташкент. 1986.
29. Мол.цабаев И.Б. Жаныш и Байыш как историко-этиографический источник., Фрунзе. 1988.
30. Жирмунский В.М. Тюркский тсорический эпос. Л. 1974.
3 1. Р ы с б е р і • е н о в а К. К. И с т о р и к о - л и н і • в и с т и ч е с к и й
а н а л и з т о п о н и м о в Ю ж н о - К а з а х с т а м с к о й о б л а с т и. А в т о р е ф. Д и с. К а н д. Ф и л и а л. Н а у к. А л м а - А т а. 19 9 3 .
32. Снесаров Г.Г. К. истории искоторых категорий теонимов у . народов Средней Азии и Казахстана Онамастика Средпей Азии. Фрунзе. 1980.
        
        Кіріспе
Егер есім мәдениеттің жемісі ... ... ... ... ... ... ... топонимдері сөздігінің этномаркерлі ... ... ... болды. Міне, сондықтан да топонимдер
ұлттық мәдениеттің ... мен ... ... ... мәлім, этномаркелі деп, біз ... ... ... – этнографизмі бар, мәдени – этнографиялық ақпаратқа ие
топонимдерді айтамыз. ... ... оның ... қазақ
топонимдерінің көпшілігі құрылымы жағынан екі ... , ал ... ... ... ... ... ... – этнографизм анықтаушы да
анықталушы ... та ... ... ... ... ... этнографизмдер ... ... ... ... ... ... Екі ... топонимдердің
анықталушы сыңарлары ... ... ... болып
келеді.
Этномаркерлі топонимдік лексиканы Оңтүстік ... ... ... терминологиясы деңгейінде, сондай-ақ
Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... ... болады. Кез-келген аймақтың этномәдени (этнографиялық) топонимдер
лексикасының сол ... тән ...... ... ... және басқа да ... ... ... ... ... ... Бұл ерекшеліктерді қарастыру ... ... ... ... ... ... материалдық
және рухани мәдениетінің сала – салаға жіктелісіне ... ... бір ...... ... ... ... тиіс.
Мысалы, Оңтүстік Қазақстан ... ... ... осы ... қазақтардың материалдық және рухани
мәдениетін ... ... ... ... қарауға мүмкіндік
береді: мал ... ... ... қала ... ойын – ... ... дін /ғибадат/ және т.б.
3
мұндай тақырыптық ... ... ... ... тағы
да қайталап айтатын болсақ , ... ... ... де, ... ... ... яғни географиялық
жалқы атаулар деңгейінде де жүргізүге болады.
Ұлттық топонимия ... ... ... ... болып
табылады, онда эностың тарихы, салт – ... ... ... ... тынысы жайында аса ... ... ... ... ... ... қарағанда этникалық төлтума
ерекшелікті ... ... ... ... ... лексикасында
зерттеуді қажет ететін сыры ... ... аз ... тұрғыдан қарастырып отырған Оңтүстік Қазақстан ... және ... ... ... келе ... ... бір көзі
іспетті. Орта Азияның егін еккен ... мен ...... ... ... ... орын ... Оңтүстік Қазақстан есте ... ... бері ... мен ... ... , ... ... қоян-қолтық араласқан, бір-біріне әсер еткен, бірін-
бірі байытқан ... ... пен ... ... мекені
болды. Осы өлкенің өзіне тән ...... ... сөз жоқ ... ... ... топонимерінде өзінің ізін ... ... ... ... сыр – ... ие ... тән географиялық атауларды ғылыми жүиеде қарастыруға
ерекше мән ... ... ... ... зерттеулер
мейлінше кең өріс алып Қазақстан топонимдерін қоғам өміріндегі орны
ерекше, олар бір ғана ... ... бір ... ... ... жыл мен ... ғасырдан келе жатқан халық қазынасының
бай мұрасы.
Шын ... ... сөз ... ... ... ... топонимдік лексика қазақ этномәдени
4
лексикасының құрамына енеді, ал ... ... ... тексерілуі
– жаңа бағыт болып табылады. Осы кезге ... ... ... ... ... ... көп зерттелді де, ал ұлттық
ономастикалық лексиканың қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... географиялық және тарихи факторларды әлі ... ... ... бұл ... тағы да ... жұмыстың қажеттілігін
көрсетеді. Оңтүстік Қазақстан топонимдерін зерттеу қазақ ... ... ...... ... ... мәселелерінің
қарастыруымен де ұштасып жатады.
Д и п л о м ж ұ м ы с ы н ы ң м а қ с а т ы м е ... і н д е т т е р і. ... ... мақсаты Оңтүстік Қазақстан
топонимдеріне этнолингвистикалық сипаттама жасау болып табылады, ал ... ... жету үшін ... ... ... шешу қажет деп
білеміз:
- Оңтүстік Қазақстан топонимикасы жүйесінің
қалыптасуындағы ... ... ... ... ... ... мен дамуына әсер
еткен этномәдени факторлады қарастыру;
- аймақтағы этномаркерлік топонимдік лексиканың негізгі
тақырыптық топтарын ... мен ... ... Қазақстанның құрамында этнографиялық
белгілері бар топонимдік лексикасын материалдық,
рухани мәдениет терминдерімен байланыстыра ... е р т т е у ә д і с і. ... ... ... мен ...... лексика – семантикалық, этнопсихологиялық, едәуір
ақпараттық мәні бар ... ... ... ... және ... ... кейбір ... ... ... М. ... Н. А. ... Э. В. ... Л.В.Суперанская,
Ә. Кұрышжанов, Ә.Т. ... А. ... ... Е. ... Н. ... ... К.
Хусайынов, В.Н. Попов, Е. ... ... , ... т.б. ... ... ... ...... ... ... табылады.
Ж ұ м ы с т ы ң т е о р и я л ы қ ж ә н е п р а к т ... а л ы қ м ә н і. Бұл ... ... топонимдерді
этномаркерлік тұрғысынан біртұтас жүйе ... ... ... ... ... ... ең алдымен этнография ... ... ... ... ... ... карастырылды. Этнолингвистика мәселелері Оңтүстік
Қазақстан ... ... ... ... ... ... топонимдерінің пайда болуындағы,
дамуы мен ... ... ... және ... ... ... ... ... дәстүрлі шаруашылық
түрі – ... мал ... мен осы ... тән ... ... ... кала салу ... байланысты
топонимдердің этнолингвистикалық ... ... ... ... наным-сенімдері мен ғибадатын, діни ... ... ... ... ... ұ м ы с т ы ң қ ұ р ы л ы с ... ... ... ... ... ... ... топонимдер», «Рухани мәдениетке
байланысты ... ... ... атты ... және ... ... ... пайданылған
әдебиеттер тізімі берілген.
6
І Тарау
Материалдық ... ... ... ... болмысында ... адам ... және ... күштің, белсенді іс - әрекетінің
корытындысы.
«Мәдениет ... не?» - ... ... ... ... ... , яғни осы ... ұғымды білдіретін
сөздің шыгу ... ... ... тіліне бұл термин
арабтың ... - ... ... ... сөзінен енген. ... ... ... ... ... өңдеу» деген ... ... ... келе бұл сөз ... кең ... түсті.
Сонымен, мәдениет – бұл адамның ақылы, талантты, еңбек таңбалары
бар адам баласын қоршаған қажеттіліктер мен құбылыстар әлемі.
Мәдениет ... ... ... әр ... Соның ішінде
этнографиялық тұрғыдан қарыстырсақ , «этнос» ғылымның ... ... ... ... де ... топтық мәдени ұқсастықтың
барлығына меңзейді. Сондықтан этнографияда мәдениеттің байырғы мағынасынан
туатын: ... ... ... ... мал, ... қала салу т.б.) көп ... ... топонимдер лексикасын қарастырудың объектісі
ретінде ... ... ... ... ... және ... көнеден келе жатқан ерекше бір көзі іспетті. Қазақстан есет жоқ
ескі заманнан бері ... мен ... ... мәдени, саяси
жоқтан қоян – қолтық ... ... әсер ... ... мәдениет пен отырықшы мәдениеттің мекені болды.
Оңтүстік Қазақстан аумағындағы материалдық ... ... ... Оның ... үй ... мына тәрізді атаулар
бар: жылқы, қой, ешкі, ... тай, ... ... ... т.б. Бұл ... ... мұқият жасалған лексика – ... ... ... ... ... лексиканың жеке
қолданысындағыдан өзгеше ... ... ... ... Мың ... ... өлкеге тән жайлаудың ерекше кеңдігін, жүздеген, мыңдаған,
жылқыға ... ... ... ... ... ... географиялық
жылқы атаулар ұқсату белгісі бойынша ... ... ... ... болып бытырап жатқан гранит тастар»; ... ... ... ... ... Э.М. Мурзаев Ғ.Х.Қонқашбаевқа
сілтеме жасай отырып, терминнің жергілікті атау ... ... Қара ... ... Қойтас; бұлар көбіне ... ... ... ...... ... таяу жердегі Түйетас шатқалы кескіні
түйеге ұқсайтын үлкен жартастың атымен аталып кеткен.
Үй жануарлары ... ... ... ... ... мәнге ие болды. Мысалы, ... ... ... ... Е.
Қойшыбаев былай деп түсіндіреді: бұл ... оты мол ... ... жылы ... ешкі де ... дегенді аңғартады [1,80].
Оңтүстік Қазақстанның топонимдері құрамында кездесетін айғыр,
біздің ... ... ... ... ... Сонымен қатар
Ә.М. Мурзаев түркі оронимдеріне қисынсыз тәрізді ... Қара – ... ... типтес шоқы, асулардың аттары бар. Айғыр сөзінің
мағыналарының ішінен ... ... ... ... ... Ә.М. ... Ғ.К. Қонқашбаевтың, Айғыр –
күрделі географиялық атаулардың құрамында «Үлкен» деген ... ... ... ... ... ... ... – дейді
[2,88].
Оңтүстік Қазақстан топонимдерінің ... ... ... Алабайтал т.б. сөздер кездеседі. Барлық жағдайда «Байтал» «екі
жасар ... ... ... ... мағынаға сәйкес келе ме, әлде бұл
атаудың ... ... бір ... ... бар ма? Ә.М ... ... тал ... түрін білдіруі мүмкін дейді. Ал, біздің
байқауымызша, ... ... бай және тал ... ... ... Тал сыңарының тала, дала тәрізді фонетикалық нұсқаулары Кавказ
тауының Тынық мұхитқа дейінгі ... ... ... ... ... ... ... тән. Ә.М Мурзатаевтың көрсетуінше көне ... ... ... ... ... ... «квартал», «таулы мекеннің бір
бөлігі», балкар, талда, «алқап», «жазық», ... ... ... дала, егістік
жер, «қала сыртындағы үй», «саяжай»: ... ... ... ... ... ... ... монғолша тал «дала», «жазық», ... ... ... ... ... ... «жазық», «ашық орын», монж. Тала «жазық»,
«егістік жер», «дала» т.б. ... ... бай ... ... ... ... ... деген мағынада түсіндіруге болады. Сонымен қатар бай
сөзінің киелі мағынасы болу мүмкін. А.П. Потановтың ... ... ... ... тілдеріндегі бай сөзінің киелі мағынасы бар [3,26]. Бай ... ... ... ... ... және Тува топонимдерінде кездеседі.
Ал, Ақбайтал, Албайтал біздің байқауымызша, халықтық этимология
негізінде қайта жаңғырудың нәтижесі болып табылады.
Жануарлар ... ... ... ... мұқият болу
қажеттігі байқалады, өйткені үй жануарларының атаулары көп ... ру, ... ... аттарымен сәйкес келіп отырады ... ... ... ішіндегі ру атауы болып табылады. Айғыр ... ... ... Байқозы, Байқошқар, Бура, Жабағы, Қарабура,
Қараторғай, ... Қозы және ... ... ... немесе сөйлем ыңғайындағы
топонимдер белгілі бір жануарға ... ... сол ... болған
уақиғаны көрсетеді: Айғырұшқан - ... ... ... ... ... ... Итөлген – иттің өлген жері т.б.
Қазақ әлеуметтік ... ... төрт ... аман – ... ... үшін «мал – жан аман ба?» - ... ... ... ... мен ... ... Қазақ халқы шын мәнінде кең
байтақ далада көшіп-қонып жүріп өмірін ат ... ... ... ... ... жануар жоқ» деп түсінген қазақтың атқа мінгенде делебесі
қозып, домбыра ... ... ... ... ... төрт ... ... малы алғашқы орын алады, қалғандары адам баласына
қызмет етеді. Адам баласы ... ... ... бас иіп ... көрсеткен.
Өйткені ол «Тәңірдің тірі бейнесі, оның нұры ғарыштың жоғарғы ... ... деп ... Сол ... ол ... ... ... досы, сырлас серігі ретінде ерекше орын алады.
Ж.К. ... М.Ш. ... ... ... бері келе ... ... туралы мынадай түсінік береді: «Үш әлем – олар ... ... ... ... және ... белгілі әлемге қатысты. Жылқы – жоғарға
әлем , қойматериалдық әлем, яғни жер, сиыр – о ... ... ... [4,31]. Ал, түйе – бұлардың барлығын жинақтап байланыстырып
тұрған ... ... ... ... [4,32]. ... ең ... оның шегі мен ... сездірген, киелі болып табылатын
жануар – жылқы. Мифологиялық ұғым бойынша
10
жылқының ... ...... ата. Бұл ... Ш. ... «... жылқы
малы (жылқы әулие), ал ... қой сиыр ... ... ... - ... [5,156].
Бұл пікір Г. Гачев ... ... ... ... ... бірінші орын алады. Жылқы – ғарыштың жоғарыға
бөлігі.Жылқы алдыға және жоғарыға ... адам ... ... Ат ...... жоғарғы әлем мүшесі жерден және оның тартылысынан босатылған»
[6,66] Ж. Молдабаевтың пікіріне сүйенсек «Қасым хан ... үш ... басы ... ... бас қосу ... ... ... шалған. Құрбандыққа көкқасқа аттың шалынуын: көк аспан, қасқа-
ай, мұсылмандық ... ... пен ... ... ... ... ... орын алғандығы туралы
деректер ғылыми еңбектерде молынан кездеседі. Бұған ... Б. ... хан ... ... ретінде және күннің символы ретінде
көрінеді » - ... ... «Рим көне үнді ... ... ... де ... ең ... жануар болған, оған табынып патшаларын
ақыретке шығарғанда құрбандыққа шалған» [8,552].
Жоғарыдағы ғылыми еңбектерді негізге ала ... ... ... көз ... әр ... да бар ... ... «Соның негізгі –
жылқының «қасиеттілік» ... ... ... ... ... ... да ... хан сайлануында «Тәңір жарылқасын
деген тілектің ... ... ... байланысты ғұрыптарға «ата – бабалар
әулиетіне», ... ... ... ... бернесіне айналған »
[10,90].
Төрт түлік малдың ішіндегі түстік сипатының молдығымен де ... ...... Көне ... дәстүрінде жылқы салттық мәнінде
көрініп, культы ерекше әйел сұлулығы мен ... ... ... баға ... ... да орын ... ... аттың бойындағы он бес түрлі ... ... ... бірі – ... ат пен ... төркіні - әйел сұлулығы
- салыңқы кең кеуде, әсем де ... ... оған ... түсі ... [10,89]. ... ... «қасиеттілікпен ғана
емес, сұлулығымен де ... ... ... атпен тегінің
төркіні әйел сұлулығы ... ... ... ... тірсек, сағақ, сондай керім» ... деген жолдар ... Бұл ... ... ... көркемділікпен суреттеп,
бейнелейтін бір қатары.
Сонымен қатар ... ... үшін өлең ... көзі ... Осыған байланысты С. Мұқанов: «Аттың,
жақсы сипатын тек ... , ... ... ... көшпелі
елдердің ақындары ғана жасай ... ... ... ... ... көне ... ... көне орыста «Конек - ... ... ... олар шындықтан гөрі мифке ... ... ... Тайбұрылы, Алпамыстың
Байшұбары адамға тән ... ... ... ... ... бұл ... гөрі ... бейім» дейді [11,130].
Мәселен, Тайбұрылда ... ... ... ... ... сөйлейді, ойлай алады, ... да ... ... ерні ... Тайбұрыл сонда сөйлейді дейді». Ал,
«Алпамыс ... ... ... басына талай қасиетті
дарытады, ол ... да есті ... ... ... деген пиғылығын ... ол оны кос ... ... ... қырық құлаш ... бойы ... ... Ал, «Ер ... » ... ... сұлу ... ала атқа, жеті ... ... атқа ... ... деп ... ... ... «сегіз аяқ» жөнінде
ештеңе ... ... ... ... ... ... аңғаруға болады. Әрине, алты аяқ, жеті аяқ, ... ... ... белгілі. Сондай-ақ, қазақ ертегілерінде
сегіз ... ... ... ... Осындай тұрақты
сегіздіктердің ... ... ... : «Сегіс сәулелі күнді»
білдіретін сегіз аяқты аттың ... ар ... ... ... ... сегіз сызық» геометриялық ... Бұл ... ... ... ... праформалық
атауының «тұңғы» екендігі. Осы праформа ... ... ... ... ... ... > «тұяқ». Міне, пішін элементтерінің ( ... ... ... ... ... тиісті, бірақ ... ... сөз ... ... ... ... яғни ... айналған). «Сегіз аяқты ат» деп ...... ... ат» [11,387] - ... ... ... қазақ халқының ... ... ... ... ... байланысты қалыптасқан ... ... ... ... ... түсіндіреміз.
Құлын – жылқының алты айға ... ... ... – құлын терісінен тігілген сырт киім. ... ...... құлыны өлі туды. Құлындағы даусы құраққа ...... ... ... ... бұзылмаған – уыздай жап-жас.
Тай – екі жасқа толмаған ... Тай ... жер ... алыс емес қашықтық. Ағайынның аты ... ... ... - ... . Алатайдай бүлдіру – ел ... ... ... – Каспий теңізнің биік жар жағалауының (Атырау ...... ... ... аты ... ... ... мекен аты.
Құнан – үш жасқа аяқ ... ... ... ... – екі түн сақталған күшті кымыз. Құнан ...... ... ... – төрт ... ... ... бәйге, дөнен
жарыс. Дөненсор – ... аты, ... ... – күшін көлікке пайдаланатын піштірілген еркек
жылқы. Ат ... ... ... ... көптеп
кездеседі., бәріне бірдей тоқталуға ... ... ... ... ... ... ақ кекілін (құрығын) ... ат ... ... ат ... - әуеге түсті; ат төбіліндей – шағын, аттың
жалы – түйенің ...... ат ... – жиі келіп тұрды
т.б. Атбасар – Ақмола ... қала аты, ......... ... ... ... Айғыр жал –
айғырдың жалындай күдіреген. Құлайғыр - Қарағанды ... ... ... Қараайғыр – Павлодар облысы, Екібастұз ауданындағы тау
аты.
Бие – жылқының құлындайтын ұрғашысы. Бие ... жер – ... ауыл ... ... – бие ... ... көк ... шөбі
шүйгін жер. Биесойған – ... және ... ... кө ...... облысындағы мекен аты. Биекөл – көл аты.
Біздің ... төрт ... мал ... байланысты
топонимдерді қарастырғанды этимологиялық жағынан ... ...... т.б. ... ... ... лексика-
семантикалық жағынан өз қолданысынан өзгеше мәнде жұмсалған ... ... ... ... ... ... көрінісін, жердің
шалғайлығын, жақсарғандығын, көлем мөлшерін, ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлу
керек сияқты. Сол кезде ғана тіл мен таным ... оның ... ғана ... орай ... ... байланысты топонимдерді ... ... ... ... ... ... өйткені
олардың пайда болуы мен қызмет етуі қазақтың ... ... және ... осы саласымен тікелей байланысты.
Республиканың барлық территориясындағы және одан ... ... ... ... ... ... бөлігі жайлау термині арқылы жасалған. Мұндай
топонимдердің ... ... ... ... ... ... терминдер сөздігінде ... ... ... ... яйла, іjaла «- бөктер», «беткей». ... ... тау ... ... ... ... ... жайылым»:
өзбек. езлок «жаздық жайылым»: өзбек, қарғыз. жайлоо, ... ... ... алт. алу: тува және ...... ... жайылым:»; түркі
тілдерінен тәжік тіліне ... ... ... Бұл ... ... яй, уаз түбірлері «жаз» ... ... ... ... бұл ... қолданылуы амағы ... мал ... шек ... ... ... ... топонимдерімен қамтиды.
Қазақ халқының географиялық ... ... Г.К. ... ... ... ... жас кезінд ... суы мол тау ... дала ... деп ... Сондай-ақ ол
Қазақстан мен Орта Азияның таулы ... ... ... биік
тау жайылымы дегенді білдіретіндігін айтады, Қырым мен ... ... ... бұл ... ... ... қолданылады. Н. Уәлиев
жайлаудың мерзімдік түрлері мен ... ... ... ... ... ... ... Қан жайлау, сары жайлау, ... етек ... ... ... төр жайлау, кер жайлау [13,43].
Қазақ ... ... ... ара ... ажыратып, әрқайсысын
бөлек-бөлек атау әрине тегінен – тегін ... ... ... ... ... ата ... шаруашылығының
негізгі түрі ... ... ... мал ... ... ақ
қысқы жайылым – қыстау, ... ...... ... ... ... қолданылғаны мәлім. Қысқы жайылым үшін ең ... ... көл ... ... ... тау қойнаулары, бұйрат
қыраттардың ... ... ... сексеуіл, жыңғылды
қайнаулары ... ... үшін ... ... ... ... ... жерлер
15
пайдаланылған , ал күзгі жайылым көбіне көктемдегімен сәйкес ... ... ... ... қыстау термині
белгілі бір ... ... ... жиі ... мал ... ... ... көрсету үшін және қайсы бір
территориясындағы бағыт-бағдар үшін ... ... ... ... ... ... ... Г.К. Қоңқашбаевтың
көрсетуінше Қазақстанның оңтүстігінде қазақтың ... ... ... жер ... ... ... дуалмен
қоршалады және қыстауға жақын жерде болады.
Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... Қазқстанның
оңтүстік аймақтарында жартылай ... ... ... ... ... ... Қойшыбаев өзінің сөздігінде Шымкент облысының Отар
деген қойнаудың бар ... ... ... бұл ... от ... ... – ар ... жалғануы дегенді білдіретінің айтады.
Г.К. Қонқашбаев отар сөзінің ... ... ... ... мал ... деп ... ... геогрофы Г.Қ. Қонқашбаев ... ... ... ... [14,45] ... ... әр түрлі ... ... ... пен Е.Ә. ... ... географиялық
лексикасында түр – түсті білдіреті сынды есімдердің ... ... ... ... ... ... үшін ... [15,5]
деп жазады. Боз, ақ, көк, көгал, ... ... ... түр - түс ... ... ... ... лексикада өте жиі ұшырайды.
16
Сонымен, құрамында ... ... ... ... бар ... ... Қазақстан
топонимдерінің аса бір
ауқымды қабатын құрайды. Бұлай болу ... – ең ... ... ... ... мал шаруашылығы шешу орында
болуына байланысты.
Ал, ... ... ... топонимдер мал
шаруашылығына байланысты ... ... ... ... ... олар мал ұстауға арналған қоражай ... ... ... ... ... қоршалған жабық
қалқалары бар тастан, ... ... ... ... шөп
шаламынан жасалған қоражайы ... ... ... ... ... ... аран, кепе, т.б. тәрізді
этномаркерлер бар ... ... ... ... ... т.б. ... ... отырады. Егер қысы қатаң
Солтүстік Қазақстан аймағының ... төрт ... ... (қой, ... ... ... жылқы малы) арналған ... ... ал дала мен ... ... тек қора ... қой - ешкіге) ғана арналған жабық қоражайлар ... ... де өзен , көл ... ... ... болған сиыр
малына жабық қоралар, уақ ... шөл, ... ... ашық қора
салынды ... ... ... және тау ... мал ... үшін ... жасалған немесе табиғи ... ... ... ... ... таяу ... ... облысының Түлкібас ... ... ... ... Полатқора деп аталатын тас қора бар, бұл ... мал ... үшін ... (Мәлімет берген Керімбайұлы
Әуелбек, 1974 ж).
Мойынқұм мен ... ... ... ... қоралар салынса, өзен-көл жағалауларындағы ... ... ... ... ... айнала шабылып , тазартылып, қотан,
қора жасалатын болған Оңтүстік ... жер ... жер там, жер ... төл ұстау үшін
қолданылған.
Жалпы мағынасы «мал ұстауға ... ... ... бір ... ... этномаркерлері топонимдік
материалдардан осы ... ... және ауа райы ... мал ... ... ... әр ... танып білуге болады.
Сөйтіп келгенде, ... ... ... болып
келетін мұндай этномаркерлері топонимдер белгілі бір ... бір ... ... ... түрі мен ... ... аса ... мағлұмат береді.
Оңтүстік Қазақстан топонимдері ... ... ... ... ... ... территориясында сонау көне
дәуірдің кезінде – ақ ... ... ... ... ... ... ... аса мол.
Шаруашылықтың көшпелі және отырықшы ... ... және ... өмір салтының бір-бірімен ұласып жататын
көптеген ... ... ... ... мен экономист
географтардың зерттеулерінде ... ... ... В.П. Курылев:
«... қырғыздар мен қазақтарда (әдетте дала мен ... ... ... тек қана ... тән деп ... көзқарас көп
кездеседі). ХІХ ... ... ... үш типі болған:
көшпелі, жартылай көшпелі және ... ... ... түрі
Қазақстанның оңтүстік өңірінде интенсивті егіншілікпен үйлестіріле
жүргіліген» - деп ... ... Арық , ... тұма, бөгет,
керіс, егін, егіндік, бидай, тары, арпа, ... ... шүй, ... ... жоя, нарсалма, жап және т.б. этномаркерлері ... ... ... ... ... ... ... суармалы болғанын, олай ... де ... ... ғасырлық жазба деректерден арықтардың көптеген
атауларын кездестіруге болады. ... ... ... пен
агросуландыру жүйсі туралы аса мол ...... ... материал Н. Дингельштедтің «Опыт и изучения ирригации
Туркестанского края. Сыр – ... ... т.т. 1-т, спб, ... ... ... ... 1906-1908 жылдары ... ... ... ... ... ... аударушылар
басқармасының басылымдарында кездеседі. (Материалы по ... ... реки Чу ... реки ... ... ... ... Сыр – Дарьинского области Ташкен 1915;
«Хозяйственный быть ... ... и ... ... ... ... ... Шымкентского уезда Сыр – ... ... ... 1910 » ) ... Қазақстанның этнографиялық топонимдерін
зерттеуде, бұл ... ... мәні ... ... ... ... әсіресе арық
этномаркерлері жиі ... ... ... ... каналдарын,
екінші жағынан елді мекендердің, ... ... ... ... ... Бұл термин туралы Г.К. Қоңқашпаев мынандай
анықтама береді: «Арық – ... ... ... ... кең ... әдебиетіне ерте кезден-ақ енген » Академик В.В. ... ... Н.Г. ... пікірінше арық сөзі айырылмақ «бөліну»,
«бөлу» етістігіне түбірлес. Арық ... ... ... ... ... елді мекен атауларының құрамында жиі ұшырайды.
Жаңа – арық, ... т.б. Ә.М. ... ... ... ... Джуй
сөзін алмастырған арық атрмині «өзеннен немесе бөгеннен ... ... ... ... ор ... де ... деп ... [2,58].
Ә.М. Мурзаев бұл ... А.В. ... ... біраз әдебиет бар екенін ... А.В. ... арық ... күллі мағыналарының бәріне ... ... ...... ағын су» ал одан ...... «су ... арна» деген мағына. Ә.М. ... ... аса мол ... келтіре отырып, «ағу», ... ... ... әр түбірімен ... ... көне ... агой «тау ... ачdu ... сай
бөліп жатқан тау, ... ... ... ... ... ... ағын су монғол. Аруг ... ... ... ... ... ... арк ... звенк. Ари «саға»,
«канал», хет ачпа ... ... Ақ – ... ... azs ... парсы арк суаратын ... Ә.М. ... ... ... тілдерінен енген тәжік арк, арх ... ... ... Архи ... арм. арк ... Ачуd ... « үлкен», «жыраға арналған жер» ... ... ... суару
жүйесіне ... ... ... дамығанын
көрсететін диалектлердің бірі ... ... ... жазып алған арық атаулары: атыз ... ... ... арық, қауын арық т.б. ... ... ... және ... ... жап «кішкене
арық» деген ... ... ... Бұл ... ... аб «су» деген ... ... М. ... ... иран ... ... сөзі өзінің негізгі ... ... ... ... көл және ... ... ... атауларды
білдіреді. Мэселен, мары ... және ... ... оп ... ... ... аңғартады дей ... Орта ... ... ... ... ... ... түркі тілдес тұрғындар ... ... ... ... ... ... терминдер
негізінен иран ... ... ... ... өтеді [19,107].
20
Егіншілікке (суару ... тән ... иран ... тән ... ... сөз
жоқ, түркі және иран ... ... ... ... ... тым көне ... жатқанын ... ... иран ... ... танылады.
В.И. Савинаның ... иран ... ... көне ... бері келе ... ... ... жүйесі құрылыстарының ... ... ... Кариз, кенат, джуй т.б. ... В. ... ... кехриз, кариз ... ... ... жер ... су ... деп ... және ... терминімен жасалған
Иранның 25 географиялық ... ... ... ... сырт ... бұл термин кегриз, ... ... ... ... ... ... ... су жинайтын галерея ... ... ... Ә.М. ... бұл сөзді ... ... ... ... бірі ... Ал бұған қоса ... ... ... ... ... ... жүйесі ... ... осы ... түрі көне ... ... ... иран тілдес халықтардан ... ... ... ... ... бір тоқталатынымыз, қала ... ... ... Қала ... және ... ... атауларға байланысты. Географиялық
атаулардың ... бір ... ... ... ... құрамына ... Көне ... ... және ... қала ... ... қытай
жылнамаларында, орта ... араб ... ... ... ... ... ... европа және орыс ... ... ... ... аса ... ... ... мүмкіндік беретін тарихи-этнографиялық ақпараты мол сөздер
(терминде) бар. ... ... ... Қазақстанның, оның
ішінде ... ... ... кездесетін балық
термині жатады. Мәселен, Е. ... ... ... ... облыстарында Балықсор, Балықсу, Балықшы, ... ... бар ... ... ... Қазақстан облысының
Түлкібас ауданында Балықшы деген ауыл бар, ал оның ... ... ... ... орта ... қаланы
орны жатыр. Ә.М. Мурзаев өзінің сөздігінде балық, балыг «қала» ... ... ... бұл ... ... ... ... үйлері бар қала» деп балшықпен байланыстыратынын ... ... ... ... ... ... ... етеді) дегенді
дәлел ретінде келтіретінін айтады [2,70,71].
Азия-Еділ ... ... ... ... ... ... Т. Нафасов «Қорған», «бекіністі жер», ... ... ... үшін ... ... ... ... «бекініс», кейініректегісі «село», «қала» деген ... ...... ... ... ... Қойшыбаев Балқаш гидронимінің этимологиясын ... ол ... Орал – ... ... ... көне ... тән
және мағынасы «су» ұғымымен байланысты болу керек деп ... ... балк ... сөзі балық «балшық» зат есімінен ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тіліне
сақталып қалған балық сөзі ... ... мен ... кездегі
«балық» мағынасынан басқа «су» мағынасн да білдірген дейді ... және ... ... қалалары шикі балшықтан
салынғаны мәлім, сондықтан бал ... ... ... туынды
сөздердің семантикаксындағы мынадай өзгерістердің болу түсінікті,
22
әрі ... ... ... ... ... «қыстақ», «қала»,
«су», «соң», ... ... ... ... ... көптеген орал-алтай, ... ... ... ... ВаІа ... ... ... Батлэ «батпақ», албан ВаІta ... », ... ... ВаІtа «балшық», грек ... ... ... ... болады.
Т. Насыровтың ... ... ... ... тұңғыс- манжур тілдерінде әр ... ... ... ... ... монғол . ВаҺаjas /қала/ Вағаzun және ... ... ... ... ... ... хан, ... фалга
сөздерінің түп төркіні алтайлық ... ... ... ... ... ... ... фонетикалық
түрлері ... звен ... ... тән ... ... ... ... морфемасының туынды
түбірлерінің ... ... ... ... ... ХІ
ғасырғы дейін жасаушы ... ... ... ХІ ... бұл ... ... ығыса бастағанын тіпті
М. Қашқаридің өзі атап ... және араб ... ... пен ... ... ... ... бшлдірген, бірақ бірте-бірте бұл ... ... ... бастаған. ХІ ғасырдағы корнекті ... ... бұл ... ... мысал келтіруге
болады. ... ... ... Ваs balik ... сөз бар. ... ғ.ғ. М. ... сипаттап отырған ... ... ... балық ... ... ... ... ... ... болған.
Ортағасырлық Баласағұн каласы ... ... ... ... ... деп аталған. Орхон ... ... ... деген қаласы ... ... ең көне қала ... ғғ. түркі тілдес
ескерткіштерде ... ... Көне ... атауында да балық элементінің ізін ... ... ... ... ... ... ... балықшы, балыксы термині ... ... ... айырықша назар аударды. Н. Нафасовтың айтуынша ХІХ ғ Логофет 102
өзбек руларының ішінде ... бар ... ... Бұл ... ... Балықшы руы қырғыздардың сары ... ... ... да ... және балықшы, түркіпендерде балыкчы,
балаксы рулары ... ... руы ... да бар. Р.Г. ... ... ... ... алғашқы кезде «Отырықшы ел»
немесе ... ... ... ... бекінісін қорғаушылар»
дегенді білдіреді. [21,110].
Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... кездесуі осы аймақтың территориясында
байырғы дәуірінде өзінде-ақ ... қала ... және ... болғандығын байқатады. Балықшы этнонимі бұл аймақтағы
автохтонды тұрғындардың ... ... қала ... ... қорғаушылар екенін көретеді. Міне бұл фактілердің бәрі тек
бірығай ғана ... ... және ... ... ерте ... бері ... мәдениет пен егіншілік
мәдениеттің (қала мәдениеттің) ... ... ... ... дұрыстығын айқын аңғартады.
Оңтүстік Қазақстан тарихы топонимдеріне кент ... ... ... ... бірі ... және ... та
келеді. Ә.М. Мурзаев өзінің сөздігінде ... кент ... ... деп ... және оның Орта ... ... ... Орта Шығыс, Кіші Азия ... ... ... ... тілдерінде қолданылатынын, кенд ... ... ... ... ... ... ауыс – түйіс екенін көрсетеді
[19,270].
24
Р.Я. ... ... ... кат, кент ... ... ... қоныстарды зерттушілер б.э. Х ғ. дейінгі ... ... ... бұл ... ... түрі ... әлде қайда көне деп танылатынын жазады [22,132].
Х ғ. Араб ... Ибн ... пен Эл ... ... пен ... арасында орналасқан қалалардың
тізімінде кат, кет ... ... ... да ... ... Хамукет, Тебабкет [23,16].Ә.М. Мурзаев ... ... ... ... ... ... ... кең ... ... ... ... ... ... пікірінше кат, ката ... ... ... өз ... ... ... кат, ката, кейде «үй»,
«йелік» ... ... ... ... Бұл сөз ... ... және оның жергілікті ... ... ... Кат ... ұйықтайтын тақта, ... ... ... ... отын су қоятын сарай: катхуда ... ... «Үй ... ... А.З. ... ... көне
заманнан бері яғни бірте-бірте қолданыстан ... өлі ... ... соғды тілі қолданылған аймақтағы топонимдерінде аса мол
кездеседі ... ... ... ... ... табылатын бұл сөз
көне түркі ... ... өзге де ... тілдеріне еніп,
топонимдерде /және ... ... ... «қала», «қоныс»
мағынасында сақаталған.
Оңтүстік ... ... ... ... ... ... жақын жердегі Сұлтан Рабат деп ... ... ... ... ... терминін қала салу немесе
астионимдік /урбанимдік/ терминдердің ... ... ... ... - шығу ... ... араб ... Мурзаевтың жазуынша бұл ... ... ... ... соң тәжіктер, ... ... ... « қала ... ... ... ... қолданылған.
Ә.Мурзаев өзінің ... бұл ... ... сарай»,
«күзет ... ... үй», ... ... үй»,
«бекет», ... ... ... бар ... В.В. ... ... және ... ... деп ... ... өзгу де мұсылман әлемінің
шет аймақтарында ... ... ... ... ... немесе
рабаты, осылай айтылатын бұл ... ... ... ... ХІІ ғ. ... түсіндіруінше рабат
деп «ат ... ... ... ... шығу төркіні
де, міне, осы ... ... ... / дін ... ... ... олар шет аймақта дұшпанмен
бетпе-бет ... ... ... ... қастандығы
мен басқыншылықтарына тойтарыс беріп ... ... ... араб ... ... ... Қазақстан
территориясының ... ... ала ... ... атауынан «Сұлтанның шекаралық тұрағы» ... « ... ... аңғаруға болады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... жатқанын
ескерсек/, Сұлтан рабат та, ... ... ... ... ... елді ... ... даңқы
шыққан бекініс, қала ... елді ... ... ... тиянақ болады.
Там ... ... ... ... ... көп ... Солардың ... ... ... Қызылорда обылысындағы ... ... ... ... да ... там ... ... ұшырайды...
Ә.М. Мурзаев осы аталған ... ... және ... мағыналарының бар екенін ... Көне ... ... әзір. дам «мал ... там ... ... ... ... өзб. Там ... «құрылыс»;
ұйғыр. там ... ... ... « тұрақжай», «там-
үй»,
26
«тұрақты ... үй», ... ... ... ... ... үй», яғни ... түрінде салынған
тұрақжай. Салыстырамыз ... там ... ... тек дарбаза ... ... ... ... ... Бұл ... ескерте ... ... ... Сөздігіндегі ... там ... бұл ... ... ... говорларындағы
мағынасынан біршама айырмасы бар ... О. ... ... Оңтүстік говорлары ... ... там ... ... балшықтан жасалған
үй» деген ... ... ... Ә.М. ... ... ... параллельдері аса көне ... келе ... ... damac ... Іаm ... грек ... ... clomus «үй», «баспана», ... ... ... доме ... «собор», парсы. Там ... ... ... көне ... домг. Орыс. Дом
«үй»; монғ. Дамнуру ... ... төбе ... ... «қыр», «арқа», шатырдың ұзынша ағашы» ... салу ... ... ... ... ... енетін корған ... ... ... ... ойымызша, қорған /қорғау, қорғану
етістігімен ... ... ... ... есім ... ... мағынасын білдірген, кейіннен ... ... ... «шоқы», «шошақ үйінді» деген
мағынаны білдіреді. ... ... ... ... ... ... биік жерлерге салынған. Осы
себеппен бұл атау ... ... ... ... ұшыраған: қорған /төдедегі/, ... ... сөзі әр ... ... ... орын алады. Бұл сөзді ... ... ... т.б. ... кездестіруге болады. ... ... ... әр түрлі ... ... Бұл ... «қорғаныс», «бекініс» ... ... ... «төбе», «шоқы», «ескі ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Оңтүстік Қазақстан ... ... бар ... ... ... ... Төрткұл деген қыстақ бар. Ә.Х. ... ... о ... ... ... ... деген мақаласында ... ... «бұл ... ... ... ... ... қорғандар /төбе/
және төртбұрыш ... ... ... ... өзінің ... ... ... сөздігі» деген ... ... ... оңтүстік аймағында сақталған көне ... деп ... ... шын ... төрт ... келеді. ... ... ... ... ... жатқан. Көлемі жағынан аса ... емес ... ... жолдарының ізі болып ... ... ... карақалпақ тілінде ... ... ... ... орны» дегенді білдіреді. Көне
түркі ... toztkil ... ... ... ... ... тарихи топонимдерінің
қатарына Қызылорда облысындағы ескі ... орны ... ... ... ... қала ... бұл
ескерткіші Қызылорданың солтүстік тұсында, одан 200 ... ... ... ... ... 250 ... метр ... жатыр.
Жетіасардың қираған орны ... ... ... 5-6 ... биіктігі 15-30 метрлік ... ... саны 40-қа ... ... Бұл ... калғаны және аса ірілері Алтыасар ... ... Кіші ... деп ... Бұл ... да асар ... этномаркер
28
терминді айқын байқауға болады. Ә.М. Мурзаев қазақтың асар ... ... ... ... «бекініс», парсыша ... ... ... ... », «үйінді дегенді
білдіретін көрсете ... ... ... гиссар, топонимдері
және ... ... ... ... ... ... ... және алдыңғы Азияда араб ... ... арб, иран ... ... [2,593].
Оңтүстік Қазақстан обылысы ... ... елді ... ... сарай ... ... ... жатқызуға болады. Ә.М. Мурзаев ... аса кең ... ... әр ... ... ... ... түркі, сарай ... ... ... ... жай»; тәжік, парсы, «сарой», «сера», ... ... және ... ... ... saчу ... ... білдіріді. В.В. Бартольдтың айтуынша бұл терминді
«патша ... ... үй», ... ... ... «мектеп
ғимараты», «қамалдың бекініс бөлігі», ... бір ... деп ... бұл ... ... ... топонимдер лексикасы сол ... ... ...... ... ... ... көрсетіп тұратындықтан ... ... ... ... ... ... келетін лексика-семантикалық топтар бойынша топтастырдық.
Материалдық ... ... ... ... құрамында үй ... ... төрт ... соның ішінде ... ... ... ... көрініс тапты.
Сонымен ... ... ... ... ... маркерлері бар ... ... ... аса бір ... қабатын құрайды.
Бұлай болу ... – ең ... ... ... мал ... ... ... болуына байланысты.
29
Территориялық ... ... ... ... ... топонимдер белгілі бір ... пен ... ... белгілі шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... байланысты ... ... ... Қазақстанның территориясында суармалы
болғанын, ... ... ... және де ... диалектілік лексикасында ішінара ... осы ... ... және ... мәдениеттің
өзара тығыз астасып жатқанын ... ... және ... ... ... ... ... белгілі бір қабаты
Оңтүстік ... ... ... ... ... ... мол сөздер ... ... ... ... ... ... ислам қайраткерлерінің есімімен байланысты
Агиотопонимдер
Мәдениеттің күнделікті ... ... ... ... ... – қатынастарында пайдалатантындығы анық. ... ... ... ішкі ... ... үлгі жағы
басым.
Діни ... ... ... «мәдениет» ұғымы
(ғибада), жоғарғы иенің беретін ... ... ... ... ... ... діни ... нәр алатындығы даусыз.
Оларға адамдар ... ... ... ... бір ... жаратканның қүдіретіне сену, ру – тайпа басы ... бас июі, ... және жер – су ... ... ... ... жетілдірілуі.
Сонымен, рухани мәдениет - халықтың ... ... ... ... ... әулие - әмбиелерге табынушылық ... ... ... ... ... жік.
Сондықтан, қазақ қоғамында ұлттық - ... ... үшін ... ... ... тарихынан, рухани
мәдениеттің әр қырынан жан – ... ... ... ... ... ... Әли мазары Мұхаммед
пайғамбардың жақын ... ... және ... ... ... діні тарған барлық аймақтағы жұртқа түгелдей дерлік
жақсы мәлім. ... ... ... Мұхаммед пайғамбардың немере
інісі әрі күйеу баласы Хазрет Алидің ... ... ... ... ... Орта Азия территориясының көптеген жерінде
бар екенін ескерте ... ... ... ... ... созақ қыстағына
жақын жердегі ... ... ... ... ... деп аталатын баласынікі [25,80,81].
Хазрет Алидің немересі, Мұхаммед Ханафияның ... ... ... ... ... ... ... кесенесіне
қойылған. Мұхаммед Ханафиянікі делініп жүрген мазарда ... ... Али угли ... ... » деген есім ... ... ... ... ... ... ... дегенді білдіреді. Бұл
жерде Хазрет эпитеті мұсылман қоғамында аса ... аса ... ... айтылады. Араб ... ... ... ... ... ... тек ... теократикалық
мемелекеттік басшылары – ... ... ... хадрат
(хазрат) термині мұсылман шығысында әсіресе діни ... ... ... жалпы эпитетке айналып кеткен. Гафуровтың
көрсетуінше ... сөзі тек ... ... ... ... қосылып жұмсалуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ойылып жазылған мазарат бар.
Дағбет шейхтері өздерін ... ... ... ұрпақтары деп
саналғандықтан олардың есімдеріне хазрет сөзі ... ... ... Али десе, әрбір мұсылман бұл есімді ... ... ... ... баласы деп ұғады. Жалпы хазрет
сөзінің есіммен тіркесі ... ... ... ... ... мұсылман әулиелер дегенді білдіреді ... ... ... және ... ... ... ... кеңінен танымал ... ... жиі ... ... ... ... негізін салушы Хожа Ахмед Ясавиді ... ... , ... ... ... ... деп атаған.
32
1896 жылы Ә. Диваев бастырған ... ... ... ... ... мен ... көп жыл ... өмір сүрген»,-
дейді [26,36].
Оңтүстік Қазақстан облысның ... ... Баба ... жақын жерде Баба Ата әулиенің мазары бар. ... Баба ... ... аты ... Баба. «Жергілікті
тұрғындардың көнекөз қариялардың айтуынша», - деп ... ... ... ... немере туысы және ... ... ... Али ... бабаның түп атасы болып ... ... бұл ... ... былайша таратылады: Хазрет Али, ... ... одан ... ... одан ... ... одан Ярдил
шейх, одан Исмаил шейх, одан ... ... одан ... шейх,
Кахар шейх, одан Ибрагим Ата - Қожа Ахмед Ясавидің ... ... Баба Ата ... ІХ ... өмір ... ... ... ислам дінін таратуға айрықша ... ... ... ... ... ... аты ... болады.
Қазақ тілінде Баба ата атауының ... ... ... түп ата» ... білдіретіні белгілі. Мұсылман әлемінде ... ... ... ата, «ұлы ... ... ... да
білдіреді.
А. Гафуров былай деп ... ... ... ... діни ... ... ... Мойынсұнушы – мурид
әрқашан ұстазға-муршидке қалтқысыз ... ... ... ... ... қоғамы баба яғни ... ... ... ... ... ... еске ... .
Қолданыла келсе қазақ тіліндегі баба бап (п) сөзі ... », ... ... «қасиетті мекен» деген мағынада ие болған. ... ... ... ... ... көптігін
ел ішінде айтылатын мына бір
33
өлең жолдары айқын аңғартады:
Түркістанда түмен ... бар ... ... отыз ... ... ... ... сөзі – бабаның синонимі, бұл сөздің кәдіигі туыстықты
білдіретін ... ... ... мағынасы да бар. ... ... және ... ... ... ... ... қосақтала жүруі тегін емес.
Оңтүстік Қазақстанның территориясында ... ... ... ... ... аз ... қатарына Сайрамдағы мазар атауы – Сәдуақас ата некронимін
жатқызуға ... Р.М. ... ... ... ... мынадай
дерек келтіреді. «Санд ибн Абу ... ... ... әрі ... ол тек Орта Азия мен ... ... емес, Қазақстанға да ... ... ... ... ... Сайрамдағы мазар Мұхаммед пайғамбардың ... ... ... ... ... Осы жерлерде айтылып жүрген
аңыз-әбсаналрға қарағанда ол Орта ... ... ... дініне кіргізу үшін аса мол қол ... ... ... ... осы ... ... өзі қарсы шыққан бір батыр қыз ... ... ... ... ... ... ... барлық
әскерінен айырылған ... ... енді өзі ... ... ... ... дарымайды, тек жеңіл-желпі
жараланады. Мұсылмандар елінде ... ... деп ... аз ... ... ... орын Түркіменстандағы ... ... бар. Сад ... ... ... аса ірі қайраткер
ретінде мутазилитшілікке ... ... ... ... ... осы арадан Сәдуақас есімнің ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... жайт-Сәдуақас Оңтүстік Қазақстан
тұрғындарының ... ... ...... болып
көрінеді.
«Ол дұшпанмен айқаста аса дәлдігімен ерекше ... ... ... ... бір ... екіге теңдей ... ... ... ... болар қасапшы малдың етін шабарда
балтасын көтеріп тұрып: «Ия, ... ... ... емес Сәдуақастың
қолы» деп айтатын болған» [26,83].
Қазіргі ... ... ... ... Әулие ата
кесенесімен байланысты. Орта ғасырдағы Тараз қаласындағы ... ... ... ... ... ... Ата атанып ... Күні ... ... ... Ата ... Айша ... ... қасиетті саналып, зиянат ететін орынға айналды.
Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... діні үшін ... ... мен ... жерленген
дейтін мазар бар. Бұл орынның ... ... ... да байқауға болады. Жалаңаяқ Әзер әулие, ... ... ... ... Шәймерден әулие.
Әсіресе Укаш ата әулиенің бейнесі жұртшылыққа ... Аңыз ... Укаш ата ... атса оқ, ... ... ... Тек ... бас қойғанда ғана ол бұл ... ... ... осы ... ... дұшпандар Укаш ата әлиенің
басын таңертеңгі намаз ... ... ал ... ... ... орны ... айналған екен дейді. Қасиетті деп ... ... 30 метр ... суын тек ... таза таңдаулы жандар
ғана іше ... ... ... түскен ас таяқ ... ... ... ағып ... деген аңыз да бар.
Ғайып этномаркерлі агиотопонидер де ... топ ... ... ... ... , қасиетті саналатын орындарды
Орта Азияның ... ... ... ұшыратуға болады.
Мәселен , тек қана ... ... ... ... ... ... атымен аталатын Ғайып Ата немесе «Үлкен ғайып» ... ... ... жер бар. Р.М. ... ... ... бұл
атауларға қатысты мынадай бір әбсаналарды еске алады: «Кіші ... ... өтіп бара ... ... лақ бағып жүрген ... ... ... ... келе ... ол жоқ ... ... бір Әбананың бірінде Үлкен Ғайып ... ... ... ... ... ... жылқышының түсіне әулие кіріп, туған
жерінен ... ... ... ... Г.Т. Снесаров Өзбекстанның
Хорезм облысындағы дінге табынуды зерттей келіп, ... деп ... ата ... ... ... ғайып болуы» деген ... ... ... қасиетті жерлер Хорезм облсының жер-
жерлерінде ... ... Бір ... олардың аты болмайды: ... ... ... айта ... Бұл ... бір адамды
ғана емес, әр түрлі адамды ... ... ... Ерен ... ... ... «көрінбейтін»,
«тасаланған» деген ... ... Бұл атау ... ... көзге көрінбейтін әулиелерге ... ... ... ... бұл сөз ... Ерен ... ... Қырық Шілтен деген тіркес түрінде кездеседі:
Ғайып Ерен пірлерім,
Бұл бәледен өзң ... ... қосы ма ... Ерен ... ... досы ... Жібек)
Қазақта Ғайып ерен ... ... ... ... ... өсіп ... жәрдемдесетін пірі саналады Қырғыз ... ... ... бар ... «Жаныш пен Байыш» эпосында
36
алакөлдің жан ... ... ... Қайберен күйіс
кайыратын малдың пірі ... ... И.Б. ... ... тау тасты ... ... ... ... иесі ... саналады. Тауда қауіпті ... ... ... ... ... Қайберен, Қырық Шілтен ... гөр» деп ... ... көптеген аңыз-әпсаналарда ... ... мен ... сыйынғандығы, ... осы асыл ... анық ... қайраткерлерінің атына байланысты
агиотопонимдер.
Көптеген елді ... ... ... ... ... ... салушы Иссави ( Султанийа)
орденінің ірге ... ... Хожа ... ... ... орын ... Арыстан баб, ... ата ... ана ... ... ... Ясави ... ... ... ... баб ( Арыстан бап) ... ... ... ... Арыстан баб кесенесі
мұсылмандардың Орта ... ... ... орын ... және Орта ... ... жер жерінен оған
келіп ... ... Хожа ... Ясавидің қасиетті орны
құлшылық етіп ... ... ... етушілер ... ... ... ... түнеп шығуға ... ... ... ниеті кабыл болады деп есептеледі.
Сайрамдағы ... ... бірі - Хожа ... ... ... ата мен ... ... ана,
балалары Латифа ата, Мустафа атаның ... ... ... ... бірі- Хожа Ахмедтің қызы Гауһар
ана бейіті
37
бар.
Хожа Ахмед ... ... ... өмірі және ... ... де ... аталатын ныспылардың бірі-
Қара Бура ... ... Р.М. ... аталмыш кітабында
Хожа Ахмед ... ... ... ... бір ... аңыз бойынша Хожа Ахмед Ясави ... ... өзі ... сщң, қара бура ... кісі ... сол ... ... басқа ешкімнің әлиенің денесіне
кол ... кол ... ... ... ... айтқаны тура ... Көп ... Хожа ... ... болған соң, ақ ... ... ... қара
бура мініп, жанына әлиесінің ... жуу үшін қара ... бір кісі ... Ол ... ... ... да
қажетті рәсімдерді атқарған соң, әлгі кісі ... ... бет ... Бір ... ... соң, дәрет
алып намазын оқығаннан ... сол ... ... ... ... Бура ... ... сол орнынан ... ... оның ... ... басына биік етіп
күмбез ... Оның шын атын ... жұрт ... Қара Бура ... ... ... кейбір агиотопонимдер
лақап аттардың ... ... ... ... Осының тағы
бір мысалы ретінде ... ата ... ... ... атаның шын аты, ... ... ... ... ... имам Хожа ... ... ғылым-білім
таластырып, күш ... ... ... дін ... ... кітап әкеледі. Олар ... күн, ... ... ақырында Марғузи жеңілгенін мойындайды. ... мен ... ... ... ... ең
соңғы күніне ... ... ... еткен, балаларды
көкжөтел ... ... Ол ... көк ... ... ... ... ... кеткен.
38
Қазақтың ру-тайпа басы әулиелерінің ... ... ... ... ... аса ... Шоқан Уалиханов қиын ... ... ... ... ... ата-бабаларының атын ... ... ... ... [5,209]. ... діни ... ата баба ... табынудың іздері ел ... ... ... ... ... деп ... және жұртшылыққа
кеңінен ... ... ... ... ... ... ... жерін қасиетті ... ... ... ... ... мазарлары қасиетті саналып , зиянат
жасау мен ... ... ... ... ... ... ата-бабалар ... ... ... бұл ... және ... ... ... көрсетіп
тұратын ата, ... ана ... жті ... ... ... әсіресе Бәйдібек ата мен ... ... ... ... ... және ... саналады.
Сонымен қатар, Сайрам ауданы өңірінде осы ... ана, ... ата, Ақ ата ... ... ... ата, ... ата, ... Мансұр Қамыр ата, Қожа Хамит
ата, Қошқар ата, ... ата, ... ата , ... ... ... ата, ... ата, т.б. ... Сайрам
өңіріндегі ... ғана ... өзге ... ... ... ... етіп жатады. Мшне, осы ... ... ... осы ... ата-бабалар киелілігінің арқасында
Сайрамды ... паш ... Ел ... бұл әулие ... ата, ... ... аңыз-әңгіме, әбсаналар өте ... ... ... ана мен ... ... ... жайында
шежіре деректердің, ел ішіндегі ... ... ... ... мен ... жарық көрді.
39
Табиғат және ... ... ... ... өз зерттеуінде жер-су ... ... ... ... ... категориясы ... ... ... қатарына бол өзіне ықлас еткендері
желеп-жебеп ... ал ... ... ... ... ... ... қатарына көріпкел ... ... ... ... , ... ... қатары,
Мустафинның байқауынша, үнемі жаңа ... ... ... ... ... ... әулиелердің осы
қатарында 1861 жылы ... 1926 жылы ... ... ... ... ... ... жеткен. Оңтүстік
Қазақстанның ... ... ізі ... ... ... ... ... түздегі ... кие ... ... ... ... ... ... тұту көне замандағы ... ... ... жатады.
Ш. Уалиханов қазақтардың наным-сеніміне ... ... ... ... ... ... ... киелі деп
түсінгенін және олар ... ... ... ... ... деп ... ... корғандардың ... деп ... ... ... ... немесе қисық-
қыңыр ... ... ағаш ... ... оның түбінде конатын
болғанын жазады ... ... ... ... ... киелі көрінетін әулие бастау ... ... ... ... ... жақын жердегі жергілікті
тұрғындар көл деп ... ... бір ... ... бір
тұрғындар Көз әулие деп, яғни «қасиетті ... ... ... ... болу себебі жаңадан тәіпшілікті ... А. ... ... ... бұл ... ... ... Көз Әулие
деп аян ... ... ... 3-6 - - -.
- ... ... ... тарау
^Материалдық мәдениетке байланысты
қалыптасқан этномаркерлі топонимдер 7-30
II тарау ... ... ... ... ... топонимдер 31-45
/ Қорытынды 46-47

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Рухани мәдениетке байланысты қалыптасқан этномаркерлі топонимдер51 бет
Математика сабағында ұлттық мазмұндағы есептерді шешу54 бет
Тарихи өлкетану курсының жұмыс бағдарламасы.30 бет
ХIX ғасырдың ортасы – ХХ ғасырдың басындағы орталық Қазақстан қазақтарының материалдық мәдениетіндегі ерекшеліктері172 бет
Үй жануарларының атауларының тарихы10 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
Ақау, ысырап және тауарлы-материалдық қор қалдықтарының есептері4 бет
Ақуыз - органикалық дүниенің материалдық негізі15 бет
Египет және Таяу Шығыста қалыптасқан геосаяси жағдай96 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь