Ғалым, ағартушы, тілші - Ахмет Байтұрсынов

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І.Тарау.Ғалым, ағартушы, тілші . Ахмет Байтұрсынов ... ... ... ... ..5

1.1 А.Байтұрсыновтың өмірі мен шығармашылы ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

1.2 Ғалымның әдістемелік еңбектері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15

ІІ.Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26
Зерттеудің көкейкестілігі: XX ғасырдың басында қазақ халқы аса ірі қоғамдық-саяси өзгерістермен қатар ауқымды рухани жаңғыруларды да бастан кешті. Ұлттық мәдениет пен әдебиеттің, білім мен ғылымның туын көтерген, жұртшылықтың санасына демократиялық ойлар сіңіріп, алға жетелеуге ұмтылған зиялы топ қалыптасты. Халықтың зердесіне сәуле түсіріп, санасын оятқан осы топтың рухани көсемі Ахмет Байтұрсынұлы еді.
Қазақ әдебиеті мен әдебиеттану ғылымының, тіл білімінің атасы, ұлы түрлендіруші-реформаторы атанған ол өзінің алдындағы Шоқан, ЬІбырай, Абайлардың ағартушылық, демократтық бағыттарын жалғастыра отырып, өз заманындағы тұтас бір зиялы қауымның төлбасы болды.
Қазақ тіл білімінің, оның ішінде ғылыми терминологияның қалыптасуы мен дамуы туралы сөз қозғағанда, алдымен Ахмет Байтұрсынұлының есімі ойымызға оралады. Себебі – қазақтың ұлттық ғылым тілінің, терминологиялық қорының дамып, қалыптасуының тұтастай бір кезеңі ғалым еңбектерімен, оның ғылыми-педагогикалық, ағартушылық және ғылыми-ұйымдастырушылық қызме¬тімен, қайраткерлігімен тікелей байланысты. Сондықтан да қазақ терми-нологиясының тарихы, оның даму, қалыптасу кезеңдері туралы сөз қозғағанда Ахмет Байтұрсынұлының ғылыми шығармашылығы мен қоғамдық қызметіне жан-жақты тоқталу, оны терең зерттеу өте маңызды. ХХ ғасыр басындағы қазақ терминологиясының дамуы мен Алаш зиялыларының ұлттық ғылым тілін қалыптастырудағы рөлі туралы сөзді Ахмет Байтұрсынұлынан бастайтындығымыздың себептерін нақты тілдік-тарихи деректерге негіздей отырып айта алсақ қана біз ғалым мұрасының қадіріне жетіп, оның озық ойлары мен терминжасам тәжірибесін қажетімізге жарата аламыз. Ол бастаған жолды жалғастырып, ғылым тілін дамытудағы ол қалыптастырған лингвистикалық дәстүрді сабақтастыру мүмкіндігіне ие боламыз. Сол себептен де Ахаң мұрасына аса мұқият қарап, оған әр қырынан үңіліп, жан-жақты зерделеу – қазақ тіл білімінің кешегі тарихы үшін ғана емес, оның алдағы уақыттағы дамуы үшін де қажет іс. Біз ғалымның қазақтың ұлттық терминологиялық қорын қалыптастыруда ұстанған бағыты, қалыптастырған қағидаттары, айтқан ойлары мен терминжасам тәжірибесі төңірегінде ой өрбітпекшіміз.
Ахмет Байтұрсынұлы қарапайым кісі емес, оқыған кісі. Оқығандардың арасынан шыққан, өз заманында патша арам құлықты атарман-шабармандарының қорлығына, мазағына түскен халықтың намысын жыртып, дауысын шығарған кісі. Өзге оқыған мырзалар шен іздеп жүргенде, қорлыққа шыдап, құлдыққа көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт на­мысын жыртып, ұлттың арын жоқтаған патша заманын­да жалғыз-ақ Ахмет еді. Қазақтың ол уақыттағы кейбір оқығандары губернатор, соттарға күшін сатып тілмаш болып, кейбір оқығандары арларын сатып ұлықтық істеп жүргенде, Ахмет қазақ ұлтына жанын аямай, қызметтерін қылды…
1.“Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.
2.Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.
3.«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
4.«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;
5.Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009
6.Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж., 509 бет.
7.Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: “Аң арыс” баспасы, 2009
8..Әліппе
9.“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
10.Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................................................3
І.Тарау-Ғалым, ағартушы, тілші - Ахмет Байтұрсынов..................5
1.1 А.Байтұрсыновтың өмірі мен шығармашылы..................................5
1.2 Ғалымның әдістемелік еңбектері........................................................15
ІІ-Қорытынды..........................................................................................25
Пайдаланылған әдебиеттер..................................................................26
КІРІСПЕ
Зерттеудің көкейкестілігі: XX ... ... ... ... аса ірі ... ... қатар ауқымды рухани жаңғыруларды да бастан кешті. Ұлттық мәдениет пен әдебиеттің, білім мен ғылымның туын ... ... ... демократиялық ойлар сіңіріп, алға жетелеуге ұмтылған зиялы топ қалыптасты. Халықтың зердесіне сәуле түсіріп, санасын оятқан осы ... ... ... ... ... ... әдебиеті мен әдебиеттану ғылымының, тіл білімінің атасы, ұлы ... ... ол ... ... ... ... ... ағартушылық, демократтық бағыттарын жалғастыра отырып, өз заманындағы тұтас бір ... ... ... ... тіл ... оның ішінде ғылыми терминологияның қалыптасуы мен дамуы туралы сөз қозғағанда, алдымен Ахмет ... ... ... ... Себебі - қазақтың ұлттық ғылым тілінің, терминологиялық қорының дамып, қалыптасуының тұтастай бір кезеңі ғалым еңбектерімен, оның ... ... және ... қызме - тімен, қайраткерлігімен тікелей байланысты. Сондықтан да қазақ терми - нологиясының тарихы, оның даму, қалыптасу кезеңдері ... сөз ... ... Байтұрсынұлының ғылыми шығармашылығы мен қоғамдық қызметіне жан-жақты тоқталу, оны ... ... өте ... ХХ ғасыр басындағы қазақ терминологиясының дамуы мен Алаш зиялыларының ұлттық ғылым тілін қалыптастырудағы рөлі туралы сөзді Ахмет ... ... ... ... ... ... ... отырып айта алсақ қана біз ғалым мұрасының қадіріне жетіп, оның озық ойлары мен ... ... ... ... ... Ол ... ... жалғастырып, ғылым тілін дамытудағы ол қалыптастырған лингвистикалық ... ... ... ие ... Сол ... де Ахаң ... аса мұқият қарап, оған әр қырынан үңіліп, жан-жақты зерделеу - қазақ тіл ... ... ... үшін ғана емес, оның алдағы уақыттағы дамуы үшін де ... іс. Біз ... ... ұлттық терминологиялық қорын қалыптастыруда ұстанған бағыты, қалыптастырған қағидаттары, айтқан ойлары мен терминжасам тәжірибесі төңірегінде ой өрбітпекшіміз.
Ахмет Байтұрсынұлы қарапайым кісі ... ... ... ... арасынан шыққан, өз заманында патша арам құлықты атарман-шабармандарының қорлығына, мазағына түскен халықтың намысын жыртып, дауысын шығарған кісі. Өзге оқыған мырзалар шен ... ... ... ... ... ... ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт на­мысын жыртып, ұлттың арын ... ... ... жалғыз-ақ Ахмет еді. Қазақтың ол уақыттағы кейбір ... ... ... күшін сатып тілмаш болып, кейбір оқығандары арларын сатып ұлықтық істеп жүргенде, Ахмет қазақ ұлтына жанын аямай, қызметтерін қылды...
Курстық жұмыстың мақсаты: ... ... ... ... мен таныстыру, оның қазақ тіл білімінің дамуна ... ... ... ғалымның әдістемелік еңбектерімен танысу, еңбектердің қазіргі таңдағы тіл білімінде алатын орнын анықтау.
Курстық ... ... ... ... шолу жасау;
-ғалымның шығармашылық жолын зерттеу;
-қазіргі таңда ғалымның әдістемелік ... ... оның жас ... тәрбиелеуде алатын орнын анықтау;
-ағарушы ғалымның оқулықтарының мән-маңызын айшықтау;
-, мұғалімдерге арналған ... ... ... ... ... әдістемелік еңбектері.
Пәні:Оқыту және тәрбиелеу үрдісі.
Курстық жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, бір тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... тілші - Ахмет Байтұрсынов
1.1.А.Байтұрсыновтың өмірі мен шығармашылы
Байтұрсынұлы Ахмет (5 қыркүйек 1872 жыл, қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы Сарытүбек ... - 8 ... 1937, ... ... -- ... ақыны, әдебиет зерттеуші ғалым, түркітанушы, публицист, педагог, аудармашы, ... ... ... ... 20 ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі,мемлекет қайраткері, қазақ тіл ... мен ... ... ... салушы ғалым, ұлттық жазудың реформаторы,ағартушы, Алаш-Орда өкіметінің мүшесі.[[2]]
Атасы Шошақ немересі Ахмет өмірге келгенде ауыл ақсақалдарынан бата алып, азан шақырып атын ... ... ... ... ... ... 2 сыныптық орыс-қазақ мектебіне береді. Оны 1891 жылы ... ... 4 ... ... ... ... 1895-1909 жылы Ақтөбе, Қостанай,Қарқаралы уездеріндегі орыс-қазақ мектептерінде ... ... ... ... ... қызметін атқарады. Ол өте кемеңгер,білімді тұлғаның бірі болған.
Б
айтұрсыновтың саяси қызмет жолына түсуі 1905 жылға тұс келеді. 1905 жылы ... ... ... 14500 адам қол ... ... ... (арыз-тілегі) авторларының бірі Байтұрсынұлы болды. Қарқаралыпетициясында жергілікті басқару, сот, халыққа білім беру істеріне ... ... ... ... ... ... ар-ождан бостандығы, дін ұстану еркіндігі, цензурасыз газет шығару және баспахана ашуға рұқсат беру, күні өткенДала ережесін қазақ елінің ... сай ... ... мәселелері көтерілді. Онда қазақ даласына орысшаруаларын қоныс аударуды ... ... ... етілген болатын.Сол кезеңнен бастап жандармдық бақылауға алынғанБайтұрсынұлы 1909 жылы 1 шілдеде губернатор ... ... ... ... түрмесіне жабылды.
Ресей ІІМ-нің Ерекше Кеңесі 1910 жылы 19 ақпанда Байтұрсыновты қазақ облыстарынан тыс жерге жер ... ... ... ... Осы ... ... ... Орынборға 1910 жылы 9 наурызда келіп, 1917жылдың ... ... ... тұрды. Байтұрсынұлы өмірінің Орынбор кезеңі оның қоғамдық-саяси қызметінің аса құнарлы шағы болды. Ол осы қалада 1913 - 1918 жылы ... ең ... ... ... ... ... сондай-ақ қалың қазақ зиялыларының қолдауына сүйеніп, тұңғыш жалпыұлттық газетін шығарып тұрды. ... ... ... өнер, білімді игеруге шақырды.
Байтұрсыновтың Орынбордағы өмірі мен қызметі Ресей үкіметінің қатаң жандармдық ... ... Ол ... ... жала ... ... ... шықты. Байтұрсынов 1917 жылы рев. өзгерістер арнасында ... ... ... ... ... із қалдырған Қазақ съездері сияқты тарихи құбылыстың қалың ортасында жүрді, оларға тікелей араласып, арқылы саяси теориялық бағыт-бағдар беріп отырды.
Байтұрсынұлы Алаш ... ... ... ... ... құрамында болды. Байтұрсынов пен Дулатов қазақ арасында бұрыннан келе жатқан ру - жүзаралық алауыздыққа ... Алаш Орда ... ... саналы түрде енбей қалды, бірақ олардың қазақ ұлттық мемлекеттік идеясын жасаушы ... ... ... ... жақсы біліп, мойындады.
Алаш Орда құрамын бекіткен 2-жалпықазақ съезі Оқу-ағарту комиссиясын құрып, оның төрағасы етіп Байтұрсыновты бекітті. 1919 жылы наурызға дейін ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы 1919 жылы наурызда Алашорда үкіметі атынан Мәскеуге Кеңес үкіметімен келіссөзге ... осы ... ... РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесі мен Қазақ әскери-рев. к-ті төрағасының орынбасары болып тағайындалды.
Байтұрсыновтың ықпалымен сәуірде Алашорда ... мен ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы бұл тарихи кезеңде деген пікірде болды (ҚР ҰҚК архиві, 78754-іс, 6-т., 44-п). 1920 жылы ... ... ... ... алғашқы қадамын қатал сынға алған хатын жолдады. Қазревком мүшесі ретінде ... ... ... ... ... ... ... [[3]]
Бүкілресейлік ОАК-нің 1919 ж. 27 тамызда Қостанай уезін Челябинск облысына қосу туралы шешіміне ... Б тың ... ... ... ... уезін Қазақстан құрамына қайтаруға негіз болды. Ол 1920 ж. тамызда құрылған Қазақ ... ... ... ... 1920 - 1921 жылы ... ... ... ағарту комиссары қызметінде болды.
1922 жылы Өлкелік халық комиссариаты жанындағы Академиялық орталықтың, 1922 - 1925 жылы ... ... ... ғылыми-әдеби комиссиясының, Қазақ өлкесін зерттеу қоғамының төрағасы болып қызмет атқарды. Байтұрсынұлы түрлі мемлекеттік қызметке ат салыса жүріп, сонымен бір мезгілде ... жаны ... ... ... да қол ... - 1925 жылы Орынбордағы, 1926 - 1928 жылы Ташкенттегі Қазақ ... ... ... қазақ тілі мен әдебиеті, мәдениет тарихы пәндерінен сабақ берді. 1928 жылы Алматыда Қазақ ... ... ... ... ... ... ... осы оқу орнына профессор қызметіне ауысты. 1929 жылы 2 ... 43 ... ... ... ол ... тұтқынға алынып, осы жылдың соңына қарай тергеу үшін МәскеудегіБутырка абақтысына жөнелтілді. КСРО Халық комиссарлар кеңесі ... ОГПУ 1930 жыл 4 ... ... сәйкес Байтұрсынұлы ату жазасына кесілді. Бұл шешім ... рет ... ... 1931 жылы ... 10 жылға концлагерьге ауыстырылса, 1932 ж. қарашада 3 жылға Архангельскіге жер ... деп ... жылы ... ... нашарлап кетуіне байланысты қалған мерзімді Батыс Сібірде айдауда жүрген отбасымен (әйелі мен ... ... ... ... ... 1934 жылы ... ... Е.П.Пешкованың көмегімен Байтұрсынұлы отбасымен мерзімінен бұрын босатылып, Алматыға оралады. Бұл жерде тұрақты жұмысқа қабылданбай, түрлі мекемелерде қысқа мерзімдік ... ... 1937 жылы 8 ... тағы да ... ... екі ... соң, яғни 8 ... атылды. Тұтас буынның төл басы болған Байтұрсыновтың алғашқы кітабы - 1909 жылы ... ... Ол бұл ... ... отаршыларының зорлық-зомбылығын, елдің тұралаған халін жұмбақтап, тұспалдап жеткізді. Байтұрсынұлы мысал жанрының қызықты формасы, ұғымды идеясы, уытты тілі ... ... ... ... ... ... ... азаматтық арман-мақсаты, ой-толғамдары кестеленген өлеңдері деген атпен жеке ... ... ... ... (1911). негізгі идеялық қазығы - жұртшылықты оқуға, өнер-білімге ... ... ... ... ... ... халықты қараңғылық, енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты кемшіліктерден арылуға шақырды. Абайдың ағартушылық, сыншылдық дәстүрін жаңарта ... ... 20 ғ. ... қазақ әдебиетін төңкерісшіл-демократтық дәрежеге көтерді. Сондай-ақ Байтұрсынұлы қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... Бұл ... Байтұрсыновтың тақырыпты, идеялық-көркемдік деңгейі жоғары туындылар. Ел ... ... ... ақын көп ... ... ... саясатымен қазақ жастарының рухани көсемі болды.
Байтұрсыновтың деген көлемді мақаласы - әдебиеттану ғылымындағы ... ... ... бірі. Мақалада ұлы ақын Абайдың тарихи миссиясы, рухани болмысы, ... ... сөз ... ... ... ... ... Ол Абай өлеңдерінің даралығын, , сыншылдығын ұғындырды. Байтұрсыновтың Абайдың ақындық шеберлігі, поэзияға деген көзқарасы туралы ғылыми тұжырымдары қазақ әдебиеттану ғылымында ... ... Оның ... ... (1926) ... тіліндегі тұңғыш іргелі ғылыми-теориялық еңбек. Байтұрсынұлы әдебиет тарихына, ... мен ... ... тұңғыш рет тиянақты анықтама беріп, қазақ әдебиеттану ғылымының ... ... ... ... бай қоры ... мағынасы терең, ұғымдық аясы кең сөздерді термин етіп алып, соның негізінде қазақ әдебиетінің барлық жанрлық формаларын топтап, ... ... ... сөз ... ... ауыз ... ... т.б. ғылыми-теориялық еңбекке қазақ әдебиетінің ең бейнелі, мазмұны мен мағынасы терең шығармаларын мысал ретінде пайдаланды. Сөз ... ... ... ... ғылымның ең үздік үлгілерін пайдалана отырып, әдебиеттанудағы ұғым, ... ... соны ... ... жасады. Мысалы, меңзеу, теңеу, ауыстыру, кейіптеу, әсірелеу, алмастыру,шендестіру, үдету, түйдектеу, кекесіндеу, т.б. ақындық дарын табиғаты, психологиясы, шабыт стихиясынағылымитұжырым берілді. Өлеңге ... ... ... ... бунақ, буын, ұйқас т.б. ұғымдарға анықтама берді. Байтұрсынұлы қазақ әдебиетінің даму кезеңдерін ғылыми негізде топтап берген. - ... ... ... ... ... талдап-түсіндірген ғылыми-зерттеді. Байтұрсынұлы қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салды. Сондай-ақ ол - әдебиет тарихының мұрасын, ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... жыры (1923) мен ... тарихының төрт жүз жылын қамтитын жинағын (1926) кітап етіп шығарды. Халық мұрасына үлкен жанашырлықпен қараған ... ... ... ... - ... ... ... қалыптастырған ірі қайраткер. Ол қазақ халқына, зиялы қауымға газеттің қоғамдық қызметін ұғындырып, баспасөздің өркениетті, тәуелсіз елге аса қажет ... ... ... ... ... ... ... бас редактор болған газеті қоғамдық ойға ірі қозғалыс, рухани ... ... ... ... ... ... сергіткен ірі құбылысқа айналды. Байтұрсынұлы - әлеуметтік ... ... ... ... ... публицист. Оның мақалалары ғылыми байыптауымен, өткір ойларымен сол кезеңнің шындығынан хабар береді. Абайдың қоғам өмірінің демократиялық құрылысы туралы ойларын ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді қозғады. Қазақ зиялыларының жан-жақты білімдар әрі саяси күресте шыңдалған ... ... ... ... ... ... ретіндегі еңбегі ұшантеңіз. Ол - қазақ ғылымы тарихында ұлттық әліпби жасап, жаңа үлгі ... ... ... жері -- бұрынғы Торғай уезінің Тосын болысы (қазіргі Қостанай облысының Жангелдин ауданындағыАқкөл ... -- 1884 жж. ауыл ... ... ж. Торғайдағы екі кластық, орыс-қазақ училищесін, 1895 ж. Орынбордағы мұғалімдер мектебін бітірген.
1895 -- 1909 ж. Ақтөбе, ... ... ... мектептер мен орыс-қазақ училищелерінде мұғалімдік қызмет атқарады.
1909 ж. патша үкіметінің саясатына наразылық білдіргені үшін Семей түрмесіне жабылып, 1910 жылы жер ... ж. Оқу ... ... ... ... ... көреді.
1913 ж. Орынборда газетін ұйымдастырып, 1917 жылдың аяғына дейін оның редакторы болды. ... ... ... ... ... қозғалыс күшейеді.
1918-19 жж. Алаш Орда қатарында болады.
1919 ж. маусымның24, Қазақ өлкесін басқаратын ... ... ... ... жж. ... ... ... комиссариаты жанындағы ғылыми-әдеби комиссияның төрағасы, Халық ағарту комиссары, Бүкілресейлік ОАК-ның, ҚР ОАК-нің мүшесі, Түркістан Компартиясы ОК-нің ... ... ... ж. Қазақ халық ағарту институтында (Ташкент) және ҚазПИ-де оқытушы болды.
1929 ж. маусымында қамауға алынып өзі ... ... жер ... ал ... мен қызы ... ... 1934 ж. Қызыл Крест комиссиясында қызмет еткен Е. Пешкованың (Максим Горькийдің зайыбы) ... ... ... ... Сол ... ол ... ... бірге Алматыға қайта оралған. 1937 ж. тамыз ... ... ... тағы да ... ... алты ... соң, желтоқсанның 8 есебінде атылған.
Сәкен Сейфуллин баға беріп, Ахмет Байтұрсынұлы туралы былай ... ... ... шен ... ... қорлыққа шыдап, құлдыққа көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттық арын жоқтаған патша заманында жалғыз-ақ Ахмет еді. ... ол ... ... ... уез, ... соттарына күш салып, тілмәш болып, кейбірі арын сатып ұлықтық іздеп жүргенде, Ахмет қазақ ... ... ... ... ... халықтың арын іздеп, өзінің ойға алған ісі үшін бір басын бәйгеге тікті.
Мұхтар Әуезов былай депті:
Ахаң ашқан қазақ мектебі, Ахаң ... ана ... Ахаң ... ... ... ... - , ; газетінің қан жылаған қазақ баласына істеген ... ... ... ... қажымаған қайраты, біз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын істер ... ... ... ... ... ... большевиктер бұл ақиқатты теріске шығарып, оның есімін де, еңбегін де тарихтан өшіруге тырысып бақты. Оны бар ... адал ... ... ... ... ... жау етіп ... деген жалалы жамылғыны жауып, атқызды, атын ... ... ... ... олар ... жете ... Жала - ... шындық - күн екен, заманы қайта туып, шындықтың шұғыласы өз нұрын төкті. Ұлтын сүйген ұлтжанды Ахаң, ... ... өз ... ... ... ... жұмысын өлең жазудан бастаған. Онда ол еңбекші халықтың ауыр халін, арман-тілегін, мұң-мұқтажын көрсетіп, жұртшылықты оқуға, білім-ғылымға, рухани биіктікке, адамгершілікке, мәдениетті ... ... ... ... Патшалық Ресейдің қанаушылық-отаршылдық саясатын, шенді-шекпендінің алдында құлдық ұрған шенеуніктердің опасыздығын сынады.[[7]]
Ақынның алғашқы өлеңдері атты аударма жинағында 1909 ж. Санкт-Петербургте ... ... Бұл ... ... ... ... ... қараңғы елге жар салып, олардың ой-санасын оятуға бар жігер-қайратын, білімін жұмсайды. Ақын әрбір аудармасының соңына өзінің ... ... ... ... ... мәселесін халқымыздың сол кездегі тұрмыс-тіршілігіне, мінезіне, психологиясына сәйкес қосып ... ... ... -- (1911). Бұл ... ... ... ақын қараңғылық, надандық, шаруаға енжарлық, кәсіпке марғаулық сияқты кемшіліктерді сынады. Көптеген ... сол ... ... ... ... ... Ол ... Абай, Ыбырай қалыптастырған дәстүрлерді, гуманистік, демократиялық бағыттағы ... ... ... ... ретінде көрінді. Қоршаған ортаға ойлана, сын көзімен қарайды, қоғам қалпына көңілі толмайды. , , , , , , т.б. ... ... ... ... ... ішкі сазы мен ой ... сөз ... қазақ поэзиясына тән өзіндік жаңалық, ерекше өзгеріс әкелді.
Қазақ тілінің негізін қалаушы ретінде
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды 1910 ... ... ... ... ... қоса қазақ графикасын жасауға кіріседі. Қазақ графикасының негізіне қазақтың мәдени дүниесінде көп ғасырлық ... бар, өзге ... ... да ... ... ... ... сипаты бар араб таңбаларын алады. Оны қазақ фонетикасына икемдейді, ол үшін ... ... жоқ ... ... ... ... таңбасы жоқ дыбыстарына таңба қосады, қазақ тілінің жуанды - жіңішкелі үндестік заңына сай жазуға ыңғайлы дәйекші белгі ... ... 24 ... ... өзі деп, ... деп ... қазақтың ұлттық графикасын түзеді. Одан осы жазуды үйрететін әліппе жазады. Сөйтіп, оқу- ағарту идеясына сол кезіндегі интелегенциясы жаппай мойын бұрды. ... ... ... ... қара ... ... ... ол әрекетті құралдарын жазудан бастауды мақсат етті. Сол 1911-1912 жылдары ... Уфа, ... ... ... ... жарық көрген. Ахмет Байтұрсынұлының [8]әліппесі деген атпен 1912-1925 жылдары ... 7 рет ... ... ... ... ұзақ әрі кең ... 1926 жылы ... жаңа түрін жазды. Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тілінің табиғатын, ... ... ... енді ... қазақ тілін пән ретінде үйрететін оқулықтар жазумен ... Осы ... оның ... атты үш ... тұратын, үш шағын кітап болып жарияланған оқулықтар жазылды. тек мектеп оқулықтарының басы емес, ... ... ана ... танудың басы болды, қазіргі қазақ тілі атты ғылым саласының, іргетасы болып қаланды. ... ... тіл ... ... зерттеп, танып-білу тарихымызда Ахмет Байтұрсынұлының мен орны айрықша. ... тіл ... ана ... ... қалаудағы Ахметтің тағы бір зор еңбегі - ғылымының осы ... ... ... Ғалым қазақ тілі грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша атау ұсынды. Осы күні қолданылып жүрген зат ... сын ... ... ... одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз деген сияқты сан алуан лингвистикалық атаулардың ... ... ... Бұлар не бұрынғы қарапайым сөздің мағынасын жанғырту арқылы, не жаңа тұлғадағы сөз жасау арқылы дүниеге ... соны ... ... ... ... ... олардың күні бүгінге дейін қолданылып келе жатқандығы.
Әдебиеттану
Халық ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап жарыққа шығаруда Байтұрсынұлы зор еңбек сіңірді. Әдебиет ... ... ... деп оның ... 1913 жылғы үш санында шыққан деген көлемді мақаласын атауға болады. Онда қазақ халқының рухани өмірінде ... аса ірі ... ... ... шығармаларының мазмұн тереңдігі, ақындық шеберлігі, поэтикасы, орыс әдебиеттерімен байланысы туралы ойлы пікірлер айтылған, ақын мұрасының эстетикалық қадір-қасиеттері ашылған. Қазақтың эпостық жыры алғы сөз бен ... ... оны 1923ж. ... ... ауыз әдебиетінде молынан сақталған жоқтау-жырларын арнайы жүйелеп, сұрыптап, 1926 ж. деген атпен жеке кітап етіп ... ... ... ... ... мен ... ... жөніндегі тұңғыш көлемді еңбегі -- (1926). Мұнда көркем сөз өнерінің табиғаты, сыры, мазмұны, ... ... жаңа ... ... ... жан-жақты зерттеулер, тұжырымдар сөз болды. Бұл еңбегінде Байтұрсынұлы ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінің әлеуметтік, қоғамдық мән-маңызын ашудан гөрі адамгершілік, ... ... ... ... көбірек көңіл бөлген. Сондай-ақ мұнда жазба әдебиеттегі ағымдар, әдістер туралы ой-түйіндер айтылған. Кітаптың ... ... деп ... да, онда ... сөздің толып жатқан қыры мен сыры, тараулар мен тармақтар, тіл ... ... ... , өлең ... , , , т.б. сөз ... ... деп аталады да, көркем қара сөз табиғаты, оның тараулары -- ... ... хат, ... , ... әңгіме, деп жүйелеп келіп, әңгіме, романға сипаттама береді. Еңбектің атты тарауы өте ... Онда ... ... ... ... ... нышанын кездестіруге болады.
Байтұрсынұлы Еуропа жұртындағы сындар әдебиетінің бай тәжірибесін меңгеруге бет алушылық, қазақ көркем сөз ... ... ... ... айтады. Байтұрсынұлы әдебиет зерттеушісі ретінде қазақ әдебиетінің даму ... жеке дара ... ... ... ... ... ортақ сипаттармен ұштастыра талдауға тырысады.
Байтұрсынұлының жыраулардың мұрасын жетік білетінін осы еңбегінен айқын көреміз. Сөз өнерінің көне дәуірдегі үлгілері, 15-17 ... ... ... ... ақын назарына іліккен. Асан Қайғы, Нысанбай жырау, Бұдабай ақын, Наурызбай би, Құбыла ақын, Жарылғап ақын, Алтыбас, ... ... ... Байтоқ, Сүгір ақын, Мұрат, Досжан, Орынбай, Шернияз т, б. ақын-жазушылар шығармаларынан үзінділер бар.
Ахмет ... ... ... ойлар
... өзге оқыған замандастары өз бастарының пайдасын ғана іздеп, ар һәм имандарын сатып жүргенде, Ахмет халықтың арын іздеп, өзінің ойға ... ісі үшін бір ... ... ... ... Байтұрсынұлы ұлтын шын сүйетін шын ұлтшыл.
-- Сәкен Сейфуллин
... А. Байтұрсыновтың өлеңдері ... ... ... ішкі ... ... және біркелкілігі жағынан қазақ әдебиетінде бірінші орын алады... А. Байтұрсыновтың арқасында санасыз түрде болмаса да шын мәнінде орыстана және ... ... ... ... бір тобы ... есін жиып, ... өз ағаттықтарын түсіне бастады...
-- Міржақып Дулатов
Ахаң ашқан ... ... Ахаң ... ана тілі, Ахаң салған әдебиеттегі елшілдік ұраны- "Қырық мысал" , "Маса", "Қазақ" газетінің 1916 ... қан ... ... баласына істеген еңбегі, өнер- білім, саясат жолындағы қажымаған қайратын біз ... та, ... ... ... болатын. Оны жұрттың бәрі біледі. Бұның шындығына ешкім де дауласпайды.
-- Мұхтар Әуезов
Ломоносовтың бойында екі түрлі қабілет бар- ақындық пен ... оның ... ... ... ... ... еді В. Белинский. Осыған ұқсас жайды Ахмет бойынан да көреміз. Оның ақындығын ғалымдығы жеңіп кетті... Қазақ даласына азаттық идеясы ... ... ... жаңа ... ... ... ту ұстаушысы болып Ахмет қашан да тарих биігінде тұрады.
-- ... ... ... ... мысал", "Маса"- қазақ әдебиетін жаңа тақырыптармен, идеялармен, ойлармен, өрнектерімен байытты; Абайдың ақындық дәстүрі ілгері жалғасты, ... ... сай ... ... ... ... кейін талантты ақындардың жаңа буыны тарам- тарам жүлгелерді тереңдетіп, жалғастырып әкететін ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов туған тілдің, туған мәдениеттің басында тұрды. Туған тілдің әдеби ... ... ... бір ... тілдің сөзін қоспай, бірде- бір цитата келтірмей, таза, мөлдір тілмен өзі тапқан қисынды баламалармен "Әдебиет танытқышты" жазып шықты.
-- ... ... ... ... ... ... ... "Поэтикасымен" салыстырар едік. Мұның мәнісі- екеуі де: бірі грек әдебиетінің, екіншісі қазақ әдебиетінің алғашқы әліп- билері". ... ... ... бір- ... ... ... болса, бір-біріне солғұрлым ұқсас болады".
-- Зейнолла Қабдолов
Қазақ тілі мен кітабын жазған, ... ... ... ... қазақ мектебінің іргетасын қалаған алғашқы адам- Ахмет.
-- Сәбит Мұқанов
Ұлы ағартушы Алтынсариннің бастамасын ілгері дамытып, нағыз ғылымдық ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов.
-- Қайым Мұхамедханов
... Бір кезде сары маса боп ызыңдап оятқан Ахметті қазақ еңбекшілері де қадірлей біледі, ... ... ... Ғаббас Тоқжанов
Ахмет Байтұрсынов- біріншіден, қазақ тілінің тұңғыш әліппесі мен оқулықтарының авторы. Соңынан із салған жаңашыл ағартушы. Қазақ оқушыларының бірнеше ... ... ... ... ашып, ана тілін Байтұрсыновтың "Тіл құралы" арқылы оқып үйренді.
-- Рабиға Сыздықова
Аудармалары
Байтұрсынұлы ... бай ... тағы бір ... -- ... аударма. Ол орыс классиктерінің шығармаларын қазақ тіліне аударып, көркем қазынаның бұл ... ... мол үлес ... И.А. ... ... бір ... қазақ тіліне аударып, деген атпен жеке жинақ қылып бастырды. И.И. ... ,А. ... , , , ... орыстың белгілі лирик ақыны С.Я. Надсонның өлеңін қазақ тіліне аударды.
Түркітану
Байтұрсынұлы тілші-ғалым ретінде қазақ тілінің табиғаты, өзгешеліктері, араб ... ... ... ... ... оқыту әдістемесі туралы мақалалар жазды.
1926 ж, Бакуде болған түркітанушылардың Бүкілодақтық 1-съезіне қатысып, деген ... ... ... ... қазақ балаларының ана тілінде сауатын ашуына көп күш жұмсады. Осы мақсатта (1912), (1914); ересектердің ... ... ... (1924), (1926) атты ... мен тың ... ұсынды. Қазақ грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша ғылыми термин жасап, морфологиялық тұлға-тәсілдерді жаңаша талдау, жаңаша анықтамалар берді. Қазақ фонетикасы мен ... ... ... типологиялық ерекшеліктері мен өзіндік даму барысын ескеру принципін ұстады.
Байтұрсынұлы қазақ тілі білімін 20 ... бас ... ... оның ірге тасын қалады. Араб графикасына негізделген қазақ жазуының реформаторы болды.[9][10]
Фильмдер
1994 -- Алашорда режиссері: Қ.Умаров
Жанры: "Деректі фильм" ... ... -- ... режиссері: Қ.Умаров
Жанры: "Деректі фильм" Өндіріс: "Қазақфильм" Шәкен Айманов атындағы театры.
1.2 ... ... ... буынның төлбасы, кешегі Абай, Ыбырай, Шоқан салған ағартушылық, демократтық бағытты ... ... ірі ... әдебиет зерттеуші, тюрколог, дарынды-ақын аудармашы Ахмет Байтұрсынов қазіргі Қостанай облысы, Торғай өңіріндегі Сартүбек деген жерде, ел арасында беделді, ... кісі ... ... шаңырағында 1873 жылы 18-қаңтарда дүниеге келген. Қалың қазақ ортасы, қаймағы бұзылмаған сахара тұрмысы ... ... ... ... сезім дүниесін, ой әлемін тербеп толқытады. Әділетсіз өмірдің улы зары бала жүрегін он үшінде жаралайды. Әкесі ... мен оның ... ... ... ... шыдамай,1885 жылы 12-қазанда ояз начальнигі полковник Яковлевтің басын жарады. Мұның арты ... ... ... алу, ... ... ... он бес ... жер аударылумен тынады.Табиғатынан аса дарынды туған талапты бала ... ... ... ... көзі ... ... өз ... хат танып, артынан жақын жердегі ауыл мектебінен сауат ашады да, 1886-1891Торғай қаласындағы екі ... ... ... училищеде,1891-1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдік мектепте оқып ... ... ... ... ... ... болады.Ақтөбе, Қостанай,Қарқаралы, атырабында бала оқытады, өмір, тіршіліг ... ... ... үшін ... ... байларға қарсылық білдіреді, патшаның отаршылық саясатын айыптайды.Ауылдық, болыстық, кейін екі класты мектептерде ұстаз бола ... 1901 ... ... қолы бос ... өзі ... сан ... ... оқиды, әдебиетпен айналысады, оқу құралдарын жазады, аударма ... өлең - жыр ... ауыз ... (фольклор) нұсқаларын жинайды.Оқыған, еркін мінезділігімен, батыл да ойшылдығымен ел ... ... ... өсе ... Полициятыңшыларының жаласымен күйе жағылып, губернатор Тройницкийдің жарлығы бойынша Қарқаралы екі класты училищесінің ... ... 1909 жылы ... 1- і күні Семей абақтысына алынып, ... ... ... 8 ай бойы ... ... ... торығады, қинала жүріп ширайды, ақары күреске белді бекем буады. Бостандықты аңсаған, ... ... ... ... Ақыры, Қазақстанда тұру құқынан айырылғандықтан, 1910 жылы 2-ақпанда түрмеден ... ... ... ... қаласына келеді. Бұдан кейін Ахмет Байтұрсынов өміріндегі ең күрделі, қызықты, қажырлы кезендер басталып кетеді. 1913-1918 жылдар арасында (қазақ) газетінде редактор ... ... зор ... ... қызмет атқарады, халық өмірінің сан алуан көкейкесті мәселелерін көтереді, елді ... өнер ... ... ... ... ... ... істері өз заманында аса жоғары бағаланған.Қазақ ортасы түркі әлемі ғана емес орыс ғалымдары берген тарихи тұжырымдардың орны ерекше.Ахмет Байтұрсыновтың ... ... оның ... ... істерін бағалап, өз кезінде дұрыс көрсеткен адамдардың бірі Сәкен Сейфуллин. ... ... ... Алаш ... ... ... жылдың басы) Ахмет Байтұрсынов та жаңа өткел, соңы өріс іздейді. Азапты толғаныс, өзгеру эволюциясынан өтіп барып,1919 жылдың наурыз ... ... ұлт ... ... ... ... ... Кеңес өкіметі жағына өтеді. Қазақ өлкесін басқару жөніндегі әскери Революциялық комитеттің мүшесі ретінде оның жұмысына белсене ... ... ... ... ... Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитетінің мүшесі, Қазақстан Академиялық Орталығының жетекшісі, Ташкент, Алматы жоғары оқу ... ... ... ... бұзылып, сталинизм қылышынан қан тамған кезеңде Ахмет Байтұрсынов ... 1929 жылы бір ... ... ... да, ... ұзақ азап ... одан1936 жылы қайтып келгенмен,1937 жылы тағы репрессияға ... 1938 жылы ... ... көсемсөзі.Ахмет Байтұрсынов бай педогогикалық мол мұра қалдырды.Ахмет Байтұрсынов өзінің ғылыми педогогика тәрбие процесінің ерекшеліктерін негізгі кезеңдерін басқа құбылыстармен байланыстырып ... ... ... ... ... және ... ... байланысты мәселелер зерттеуде педогогика этикамен, эстетикаға ал оқыту мен білім беру проблемаларын зерттеуде таным теориясына сүйенеді.Педогогика ғылымы философиялық білімді басшылыққа ... ... ... және ... ... ... ... қосады.Ахметтің жастарға ұсынған адамгершілік жолы адалдық және ғылымды игеру. Ол үшін жастарды адал ... ... өз ... өзі көріп түзете білуге шақырады, бар білмнің түп төркіні ақыл деп қорытындылайды.Ахмет ... ... ... ... араб жазуына кіргізген реформасы, қазақ тіл білімінің негізгі терминдерін жұртымыздың образды ойлау мүмкіндігімен сабақтастырып өз топырағымыздан тауып, оларға ... ... ... ... ... , ... ... ұлы еңбегі педогогикаға қосқан үлесі екенін көруімізге болады. ,- деп ... ... ... ... ... пікірі де осымен сабақтас: .1929 жылы 5-мамырда Ахмет Байтұрсыновтың өз қолымен жасап берген ... ... ... ... сақталған.) деген еңбегінде оқушыларға практикалық граматиканы үйретеді.Сонымен қатар жастарға арналған , ... ... ... ... ... (Крылов мысалдарыаудармасының жинағы), (төлтума және аударма өлеңдер жинағы), хрестоматия (нұсқалық)-Шонановпен бірлесіп жазылған. Бұлар ... мәні бар ... деп ... ... М. Әуезов ауызға алған, қазір кейбір зерттеушілер ... ... ... ... ... яғни өкінішке орай, ондай жұмыс жарық көрмесе керек.Өз қолымен жазған (1929, 8-наурыз) Ахмет Байтұрсынов былай дейді: .Бұл ... ... өмір бойы ... ... ... жүйелі түрде айтылған.
Ахмет Байтұрсыновтың тіл білімі саласындағы еңбектерін саралау, жүйелеу, ... ... ... баға беру ... ... еншісіндегі зор жауапкершілігі бар іс. Көп жылғы көзжұмбаудан, қиянаттан арылатын кез келді. Шолу түрінде көз жүгіртіп, атүсті ... ... ... ... мына ... ... ... Бірер мысалдарға жүгінелік. Дыбыс жүйесі мен түрлері.

Бұдан ... ... ... хат ... мәселелері сөз болады.Қазақ мектептеріндегі оқыту жайын,олардың қиындықтарын тартып айта ... ... ... әдістерін ұсынады. Жалпы ғылыми мәні бар пікірлерді де айтап отырады. Мына тұжырымға ... ... ... көрелік:
Дүниедегі жұрттардын тілі үшке бөлінеді: 1.Түбіршек тіл. ... тіл. ... ... тіл - ... ... өзгерілмей жұмсалады,мәселен қытай , жапон тілдері.
2.Жалғамалы тіл- ... ... ... ... ... тіл, ... ... ,финн тілдері.
3. Қопармалы тіл - сөз түбірімен қопарылып, өзгертілетін тіл, мәселен орыс ... араб ... ... ... ... өз ... ... емес. ... ... ... ... ... ... ... тереңдігі түрлі категорияларды сұрыптаған, жіктеген кезде, оларға қазақша термин, атау ... ... ... ... ... ... қазақ тілі ғылымының түп қазық ойлары тіпті ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдағанын көреміз. Табиғаттың санадан тыс тәуелсіз өмір сүруді өмір ақиқатын түйсік пен қабылдануын ... ... ... еместігін түсіндіреді.
Байтұрсынұлы әліпбиі қазақ тілінің табиғатына бейімделген араб жазуы негізінде жасалды. Ол ... ... ... съезінде (Орынбор, 1924), құрылтайында (Баку, 1926) араб жазуындағы әліпбидің қажеттілігін, құндылығын жан-жақты тұжырыммен дәлелдеген ... ... ... Бұл ... ... ... ... ірі мәдени жетістік болып табылады. Ол халыққа ғылым-білімнің қажеттілігін ... ғана ... ... беру ісін ... ... күш салды. Орыс, татар мектептерінен оқып шыққан ұлт мамандарының өз тілін қолданудағы кемшіліктерін көріп: деп жазды. ... (1912) - ... ... ... әліппелердің бірі. Бұл әліппе оқытудың жаңа әдістері тұрғысынан өңделіп, 1925 жылға дейін ... рет ... ... ... әдістеме тұрғысынан әлі күнге дейін маңызды оқулық ретінде бағаланады. Байтұрсынұлы қазақ тілінің тазалығын сақтау үшін қам қылды. Өзі жазған (1929): ... Б. ... ... ... өтеу ... қазақ тілін пән ретінде үйрететін тұңғыш оқулықтар жазды. Оның үш бөлімнен тұратын атты ... ... ... бөлімі 1915 жылы, морфологияға арналған бөлімі 1914 ж., синтаксис бөлімі 1916 жылдан бастап жарық көрді. - ... ... ... ... Оқулық қазіргі қазақ тілі оқулықтарының негізі болып қаланды. қазақ тіл білімінің тарау-тарау салаларының құрылымын ... ... ... салған зерттеу. Оның тілдік ұғымдарға берген анықтамаларының ... ... ... ... ... үшін өте ... Ол ... төл граммат. терминдерді қалыптастырды. Мысалы, зат есім, сын ... ... ... одағай, үстеу, бастауыш, баяндауыш, пысықтауыш, шылау, сөз таптары, ... ... ... ... сөз, т.б. ... ... терминдерді түзді. Сондай-ақ Байтұрсынұлы практикалық құрал ретінде , мұғалімдерге арналған деген әдістемелік кітаптар жазды. Ол - ... ... ... ... ... қалаған ғалым-ағартушы. Байтұрсынұлы оқулығындағы тілдік категорияларды ұғындыру мақсатында енгізген , деген арнайы бөлімдер қазіргі заманғы әдістеме ... үшін де өз ... ... жоқ. ... ... ... ғалым-тілші, әдебиеттанушы ретіндегі ұлан-ғайыр еңбегі өз дәуірінде зор бағаға ие ... 1923 жылы ... 50 ... ... ... ... 1922 жылы ... салтанатты түрде аталды. С.Сәдуақасов, С.Сейфуллин, М.Әуезов, М.Дулатов, Е.Омаров сияқты замандастары баспасөзде мақалалар ... ... ... ... ... еңбегін өте жоғары бағалады. Өмірі мен қызметіне, шығармашылығына ғылыми пікір-тұжырымдар айтылды. Әуезов Ахмет ... ... ... деп ... ... Байтұрсынұлы тұлғасына деген ғылыми әділ баға берілді. Бүкiл саналы ... ... ... ... ... бiрлiкшiл ел болуын аңсаған, сол жолда аянбай еңбек еткен ақын, аудармашы, тiлшi, ғалым, көрнектi қоғам қайраткерi Ахмет Байтұрсынов қазақ елiн ... ... ашып бiлiм ... ... ағартушы. Ол бiрнеше оқулықтардың авторы: ("Әлiпби", "Тiл құралы", "Баяншы", "Әдебиет танытқыш" т.б.) Ол ... ... ... ... ... 1909 ж. ... ... мысал" деген атпен бастырып шығарды.
А.Байтұрсынов М.Дулатовпен бiрiгiп 1913-1917 ж.ж. Орынборда "Қазақ" газетiн шығарды. Онда мектеп, оқу-ағарту iсi, отырықшылық, сауда, ел ... iсi, ... ... қатынас мәселелерiн сөз еттi. Алдыңғы қатарлы елдердi үлгi еттi. Надандықтан құтылудың жолы оқу-ағарту iсi деп қарады. Мектептерге бiлiмдi мұғалiм кадрларын ... ... ... ... ... араб әрпiне жаңа әлiппе жасады.
Оқыту әдiстерiн жетiлдiрудi, оқытудың әдiс-тәсiлдерiн жаңартуды көредi. "Оқыту жайында" атты ... "Оқу ... үш жағы үш ... ... Бiрi ... бiрi ... бiрi ... Осы үш тiреуi бiрдей тең болса, оқу қисаймайды, ауытқымайды, түзу жүредi... дейдi.
Оқу iсiн жолға қою үшiн ғылыми жүйелiлiк ... оқу ... ... ... Сол ... негiздей жазылған оқулық болуы тиiс. Оқулықтағы бiлiмдi ... ... ... ... ... мұғалiм керек дегендердi көтередi. Сондай-ақ А.Байтұрсынов бiлiм негiзi бастауыш сыныпта салынады деп қарады. Бастауыш мектептерде ... ... ... ... дегенге арнайы тоқталып, ол пәндердi: оқу, жазу, дiн, ұлт тiлi, тарихы, есеп, шаруа-кәсiп, қолөнерi, жағрафия, жаратылыс деп ... ... ... ... осы ... ... ... қолға алды. Өзi бастауыш мектепке арнап "әлiппе" кiтабын жазды. Сондай-ақ оның "Тiл жұмсар" деген атпен екi бөлiмдi ... ... (1925) ... Ал ... ... мектепке арнап "есеп" кiтабы мен қирағат (ана тiлi оқу) ... ... ... оқытудың әдiстемесiмен де айналысты. 1928 ж. "Жаңа мектеп" журналының 8-санында жарияланға "Қай әдiс жақсы?" деген көлемдi мақаласында ұлы педагог Л.Н.Толстойдың ... ... ... ... ... ... ... отырып, "әдiс деген қатып-семiп қалған догма емес... Жақсы дерлiкте, жаман дерлiк те бiр әдiс жоқ. ... ... - бiр ғана ... ... ... ... - ... әдiстi болу" деп ойын тұжырымдайды.
Ол сауаттылықты негiзгi жазуға жаттықтыру деп қарады. Жазу дегенiмiз - ... ... ... ал оқу ... - ... салынған әрiптердiң дыбысын дұрыс айту. Балалар дыбысты ажыратып үйренген соң, сол дыбыстың таңбасы - ... ... ... Оны ... ... оқу, жазу ... бәрiне сол тiреу болады деп балаларды оқуға, жазуға үйретудiң әдiс-тәсiлдерiн сөз еттi. 1920 ж. ... ... ... ... тiлдi оқытудың методикасына арналған әдiстемелiк құрал шығарды.
А.Байтұрсынов оқытудың бiлiмдiлiк-танымдық жағымен бiрге тәлiмгерлiк қызметiне де баса ... ... ... ... ... бiлiм бере отырып, тәрби де беруiн қарастыруды талап еттi.
А.Байтұрсынов өзінің барлық саналы өмірін қазақ қоғамныда білім-ғылымның дамуына, мектеп ... ... ... ... бағыштады. Ол ауыл мектептерінде, семинарияларда бала оқытты, оқу тәрбие жұмысын жетілдіру ... көп ... , , атты ... ... ... ... өзгешеліктері, араб алфавитінің жайы, терминдер, қазақ тілін оқытудың әдістемесі туралы көптеген ... ... ... алғаш ағартушылық ой-пікірлері сонау 1913-17 жылдары Орынборда шыққан газетінде жарияланған мақалаларынан айқын көрінеді. Ол туған халықының ... ... әр ... ең болмаса бастауыш білім алуын аңсады. -деп жазды. Байтұрсынов мұғалімдерді педучилищелер ашып арнаулы оқу орындары арқылы даярлаудың тиімділігін айта ... ... оқу ... ... ... ... ескеріп, орыс мектептерінен де қазақ медреселерін оқып бітірген жастардың талаптыларын мұғалімдік жұмысқа қоса пайдаланайық деген ұсыныс жасайды. Медреседе ... ... ... ... ал орыс ... оқығандардың мұсылманша хат білмейтіндігін қынжыла сөз етеді. Олардың білімін ... үшін жаз ... 1-2 ... қысқа мерзімді курс ашуды ұсынады. Сонымен қатар ол бастауыш мектептерінде қандай пәндер оқытытлу керек дегенге арнайы тоқталып, ол ... оқу, ... ұлт, дін, ұлт ... ... ... ... жаратылыс болу керек екендігін нақтылап көрсетті. Байтұрсынов осы пәндердің оқулықтарын шығарудың қолға алынғанын, алайда ... ... ... ... оқулықтарды шығару ісіндегі қиыншылықтарды қынжыла баяндайды. Ол ... ... ең зәру ісі - ... ... ... Ол үшін ең алдымен қазақ тілінің фонетикалық жүйесін зерттеумен айналысты. жазбас бұрын ең алдымен жазу ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов 1912 жылдан бастап, журналы мен газетінің беттеріне араб таңбаларын жетілдіру, лингвистикалық терминдерді тілге енгізу (дыбыс, ... ... ... т.б.) туралы ой-пікір қозғады. Оның араб жазуын қаза тіліне икемдеген нұсқасын қазақ жұртышылығы, әсіресе мұғалімдер жылы лебізбен ... ... бұл ... ... ... ... яғни сингармонизм заңдылығына сүйеніп, ғылыми түрде жасалған еді. ... ... ... емле 1913 ... бастап мұсылман медреселерінде де, орыс-қазақ мектептерінде де қолданыла ... ... 1926 жылы жаңа ... осы ... ... ... Әлеппе кітабын жазды. Ал бұл 1928 жылы Қызылордада ... ... ... ... ... ... ... былай бағаланды: 1912 жылы мектеп балаларына ... ... ... соң, көп ұзамай енді мектепті қазақ тілін пән ретінде ... ... ... ... Бұл ... ... ... 1-бөлімі деген атпен алғаш рет 1915 жылы жарық көрді. Морфологияға арналған 2-бөлімі 1914 жылы, ал синтаксиске арналған ... 1916 жылы ... ... -- қазақ мәдениетінде бұрын соңды болмаған құбылыс. Оның қазақ жұртышылығ үшін мүлде тың дүние екендігін оқулықтың кіріспесінде ... ... атап ... Ол осы ... қазақ грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына тұңғыш қазақша терминдерді ұсынады. Күні бүгінге дейін қолданылып келе жатқан деген т.б. сан ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының әдебиет майданындағы есімі әр жас ұрпақ ... ... ... мұрасы, тарихтағы орны ғалымдық, ақындық, публицистік, қайраткерлік істері аса жоғары бағаланған. Өз уақытының аласапыран құбылыстарын бағалау болашақ алыс ... ... ... ... ағыстарға малтығып, қалың тұманда адаспай Ахмет Байтұрсынұлының ... ... ... ... ... жөн. Ақан ... қазақ мектебі, Ақан түрлеген ана тілі, Ақан салған әдебиеттегі елшілдік ұраны, , ... 1916 ... қан ... ... ... істеген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайраты, біз ... да, ... ... ... ... Оны жұрттың бәрі де біледі. Бұның шындығына ешкім дауласпайды деп ұлы данышпанымыз Абай есімін бар әлемге таныстырған Мұхтар Омарханұлы Әуезов ... ... ... ... тарихтағы орнын, әлеуметтік-қоғамдық істерін, дүниетанымдағы кейбір қайшылықтарын өз кезінде дұрыс көрсетіп, әділін айтқан адамдардың бірі - ... ... Ол ... өз ... ... деген екен: . Ахмет атамыздың әдебиет майданында есімін асқақтатар болсақ, қалайда халықты ояту, оның санасына, ... ... әсер ету ... ... ақын ұлы Абай ... ... жасау дәстүріне мойын ұсынады. Бұрынғы ескі ертегі, хикая үлгілері емес, енді жаңа ... ... - ... ... ... елдің жақсы білетін стихиясы - жан-жануар өмірінен алынған шығармалар арқылы әлеуметтік ойға ықпал ету ... Иван ... ... туындыларын аударып, деген атпен 1909 жылы Петербургте бастырып шығарды. Бір жағынан ... ... ... жағынан ұғымды идея, үшінші жағынан қазақ тұрмысына ет-жақын суреттер ұласа келіп, бұл өлеңдерді төл дүниесіндей етіп ... ... ... ... ... кейпінен хабар беріп, ишара тұжырым жасалады. Адамдардың мінезі, өмір ағысы, тағдыр сабағы, заман қабағына қатысты көптеген ... ... ... ... ... ... жуандардың тепкісі, елдің азып-тозуына байланысты сарындарды А.Байтұрсынұлы жұмбақтап, ... ... ... ашық дәл ... ... да ... ... ойға жетелейтін , , , , , мысалдарында әлеуметтік-қоғамдық жағдайларды меңзейтін оқиғалар, ... ... ... ... ... ... тұжырымдар мол орын алады. Аудармашы негізгі түп нұсқа мәтініне орайластырып, көркем ойға ой, суретке сурет қосып, пікірді ұштап, жаңа ... ... ... Ақын аудармаларында сюжет сақталғанмен еркіндік басым, қазақ ... ... ... ... ... ... жаңа ... айтылады. Түп негізі қысқа болғанымен аудармашының аудармасы ұзақ болып келеді. Мысалы, ... ... жол, ... ... жол, ... -- 37, қазақшада-68 жол. Бұдан біз Ахмет атамыздың жаңа, ұлттық төл туынды жасағанын көреміз. 1911 жылы ... ... ... ... шығады. Мұнда Ахметтің өз басынан кешкен қиын-қыстау күндер, ауыр жолдар, қуғын-сүргін, ... бір ... ... ... ... Ел ... халық қамы, бостандық арманы басты сарын. кітабына ... ... жеке ... ... ... ... ... негізінен әлеуметтік, қоғамдық ойлар, азаматтық идеялар айтылады. Өзін-өзі күйттеген, байлық үшін, мансап үшін ар-абыройын сатқан, , , , ... , , , ... ұлы Абай ... еске түсіретін сарындар, ойлар, образдар бар. , -- ... ... ... ... ... бәріне көнген қайратты ерлер тұлғасын мүсіндеген жырлар. Қарқаралы тұтқынынан Семейге айдалған А.Байтұрсынұлы деген ... ... Қош, сау бол, ... ... Айдай бер қалса адамың қуылмаған. Әдепті, сыпайы елдің қалпында жоқ, Жасырын дыбыс шықты шуылдаған. ... ... ... Жем ... ... ... ... соң талғамайтын доңыздардың Қасыңа қиын болар жуу маған.Екі жинақ - , ... ... жаңа ... ... ... ... ... Абайдың ақындық дәстүрі ілгері жалғасты заман талабына сай жігерлі поэзия туды.А.Байтұрсынұлының қазақша әліппе жасауы,араб жазуына ... ... ... тілі білімнің негізгі терминдерін жұртымыздың образды ойлау мүмкіндігімен сабақтастырып, өз топырағымыздан тауып, оларға ... ... ... ... ... (фонетика), сөз жүйесін (морфология), сөйлем жүйесін (грамматика) қалыптастырып шығарған ұлы еңбегі өз ... де ... ... , -- деп ... ... ... Хаббас Тоғжанов пікірі де осымен сабақтас: .Ірі ... ... ... тюрколог, дарынды ақын-аудармашы Ахмет Байтұрсынұлының есімі бүгінгі таңда әр жас ұрпақ жүрегінде жатталып, мәңгі есте қалары хақ.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта ... ... ... ғана алып ... ой-санасын да отарлауға айналған патшалық өзбырлық пен большевиктік қызыл қырғын кезеңдерде әдебиет пен ... ... ... ... ... ... ... етіп, ұлттық сананы қалыптастырған Ахмет Байтұрсындай ұлы тұлға бұрыңғы - соңғы тарихымызда сирек.
А.Байтүрсынұлы Ы.Алтынсариннің, Абай Құнанбаевтың аудармашылық және ... ... ... ... әдебиетін өзінің шығармашылық ізденістерімен байыта түсті. Ахметтің шығармашылық тұлғасының қалыптасуына Ыбырай, Абай ... мен ... ... ... орыс ... да ... ... болды. Жалпы, А.Байтұрсынұлы шығармашылығы XX ғасыр басындағы демократтық әдебиетке тән дәстүрлі ағартушылық, сыншылдың сипатта қалыптасты.
Ахмет ... ... ... ... құрылымын танып - танытудағы қызметі енді мектепте қазақ тілін пән ретінде үйрететін оқулықтар ... ... Осы ... оның ... атты үш ... тұратын, үш шағын кітап болып жарияланған оқулықтар жазылды. тек мектеп оқулықтарының басы ... ... ... ана ... ... басы ... ... қазақ тілі атты ғылым саласының, іргетасы болып қаланды. Жалпы қазақ тіл ... ... ... ... - білу ... ... Байтұрсынұлының мен орны айрықша. Қазақ тіл білімінің ана тіліміздегі іргетас қалаудағы Ахметтің тағы бір зор еңбегі - ... осы ... ... ... Ғалым қазақ тілі грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша атау ... Осы күні ... ... зат ... сын ... етістік, есімдік, одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас ... ... сөз ... ... сан ... лингвистикалық атаулардың баршасы Ахмет Байтұрсынұлынікі. Бұлар не бұрынғы қарапайым сөздің мағынасын жаңғырту арқылы, не жаңа тұлғадағы сөз жасау арқылы ... ... соны ... ... шыққан атаулар екенің олардың күні бүгінге дейін қолданылып келе жатқандығы.
Ұрпақпен жалғасыпКеңес дәуірінде Ахмет ... ... ... өзі ... ... еліміз тәуелсіздік туын тіккеннен кейін халқымыз өзінің ұлы перзентімен қайта табысып отыр.Тау сілеміндей мол мұра оқырман қолына тие бастады.Қазақстан ... ... ... ... ... әр ... шаруашылықтарға, мектептерге, көшелерге және Қазақстан Республикасының Ғылым ... Тіл ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, тарихи әділет, шындық салтанат құрды; халқының бостандығы, тәуелсіздігі, еркіндігі үшін тар заманда жан аямай күрескен ұлы ... ... ... ұлт күрескерлерінің сапына келіп қосылды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1."Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: ЖШС, ... ... / Бас ред. ... - ... , 2011. - 880 ... энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007
4. энциклопедиясы, Алматы, 2002;
5.Тарихи тұлғалар. Танымдық - ... ... ... ... ... мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. - Алматы. "Алматыкітап баспасы", 2009
6.Қазақ тілі. Энциклопедия. ... ... ... ... ... және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж., 509 бет.
7.Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - ... "Аң ... ... 2009
8..Әліппе
9."Қазақстан": Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев - Алматы "Қазақ энциклопедиясы" Бас ... 1998 ... ... ... ... Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. ... ... 2009.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі18 бет
Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы10 бет
Тілдік қатынас негіздері пәнінің мақсаты, міндеті зерттеу нысаны10 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь