Билер институты

Кіріспе

І бөлім Билер институтының тарихи даму кезеңдеріне сипаттама
1 тарау XV ғасырдың екінші жартысынан XVІІІ ғасырдың ортасына дейінгі кезеңдегі қазақ хандығындағы билер институты
2 тарау Билер институты Ресей бодандығы тұсында
3 тарау Кеңестік Қазақстандағы билер институты

ІІ бөлім Билер институтының жүйесі мен негізгі сатылары (инстанциялары)
1 тарау Билер Кеңесі
2 тарау Билер соты
3 тарау Ақсақалдар соты

Қорытынды

Пайдаланылған деректер тізімі
Қазақ тарихында әдет-ғұрып құқығының алар орны ерекше. Ал осы әдет-ғұрып құқығына әмбебаптық ажар беріп, оны уақыт талабына сәйкес түрлендіре отырып, қолдана білген билердің әдет-ғұрып құқығындағы сүбелі қызметін мойындамау әділдіктен аттағандықпен пара-пар. Қазақ қоғамында билер шын мәнінде демократияның, ауыз бірліктің символындай болған. Билер әр уақытта әділдіктің өмір сүруінің тірі механизмі, әділетсіздікке қарсы тұрушы пәрменді күш. Сондықтанда халық ханнан гөрі, биді пір тұтқан.
Шын мәнінде қазақ қоғамындағы билер институты демократиялық дамудың жаршысы іспеттес болған. Мұны қазақ халқының жалпы өркенниеттік демократиялық дамуға қосқан үлесі деп бағалауға болады.
Біраққа, кеңес өкіметі тұсында билердің қазақ қоғамындағы атқарған рөлін ашып көрсету мүмкін болмады. Керісінше ол кезде бұл құбылыстар таптық үстемдіктің бояумен боялып, өткеннің сарқыншағы, бай-шонжарлардың қол шоқпары деп бағаланып, реңсіз түспен түстелді.
Ал қазір жағдай түсегейлі басқаша, еліміз тәуелсіздік алды. Өзіндік мемлекеттік ажары бар, болашақта “барысқа”1 айналуды мақсат етіп отыр. Бұл биікке тек өткен жолымызды саралап, оны жаңа лебімен бойымызға сіңіргенде ғана жететіндігіміз ай қын. Сондықтан болар Ел басымыз биылғы жылды “ұлттық тарих және ұлтаралық татыулық жылы” деп жариялауы.
Бұл дегеніміз қазақтың тарихының ақтаңдық беттерін, соның ішінде әдет-ғұрып құқығы нормалары мен институтарын зерттеуде тың серпілістің қажеттілігін аңғартқандай.
Ол мақсатқа біз тек билердің қызметін тұтастай институт ретінде зерттегенде ғана жетеміз. Институттық тұтастықта зерттеу билердің қазақ қоғамындағы атқарған ролін таныуға мүмкіндік берер еді. Ішкі заңдылық иірімдерін жоғалтпай, көрсетуге септігін тигізеді.
1. Конституция Республики Казахстан. 30 августа 1995 г.
2. Конституция Киргизской Республики. 5 мая 1993 г.
3. Конституцяи Республики Узбекистан. 8 декабря 1992 г.

II. Арнайы әдебиеттер

4. Абай шығармаларының бір томдық толық жинағы // Қаз.мем.көркем әдебиет баспасы. А. 1961.
5. Арғын М.Г. Хан атаулынының қазағы, қарабұқараның азығы // Саясат. 1996. N12.
6. Атишев А. Политическая мысль Казахстана второй половины ХІХ начала ХХ века // А. Наука. 1979. 161 с.
7. Ахметова Н.С. Игнститут “кун” в обычном праве казахов и его отмена при Советской власти //Канд.дисс. А. 1979.
8. Әбуталиев И. Ордабасы Қожаберген // тарихи очерк және дастандар. А. Жеті жарғы. 1995. 104 б.
9. Бартольд В.В. Сочинения. Том 5. Москва. Наука. 1968. 758 с.
10. Бөкейханов Ә. Шығармалар. А. Қазақстан. 1994. 384 б.
11. Бекмаханов Е. Присоединение Казахстана к России //М.Изд.АН СССР 1957. 342 с.
12. Вяткин М. Очерки по истории КазССР //ОРГИЗ. 1941.
13. Вяткин М. Батыр Сырым //М.-Л. 1947.
14. Дау шешеді дана сөз. Құрастырған О.Әбділда ұлы //А. Жеті жарғы. 1996. 304 б.
15. Добромыслов А.И. Суд у киргизов Тургайской области ХVІІІ и ХІХ в.в. Казань. 1904.
16. Есламғалиұлы М. Сан қилы сауал. Ойтолғақ //А. Ана-тілі. 1995.
17. Еслмғалиұлы М. Қазақтар шетел әдебиетінде // А. Ата-мұра-Қазақстан. 1994. 240 б.
18. Жаугершілік жүгі жеңіл емес //Жерұйық газеті. 9 шілде 1993.
19. Жиренчин К.А. Политическое развитие Казахстана в ХІХ начале ХХ веков //А. Жеті жарғы. 1996. 352 с.
20. Жұртбай Т. Дулыға //А. 1994.
21. Зиманов С.З. Общественный строй казахов в первой половине ХІХ века. А.Изд.Ан КазССР. 1958.
22. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца XVІІІ и первой половины ХІХ веков //А. Изд.Ан КазССР. 1960.
23. Зиманов С., Даулетова М., Исмагулов М. казахский отдел народного комиссариата по делам национальности РСФСР // А.1975. 224.
24. Зиманов С.З. Россия и букеевское ханство //А.Наука. 1982. 171 с.
25. Зиманов С.З., Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың әсері /монография/. А.Жеті жарғы. 1998. 128 б.
26. История государства и права Советского Казахстана. т.І. А. 1961.
27. История государства и права Казахской ССР. ч.І. А. Мектеп. 1982.
28. История государства и права Казахской ССР. ч.ІІ. А. Мектеп. 1984.
29. История отенчественного государства и права. ч.І. М. Изд.МГУ. 1992. 335 с.
30. Кенжадлиев З., Даулетова С. Обычное право казахов в условиях Советской власти // А.Ғылым. 1993. 143 б.
31. Кенжалиев З. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет //А. Жеті жарғы. 1997. 192 б.
32. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячелетий //А.Рауан. 1992. 276 с.
33. Козлов З. Обычное право киргизов 1882 года //Вестник Верховного суда. 1996. N 2.
34. Конституция 16 стран мира // А. Жеті жарғы. 1995. 576с.
35. Крахалев Н. Древний суд биев Газета “Дала уалят” 1888./юрид.газ. 1995. N 5.
36. Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов // А.Изд.Ан КазССР. 1995. 302 с.
37. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары //А.Жеті жарғы. 1996. 208 б.
38. Қазақтың көне тарихы // А. Жалын. 1993. 400 б.
39. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 2 т. //А. Ғылым. 1976.
40. Қазақстан тарихы. Очерктер // А. Дәуір. 1994.
41. Қазақ Совет энциклопедиясы. І т. А. 1972.
42. Қазақ Совет энцикорпедиясы. 2 т. А. 1973. 638 б.
43. Қазақ ССР. 4 томдық қысқаша энциклопедиясы //Қаз.Сов.энц. Бас.редак. 1984. 592 б.
44. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет //А.Ана-тілі. 1993. 176 б.
45. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі //А.Ана-тілі. 1993. 192б.
46. Қойкелдиев М. Алаш қозғалысы //А.Санат. 1995. 368 б.
47. Қоңырат шежіресі және оған қатысты әңгімелер //А. Жалын. 1993. 136 б.
48. Қорасани Қ. Сыр бойы //Қызылорда. 6 шілде. 1996. N67.
49. Қуандықов Б. Ұлттық-құқықтық мәдениетіміз хақында //Егеменді Қазақстан газ. 21 қазан. 1997. 4 б.
50. Қуандықов Б. Ұлттық-құқықтық болмыс: жаңғыру, қайта, түлеу. Фемида. 1997. N 2.
51. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һә хандар шежіресі //А.Қазақстан. Сана. 1991. 81 б.
52. Құл-Мұхаммед М. Алаш ардагері //А. Жеті жарғы. 1996. 224 б.
53. Левшин А.И. Описание киргиз-кайсачьих или киргиз-кайсацких орд и степей /под общей ред. академика М.К.Козыбаева /А.Санат. 1996. 656 с.
54. Леонтьев А.Л. Обычное право казахов //юрид.вестник. 1889.
55. Материалы по казахскому обычному праву. А. 1948.
56. Материалы по истории политического строя Казахстана. т І. А. Изд. Ан КазССР. 1960.
57. Матриалы по истории государства и права Казахстана //А.Ата-мұра. Қазақстан. 1994. 280 с.
58. Мұқаметқанұлы Н. Тарихи зерттеулер: Шежірелік деректер // А.Жалын. 1994. 144 б.
59. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі //А., Ер-Дәулет. 1994. 238 б.
60. Назарбаев Н.Қазақстан 2030: қазаққа халқына үндеуі //А. Білім. 1997.
61. Негимов С. Шешендік өнер //А. Ана-тілі. 1999. 208 б.
62. Нұрпейісов Е.Қ., Котов А.К. Қазақстан мемлекеті: хандық биліктен президенттік республикаға дейін //А.Жеті жарғы. 1996. 36 б.
63. Образование Казахской АССР //А. 1957.
64. Өзбекұлы с. Абай және адам құқы// А. жеті жарғы. 1995. 112 б.
65. Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов //А.Жеті жарғы. 1996. 112 б.
66. Өсерұлы Н. Қазақтың үкім-кесімдері //А. Ана-тілі. 1994. 104 б.
67. Өсерұлы Н. Жеті жарғы //А. Жеті жарғы баспасы. 1995. 80 б.
68. Өтенияз С. Шоқан өскен орта // А. Ғалым. 1995. 200 б.
69. Өтениязов С. Қазақ еліндегі билер институтының тағдыры // Вестник мин.юст. 1995. N 5.
70. Проблемы казахкого обычного права // А. Наука. 1989. 144 с.
71. Рысымбетов Ж. Тәукехан. Билер кеңесі // Жібек жолы ж.І қаңтар 1991.
72. Салғараұлы Қ. Қазақтар. Роман-эссе //А.Өнер. 1995. 352 б.
73. Сапаргалиев Г.С. Карательная политика царизма в Казахстане //А.Наука. 1986.
74. Сапаргалиев М.С. Основы государства и права // А. Атамұра. 1994. 160 с.
75. Сапаргалиев М.С. История народных судов Казахстана //А. Казахстан. 1966. 448 с.
76. Сапаргалиев М.С. Организация Совесткого суда в Казахстане. А. 1954.
77. Сартаев С. Образование и становление Казахской Советской государственности // Каз.гос.изд. 1960.
78. Сейдімбек А. /Тарақты Ақселеу/ Балталы, Бағаналы ел аман бол /шежіре/. А. Қазақ университеті. 1993. 224 б.
79. Созақбаев С. Тәуке хан, жеті жарғы // А.Санат. 1995. 48 б.
80. Сулейменов О. Азия /Ауд.С.Ақатаев/ А.Жазушы. 1992.
81. Сыздықова Р., Қойгелдиев М.Қадырғали би Қасымұлы және шығ.жинағы // А. 1991.
82. Сыр бойы газетінде – Аталас ағайын алқасы. 18 мамыр 1994. Қызылорда.
83. Тауасарұлы Қазыбек бек. Тұп-тұқианнан өзіме шейін /Баспаға дайындаған Б.Қыдырбекұлы. А. Жалын. 1993. 416 б.
84. Толе – великий би /сост.Умиралиев/ А.Казахстан: Темиржолшы. 1993.
85. Торайғыров С. Екі томдық шығармалар жинағы. І т. А. Ғылым. 1993. 280 б.
86. Төле би /құрастырған С.Дәуітов/ А.Атамұра. 1991. 80 б.
87. Төреқұлов Н., Қазбеков М. Қазақтың би-шешендері. 1,2 кітап //А. Жалын. 1993. 400 б.
88. Төреқұл Н. Билер сөзі – ақылдын көзі // А. Қазақстан. 1996. 240 б.
89. Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй золотой Орды //М. 1973.
90. Халид Құрбанғали. Тауарих Хамса /бес тарих/. А. 1992.
91. Шартараптан айдары //Оңтүстік Қазақстан газ.Шымкент. 1992. N 58.
92. Шешендік сөздер /құрастырған Адамбаев Б.// А. 1990. 167 б.
93. Шешендік сөздер /құраст.Адамбаев Б./ А. Отау. 1992. 189 б.
        
        Ж О С П А Р Ы
Кіріспе
І бөлім Билер институтының тарихи даму кезеңдеріне ... ... XV ... ... ... XVІІІ ... ... кезеңдегі қазақ хандығындағы билер институты
2 тарау Билер институты Ресей бодандығы ... ... ... ... ... ... бөлім Билер институтының жүйесі мен негізгі сатылары
(инстанциялары)
1 тарау Билер ... ... ... ... тарау Ақсақалдар соты
Қорытынды
Пайдаланылған деректер тізімі
К І Р І С П Е
Қазақ ... ... ... алар орны ерекше. Ал осы әдет-
ғұрып құқығына әмбебаптық ажар беріп, оны уақыт талабына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... қызметін
мойындамау әділдіктен аттағандықпен пара-пар. Қазақ ... ... ... ... ауыз ... ... болған. Билер әр уақытта
әділдіктің өмір сүруінің тірі ... ... ... ... күш. ... ... ханнан гөрі, биді пір тұтқан.
Шын мәнінде қазақ қоғамындағы билер институты демократиялық дамудың
жаршысы іспеттес болған. Мұны ... ... ... ... ... қосқан үлесі деп бағалауға болады.
Біраққа, кеңес өкіметі тұсында билердің қазақ қоғамындағы атқарған
рөлін ашып ... ... ... ... ол ... бұл ... таптық
үстемдіктің бояумен боялып, өткеннің сарқыншағы, бай-шонжарлардың ... деп ... ... ... ... ... ... түсегейлі басқаша, еліміз тәуелсіздік алды. Өзіндік
мемлекеттік ажары бар, болашақта “барысқа”1 айналуды мақсат етіп ... ... тек ... ... ... оны жаңа ... бойымызға сіңіргенде
ғана жететіндігіміз ай қын. Сондықтан болар Ел басымыз биылғы жылды “ұлттық
тарих және ұлтаралық татыулық жылы” деп ... ... ... ... ақтаңдық беттерін, соның ішінде әдет-
ғұрып құқығы нормалары мен институтарын ... тың ... ... ... біз тек ... қызметін тұтастай институт ретінде
зерттегенде ғана жетеміз. Институттық тұтастықта зерттеу ... ... ... ... ... ... берер еді. Ішкі заңдылық
иірімдерін жоғалтпай, көрсетуге септігін тигізеді. ... ... ... ... ... ... ажыратуға жол ашар еді. Қазақ әдет-ғұрып
құқығын институттық тұрғыда монографиялық деңгейде зерттеудің ... ... жыл ... 1989 жылы ... ғалым, заң ғылымының патриархы
ретінде ... ... ... ... ... ... айқындағанда көрсетіп берген еді1.
Бұл мәселені тек тарихи контексте өткен ... ... ... ... ... ... ... өмірге жолдама алып жатқан құбылыстармен
астастыра зерттеу кезек күттірмейтін мәселе. Сондықтан да біз ... осы ... ... таса ... тырыстық. Сол арқылы өткен күннің
үнін бүгінгі әуенмен астастыра тербелтірудің мүмкіндіктерін ... еді. ... кең ... ... алған тұсында,
“профилактиканың” ... ... орны шет ... ... болған
кезде, қылмыстық әрекеттерді тұсаулауда салмақты орны бар ... ... ... ... ... ... үзілген тарихи сабақтастықты қайта
жалғаудың қажеттілігі барлыңын айтпасада болады.
Билердің қызметі мен қоғамдағы атқарған ролі ... ... ... ... ... Оны ... ... ғасырлардан бастау
алатын тарихи бар. Бір ерекшелігі билер институты ... ... ... құқықтық өмірмен сабақтастырыла, астастырыла келді. Бұл билер
институтының құқықтық өмір мен біте ... ... ... ... ... ... көне замандардан келе жатқан құбылыс
болғандықтан, оның зерттелуі де өз ... ... ... ... ... ... ... деңгейсан қилы. Зерттеліуінің бірнеше
қырларын, кезеңдерін бөліп көрсетуге болады.
Бірінші “би” сөзінің төркін туралы ... ... ... ... ... ... ... Би сөзінің этимологиясынан алғаш көңіл
бөлген Вамбери, Радлов ... ... ... бұл ... ... ғалымдар
тарапынан өз жалғасын табады. Мысалы: Бартольд1, Қ.Хамиди2, Т.Султанов3,
Р.Сыздықова4, М.Қойгелдиев5 оны “бек” сөзімен төркіндестірсе, ал ... ... ... ... ... оны сонау тайпалық дәуірлерге
тірейді. “Би” сөзін “билеуші” етістігінен ... ... ... отырсыздар, би сөзі туралы арнаға тоғысқан пікір
жоқ. Біздің ойымызша “би”, де ... сөзі ... көне ... тіліндегі
сөздің бірі. Мысалы: Федоров-Давыдовтар11 өзінің еңбегінде “бей” сөзі мен
”бек” сөздерінің “кодекс ... ... ... Онда ... ... ... парсынша “әмір”, титулдарымен теңестірілсе, ал “бек”, сөзі
латынша “принц”, парсынша “Сын царя” ... ... ... ... өзінің сөздегінде “бек” ті бұрынғы тегіндердің ... аты ... дер ... ... ... ... ... қатар Березиннің
“Тоқтамыс ханның жарлықтарының” аудармасында “бек” пен “би” сөзі ... ... ... ... ... Бұл ... Ш.Уәлихановтың
еңбектерінде де көрсетілген.
Жоғарыдан түйген ой “бек” және “би” ... егіз ... ... бері ... келе ... сөздер. Көшпелі өмір ... ... ... ... бой ... қалса, кей кезде қоғамдағы
ролі артып отырған. Ал Бартольд “бей” немесе “би” ... 15 ... ... одан бері ғана ... деп осы құбылмалығын көрсеткендей.
Ресей тұсында патша өкіметі тарапынан билердің қызметіне, олардың ... ... көп ... ... ... ... ... институтын
өздерінің отарлау саясатына оңтайлы пайдаланғысы келді. Сондықтан қазақ
еліне қазақ-ғұрып ... ... ... ... аттандырып
отырды. Міне осы билер институтының ерекшеліктерін ашып көрсетуге септігін
түзетін фактілерді жиыстырды. ... ... ... сол кездегі
қызметін нақты факті түрінде суреттеуімен құнды. Сол ... ... ... ... ... ... Д’Андренің2,
И.А.Козловтың3 және қазақ еліндегі реформалар кезіндегі билер сотындағы
өзгерістерге ... ... ... Зуевтың6,
Максимовтың7 т.б. пікірлері өзінің факт сипатымен ерекшеленеді.
Қазақ еліндегі билер институтының ролін өз енбектерінде қазақ ... ... тиек ... ... шығармаларында билердің орыс заңмен
шұбарланғаны, оны бұрынғы арнасына салуға баса көңіл бөлінген. ... ... ... ... еңбектері ерекше.
Ал кеңес өкіметі тұсында да ... ... ... ... Сондақтанда кеңес өкіметі алғашқы кезде онымен ... ... ... ... жиыстыруға тиісті болды.
Қазақ әдет-ғұрып құқығын зерттеу 40 жылдың аяғы, 50 жылдың ... ... ... ... дәстүрлі әдет-ғұрып нормаларының аясында
қаралды. Осы ... Т.М. ... ... еңбектерінде сөз
болады.
Кейін 70 жылдары ұлағатты ғалым, академик С.Зимановтың басшылығымен
бұл саладағы зерттеулер өз жалғасын тапқанын біз ... Ол ... ... ... ... ... ... т.б./
еңбектерінде айтарлықтай дәрежеде зерттелген.
Ал егемендік алғаннан кейінгі қазақи әдет-ғұрып құқығын зерттеуде
объективтілік, ғылымилық ой-әуен басымдық тапқан. ... ... ... ... соты Ш.Андабековтың зерттеуінде жеке мәселе ретінде қаралды.
Біз бұл ... ... ... ... ... кіші ... осы ... дейнігі бұл тұғырлы билік жүйесінің зерттелу
эволюциясын түгел қамтуымыз мүмкін емес. Біз бұл ... осы ... ... ... ... ... барысында алдымызға тұтастай би институтының сұлабасын жасауды
мақсат етіп қайдық. Оған жету үшін біз ... ... ... ... ... ... ... хандық дәуердей қаймағы бұзылмай дамыған
кезеңіне.
- Ресей ... ... би ... ... ... айналып, өзінің демократиялың бет-бейнелу жоғалтқанын
сипаттауды.
- Кеңес дәуіріндегі бұл жүйеге қатысты мемлекеттік саясатты және
онамен күрес ... ... ... ... ... мен негізгі сатыларына сипаттама беруді.
- Дәстүрлі құқықтық институтының бүгінгі таңдағы ... ... ... мемлекет және құқық теориясы мен тарихи кафедрасында орындалды.
Бітіру жұмыс кіріспеден, 2 бөліменен, 6 тараудан, ... ... ... ... ... тарихи даму кезеңдеріне сипаттама
1 тарау. ХV ғасырдың екінші жартысынан XVІІІ ... ... ... Қазақ хандығындағы билер институты
Бұл кезең қазақ тарихында үлкен орын алады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттігін нығайтуда үлкен роль ойнаған тарихи ... ... ... жолы”, “Есім ханның ескі ... “Әз ... ... ... атпен белгілі заңдар кезеңнің жемісі.
Қазақ мемлекеттігінің іргесін нығайтуда Қасым ханның атқарған ... ... ... ... ... ... не была так прочна, как при
нем, и ни один из ... ... не ... под свою ... ... ... как Касым-хан, среди поданных которого современники ... ... ... Ол жас хандықты сыртқы ... ... бар ... ... ... ... ... “Қасым ханның қасқа жолы” деген
атпен белгілі заң кодексінің өмірге ... ... ... Ол туралы: “15
ғасырдың соңы мен 16 ... ... ... ... ... діни үгіт жүргізіп, шариғат қағидасына бой ұсынуды уағыздайды.
Бірақ ... ... мал ... ... халық бұқарасына шариғат
қағидалары қиынға соғып, оған селсоқ қарап, ойыса қоймайды. ... ... ... ... ... ... қатты наразылық
білдіріп, кейде ол көтеріліске ұласып отырған. Бұл тарихи уақиғаларды жақсы
білген Қасым хан, ... ... ... ... ... ... ... көптен бергі ойына қарсы тұрмай, қайта ... ... ... ... бұқар ишан-қазыларының тіміскілеуін тойтарды.
Сөйтіп, ... ... ... әрі ерте заманнан оларға түсінікті ежелгі
“жарғы” заңын жаңадан күшейтті.
Халық Қасымның шариғатты ... ... ... ... заңы-
жарғыны жаңадан көтергенін қатты ұнатып, оны “Қасым ... ... ... ... ... Шын мәнінде бұл халықтың көкейінен шыққандықтың көрінісі.
Халық Қасым ханның мұндай ... дән риза ... орл ... ... деп ... Қазақта “қасқа жол” деп әбден жүріп-жүріп сүрлеуге
айналған жолды, ... ... ... деп ... бадырайып,
тәкәппарлықпен қарсы қарап тұрған адамды, “Нар қасқа” деп нағыз қасқа
жылқыны ... Бұл ... ... біз ... сәйкестік, лайықтылық
деген ой әуенді аңғарамыз.
Қазақтың көрнекті ақыны, философы Шәкәрім Құдайбердіұлы ... ... ... өлеңінде Қасым ханды былай марапаттайды:
“Баласы Әз-Жәнібек Қасым еді,
Атағы сол ... асып ... ... ... сол ... ... ... басып еді”1.
Бұл заңда ғұлама ғалым Ә.Марғұланның айтуы бойынша құқық нормасының
бес саласы қамтылған. Олар:
1. Мүлік заңы /мал, ... жер ... шешу ... Қылмыс заңы /кісі өлтіру, ел шабу, мал талау, ұрлық қылмыстарына
жаза/.
3. Әскери заң /қосын құру, аламан еліндегі, қара қазақ, ... ... ... ... ... /майталмандық, шешендік, халықаралық қатынастарда
сыпайлық, әдпепиілік/.
5. Жұртшылық заңы /шүлен тарту, ас, той, ... ... ... бөксеуіл, тұтқауылдардың міндеті/2.
Сонымен қатар Қазақ ордасының мемлекеттік негіздерін, адамдардың
арасындағы, рулар ... ... ... ... де пікір1 бар.
Қасым хан өзінің сот шешімдеріне ... ... ... сүйенудің
қажеттілігін атап көрсетеді. Бұл ханның жолды жасаудағы ролін көрсетеді.
Сол кезге дейінгі ... ... ... ... ... ... халық
арасына кең таралуының сыры оның хан тұсындағы билердің көкейінен шығуында
еді. Өйткені, би ... ... ... ... ... түсіндірушісі,
қамқоршысы болған. Сондықтанда бұл заң билердің, батырлардың тағы басқа игі
жақсылардың бас қосқан жиынында мақұлданған. “И как гласит ... он ... из ... ... биев и влиятельных степных вельмож, ... ... ... ... из этих норм и использовать ... ... ... ол ... ... өту арқылы өмірге
жолдама алпы,
Билер бұл заманда негізінен ру ... ... ... ... руларында зор болған. Сондықтанда қазақ хандығын нығайтуды ойлаған
Қасым хан билердің ақыл-кеңестеріне ... ел ... ... ... ... неліктен артқандығына келетін болсақ, онда ол сол
кездегі қалыптасқан шаруашылық жүргізуде еді. ... да ... ... билерді көп сыйлаған.
Қасым хан тұсында билер жеке дара болмаса, тегеурінді ... ... еді. ... бұл ... тағы бір ... олар ... ру ... сол рудың дау-жанжалын шешуші тұлға болғандығы.
Есімхан Тәукелден туып қалған,
“Есімнің ескі жолы” деген заң шағырған1 – деп ... ... ... Ер ... де ... ... ... зор еңбек
сіңірген қайраткер.
Бұл жөнінде “Есім салған ескі жол” /“Есім ханның ескі ... - ... ... ж.ж./ ел ... тұсында қалыптасқан әдет-ғұрып ... ... ... бір өзі әкім болу, елді жусатып бағындыру, басқа
елдерге шабуыл саясатын ұстанады. Сондықтан ол ... қан, ... кек алу, құн ... ... құлды сату, дүре соғу, көп әйел
алу, қалың мал төлеу, әмеңгерлікті сақтау, зекет ... айып ... ... ... патриархалдық-ұлттық ескі салтқа арқа ... ... Бұл ... ... ... баса ... кеңестік идеологияның
жалпыға міндетті сарыны. Әйтпесе, бұл атаудағы “ескі ... ... ... ... туып тұрмағанын, керісінше, сонау бағзы
замандардан ата-баба ғұрыпы ретінде мирас болып келе ... заң ... ... үшін ... болу ... те емес сияқты”3.
“Ел ауында сақталған деректерге қарағанда, Қасым хан ... ... ... ... ... ... ... лайық заң болсын: батыр болсын,
жорық жолы мақұл болсын: абыз болсын, абыз сыйлау парыз болсын, би болсын,
би түсетін үй ... ... ... ... Бұл ... ... құрылысының
саяси-әкімшілік, әскери және сот істері жөніндегі негізгі заң ... ... ... ... Сонымен қатар “қоныс-тұраққа, мал-мүлікке,
адамар арасындағы қарым-қатынасқа қатысты туындайтын ... ... ... ... ескі жол ... ... ... барлығы, оның бұрын
қалыптасқан “жол-жоралғыларды” өзгертпей дамытты деген пікірге2 саяды.
Енді Есім хан тұсында ... ролі ... ... ... ... әруақытта елдің қамқоршысы, дала демократиясының жаршысы, ... ... ... арттыруға Есім хан да ... ... ... ... ... ... Есім хан билер туралы арнайы бабты заңдастырған
көрінеді: Ол мынадай: “би ... би ... үй ... Бұл ... ... ... ... қасиеттері де ескерусіз қалмаған. Онда үстеме
құн ретінде: “өнер, құны, сүйек құны” ... Егер ... адам ... ... ... би ... сол ... үшін үстеме құн алынған”. Ол ... ... ... ... ... ... Бұл әрине билердің сол кездң өзінде
беделді ... ... ... ... ... ... ... нақты фактілі еңбектердің аздығы,
әлі де болса қолға түспеуі ... ... ... ... ... ... сол кезеңнің бейнесін сомдауға итермелейді. Сондай
аңыздың желісі бізді Есімхан тұсында да билердің ролі қомақты ... ... ... ... ... ... аңыз ... ұшырасады:
“Қазақтың Есім ханы болған кездле, жау жорық жапан түзге толған кезде.
Болыпты ... атты бір әділ би, руы ... ... орта ... жоғын жоқтайтын, оның беделін дәріптен асыратын, елін билеуде
тіреніші болған, ... де бар. ... ... бірі кіші жүздегі ел
басқарушысы Жиембет жырау еді1.
Хан қорланғанда оның ашуын басуға, сабасына ... ... ... ... Олар өзінің тоқтау сөзін ханға көркем тілімен ... ... етіп айта ... ... ... ... ... іс
жасағанда Есім ханға келіп былай деген екен:
“Жол тосып алып кетіпті,
Қалмақтан алмақ сыйынды,
Қаһарынды басқалы
Қалың елім жиылды
Бастап келген өзге ...... ... ... ... ... болған. Хан саясатын ру ... Егер ... би сырт ... ... та ... ... Билер сол
кездің өзінде ханға, хансың деп қарамай ойындағысын айта білген.
Жиембет ... ... ер ... сені ... де ... ... білген де, Есім хан,
Қолыңа болдым сүйесің,
Қолтығыңа болдым демесін
Ертеңгі күн ... ... ... ақыл ... ... ... не ... жоқ болсам, Есім хан,
Ит түрткіні көресің,
Жиембет қайда дегенде
Не деп жауап бересің?”1 – ... ... хан ... ... ... хан ... би ретінде белгілеген
Досмұхамедті2 қатты құрметтеп сыйлаған. Оның билікшешімдерін үнемі ... ... ... ... ... ретінде халық оны
“Дос би” деп ... хан ... ... ... да ... күш салған. Және
ол елдердің де билеріне құрмет көрсетіп отырған көрінеді. Ш.Уәлихановтың
айтуынша осы ынтымақтың ... ... ... ... көркем биіне
арнап күмбез салдырған. Ол осы күнге дейін бар, “Көкемнің көк ... ... ... ... ... ... қоғамдағы атқарған ролі
жоғары болған. Бұл кезде билер өзінің руының білектей піріне ... та ... ... ... жалпы ханға тегеурін боларлық айбынды ... еді. ... ... бұл ... ... ... өздеріне тән
шешендік, ділмарлық, тапқырлық деген ... кең ... ... ... отырғанымыздай Есім мен Қасымның жинақтарында ... ... және ... ... ... Бұл түсінікті де. Себебі, жас
мемлекеттің ең басты мақсаты – күн ... өз ... табу және ... ... ... “Жеті Жарғысы” қазақ халқы үшін ... ... ... ... ... ... Өйткені XVІІ ғасырдың екінші
жартысы мен XVІІІ ғасырдың басы Қазақстан үшін қилы да қиын ... ... ... ... ... ... алауыздықпен өзара дау-жанжал, қақтығысқа
белшесінен батқан қазақтарды ... ... ... ... ... ... шабуылдаған жоңғар қалмақтарының басқыншылығына ұшыратты
үдеу ретінде еді.
Осындай қиын кезеңде билік құрған Жәңгір ханның ... ... ... ... ... халқының басын қосып, ішкі дау-жанжалды, барымтаны,
тежемелі ұсақ хандықтардың уақытша болса да ынтымаған ... ... ... ... ... ... Осы ... Тәуке қазақ
қоғамына ірі-ірі реформаларды енгізді.
Сондай сүбелі реформаторлық қадамы, ол қазақ әдет-ғұрып құқығын сол
қоғамның талап тілектеріне ... ... ... еді. ... бұл заңның
негізін бұрынғы ата-бабаларымыздан келе жатқан жол-жорағылар ... ... ... ... ол бұл ... жаңа серпін, жаңа мазмүн бере алды.
Ал осы “Жеті Жарғының” ... ... ... ... қалыптасқан. Мысалы, Н.И.Гродеков: “Тәуке ханның тұсында
жеті би, яғни жеті жарғы немесе жеті жарғыш, жеті іс ... ... ... ... “Күлтөбеде Тәуке хан жеті би жинады” деп
көрсетеді. А.П.Чулашников: ... ...... ... ... ... көрнекті ғалым, заңгер Г.Сапарғалиев: “Тәуке ханның мемлекет
жарлығы дегенді ұсынады. “Жете” мемлекет ... ұғым ... ... ... ... ... ... “жеті” сөзі тек қаралатын
мәселенің санын ғана көрсетеді”3 деген сөзді айта келе ол ... ... ... ... ... ... ... береді дейді. Белгілі ғалым
С.Созақбаев бұл пікірді ... Ал ... ... бұл пікірлерді
саралай келе оның маңызын былай түсіндіреді: ... ... ... ... ... қазақ қоғамының ішкі мәселелеріне
көбірек бөлуге назар аударған. ... бұл ... ... ... әлеуметтік тұрғыдан алғанда толысып, саясэкономикалық ... өз ... ... бір ... ... ... ... осы Тәуке ханның “Жеті Жарғысы” тұсындағы билердің роліне
тоқталайық. Бұл мәселеге арнайы көңіл бөлген ... бар6. ... ... тұсында үлкен әлеуметтік күшке айналды. Сондықтан да “билер кеңесі”
деген тұрақты органының өмірге келуітегін емес ... Бұл ... ... дәрежеге жеткен билер де ... Олар ... ... ... атанған “Төле би, Қазыбек би, Әйтеке билер еді”.
Билер бұл кезде ру басы ... ... ... сот ... ... халықаралық қатынаста елшілікке де тартылады. “Қаздауысты Қазыбектің,
Жәнібек Шақшақұлының елшілікке барғаны бәрімізге аян”.
Сонымен қатар ... ... ел ... ... тек соттық қызметпен
айналысқан деуге де болады1.
Тәуке хан билердің соттық дәстүрін сол ... ... ... ... в ... сложившуюся процессуальную сторону
суда, который носил устный состязательный и гласный характер”2.
Тәуке хан заманынан бастап қалыптасқан тағы бір ... ... ... ... ... ... мен қақтығыстарды билердің алқалық
құрамымен қарауы3.
Қорыта келгенде Тәуке заманында ... ... ... сипатына бет
бұрған. Олар: соттық, әкімшілік, ру басшысы, ... ... ... ... ... институт ретінде орныға бастайды.
Соңында айтарымыз қазақ хандығының бұл кезңінде билер ... ... ... ... өтті. Ру басы болған би, халықтың ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған
функцияларды біріктірген белгілі “жүйе” болып ... ... Бұл ... ... айқын аңғарылады. Бір ескеретін жәйт, билер институтына тән
“әмбебаптық” ... оның ішкі ... ... ... да ол билер
институтының өткен жолында көрініс беріп отырған.
Бұл тарауды Төле би атамыздың мына ... ... ... ... ... барақ ит,
Екі долы қатынын бір табады
Би деген бір бұлақ, Қатынның ілуде бірі табады”4
ІІ – тарау. Билер институты Ресей ... ... ... біз билер сотының қызметіне емес, патшалық Ресейдің билер
институтының қазақ халқының тарихының ... ... ... ... жөн ... Ал, билер сатынын председательдық
ерекшеліктері ... ... сөз ... елі ... ... өткеннен кейін-ақ империялық пиғылды
ашықта-ашық сезе бастады. Патша өкіметінің саясатының түп мақсаты, ... ... ... бойы ... келген бітім-болмысынан айыруы құлдықа
айналдыру еді. Бұл отарлау пиғылындағы елдердің ... тән ... ... ... ... құлға” айналдыру саясатын патшалық Ресей алғашқы кезде
бекініске салу арқылы, елге дендеп бойлаумен бастағаны ... ... бұл ... дала ... саяси-құқықтық құрылымына қол салумен
ұштастырды. “Проблемы организаций суда и ... ... ... в ... политики как ханов, так и государств, проводивших политику
завовевания и подчинения Казахстана”1 деп ... ... ... сот ... әр уақытта отарлаушы елдердің көзінен таса қалмағанын
атап көрсетті.
“Көшпелі қазақ ... ... ... ең кең және ... ... – сот билігі болатын”2. Міне, қыр елінің бұл ... ... ... ... тұтастай құлдыққа айналдыруды осы сот
жүйесін түсаулаудан бастады.
Бұл бағыттағы алғашқы қадамын Ресей империясы “шекаралық соттарды”3
құрумен ... Оның әр ... ... ... күш салды. Содан кейін
патша өкіметі жармыштап белгілі істерді өз қарамағына ала бастады.
Мұның барлығы ... ... құрт ... ... ... басы болатын. Бірден билер институтына ... ... ... ... ... ... қазақ еліндегі ықпалы әлі де мардымсыз ... ... ... ... ... ... салу әрекетіне тосқауыл қоюға
дайын еркін сүйгіш халықты өзіне қарсы ... ... ... ... ... байланысты жүргізген ... ... ... ... ... тарих сахнасынан аластатпай,
әртүрлі құйтырқы әдістермен ірітіп-шірітіп, халыққа ... ... ... ... ... ... ... ойлады.
Патша өкіметі ХІХ ғасырдың бірінші ширегінде жүргізген реформаларында
сол уақытқа дейін қаймағы бұзылмай келген ... ... ... таза
кейпіне лаң түсірді. Осы реформалардан кейін билер сайланатын болды. Бірақ
та сол уақытқа дейін би ... ... ... ... қалды. Шын мәнінде,
сайланбалы қағиданы енгізу билер ... ... ... ... деген ұлы шығыстың жұлдызы Ш.Уәлихановтың айтуы ... ... ... ... ... ... саясатын жүргізуге
онтайлы қол шоқпар билердің тарих сахнасына шығуына жол ашты. ... ... ... қазақ еліндегі билер сайланбалы болды, сондықтан бұрынғыдай
ел арасынан шыққан халық таңдаушылары емес, тек байлардың ғана би ... ... ... ... ... пара ... дәулетті дүниеқоңыз,
итаршы жағымпаздар, яғни халықтың емес, өздерінің айтқанын істейтін адамдар
керек еді”1. Сөйтіп өмірге атаққұмар, парақор ... легі келе ... ... ... ... ... да ... тудырды: “В
ведение новой судебной системы задело интересы части биев, ... не ... ... ... к судебно-административной службе. Потеряв
таким образом свое влияние в казахских родах, эти бии ... ... ... ... царской администрации в Казахстане”2.
Сонымен қазақ қоғамындағы билер тобы екіге айырылды. ... ... ... ... ... керісінше билер сотының аясын шектеу
арқылы оны ... сот ... ... ... етті.
Патша өкіметі бұдан кейінгі реформаларында да билер институтын тарих
санасынан аластатуды ... ... ... Бірақ та билер қазақ
қоғамындағы ... ХІХ ... ... ... жоғалтқан жоқ.
Билер институтын ақсатуда әртүрлі құйтырқы саясат жүргізіп бақты.
Билердің ... ... ... ... оны жалпы империялық соттардың
қарамағына берді. “Указом 1852 г. ... за ... ... и ... военному суду. На деле полномочия этих судов были ... Не ... ... ... ... ... под указанные
категории людей, но и поощрялись любые ... ... ... ... на поддержание “порядка” в казахской степи”3 және шекаралық
комиссиялардың жанына “Сорвесный ... ... құру ... ... сотынын
беделін түсіруді көздеді. Билердің шығарған ... тек ... және ... ... тарапынан шығамдар түспесе күшіне
енетін болды. “1854 жылы Зауда ... ... ... яғни ... етіп ... ... ... тек ұлықтарға қызмет етулі
етіп ... Ал ел ... ... ... – нағыз билердің сот
шешімдері ұлықтар бекітсе ғана жүзеге ... ... ... ... ... ... пен ... арасындағы билер тобын салыстырып
Ш.Уәлиханов:
“Решения биев могут всегда быть обжалованы, решение не мировых судей,
в известных случаях, считаются окончательными и не ... ... ... ст. ... биев ... в исполнение султанов, управители и старшины,
а окончательный ... ... суда ... сам ... ... – деп
орыс губернияларына арналған “Мировой соттың” қаншалықты күшті екенін, ал
билер сотын ... ... ... ... ... ... ... қоя
алатынын қазақ ғалымы қынжала отырып жазады”2.
Сөйтіп билерді жоғары патша ұлықтары өздеріне ... етіп ... ... ... ... тудырып, ал, көңілі екі ... ... ... ... екі ... ... белгілі. Сонымен парақор, дарынсыз,
патша өкілдеріне жағынатын жылпос билердің санын арттырды. “Связь бийских
судов с ... ... ... и надзор за их деятельность со стороны
последних со времен привели к ... ... ... ... Все ... отражение находили в их решениях интересы колониальных
властей. Таким образом, ... ... ... ... не
препятствовало планом правительства; наоборот, постепенными мерами многие
из них были превращены в разновидность ... ... ... ... ... ... в ... 60-70 годах ХІХ в”1.
Ресей империясы өзінін билер ... ... ... 1867-
1868 жылдарғы реформаларда үдете түсті. Отаршыл пиғылдағы ... ... ... деген атауды да көпсінді. Міне осы ... ... соты ... ... деп ... ... Бұл сонау ғасырлар
қойнауынан келе ... ... ... ... ... ... ... ережелер” қазақ билерінің статусын жойып, оларды чиновниктер
санатына қосумен үш жыл мерзімге сайлауда ... ... ... ... аталған құрамы шешендік өнерден жүрдай, отаршылдық аппаратпен ауыз
жаласқандардын санын жаңбырдан кейін ... ... ... ... ... үшін ұлт ... ... бюрократтардың санын
көбейтті. Мұны, С.Торайғыровтың мына ... дәл ... ол “би ... деп ... ... қып, елге ... ақша ... арқасында беделді боп,
Би болды, жез знакке қолы жетті”2.
“По вопросам организация судебной власти в степи в законе не ... на ... или не ... очистительной присяги,
распространившиеся в степи во второй половине ХІХ в., не были точно указаны
мотивы для отвода биев, срок ... ... ... и мест ... ... ... о ... суде вообще ни слова не говорил ... ... ... суды ... ... ... ... әдейі анық
жазбай, уақытша деп сыйыр құймышақтатып қойды. Соның салдарынан заңсыздық,
бетімен кетушілік өсті, ресми және ... ... ... ... был ... заинтересован в таком судебном аппарате, которой
способствовал провидению его колониальной политики”. Шын мәнінде билер ... ... ... қол ... болды. Шешендік өнерден жүрдай,
империялық пиғылдың күйін ... ... “би ... ... ... деп ... ... шығарып жатты.
Бұрынғы билердің бір ерекшелігі сол. Олар шешендік ... ... ... ... үшін ... ... Және де ... өнер бидін
ел ортасына танылуда және оны би ретінде ... ... алғы ... ... ... билердің шешіміндегі творчестволық сарын жоғалды.
Міне, билер өзінің тарихи ... сара ... ... қана ... ... жырлайтын ғасырлық тамыры бар “мәйегін” жоғалтты. ... ... ... тырнады” болып қалды.
Сөзіміз толымды болу үшін,халық жанында сақталған әңгімелерге ... ... ... қалт айтпайды”. Елдің айтуы бойынша ... би/ ... би ... тұсында ауылдан билікке араласар көзі қырақты
азамат таппапты деседі. Сары бидін ... ... да, ... ... Сары би оған ... деп уәж ... ... болады:
- “Ортаңа орыс келді, көпір сүрген жерде пара жүреді, үйіннен байлық
кетеді, биіннен билік кетеді. Билік ... соң ... бел бола ... ел, ел бола ма? Беделсіз биліктен молдалығын тыныш, балам
деген екен”1.
Бірде Сары биге боз ... ... бер ... ... Мен ... қызмет қылмаймын. Билікті қойдым. Орыс келді – пара
жүреді, әділдік бұзылады, ... ... ... Қазақты ел
басқарудын дәстүр-салты құрып барады2, - деп отарлау ... жаны ... ... ... ... ... ... көрген қазақтын ұлы ақыны Абайды өздеріні қара ... ... ... ... ... ішінде әрбір сайланған кісінен қолынан
келмейді. Бұған бұрынғы “Қасым ханнын қасқа жолын, Есім ханның ескі жолын”,
Әз Тәуке ... күл ... ... ... ... болғанда “жеті жарғысын”
білмек керек. Ол ескі сөздердін қайсысы заман өзгергендікпенен ескеріп, бұл
жаңа заманға келіспейтүғын болса, оның ... ... ... билік шығарып,
төлеу саларға жарарлық кісі болса керек еді, ондай кісі аз, яки тіпті жоқ”3
– деп ... ... ... творчествовалық нәрдін кеткені,
билердін өткен заманнан келе жатқан әдет-ғұрып ... ... ... ... өмір ... ... жаңа нормаларымен
байытушылық қабілетінің, ... ... ... ... етуші күш ретіндегі сипатының тамыры өзіліп бара жатқанын
айтады.
“Сонымен, ХІХ ғасырдың ... ... ... ... екі ... ...... келе жатқан дәстүрдің жалғастыру, яғни халық
таңдаулылары. Екіншісі – патша өкіметінің нақсүйері, ... ... ... май ... жүрген қызметкер би, өкіметтен жалақы, халықтан
пара алушы”1.
Кейінгі уақытша өкімет тұсында да билер ... жою ... ... тауып жатты. Мәселенки, уақытша өкіметтін органы ретінде танылған,
билер соттары тәрізді соттардың құрылуы”2.
Ресей елінің ... ... ... ... тағы ... сол ... сотын қазақтың мемлекетінің паш ететін басқа да
атрибуттарымен бірге сабақтастыра ... ... ... ХІХ ... 20 жылдарынан бастап “құқығы шектеулі
билер соты құрылса”3, кейін билер патша ұлықтарының көңіл-күйіне ... ... ... ... Ал Хіх ... ... ... билер соты дегенатауды тарих сахнасынан мүлдем аластатуды
мақсат етті.
Ресей билер институтын ... ... ... ... ... ... тырысты, ол арқылы жуан көрпелес билердің санын көбейтіп, ... өзі ... ... ... ... ... ... жоюды
көздеді. Кейінгі халық санасында қалыптасқан билердің образы осы пиғылдың
жемісі еді.
Міне, осылай билер институты ... ... тағы бір ... ...... ... аяқ басты.
ІІІ тарау. Билер институты Кеңестік Қазақстанда
Бұ кезінде әдет-ғұрып құқығының қандай деңгейде болғанын білмей,
билер ... бл ... даму ... ... ... ... кезде Кеңес өкіметі орнаған тұста Қазақстанда жағдай мынандай
еді: “Қазан төңкерісінің қарсаңында көшпелі және жартылай ... ... ... қатынастардың негізгі реттеуші әдет-ғұрып нормалары
болды. Ол ... ... ... қоғамдық өндірістің және қайта
өндіріс процесінің өн бойы мен құрылымына өрілді, ... және ... өмір ... ... және ... реттеудің этносаяси механизміне
табиғи түрде енді. Бұл басқару әдісі қазақтардың азаматтыө өмір ... ... ... ... ... ... ... сезінген Кеңес үкіметі өзінің
1917 жылғы 20 қазандағы “Ресей мен Шығыстың барлық ... ... ... ... ұлттық және мәдени мекемелері азат екендігін және
әдет-ғұрыптарына қол сұғылмайды деп жариялауы тиіс болды2 және де ... ... ... ... ала ... ... ... өзінің органдарына жүктеді3.
Бірақ та бұл Кеңес өкіметінің жоғарыда ... ... ... қарсы
қойып алмаудың саясаты еді. Кешікпей-ақ әдет-ғұрып құқығы ... ... бере ... көздері жетті. Сондықтанда кейін бұл нормалармен
кешенді түрде күрес жүргізуді қолға алды.
Кеңес ... ... ... байланысты саясатының
ерекшелігі, әдет-ғұрып құқығын өткеннің сарқыншағы, жарқын болашақтың талап-
тілектеріне жауап бере алмайды деген ... ... ... жоқ ... ... ... ... өкіметі бар күш-жігерін салып күрестіп баққан әдет-ғұрып
құқығының белді институты – билер институты еді. ... ... ... ... ерекшелігі, жергілікті жердегі ауыл, аймақ ... ... ... ... ... орган ретінде қызмет етуінде еді. Ол
кезде қыр еліндегі төрелік айтушы негізгі буын билер соты ... ... ... ... сала ... ... бірінші мәселесі,
мемлекеттің тірегі болып табылатын сот жүйесін құртып, оның ... ... ... ... ... ... сот құрылысын енгізуді қолға алды. Ал
билер сот мен қазылар сотын құртуды осы ... ... ... та ... өкіметі өзінің алғашқы орнаған кезінде қабылдаған
құжатының бірі 1917 жылғы 22 қарашада “Сот туралы” ... ... ... ... мәселені қарамады. Онысы түсінікті де еді. біріншіден, ол
өкіметтің сот жүйесі осы ... ... түр. ... ... ... ... рухи биік еді, ... сәйкес бұл құжатта
билер сотын терістеуге жүрексінді. Бұл халықты ... ... ... алғашқы әлсіз кезінде ұстанған стратегиясы еді.
Ал 1919 жылдан бастап-ақ кеңес өкіметі билер мен қазыларды ... ... ... Ол жолда сан салады әдіс-тәсілдер қолданып ... ... ... ... ... ... болса, онда белгілі бір
жүйелілікті аңғарамыз:
Алғашқы кезде кеңес өкіметінің билер сотының ... ... жіті ... ... және ... ... ақы ... кездері билер сотының қызметін заңсыз деп тауып, қылмыстық
тәртіппен құдалаудан көрініс табады;
Сонымен қатар ... ... ... Кеңес өкіметі құрған арнайы
органдардың әдет-ғұрып ... ... да әсер ... ... 1919 ж. ... ... ... өлкесінің басқару жөніндегі революциялық комитеті
туралы” декретіне былай делінген: “Все тяжебные дела ... ... по ... ... ... при ... и волостных
председателях исполнительных комитетов третейским судом1. Әрмен қарай,
“дела между ... ... ... ... по ... дело по
обычному праву2. Ерекшелік сонда. ... ... ... үштік соттар
мен жалпы халық соттарында бірдей қолдануында еді.
Үштік соттардың құрылғандығы мақсаты жаңа ғана қалыптасып келе ... сот ... ... еді. ... та біздің ойымызша үштік соттар
сол кездегі билер сотын ысырап шығарушы ... күш ... тиіс ... ... ... ... бұл ... жүзеге аспай қалды. Керісінше,
үштік соттар билердің сотына ... ... ... ... бии и
представители мусульманского духовенства толковали декрет ... от 10 июля 1919 года в свою ... ... что ... сул – это и есть суд ... В ... ... деп оның
құрамына еніп жатты4. Бұл әрекет ол соттарды ... алып ... ... аян.
Кеңес өкіметі билердің қызметін өзінің бақылауына алу арқылы, ... ... ... ... көңіл толқуын қолдап отырды. Бұл билер
сотының құзіретінің аясын шектеді және ... келе ... ... шешім
шығарудағы шығармашылық қасиетін, яғни ... ... ... ... бітістіру деген ұстанымлардың күшін көкке ұшырды.
Өйткені, билердің ондай әрекеттерінің барлығы құзіретінің шектен шығу ... ... ... бағаланды. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін ... ... ... ... билік ақы төленбеді. “Государство ... ... ... вознаграждения. Более того многие советы
запретили биям взимать “биилик” – оплату за судебные разбирательства. ... ... ... в 1918г. ... ... ... ... “бийлика” за судебные разбирательства”1. Олардың
“билік” ақысы, мысалы: “кісі ... ... ... ... 1/10 ... өзіне алып отырды2.
Кеңес өкіметі тұсында билер ... ... ... ... ... Ол сол кездегі қазақтың жоғын жоқтаушы “Алаш”
партиясы еді. Оның ... ... ... ... ... т.б. билер соты олардың бағдарламаларында көрініс
тапты3. 1917 жылғы 21-26 ... ... ... ... жалпы қырғыздың
/жалпы қазақтың - Б.Қ./ съезінде және 1917 жылғы 20-25 ... ... ... ... ... ... елінде бұрынғы “халық соттарының” қызмет істей
беруін жақтаған еді1. Өйткені, “билер” сотының жалпы игі ықпалы мен маңызын
біліп, оларды жаңа ... ... ... ... ... ... ... басқа да қазақ ... ... ... ... жүргізді. Мәселенки, “Борьба с
барымтой велась в ... ... с ... ... на преодоление
действия и управзднения судов биев в ... ... ол ... ... қызмет істеуінің материалдық негізгі болып табылатын.
Кеңес өкіметінің билер ... ... ... ... ... саясатымен тақылеттес тұстарында болған. Оны мынадан
байқауға ... ... ... о мусульманских народных судах,
утвержденному ЦИК-ом Туркестанской АССР 25 июля 1922г. из ... ... и ... изымались: 1) дела о государственных преступлениях; 2) дела о
преступлениях против порядка управления; 3) дела о ... ... ... 4) дела о ... ... жизни, здоровья
и свободы личности; 5) дела об имущественных преступлениях; 6) дела ... ... Бұл ... ... ... ... ... еді.
Кеңес өкіметі билер сотымен күресті жиырмасыншы жылдардан кейін үдете
түсті. Мысалы: Сырдария облысында 1922 27 ақсақалдар соты болса, 1923 - ... - 2, ал 1925 – 11 ғана ... Ал 1924 ... ... қудалауға
салса, 1928 жылдан бастап РСФСР-дың қылмыстық заңына арнайы бап енгізіп
соның аясында қудалауды жүргізді2.
Біз бұл ... ... ... ... ... өкіметі
тұсындағы ерекшелігін толық алмаймыз. Кейінгі ... осы ... ... ... ... зертелмей келе жатқанын қырларын қажет.
Мысалы, осы уақытқа дейін билердің, ақсақалдардың соттарының қараған істері
нақты сипатталмаған және ... іс ... ... ой ... Сол ... тірі ... ақсақалдары туралы мәселе
қозғалмаған. Болашақта зерттеу ... осы ... ... жөн ... ... Билер институтының жүйесі мен негізгі сатылары
(инстанциялары)
Билер кеңесі
Билер кеңесі туралы мәселе осы ... ... ... зерттемесе де,
белгілі дәрежеде қазақ совет энциклопедиясында1, сонымен ... ... ... ... заңгерлердің ішінде де көңіл тоқтатып,
билер кеңесінің әр қырын өздерінің еңбектерінде ой ... ... ... ... ... ... ролі ... пікірлерін2,
белгілі шариат заңын зерттеуші Н.Өсерұлының да оны “Жеті ... ... ... тиек ... ... ... бие ... орда орнатып,
Төрткүлдеп ошақ қыздырып,
Төбел бие сойғызып,
Төменде бидің кеңесін.
Бізде бір құрар ма екеміз?”4- деп ... ... ... ... ... ... сақтап, іргесін берік қылқу жолында арқарғанда
қызмет ұштаң теңіз.
Қазақ ... ... ... ... ... заң ... соттың
қызметі, мемлекеттік дәрежедегі әкімшілік және әскери істерді ... ... ... ... ... ... ... тарих сахнасына шығуы, сол заманның кеменгері, ұлы
реформаторы ... ... ... ... ... Бұл туралы “Билер
кеңесі – ... ... ... ... ... делінген. Ол тұста
мемлекеттік аппаратың құрамын да үлкен өзгерістер болады.
Атап айтқанда, басқару процессіне бұрын ... ... ... ... ... хан ... сахына орнынан Билер кеңесін әкелді.
Бұл халықтың жуан ортасынан шыққан үздік ойлы, дарынды, тапқыр тілді, ... ... ... ... жол ашты. Тәуке хан әкесі Жәңгір
хан жолымен елді “коллегиялы” түрдебилеуді мақсат еткен адам.
Сонымен қатар ... ... хан ... ... ... ... да пікірлерді кездестіреміз. Сол заманның бел ортасында жүріп, талай
тарихи оқиғаларға ... ... ... Қазыбек Тасарұлы былай дейді:
“Билер кеңес құрып, одан ... ... ... ... ... одан ... шақырып Күлтөбе деген жерде бірнеше күн топ болды.3
Бірақ біздің ойымызша “Билер кеңесі” Тәуке тусында ... ... ... және тұрақты органға айналмаған. Ал Тәуке хан тусынан бастап ол,
белгілі жыл мерзімінде ... ... ... және ішкі ... ... ... мемлекеттік маңызы бар мәселелерді қарап,
шешуі органға айналды. Билер кеңесінің тұрақты органға айналуына әсер ... бір ... ... ... ... ... абыройының бедел өбіп,
халқының шынайы жоқшысына айналуы еді. Қазақ халқыны сыртқы жаудан төнген
қауін-қатер де ... ... бос ... ... ... ... қажет етті. Бұл ерекшелікті дер кезде пайдаланған дана тұлға Әз-
Тәуке, өзінің білікті ... мен ... ... ... ... ... ... бір мерзімінде, яғни май айында Сайрам
маңындағы Мәртөбеде, Сырдариядағы Күлтөбеде не Түркістан жанындағы Битөбеде
жыл ... ... ... ... ... ... ... кеңес” деген сөздер сол
сөздің тарихи жаңғырығы ... ... ... Түркістан жері
табиғаттың қазаққа берген сыйы, өте ... жер және ... ... игі ... соңғы тымын алған. Сондықтан онда ата баба ... ... ... ... ... ... ... аман шығып, елдегі жаз
жайлауын, күз күздеуін шешуді де, ойдан шығармаған, табиғат ыңғайын ... ... ... болар және де билер кеңесінде ... ... ... ... ... да ... да еді. Бұл ... жүйелі таұыруды қажет етті. Сонымен қатар елге жау шабарда, жауға
тойтарыс беруде де, ... ... ... ... құрамында мынадай атақты билер мен батыр болған.
Түгел биліктің ... ... Төле би, Қаз ... ... би, ... ... ... сырымбет, Көбек, Даба, есей, Жалғын, Ескелді, Жүсіп би, Мәлік
би, Қарамзақ би, Байдалы, Тайкелді, шеген би т.б. … ... ... ... Төле би ... ... Құдайқұлов2 та бар дейді. Бұл елдікті,
бірлікті ... ... ... ... ... ... мен билер,
сондықтан да олардың халық ... ... ... заңды нәрсе.
Біздің ойымызша билердің құрамы туралы “Билер кеңесін де бүкіл қазақ
елінің 30, тіпті ... ... ... ... ... әрбір рудан 1,2 әйгілі
билер міндетті түрде қатысып отырған деген пікір дұрыс1.
Билердің құрамына жүзден жүйрік, озық ... ... ... ... билер, батырлар, игі жақсылар енген.
Сонымен қатар біз билер кеңесінің құрамын екіге бөлеміз. ... ... ... және ... мерзімде шақырылатын толық құрамы.
Билер кеңесінің тұрақты құрамында Төле би, Қазыбек би, ... ... би және ... би т.б. алты арыс ... билері болған. Олар Тәуке
ханның ... ... ... ... ... ... өз елдерінің, руларының
істеген. Сонымен қатар өз елдерінің, руларының өкілі, басшысы абылған.
Енді аса билерге кіші-гірім сипаттама ... ... ... би ол
жәңгір ханның кеңесшісі болған. Ол басқа билерден жасы үлкен ... оны ... ... басқаруға сайлады. Былайша ол билер Кеңесінің
бірінші Төбе ... би. Оны ... Төле би деп ... Төле би ... ... ... ... басқарған тұлға. Төле бидің туған жылы туралы ... бар. ... ... ... ... ... сол Ташкент шахарында
қойылған. Ол туралы ел ішінде мынадай сөз бар. Төле би өлерінде: ... ... ... кейін қазақтың жері туралы дау туатын болса,
онда менің сүйегім арқылы Ташкенттің жері ... ... ... ... би. Оны көзі ... ақ ... ... би деп атаған.
Оған бұл атты Жңғар қантайшысы берген көрінеді. Оның туған жылы да таласты
және қай жерде ... да анық ... би. Бұл ... ... ... өте көреғарлығымен
сипатталады. Әйтекенің атының өзі таласты. ... оны ... ... ... оны ... ... Оның шын аты ... дегендер де бар. Әйтеке биді
Ж.Мұратбаев, Ө.Кейшаевтер 1644 жылы ... және 1700 жылы ... ... Ал ... ... 1782 ... дүниеге келтіреді. Ал Қазыбек би
Таусер ұлы Әйтекені Төле биден ... ... ... екі жас кіші ... өзінің шешендігі үшін халықтың айыр тілді деген атақ ... ... ... ... ... жылы ... ... да олардың артында ұрпағы
ұмытпайтын ... ... ... ... ... ... ... ұшақ теңіз және де ол кезең олардың өмірінің бір ... ... ... ... ... ... қаралған. Бұларды
сорлайтын болсақ, онда олар: біріншіден Қазақ қоғамына қатысты жол-жоралғы
заңдарды қабылдаған; екіншіден, жаугерлік ... ... әр ... шығу ... ... ... билердің т.б. бас бұзарлық істерін қараған;
Төртіншіден, халық майданын құрып, елдің жауынгерлік күшінің тізгінін
ұстар бас сарбасздарды ... да сол ... ... ... ... - ... ... үлкен роль ойнаған Жеті жарғыны
да осы “Билер кеңесі” қабылдағанға ұқсайды. Бұл туралы ордабасы Қожаберген
былай деді: ... соң ... хан ... деп ... атақ алды.
Төле, Қазыбек, Әйтеке ақылшы боп
“Жеті Жарғы” ... заң ... ... ... шұбырынды, Алқа көл суламадан кейін Төле ... ... би т.б. ... ... ... ... ереже
қабылдаған дегенде ой-пікір бар. Әрине бұлар сол ... бас ... ... ... ... өзінің тарихи жолын “Аттың жолы” түйенің қомында” яғни
жаугершілікті өткізгені белгілі. Міне ... ... ... ... қаралып отырған.
Мәселенки, Қожаберген Толыбай ұлы “Елім-ай” дастанында былай деді:
Жас би кіші жүддің Малайсары,
Олдағы ақыл-ойды таба алмады
Бас қосып Күлтөбеге кеңес құрып,
Жөн ... ... ... құтылғанды1.
Тәуке хан өлген соң орнына оның баласы Болат хан сайланды. Ол “Билер
кеңесіне” әкесіндей басшылық ете алмайды. ... ... ... ... кеңесін”
басқаруды, жетекшілік етуді Төле биге жүктейді. Сөйтіп ол ақылшы аға, ... ... ... ... Ол ... ... ... жеңу, сөйтіп қазақ
даласына бостандық орнату жолында ел билігімен Арқа жағына, Жүйсіп, Әйтеке
билерді алшын ... ... ... биді ... ... ... елдеріне жіберді. Өзі Саржан, Есей, Досай, тағы бір қатар билермен
Қаратау, Алатау елдерінен қол ... ... ... ... Ол ... ... Бөгенбай, Қабанбай, Жолбарыс, Малайсары, Сәлмен,
Тәттібай, Қойкелді, Саңырақ, Саурық, ... ... ... ... ... батырлар басшылық етеді2: Осындай ұйымдастырудың нәтижесін
де қазақ қолы Жоңғарларды жеңді.
Билер кеңесі “Тәуке хан заңы” бойынша мемлекет тәртібін ... ... ... ... ... ру ... әр түрлі жаза
қолданып жоғарғы соттың да қызметін атқарған. “Совет биев был ... ... пари ... ... о ... ... на ... Хан билігінің иепе-теңдігін сақтаған, оны тептеп
әлсіретіп отырған. “Традиционная слабость ханской власти отчасти связана со
значительным влиянием на управление таких ... ... как ... ... ... это отразилось и в правиле ставшим поговоркой: ... хан ... ... ... ... постановляет, то хан ертвует своим
даже большим интересом/ т.е. он обязан подчиниться2.
Ол билер институтының жүйесіндегі ең ... саты ... ... кейін билер кеңесі қызмет атқарды. Ал Ресей ... ... ... ... ... съезі жалғастырады. Бірақта олар көбінесе
билерге істі шешуді басшылыққа алатын “ережелер” қабылдаумен шектеледі.
Сонымен ... ... ... 12 ... ... ... ... көрінісі.
Қорыта айта болсақ, билер кеңесі халық ... ... ... ... ... болған орган. Сондықтанда ел ризашылығының
белгісі ретінде, халық жадында ... ... ... ... жатталып қалған.
ІІ тарау. Билер соты
Бұл билер институтының негізгі сатысын құрайды. Үйткені көшпелі қазақ
қоғамындағы сот билігі мемлекеттік биліктің ең кең тараған, ... ... әрі ... оның ... ... және соған арқа сүйеген,
сондықтанда мейлінше пәриенді әрі қуатты салаларының бірі еді. Оның үстіне
бұл сала ... ... ... ... ... ... ... өз
мүмкіндігін және қасиетін барынша мол ашып көрсете ... ал ... ... ... ... ... оны жеке дара ... саюға
талпыныс жасаған “құдіреттердің” бірі болатын1.
Енді біздің тоқталатын мәселеміз қазақ қоғамында билер ... ... ... ... пайда бола бастады? Бұл туралы: “Тәукенің әдет-ғұрыптық
заңы ашық ... бір ... ... ... ... ... ... араласуына тура келгенліктен XVІІІ ... ... ... ... ... ...... Ал қазақ Совет энциклопедиясында былай
делінген: “Билер соты – сот ісін жүргізудің ең көне ... екі ... ... ... ... ... ойымызша билер соты кенеден келе жатқан
құбылыс. Неге? Десеңіз ... көз ... ... біз ... қағанаты
кезінде белгілі сот қызметімен айланысатын ... ... ... Бұл ... ... замандардың өзінде билердің белгілі қызметпен
жеке дара айналуға бет бұрғандыған көрсетеді. Моңғол шапқыншылығы, кезінде
бұл істердің тарихи ... даму ... үзіп ... ... ... ... даму тарихында әр түрлі оқиғаларды басынан өткерді.
Соған сәйкес және көшпелі шаруашылық жүршізу әдісі, қоғам ... ... ... бір ... арналардың күшеюіне, ал біреулерінің өзінің
мәнін жоғалтуға алып кеп соғып отырды. Сондықтан да ... ... ... бір ... ... ... ... соттарыда көшпеліктің осындай өзіндік заңдылықтарында бағынып
отырған. Мысалы: билердің жоңғар шапқыншылығы тусында сыртқы мәмілегерлік
/дипломатиялық/ ... ... арта ... ... ... ... ... ие болып отырған. Ал жоғардағы тек XVІІІғ.
Аяғынан бастап қазылықты білдірді ... ... ... ... онда ... қазақ даласында қысқа болсада сыртқы және ішкі саяси ... ... ... ... билердің соттық қызметі өзінің пәрменділігін
көрсетті. Жалпы билер институты “Әмбебаб”, жан-жақты құбылыс.
Сонымен қатар аталған ... ... ... ... кең ... ... ... ғалымдар, саяхатшылар, патша чиновниктері,
тыншылары “суд ... яғни ... соты ... ... ғылыми айналымға
еңгізеді. Кейін бұл сөз кеңестік заң ғылымында мұрты бұзылмай қабылданды.
Оның ... ... ... ... С.Зимановтың,
С.М.Сапарғалиевтің, Шакеевтің т.б. еңбектерінде өзінің жалғасын тапты.
Қазақ даласында екінің-бірібор бола бермеген, ... ... атқа ие ... ол адам ... ... ... ... бойынасіңіруі және көрсе
алуы керек. Қандай адамның би болатындығын туралы ғалым Ш.Уәлиханов өзінің
аты шулы ... ... ... ... ... еңбегінде былай дейді:
“Қазақтарда құрметті би атағы ... ... ... ... жолымен
немесе халықты билеп отырған өкіметтің бекітуімен емес, тек сот рәсімін
терең білетін, оған қоса ... ... ... ... ғана берілген.
Би атану үшін қазақ ... ... әлде неше ... ... ... ... білетіндігін шешендігін танытатын болған. Мұндай ... ... есіп ... ... ... ... емес ... де танылған.
Сөйтіп “би” атағы сотпен, адвокаттық істергі патентке айналды да, ... ... ... ... әке ... ... болып қала берді.
Бұл ойды Козловта “В сознании народном звании бия принадлежит тем
немногим, которые отличаясь безукоризненною, ... с ... ... ... ... в ... ... народа”1 – деп қуаттай
түседі. Шын мәнінде би болу оңай ... ... Би болу үшін ... ... ... қара ... қақ жаратын әділ болу ... және ... ... ... ... болуы, яғни, шешімді тап астында
көркем сөзбен аишықтап жеткізе алу керек. Үйткені қазақ дәл ай ... ... ... Осы ... үшін халық билерді өзінің піріндей көрген.
Қазақ халқында билер ... оны ... ... ... Ал сайлай
қазіргі кездегі өркениетті елдердің демократиялық бағытта жеткен ... ... ... ... ... “мойындау” қағидалары арқылы
іріктеген. Шыңдап көңіл қоятын болсақ, сайлауға қарағанда мойындау, тану
қағидаларында ... леп ... ... бір көрінісі
биліктің халық көңілінен шығуы, яғни халықтың талап тілегіне жауапберуі. Ал
қазақ халқы билерді өздерінің ... ... би ... ... ерекшеліктерді қазақ халқының шынайы демократиялық дамуға қосқан
белгілі бір үлесі деп те ... бола ма? деп ... Би болу ... ... ... ... сөзге тоқтай білген, басқаны сөзіне тоқтата
білген өнерлі адамның қолынан келген”1.
Қазақ ... ... ... ... ... үшін, оның би
атануының белгілі дәрежеде алғы болатын тәрбиелік мәні жоғарғы ... Ол жас бала ... ... ... ... ауыз билерден “бата” алу
дәстүрі. Жас бала өзінің алғырлығын тапқыплығын көрсетіп белгілі ... ... ... ... ... оын жасы ... жөн-жасық білетін
үлкендер, ақсақалдар, халққа белгілі әділ билердің алдына апарып бата
алдырып ... ... сол жас ... өзі ... ... бата алып ... алу сол ... болашақта би аталуына, оны халықтың мойындауында үлкен
роль ойнаған.
Үйткені беделді билер ... бата ... Бата беру ... би ... ... өтуі ... яғни жас баланың төрелік, алғырлық,
шешендік қасиеттері дәстүр салтқа жүйіріктігі тексерілді. Қазіргі ... бұл ... ... Бата ... ... ... оны “бала би”
ретінде таниды. Бұл Сахара жұртында болашақ билердің қатарын үзбей толтырып
отырудың ... ... ... ... ... ... ... батасы
сонымен қатар қазақтың белгілі билерінің бірі Шоң ... Шоң ... ... ... еді: “Едіге би Төлебай ұлы Ақдәулет есімін жеті жасар ... 96 ... ... ... ... ... бата алу үшін ... Гүлтөбеге келеді. Едігенің халық ... ... ... Қожаберген,
“кәрілік” деген өлеңмен жауап берген екен: Сол өлеңінде Ақдәулет (Шоң биге)
былай деп, бата ... ... ... зоры ... ... ... соры болсын.
Бітіміне істері ылғи сай болып,
Ақдәулет болмай аты, Ер Шоң болсын”1 – деген ... істі ашық ... ... ... ... ... ... жақтардың өзі келіп жүгінетін болған. Биді ... ... ... ... Ол туралы: “Обе ... ... ... ... дел, по ... ... ... обращались к одному или
нескольким биям за ...... Би істі ... ... ... ... яғни ... қоюшы мен жауапкер бірдей тыңдап алған. Содан ... ... ... ... ... ... ... ұсынған. Оған көнберген
жағдайда іс одан әрмен жалғасын табатын. Дауласушы ... ... ... Бірінің-бірі сұрағына жауап береді, яғни былайша
жарыс сөзге түседі, егер нақты айғақ болмаса билер әр ... ... ... ... ... “жан беру” институтын орын берген.3
Билер істі ьергеу арқылы ғана шешім шығарған. Билердің іс қарауын
екі ... ... Істі ... ... Істі ... шешу ... ... бірден бітімге келмегенде іс әрмен өз жалғасын тауып
екінші сатымен бітіп отырған. Сонымен қатар билер сотыңда төбе би ... бар. Ол ... әр ... пікірлер бар: Мысалы С.Созақбаев былай дейді:
“Төбе би сөзі, ара би” ұғымынан
бастау алады десе1, М.Есламғалиұлы Төбе биді сот ... ... ... в ... ... биев, прибывших на съезд из ... ... и ... ... начальникназаначал Төбе бия –
главного бия съезда, которому ... ... ... по составлению
ереже”3. Біз тарихтан қазақтың бір туар ... Төле ... ... би ... ... ... ... Төбе би ұғымы жоғарыда аталғандай
әр түрлі жағдайда байланысты әр ... ... Бұл төбе ... ... әр ... ... еді. ХІХ 60 жылдардағы реформалардан кейін
төбе би ... ... ... ... ... Төбе би ... мәселені
ұйымдастырушы, жүзеге асыруды қамтамасыз етуші ... ... Тқбе ... ... ... озық ойлысы, білгірі сайланған. Төбе би былайша
айтқанда басшы би болған.
Жалпы билер өздерінің сот жүргізу қызметінде ... ... ... алып отырған. Ондай қағидалар халық арасында қазақтың
айшықты ... ... ... ... ... отырған олар мынандай:
1. “Би екеу болса, дау төртеу болады”.
2. ... ... биін ... ит құтырса иесін қабар”.
3. “Куәлі істі куә табар, куәсізді күмән табар”.
4. “Айғақтың тазасы күмәнмен мойынға салар”.
5. “Бір дауда екі ... жоқ, бір істе екі жаза ... ... ... ... дау ... болмайды”.
7. Тапқан қуансада, таныған алады.
8. Ала арқан кеспей арылмас1.
9. Тура биде туған жоқ.
Тумалы биде иман жоқ т.б.
Бидің билігі. Ол ... ... ... ... ... тең болған.
Бидің шығарған билігі әр уақытта белгілі көркем ... ... ... ... тағынып айтылуы керек. Сонымен қатар бидің шешімі
қысқа және айқын болу ... ... ... мәселенің тобықтай түйіні
түйінделуі шарт. Билердің шешімдері әр ... ... ... ... Бидің шешіміне риза болған жоқ, би ... ... ... ... ... жауып, ат мінгізу рәсімінде жасап отырған. Сонымен
қатар бидің билігі қазақ әдет-ғұрып құқының қайнар көзі ... ... ... ... ... ... ... осы билердің сол
нормаларды қаншылықты заман ... ... ... ... байланысты
еді. Сонымен қатар билердің билігінің прецеденттік те сипаты болды. ... ... ... ... кезде әлемге танымал “англо-саксондық”
құқықтық жүйемен ... еді. ... ... ... сипатының
болуы, биге шешімге творчестволық жұрғыдан ... ... ... ... беруді жүктейді. Билердің ондай биліктері әр уақытта
терең астары бар, әмбебаптың қасиетке ... сөз ... ... ... ... ... өздерінің шешімдерінде тікелей іске қолданбай айтылған
қағидаларды басшылыққа алып істі ешіп ... ... ... іске басшылық ретінде болған. Мысалы: Төле, ... ... ... ... дәрежесіне жеткен үш тарланның биліктері, басқа
билерге үлгі болып, олар өзінің шешімдерінде басшылыққа алып отырған.
Жоғарыдасөз ... ... ... ... ... ... түспей, қаймағы
бұзылмай, өзінің пәктігін бойында сақтап тұрған кезінде тән ... ... орыс ... ... ... соты ... ... сипатынан
айырыла бастады. Кеңес дәуірінде ол қуғын өз сүрлеуін одан әрімен тауып
жетті. Ол ... ... ... ... дәрежеде сөз қылдық. Ал
билердің процесуалдық ерекшеліктерін нақты архив материалдарға ... айту ... Бұл ... зерттеудердің тілге тиек етер мәселесі.
ІІІ тарау. Ақсақалдар соты
Қазақ қоғамында ақсақалдардың үлкен роль ... ... ... ру ... сол рудың тыныштығын сақтаушы, оның ... ... ... ... әділ ... ... да болған. Сондықтан да
болар қазақта “ақсақалы бар ел азбас” деп ақсақалды ... ... ... ... ... Тарихтан белгілі өткен дәуірлер
де ақсақалдарды “ағамандар”1 деп атаған.
Қазақ Совет энциклопедиясында ... ... ... ... – 1) ертеде ел тағдырын шешкен жасы үлкен, ықпалды адам, ру басы;
патриархалдық ... ... ... 2) Құрметті кісі, ... ... ... ... деп ... біріншіден, рудың, ауылдың басшысы, ол былайша, айтқанда “бір
рулы елдің” ішкі –сыртқы мәселелерін шешепі, реттеп отырған. “Әрбір ... ... ... деп ... үлкен болды, ол ауылының
жайылымдық ... ... ... ... қорғады. Ақсақалдар бір
румен екінші рудың ... ... ... және ... ... ету ... ... көшіп-қону жөнін ретке келтіріп, жайылымдылық
жерлерді дұрыстап бөліп отыру мақсатында араларынан би сайлауға бастарын
қосып ... ... ... ... ... ... атқарып, сотта болған ол
туралы белгілі ғұлама ғалым академик С.Зиманов былай ... “Ол ... ... бірлістіктегі қауым ақсақалдарының беделімен байланысты.
Тәжірибесі мол әрі беделді ақсақалдарға жүгіну, ... екі ұшты ... ... ... шешу ... ерте заманнан бар. Бастапқыда ақсақалдар
соты үкімінің қоғамдық-моральдық сипаты болды, бері келе таптық қоғам ... орай ол сот ... ... Олар ... қызметті әкімшілік,
қызметпен ұштастыра, бірлікке атқарып отырған. Соттық қызметтері әруақытта
бітімгерлік, ... ... ... Ақсақалдар сотының тағы бір
қасиеті, олардың адамгершілік ... ... ... ... ... ... қағидаларын басты
назарда ұстап отырған.
Енді ақсақалдар соттарының дау-шарлы мәселерін бөліп көрсетін болсақ,
олар:
- ру мен ру арасындағы кіші-гірім кикілжіндер;
- қазақ ... өте ... роль ... ... ... ... ауылдың
ақсақалы жерді әрбір әулиетке өлшеп берді, мұны шешу барысында
белгілі бір ... адам саны ... ... ... ауылдың,
рудың арасындағы жерге байланысты дауларды;
- ағайын-аралық көмек мәселелерін;
- әртүрлі отбасылық дау, шарлар жесір ... ... бөлу ... ... ... ерте ... ... құқық түзушілік,
құқық жасаушылық қызметтерде атқарған ұқсайды. “Түркия кітапханаларында
ежелгі қазақ тайпаларының /ІХ-ХІІ г.г./ ... ... деп ... ... ... ... ... қарап ақсақалдар өткен жол-
жоралғыларды жүйелеп, бір ізге түсіре ... ... ... ... және ... ... осы ... сәйкес шығарып отырған
деуге болады.
Мәселенки, мұндай “ережені” қазақтың саяси-құқықтық өмірінде өзіндік
із қалдырған, ... ... ... ... ... ... ... “Б.Сыртанов отставкаға шыққан соң ел ... ... ... ... ... ... жікке бөлінуінің тамырына балта шабу
мақсатында Бұқабай елі арасында елу үйден ... ... ... ... мен ... ... ... басқарудың жаңа “Ережесін” еңгізді
бұл құжаттың басында “Бұқабай балаларының ынтымақ ... ... 50 үй ... ... ұйым ... ... ... бар. Талдықорған
облысы Қапал ауданы тұрғындарының айтуына қарағанда, бұл “Еереже” Бәкеңнің
“Ынтымақ ережесі” деп ... ... не бары 15 ... ... ... жылы ... ереженің 13 бабында: “өз арамызда дау болса, сайлаған ... ... Бір ... елде болса, сайлаған сегіз ақсақал бітіріп
тұрады” деп көрсетілген.
Ақсақалдар соттары әр кезеңде бір келкі дамып, ... етіп ... ... ... ... ... соттың басқа сатыларына
қарағанда зор ... ... ... да ... ... ... белгілі
қоғамындағы күштердің ықпалына, бәсеңдеп өздерінің пәрмендерін жоғалтуға
шақ қалған тұстары да болған.
“ХІХ ғ. мен ХХ ғасырдың ... ... соты ... ... аталастар арасында сақталды; олардың құқықтары шектеліп, семьяның
және бір адамның ішіндегі дау жанжалдарды, ұсақ-түйек мүлік ... ... мен енші бөлу және ... мәселелерін т.б. тұрмыстық
мәселелерді шешті.
Әр кезеңге сәйкес ақсақалдар бірде соттық, ... ... ... ... ... күштердің ықпалында қалған кездері болған.
Мәселенки, патша үкіметінің Қазақстандағы органдары ақсақалдарда өз
мүдделеріне пайдалануға әрекеттенді, ... көп ... олар ... жетіп те жүрді.
Бірақта ақсақалдар мұндай арам пиғылдың жетегінде кетпей, қазақ қамын
ойлап оған тойтарыс, беріп ... ... ... ... ... ... ... ақсақалдар Ресейлік генерал Талкиннің сөзіне құлақ
аспай өзін думаға депутатқып сайлағанын, бұл бір заман” еді деп еске ... ... ... ... ... қолданылу сипаты өзгерді. “В
первой половине ХІХ века первоначальный смысл слова ... ... ... ... ... представителя власти” /Султанов ... ага – ... и ... ... ... ... өзінің қазақ даласына ... да ... ... ... “По ... ... ... Казахстана, которая исходила из реформы 1867 года ... ... ... ... генерала-губернатора,
они делились на кварталы. Каждый квартал выбирал одного аксакала. В выборах
участвовали домовладельцы данного квартала, порядок выборов ... же, как и при ... ... лиц ... ... ... от 20-25 ... избирали городского старосту или
старшего аксакала, которому должны были подчиняться квартальные ... ... по ... или приказу уездного начальника и под ... ... ... ... ... и ... аксакалы должны
были утверждаться в этих должностях военным губернатором”1.
Міне, патша өкіметі өздерінің беделі әлі де ... ... ... ақасақалдармен санаса отырып, олардың өздерін ... ... ... ... бедел, билігін ұлтарақтай бөліктен
асырмай тұсаулап бағындыруды ойлады.
Елінің пәтуә бірлігін, сүттей ұйыған татулығын ... ... ... ... жа ... ... тән ... парасаттың
еліне деген тілеу қорлығын жоғалтпады. Олар бұл игі ... ... ... ... ... да ... ... өкіметі тұсында әртүрлі құжаттада “аксакальские суды” деген
термин мойындалып, оған ... ... ... да ... ... ... тура келеді. Бұл кезде ақсақалдар соттары әртүрлі ... ... ... ... ... ... ел ... ойлаған
ақсақалдардың Кеңес өкіметінің қанды тырнағына елін ілікдірмеуге ұмытылған
жан айқайы шығар.
Кейін Кеңес ... бұл ... ... түрде күресу шараларын
қолданады. Ал 1924 жылдардан бастап ... ... ... алынады2.
“Ақсақалдар соты” билер институтының соттық жүйесіне кіретін, ... ... ... төменгі буыны болып саналған. Белгілі американдық
ғалым М.Олкоттың пікірі бойынша ақсақалдар өздерінің арасынан би ... ... ... ... қоғамындағы сот жүйесінің бір сатысы “билер
сотын” белгілі ... ... ... ... ... ... атқарып отырған, десе болады. Мысалы, істі ... ... ... екі жақ, ... силы ... ... бітімге,
келісімге келулері мүмкін. Бұл әдеттік құқықта “Салауат” деп атады. Мұнан
соң істі билер қарамаған. Бітімге келгенен соң, ... ... ... ... болмаған1. Бұл айтылған ойлар біздің пікірімізді қуаттай түскендей.
Қазіргі кезде еліміз егеменді, тәуелсіз мемлекет ... ... ... жердегі ел тізгінің өз ... ... ... да ... ... ... облысының, Жаңақорған ауданымен
қарасты ауылда аталас ақайынның алқасы құралған. Ол ... ... ... ... ... ... ... Жиенбет аталығынан тарайтын
аталас ағайынның ақылдастар алқасы ... ... ... ... ... алқа төрағасы Жүнісәлі Шәріпбекұлы болды. Бұл алқа
Жиембет аталығынан тарайтын ағайынның ауызбіршілігін, татулығын ... ... ... ... ... ... ... жиембеттіктер
жәрдем қажет ететін Муса Нұрсапырұлының отбасына ... ... осы ... ... ... ... ... “бір рулы ел”, “бір
атаның балалары” деген ұғымдарды сыңаржақ бір жақты түсініп келгендейміз.
Қазақтағы “ру”, ... ... ... ... саяси тұрғыда ұйымдасу
құрылымен көрсететін ұғымдар. Егер біз жоғарыдағы мәселеге соңғы желісте
қарайтын ... онда ... ... ... халықтың елдын-елге, қаладан-
қалаға көшіп, бір елді мекендердің қаңырап бос ... тек ... ... түсіндірудің, жеткілсіз екендігін аңғарғандай
болаиыз. Бұл ... ... елді ... ... сыналған, ата-баба жолына қайта оралу көріністері де
жатқандай.
Сонымен ... бір ... ... жәй, егер тарихқа көз ... онда ... ... ... ... ... ... бір шешуші
кезеңде аренаға шығып отырған. Кеңес өкіметінің билер ... ... ... ... ... ақсақалдардың бой көрсетіп ... ... ... ... ... ... ... таңдағы қайта
жаңғыру кезенде де оның басы қасында ақсақалдардың жүруі тегін емес.
Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... ... ... көшпелі қазақ қоғамында билер институты өте
маңызды роль атқарған билік ... ... ... Бұл жүйе ... ... үйсін, ғұн т.б. елдердегі ақсақалдар, билер кеңесінің
жалғасы және ... ... ... ... ... ... сот билігінің өзіндік бет-бейнесі бар жүйе екендігі
белгілі. Міне осы дәстүрлі сот билігінің өзегін, негізін ... ... ... ... институтының қазақ тарихындағы сан ғасырларға созылатын тарихи
тәжірибесі ... ... ... тек ... ... таным
деңгейінен емес, онда да кең жалпы өркениеттік даму контексінде қорғауға
ұйтқы болады. Ресей және кеңестік дәуірлерде ... ... ... ... салынса да өзінің рухани өмірмен байланысты, сабақтас екендігін
дәлелдеп берген ... ... ... ... ... ... жандану деңгейін тану
үшін билер институтының тағылымын ... ... ... ... қоғамында демократиялық үрдістердің негізгі
бастауы көрінісі болып табылатын әмбебап құрылым болып ... ... ... ... ... Конституция Республики Казахстан. 30 августа 1995 г.
2. ... ... ... 5 мая 1993 ... ... ... Узбекистан. 8 декабря 1992 г.
Арнайы әдебиеттер
4. Абай ... бір ... ... жинағы // Қаз.мем.көркем
әдебиет баспасы. А. 1961.
5. Арғын М.Г. Хан атаулынының қазағы, қарабұқараның азығы // Саясат.
1996. N12.
6. ... А. ... ... ... ... половины ХІХ начала
ХХ века // А. Наука. 1979. 161 с.
7. Ахметова Н.С. Игнститут ... в ... ... ... и его ... ... ... //Канд.дисс. А. 1979.
8. Әбуталиев И. Ордабасы Қожаберген // тарихи очерк және дастандар.
А. Жеті жарғы. 1995. 104 ... ... В.В. ... Том 5. ... ... 1968. 758 с.
10. Бөкейханов Ә. Шығармалар. А. Қазақстан. 1994. 384 б.
11. Бекмаханов Е. ... ... к ... ... ... 342 с.
12. Вяткин М. Очерки по истории КазССР //ОРГИЗ. ... ... М. ... Сырым //М.-Л. 1947.
14. Дау шешеді дана сөз. Құрастырған О.Әбділда ұлы //А. Жеті жарғы.
1996. 304 ... ... А.И. Суд у ... ... ... ... и ХІХ
в.в. Казань. 1904.
16. Есламғалиұлы М. Сан қилы сауал. Ойтолғақ //А. Ана-тілі. 1995.
17. Еслмғалиұлы М. ... ... ... // А. ... 1994. 240 ... ... жүгі жеңіл емес //Жерұйық газеті. 9 шілде 1993.
19. Жиренчин К.А. Политическое развитие Казахстана в ХІХ ... ... //А. Жеті ... 1996. 352 ... ... Т. ... //А. 1994.
21. Зиманов С.З. Общественный строй казахов в первой половине ХІХ
века. А.Изд.Ан КазССР. 1958.
22. ... С.З. ... ... ... ... XVІІІ и ... ХІХ веков //А. Изд.Ан КазССР. 1960.
23. Зиманов С., Даулетова М., ... М. ... ... народного
комиссариата по делам национальности РСФСР // А.1975. 224.
24. Зиманов С.З. Россия и ... ... ... 1982. 171 ... ... С.З., Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың әсері
/монография/. А.Жеті ... 1998. 128 ... ... ... и ... Советского Казахстана. т.І. А. 1961.
27. История государства и права Казахской ССР. ч.І. А. Мектеп. 1982.
28. ... ... и ... ... ССР. ч.ІІ. А. ... 1984.
29. История отенчественного государства и права. ч.І. М. Изд.МГУ.
1992. 335 с.
30. Кенжадлиев З., ... С. ... ... ... в условиях
Советской власти // А.Ғылым. 1993. 143 б.
31. Кенжалиев З. ... ... ... ... ... ... Жеті жарғы. 1997. 192 б.
32. Кляшторный С.Г., ... Т.И. ... ... ... ... 1992. 276 ... ... З. Обычное право киргизов 1882 года //Вестник Верховного
суда. 1996. N 2.
34. Конституция 16 стран мира // А. Жеті ... 1995. ... ... Н. ... суд биев ... ... уалят” 1888./юрид.газ.
1995. N 5.
36. Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов // ... 1995. 302 ... ... ... ... ... ... жарғы. 1996. 208
б.
38. Қазақтың көне тарихы // А. Жалын. 1993. 400 б.
39. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 2 т. //А. ... ... ... ... ... // А. ... ... Қазақ Совет энциклопедиясы. І т. А. 1972.
42. Қазақ Совет энцикорпедиясы. 2 т. А. 1973. 638 б.
43. Қазақ ССР. 4 ... ... ... ... 1984. 592 ... Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет //А.Ана-тілі. 1993. 176 б.
45. Қашқари М. Түбі бір ... тілі ... 1993. ... ... М. Алаш қозғалысы //А.Санат. 1995. 368 б.
47. Қоңырат шежіресі және оған ... ... //А. ... 1993. ... ... Қ. Сыр бойы //Қызылорда. 6 шілде. 1996. N67.
49. Қуандықов Б. Ұлттық-құқықтық мәдениетіміз ... ... газ. 21 ... 1997. 4 б.
50. Қуандықов Б. Ұлттық-құқықтық болмыс: жаңғыру, ... ... 1997. N ... ... Ш. ... ... һә ... шежіресі
//А.Қазақстан. Сана. 1991. 81 б.
52. Құл-Мұхаммед М. Алаш ардагері //А. Жеті жарғы. 1996. 224 б.
53. Левшин А.И. ... ... или ... орд ... /под ... ред. ... М.К.Козыбаева /А.Санат. 1996. 656
с.
54. Леонтьев А.Л. Обычное право казахов //юрид.вестник. 1889.
55. Материалы по казахскому ... ... А. ... Материалы по истории политического строя Казахстана. т І. А. ... ... ... Матриалы по истории государства и права ... ... 1994. 280 ... ... Н. Тарихи зерттеулер: Шежірелік деректер // А.Жалын.
1994. 144 б.
59. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі //А., Ер-Дәулет. 1994. 238 б.
60. ... ... 2030: ... ... ... //А. ... Негимов С. Шешендік өнер //А. Ана-тілі. 1999. 208 б.
62. Нұрпейісов Е.Қ., Котов А.К. Қазақстан мемлекеті: хандық ... ... ... //А.Жеті жарғы. 1996. 36 б.
63. Образование Казахской АССР //А. 1957.
64. ... с. Абай және адам ... А. жеті ... 1995. 112 ... ... С. ... Сыртанов //А.Жеті жарғы. 1996. 112 б.
66. Өсерұлы Н. Қазақтың үкім-кесімдері //А. Ана-тілі. 1994. 104 б.
67. Өсерұлы Н. Жеті ... //А. Жеті ... ... 1995. 80 ... Өтенияз С. Шоқан өскен орта // А. Ғалым. 1995. 200 ... ... С. ... ... ... ... тағдыры // Вестник
мин.юст. 1995. N 5.
70. Проблемы ... ... ... // А. ... 1989. 144 с.
71. Рысымбетов Ж. Тәукехан. Билер кеңесі // ... жолы ж.І ... ... Қ. ... ... //А.Өнер. 1995. 352 б.
73. Сапаргалиев Г.С. Карательная политика ... в ... ... ... М.С. Основы государства и права // А. Атамұра. 1994.
160 ... ... М.С. ... ... ... ... //А. Казахстан.
1966. 448 с.
76. Сапаргалиев М.С. Организация ... суда в ... ... ... С. ... и ... Казахской Советской
государственности // Каз.гос.изд. 1960.
78. Сейдімбек А. /Тарақты Ақселеу/ ... ... ел аман ... А. ... ... 1993. 224 ... ... С. Тәуке хан, жеті жарғы // А.Санат. 1995. 48 ... ... О. Азия ... ... ... ... Р., Қойгелдиев М.Қадырғали би Қасымұлы және ... А. ... Сыр бойы ... – Аталас ағайын алқасы. 18 мамыр 1994.
Қызылорда.
83. Тауасарұлы Қазыбек бек. ... ... ... ... Б.Қыдырбекұлы. А. Жалын. 1993. 416 б.
84. Толе – великий би /сост.Умиралиев/ А.Казахстан: ... ... ... С. Екі ... ... ... І т. А. Ғылым. 1993.
280 б.
86. Төле би /құрастырған С.Дәуітов/ А.Атамұра. 1991. 80 б.
87. Төреқұлов Н., Қазбеков М. ... ... 1,2 ... //А.
Жалын. 1993. 400 б.
88. Төреқұл Н. Билер сөзі – ... көзі // А. ... 1996. 240 ... Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй золотой Орды //М. 1973.
90. Халид Құрбанғали. Тауарих Хамса /бес тарих/. А. 1992.
91. Шартараптан айдары //Оңтүстік Қазақстан ... 1992. N ... ... сөздер /құрастырған Адамбаев Б.// А. 1990. 167 б.
93. ... ... ... Б./ А. ... 1992. 189 ... Í.Íàçàðáàåâ. ²àçàºñòàí 2030: ºàçຠõàëºûíà ¾íäåói. 1997. À. ... ... ... ... ïðàâà. À. 1989. 27 áåò.
1 Â.Â.Áàðòîëüä. Ñî÷èíåíèÿ, òîì 5. Ì., 1968, 33 áåò.
2 Õàìèäè ²½ðáàí¹àëè. Òàóàðèõ ... /Áåñ ... À., 1992, 87 ... ... Ã.Ñ., ... Ò.Í. Êàçàõñòàí: À., 1992, 351 áåò.
4 Ñûçäûêîâà Ð., ²îéãåëäèåâ Ì. ²àäûð¹àëè áè ²àñûì½ëû æ¸íå îíû» øû¹àðìàëàð
æèíà¹û. À., 1991. 68 áåò.
5 ... 351 ... ... Í. ... ... À., 1994, 7 áåò.
7 Âÿòêèí. Áàòûð Ñûðûì. Ì-Ë. 1947. 107 áåò.
8 ƽðòáàé Ò. “Ľëû¹à”. À., 1994, 241 áåò.
9 Ëåîíòüåâ À.Ë. ... ... ... ... 1889, 1 òîì, ... Äîáðîìûñëîâ À.È. Ñóä ó êèðãèçîâ Òóðãàéñêîé îáëàñòè XIII è XIX â.â.
11 Ã.À.Ôåäîðîâ-Äàâûäîâ “Îáùåñòâåííûé ñòðàò Çîëîòîé Îðäû”. Ì. 1973, ... ... ... áið ... òiëi”. À., 1993. 28-áåò.
1 Ëåâøèí À.Í. “Îïèñàíèå êèðãèç-êàéñà÷èõ èëè êèðãèç-êàéñàõñêèõ îðä ñòåïåé”.
– À., 1996, 656 ... ... ... ... çà»äàðû æ¼íiíäå ïàòøà øåíåóíiãiíi» æèíà¹àí
æàçáàëàð. 1846. Ìàòåðèàëû ïî êàçàõñêîìó îáû÷íîìó ... À., ... ... È.À. ... ïðàâî êèðãèçîâ”. 1882. Îìñêà. Á½ëäà ñîíäà.
4 Êðàõàëåâ À. “Äðåâíèé ñóä áèåâ”. Äàëà ... ... ... ... À.Í. Ñóä ... ... ... â XVIII è XIX â.â.
Êàçàíü, 1904.
6 À.Çóåâ. “Êèðãèçñêèé íàðîäíûé ñóä”. 1907. /Æóðíàë Ìèíèñòåðñòâà þñòèöèè/. N
121907.
7 Ìàêñèìîâ Í. ... ñóä ... ... ... ... 1897.
8 Ø.Óàëèõàíîâ. Òà»äàìàëû. À.1985.
9 À.Áàéò½ðñûíîâ. Àº æîë. À., 1991.
10 °.Á¼êåéõàíîâ. Øû¹àðìàëàð. À., 1994.
11 Ø.²½äàéáåðäi½ëû. ²àçຠãàçåòi. 1914 8 ... N 65 ... ... ... ... ... ... Óãîëîâíîå îáû÷íîå ïðàâî êàçàõîâ. À. 1955.
1 Ñ.Ã.Êëÿøòîðíûé, Ò.È. Ñóëòàíîâ. “Êàçàõñòàí: ëåòîïèñü òðåõ òûñÿ÷åëåòèé”.
À., “Ðàóàí” 1992. 276 ... ... 4 ... ... ... À. ... Áàñ.ðåä. 1984,
ò.1, 295 áåò.
1 ²½äàéáåðäi½ëû Ø. “Ò¾ðiê ºûð¹ûç-ºàçຠ¿¸ì õàíäàð øåæiðåñi” – À.,
²àçàºñòàí, 1991, 74 áåò.
2 °.Ìàð¹½ëàí. ... 4 ... ... À., 1984, 295 ... ... ... ... ¸ëiïïåñi”. – À., “Åð ä¸óëåò”, 1994, 30 áåò.
2 ... ... è ... ... ... ... ïðàâà êàçàõîâ/.
Ïðîáëåìû êàçàõñêîãî îáû÷íîãî ïðàâà- À.Íàóêà. 1989. 13 áåò.
1 Ø.²½äàéáåðäi½ëû. Àòàë øû¹àðìà. 75-áåò.
2 Àòàë¹àí ýíöèêëîïåäèÿ. ... ... ². ... –À., ... 1995. 212 ... “²àçàºòû» ê¼íå òàðèõû”. À., Æàëûí, 1993, 318 áåò.
1 Òàðàºòû Àºñåëåó/Ñåéäiìáåê À./ “Áàëòàëû, Áà¹àíàëû åë àìàí áîë”. À.,
²àç.óíèâ. 1993, 36 áåò.
2 ... ... 133 áåò, ... ... ... ê¼íå ... 319
áåò, ².Ñàë¹àðà½ëûíû» àòàë¹àí å»áíåãi. 212 áåò.
3 Í.´ñåð½ëû. Æåòi Æàð¹û: À., “Æåòi Æàð¹û”. 1995, 18 áåò.
4 “²àçຠòiëiíi» ò¾ñiíäiðìå ... II òîì. À., ... 1976, 301 ... ... õàíäû¹û ä¸óiðiíäåãi ¸äåáèåò. À., Àíà òiëi. 1993, 38-áåò.
2 ... 40 ... ... 40 ... ... “Áèëåð ñ¼çi-àºûëäû» ê¼çi”, - À., ²àçàºñòàí. 1996, 44-á.
3 Àòàë.ýíöèêëîïåäèÿ. 134áåò.
1 Ç.Êåíæàëèåâ. “ʼøïåëi ºàçຠºî¹àìûíäà¹û ... ... ... ... ... 1997, ... ... Æåòi Æàð¹û. – À., 1995, 19 áåò.
2 Ã.Ñàïàðãàëèåâ. “Îñíîâû ãîñóäàðñòâà è ïðàâà Êàçàõñòàíà”. À., 1994, 18 áåò.
3 Í.´ñåð½ëû. Àòàë, øû¹àðìà. 21 ... ... ... õàí. Æåòi ... À., ... 1994, 24 ... ... Àòàë¹àí øû¹àðìà. 82 áåò.
6 Ì.Âÿòêèí. Î÷åðêè ïî èñòîðèè Êàçàõñêîé ÑÑÐ. I òîì, 1971, ... ... ... ... ... ... è ... Ì., ÷.1,
1992, 198 áåò.
2 Ì.Âÿòêèí. Î÷åðêè ïî èñòîðèè Êàçàõñêîé ÑÑÐ. I òîì, 1941, 117 ... ... Àüàé ... 45-áåò.
4 Ò¼ëå áè, Àëìàòû: 1991. 14-áåò.
1 Ñ.Ç.Çèìàíîâ. “Ïîëèòè÷åñêèé ñòðîé ... ... XVIII è ... ... ... À., 1960. 119 ... Ç.Êåíæàëèåâ. “²àçຠ¸äåò-¹½ðûï º½ºûíû» ìàòåðèàëäàðû”. – À., 1996, 3 áåò.
3 Ñîíäà, 7 áåò.
1 Ñ.´òåíèÿç. “Øîºàí ¼ñêåí ... À., ... 1995, 151-152 ... ... ... ... ê ... Ì., 1957, 188 áåò.
3 Ïîä.ðåä. Ñ.Ñàðòàåâà “Èñòîðèÿ ... è ... ... I ... ... ... ... “Îáùåñòâåííûé ñòðîé êàçàõîâ â ïåðâîé ïîëîâèíå ÕIÕ âåêà”. À.,
1958, 188 áåò.
4 “Ìàòåðèàëû ïî èñòîðèè ... ... ... I òîì, À., ... ... Ñ.´òåíèÿçîâ. “²àçຠåëiíäåãi áèëåð èíñòèòóòûíû» òà¹äûðû”. Âåñòíèê
ìèíèñòåðñòâà ... 1996, N 5, 52 ... ... 52 ... Ñ.Çèìàíîâòû» “Ñû àòàë¹àí øû¹àðìàñû”, 189 áåò.
2 Ñ.Òîðàé¹ûðîâ. “Åêi ... ... ... I òîì. À., 1993, 31 ... Ñ.Ñàðòàåâ. “Îáðàçîâàíèå è ñòàíîâëåíèå êàçàõñêîé Ñîâåòñêîé
ãîñóäàðñòâåííîñòè”. À., 1960, 13 áåò.
1 “²î»ûðàò øåæiðåñi æ¸íå î¹àí ºàòûñòû ¸»ãiìåëåð”. – À., 1993, 54 ... ... 60 ... Àáàé øû¹àðìà. Òîëûº I òîìäûº æèíà¹û. À., 1961, 442 áåò.
1 Ñ.´òåíèçîâ ... ... 52 ... ... Ã.Ñ. ... ... öàðèçìà â Êàçàõñòàíå. À., 1966, 249
áåò.
3 Å.².ͽðïåèiñîâ, À.Ê.Êåòîâ. ²àçàºñòàí ìåìëåêòi: ... ... ... ... – À., 1996, 18 ... ... Ç.Æ. ... ºàçຠºî¹àìûíäà¹û ä¸ñò¾ðëiê º½ºûºòûº ì¸äåíèåò. –
À., 1997, 152 áåò.
2 Îáðàçîâàíèå Êàçàõñêîé ÀÑÑÐ. – À., 1957, 36 ... ... ... ... “Êàçàõñêèé îòäåë íàðîäíîãî
êîìèññàðèàòà ïî äåëàì íàöèîíàëüíîñòè”. ÐÑÔÑÐ. À., 1975. 82 áåò.
1 Îáðàçîâàíèå Êàçàõñêîé ÀÑÑÐ. À., 1957, 129 ... ... 129 ... ... ... ... ñóäîâ Êàçàõñòàíà”, À., 1966, 136 áåò.
4 Ì.Ñ.Ñàïàðãàëèåâ. “Îðãàíèçàöèÿ ñîâåòñêîãî ñóäà â Êàçàõñòàíå”, À., 1954, 53
áåò.
1 Ïîä. Ðåä. ... ... ... ... è ... ... I òîì, ... Àõìåòîâà Í.Ñ. “Èíñòèòóò “êóí” â îáû÷íîì ïðàâå êàçàõîâ è åãî îòìåíà ïðè
Ñîâåòñêîé ... ... À., 1979, 166 ... °.Á¼êåéõàíîâ “Øû¹ûðìàëàð”. – À., 1994. 260-261 áåòòåð.
1 Ñàïàðãàëèåâ Ì.Ñ. “Èñòîðèÿ ... ... ... À., 1966, ... ... Ì. ... ... – À., 1996, 110 áåò.
3 Êåíæàëèåâ Ç.Æ., Äàóëåòîâà Ñ.Î. “Îáû÷íîå ïðàâî êàçàõîâ â óñëîâèÿõ
Ñîâåòñêîé âëàñòè”. À., 1993, 104 áåò.
4 Ïîä. Ðåä. ... ... ... ... è ... Ñîâåòñêîãî
Êàçàõñòàíà”. 1961, I òîì, 439 áåò.
1 “Ê èñòîðèè ... ... ñóäà â ... Ò. 1950. 77 áåò è
Ì.Ñ.Ñàïàðãàëèåâ “Èñòîðèÿ íàðîäíûõñóäîâ Êàçàõñòàíà”. À., 1966, 195 áåò.
2 Êåíæàëèåâ Ç.Æ æ¸íå ... Ñ.Î. ... ... ... 107 ... ²ÑÝ., À., 1973, II òîì, 328 ... ... Ò¸óêå õàí “Æåòi Æàð¹û”. À., “Ñàìàò”, 1997, 10-12 áåòòåð.
3 Í.´ñåð½ëû “Æåòi Æàð¹û”. À., “Æåòi æàð¹ûñû” áàñïàñû, 1995, 6-áåò.
4 “Äàó øåøåäi” äàíà ñ¼çi. – À., ... ... 1996, 49 ... Àòàë.ýíöèêëîïåäèÿ, 328 áåò.
2 Òàóàñàð½ëû ²àçûáåê áè, Ò¾ï-ò½éºûííàí ... ... À., ... 1993, ... ... ... áè, ... ¼çiìå øåéií. À., Æàëûí, 1993, 198
áåò.
1 Àòàë.ÊÑÝ. 328 ... ... ... ... ... 1 ºàíòàð 1991, 21 áåò.
1 Óñåðîâ Í. Èññëåäîâ.ïðàâîâ.ïàìÿòíèêà “Æåòi ... ... À., ... “Øîºàí
¼ñêåí îðòà”. À., ±ûëûì, 1995, 147-148 áåò.
1 Ñàëäàðà½ëû ². ²àçàºòàð – À., ´íåð, 1995, 324 áåò.
2 ͸áèäåí °. ... ... À. ... ... 1995, 19 ... Äàó øåøåäi äàíà ñ¼ç. À., Æåòi Æàð¹û, 1996, 40 áåò.
2 Ò¼ð庽ëîâ Í., ²àçáåêîâ. “²àçàºòû» áè øåøåíäåði” – À., ... 1993, ... ... Äþêîâ Ë.Â. “Èñòîðèÿ îòå÷åñòâåííîãî ãîñóäàðñòâà è ïðàâà”,
Ì., 1992.
2 Çèìàíîâ Ñ.Ç. “Ñîñòîÿíèå è çàäà÷è ðàçðàáîòêè ïðîáëåì îòå÷åñòâåííîãî ïðàâà
êàçàõîâ. ... ... ... ... ... Çèìàíîâ Ñ.Ç. Ðîññèÿ è áóêååâñêîå õàíñòâî. – À., 1982, 117 áåò.
1 Ç.Æ.Êåíæàëèåâ. Àòàë.øû¹àðìà, 91 ... ... ... ... ¸äåáèåòiíäå” – À., 1994, 62 á.
3 Êàç.ÑÑÐ. ²ûñºàøà ýíöèêëîïåäèÿñû. À., I òîì, 133-áåò, 1984.
1 Êîçëîâ. “Îáû÷íîå ïðàâî êèðãèçîâ”, 1882, ... ... Ñóä. 1993, N 2, ... ... “Õàí àòóëû ºàçû¹û, ºàðà ὺàðàíû» àçû¹û”. ²àç.õàëº.áè åòói
æàéûíäà. Ñàëàìàò.
1996, N 12, 71 ... ... ... ... À., 1996, 107 ... Êðàõàëåâ À. “Äðåâíèé ñóä áèåâ”. Äàëà óàëàò ãàçåò. 1888, ... N ... 9 ... ... ... õàí ... ... 1994, 44 áåò.
1 Ñîíäà, 45 áåò.
2 Åñëàì¹àëè½ëû, “Ñàí ºèëû ñàóàë” – À., 1995, 10 ... ... ... îáû÷íîãî ïðàâà”. 1989, 29 áåò.
4 ´çáåê½ëû Ñ. Àáàé æ¸íå àäàì º½ºû¹û. 1995, 7 ... ... “Áè ¿¸ì ... òóðàëû” îë Íåãèìîâòû» “Øåøåíäiê ¼íåð” – À.,
1997, 193-194
áåòòåðiíåí àëûíäû.
1 ²àçàºñòàí òàðèõû î÷åðêòåð. À., “ĸóið” 1994, 205 áåò.
2 ... ... ... À. ²àç.Ñîâ.ýíöèê. áàñ áàñïàñû, 1972. I òîì,
216 áåò.
3 Ì.Á.Îëêîòò. “²àçàºòàð øåòåë ¸äåáèåòiíäå” À., ... ... 1994, 60 ... Ñ.Â. ... ... ºûñºàøà ýíöèêëîïåäèÿñû. À., 1984. 53 áåò.
2 Îëêîòò Ì.Á. ²àçàºòàð øåòåë ¸äåáèåòíäå. À., “Àòàì½ðà - ²àç.” 1994, 121
áåò.
3 Í.´ñåð½ëû. ²àçàºòû» ¾êiì ... À., Àíà òiëi, 1994, 5 ... ... ºûñºàøà ýíöèêëîïåäèÿñû. I òîì, À., 1984, 53 áåò.
2 Ñ.´çáåê½ëû., ... À., ... ... 1996, 60 ... ... ... ... ê Ðîññèè. Ì., 1957, 65 áåò.
1 Æèðåí÷èí Õ.À. Ïîëèòè÷åñêîå ðàçâèòèå Êàçàõñòàíà â ÕIÕ íà÷àëå ÕÕ â.â. ... 132 ... ... ... è ... ... ÑÑÐ. II ÷àñòü, 1984, Ìåêòåï, 67
áåò.
3 Ì.Á.Îëêîòò. ... ... 1994, 60 ... ... ... ²àç. ... çà»äàðûíà øàðèàòòûº ¸ñåði. À.,
1998, 26 áåò.
2 “Ñûð áîéû” ãàçåòi, 18 ìàìûð 1994, àºïàðàò àéäàðû. ²., 1 áåò.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ қоғамындағы “билер институтының” құқықтық қызметi, бұл институттың қалыптасу кезеңдерi және құқықтық қатынастардағы орны, сондай-ақ, билердiң билiк шешiмдерiне ғылыми тұрғыда талдау жасау, оның құқықтық табиғатын айқындау және мән-мазмұнын ашып көрсету134 бет
Әдеттік құқық институты ретіндегі билер соты12 бет
XV—XVIII ғасырлардағы Қазақ мемлекеттігі5 бет
Алқа билердің қатысумен сот процесін дамытудың негізгі кезендері және жалпы сипаттамасы72 бет
Аралық соттар: түсінігі, азаматтық юрисдикция жүйесіндегі орны, маңызы, мүмкінділігі, артықшылықтары88 бет
Еуразия көшпенділерінің потестарлық билік жүйесінің ерекшеліктері89 бет
Ресейдің отарлауы алдындағы Қазақстан85 бет
Ш. Уалихановтың адам және қоғам туралы ой-пікірлері6 бет
Қазіргі кездегі алқабилер институтының қалыптасуы65 бет
Қазақ мемлекетінің құрылысы және оның дамуындағы ерекшеліктер445 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь