Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесі

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1.1 Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесін қазіргі кезеңде зерттеудің маңыздылығы
1.2 Ғылыми стиль және ғылыми.көпшілік стиль туралы көзқарастар
1.3 Ғылыми стильдің негізгі белгілері және түрлері
1.4 Ғылыми.көпшілік стиль . функционалдық стильдердің бір саласы
1.5 Дискурс және ғылыми.көпшілік стиль: негізгі мәселелер және олардың арақатынасы
1.6 Қазіргі лингвистикадағы жанр теориясы және ғылыми.көпшілік стиль
1.7 Мәтін лингвистикасы және ғылыми.көпшілік стиль
Қазіргі кезең: Ғылыми.көпшілік стильдің тілдік.стильдік сипаты
2.1 Ғылыми.көпшілік стильдің қалыптасуының бастаулары: ХХ ғасырдың 20.30 жылдарындағы ғылыми.көпшілік стильдің ерекшеліктері
2.2 Ғылыми.көпшілік стиль және публицистикалық стильдің арақатынасы (тілдік араласулар, ортақ құрылымдар)
2.3 Қазіргі ғылыми.көпшілік стильдегі логикалық ойды дәнекерлеуші құралдар
2.4 Ғылыми.көпшілік стильде эмотивті.экспрессивті тілдік құралдардың қолданылуы
2.5 Ғылыми.көпшілік стильдің стильдік реңкі
2.6 Ғылыми.көпшілік стильдің бағалауыштық сипаты (темпоралдық және кеңістіктік құрылымы)
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеудің жалпы сипаттамасы. Қазақстан Республикасындағы тіл құрылысының ұзақ мерзімді келешегінің стратегиялық мақсаттары мен міндеттері айқындалған, сонымен қатар оларды жүзеге асырудың басты бағыттары мен тетіктері белгіленген заңнамалық құжатта (Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 7 ақпандағы №550 Жарлығымен бекітілген «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы») [1, 3-17 бб.] қоғамдық өмірдің барлық негізгі салаларында тіл құрылысы үдерістерінің одан әрі кеңеюін қамтамасыз ету қажеттігі айтылады; тілдік дамуды ғылыми қамтамасыз етудің басым бағыт екендігі аталады. Осыған байланысты диссертациялық зерттеу қазіргі кезеңде қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесінің маңызды тармағы ғылыми-көпшілік стильдің тілдік-стильдік және дискурстық ерекшеліктерін талдауға арналған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тіл саясатын жүзеге асыру жолында, оның ішінде қазақ әдеби тілінің қазіргі дамуында, қолданылу өрісінде, функционалдық-коммуникативтік қызметінде көрініс тауып отырған басты, әрі маңызды сипаттар қазақ әдеби тілі функционалдық жүйесіне тікелей қатысты.
Тіл саясаты мен стратегиясына арналған заңнамалық құжаттарда қазақ әдеби тілінің «ғылым тілі» саласын дамытуды қолға алу көзделеді. Осыған байланысты қазіргі қоғам дамуында ғылым тілінің (ғылыми тіл, ғылыми-техникалық тіл, ғылыми стиль) маңыздылығы, бұл саланың қазақ әдеби тілінің әлеуметтік-коммуникативтік қызметін кеңейтудегі рөлі мен орнының басымдылығы айқындала түсті. Теориялық көзқарастар мен практикалық ұсыныстарда ғылыми стильдің қалыптасуын, оның қазіргі жай-күйін сипаттау үшін негізінен терминжасам үдерісіне мән беріледі. Шын мәнінде, кез келген функционалдық стильдің өзіндік ерекшеліктерін егжей-тегжейлі таныту үшін негізгі лексикалық құраммен қатар әрбір стильдің стильдік байлаулы белгілерін құрайтын барлық тілдік-стильдік ерекшеліктерді топтап зерделеу аса маңызды.
Ғылыми-көпшілік стильдің синтаксистік құрылымы публицистикалық стильдің, ауызекі сөйлеу стилінің синтаксистің құрылымымен тығыз байланысты, өте күрделі, өз алдына жеке зерттеуді қажет етеді. Жұмыста ғылыми-көпшілік стильдің лексикалық құрамына дискурстық, тілдік-стильдік белгілеріне талдау жасалады.
Әдеби тілдің функционалдық стильдер жүйесі әлемдік лингвистикада, орыс тіл білімінде, сонымен қатар қазақ тілтанымында да терең зерттелді деп айтуымызға болады. Дегенмен, қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуына орай, тілге деген ұлттық, қоғамдық ой-сананың өзгеруіне байланысты қазақ әдеби тілінің функционалдық стильдерінің әлі де таратып, талдайтын, тыңнан қарауды қажет ететін мәселелері бой көтеріп отыр. Өйткені, И.Р. Гальперин көрсететіндей, «Тілдің стильдері – тарихи категория. Демек, олар өзгереді, дамиды, пайда болады және жоғалады» [2, С. 343]. Соңғы жылдары ғылыми зерттеулердің басты бағыттары мен парадигмаларының түбегейлі өзгеруіне байланысты стильдер жүйесіне деген көзқарастарда да тың пайымдаулар пайда бола бастады.
1 Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 7 ақпандағы №550 Жарлығымен бекітілген «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» / Терминологиялық жинақ. – Астана, 2001. – 3-17 бб.
2 Гальперин И. Очерки по стилистике английского языка. – М., 1958. –
458 с.
3 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы (қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты еңбектері) // Ана тілі . – 1992. – 448 б.
4 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. –581 б.
5 Кеңесбаев І., Балақаев М., Қайдаров Ә., Сарыбаев Ш. Қазақ әдеби тілі тарихының зерттелу жайы мен міндеттері // Қазақ әдеби тілі тарихының проблемалары. – Алматы: Ғылым, 1987. – 10-36 бб.
6 Виноградов В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика. – М., 1963. – 254 с.
7 Сыздық Р. ХҮІІІ-ХІХ ғғ. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы, 1984. – 248 б.
8 Степанов Ю. Альтернативный мир, Дискурс, Факт и принципы Причинности // Язык и наука конца ХХ в. – М., 1995. – С. 35-73.
9 Гольдин В. Проблемы жанроведения // Жанры речи. Сб.научн.статей, Саратов: Изд-во Гос. Учебного центра «Колледж», 1999. – С. 4-6.
10 Сыздық Р. Сөз құдыреті. – Алматы: Санат, 1997. – 224 б .

ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН МАҚАЛАЛАР ТІЗІМІ

1 Ғылыми-көпшілік стильдің ерекшеліктері // Тілтанудағы ірі тұлғалар:
І. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев, М. Балақаевтардың 100 жылдығына арналған рес. ғыл.-прак. конф. материалдары. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2007. – 123-
126 бб.
2 Ғылыми-көпшілік стиль мәселесі // М. Әуезов – жаңа дәуір данышпаны: Халықаралық ғыл.-тәж. конф. еңбектері. – Шымкент: М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті, 2007. – 5 т. – 156-160 бб.
3 А. Байтұрсынов және Қ. Жұбанов еңбектеріндегі стиль мәселесі // Тіл саласында білім беруге арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2007. – 1 б. –198-202 бб.
4 Функционалдық стилистиканың кейбір мәселелері // Е.А. Бөкетов атындағы ҚарМУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2008. – №1. – 55-61 бб.
5 Қазіргі қазақ әдеби тілі ғылыми-көпшілік стилінің тілдік-стильдік белгілері // Тілтаным. – 2008. – №2. – 95-99 бб.
6 Ғылыми-көпшілік стильдің қалыптасу жолдары (А. Байтұрсынов және Қ. Жұбанов еңбектері негізінде) // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. – 2008. – №2. – 89-92 бб.
7 Ғылыми-көпшілік стиль және оның дискурспен арақатынасы // Тіл және жаһандану: бүгіні мен болашағы. Халықаралық конф.материалдары. – Алматы: Арыс, 2008. – 88-90 бб.
8 Қазіргі ғылыми-көпшілік стильдегі логикалық ойды дәнекерлеуші құралдар // Наука и ее роль в современном мире. Материалы Международной научно-практической конференции. – Караганды: Изд-во Болашак Баспа, 2009. – Т.3. – С. 229-235.
9 Ғылыми-көпшілік стильде эмотивті-экспрессивті құралдардың қолданылуы // Язык и ментальность. Международная конференция «Ахановские чтения» под эгидой МАПРЯЛ (материалы докладов и сообщений). – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – Т.1. – 265-270 бб.
        
        Кіріспе
Зерттеудің жалпы сипаттамасы. Қазақстан Республикасындағы тіл
құрылысының ұзақ ... ... ... ... ... ... сонымен қатар оларды жүзеге асырудың басты
бағыттары мен тетіктері ... ... ... ... Президентінің 2001 жылғы 7 ақпандағы №550 Жарлығымен
бекітілген ... ... мен ... ... ... арналған
мемлекеттік бағдарламасы») [1, 3-17 бб.] қоғамдық өмірдің ... ... тіл ... ... одан әрі ... қамтамасыз ету
қажеттігі айтылады; тілдік дамуды ғылыми қамтамасыз етудің ... ... ... ... байланысты диссертациялық зерттеу қазіргі кезеңде
қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесінің ... ... ... ... ... және ... ерекшеліктерін талдауға
арналған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тіл саясатын жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... қолданылу өрісінде,
функционалдық-коммуникативтік қызметінде көрініс тауып ... ... ... ... ... ... тілі функционалдық жүйесіне тікелей қатысты.
Тіл саясаты мен стратегиясына арналған заңнамалық құжаттарда қазақ
әдеби тілінің «ғылым ... ... ... ... алу ... ... ... қоғам дамуында ғылым тілінің (ғылыми тіл, ғылыми-
техникалық тіл, ғылыми стиль) маңыздылығы, бұл саланың ... ... ... ... ... рөлі мен ... ... ... ... көзқарастар мен практикалық
ұсыныстарда ғылыми стильдің қалыптасуын, оның ... ... ... негізінен терминжасам үдерісіне мән беріледі. Шын мәнінде, кез ... ... ... ... ... таныту үшін
негізгі лексикалық құраммен қатар ... ... ... ... құрайтын барлық тілдік-стильдік ерекшеліктерді топтап зерделеу
аса маңызды.
Ғылыми-көпшілік стильдің ... ... ... ауызекі сөйлеу стилінің ... ... ... өте ... өз алдына жеке зерттеуді қажет ... ... ... ... ... ... тілдік-стильдік
белгілеріне талдау жасалады.
Әдеби тілдің функционалдық стильдер жүйесі әлемдік лингвистикада, ... ... ... ... қазақ тілтанымында да терең зерттелді деп
айтуымызға болады. Дегенмен, қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуына ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты қазақ ... ... ... әлі де ... ... тыңнан
қарауды қажет ететін мәселелері бой ... ... ... И.Р. ... ... ...... категория. Демек, олар өзгереді,
дамиды, пайда болады және ... [2, С. 343]. ... ... ... ... ... мен парадигмаларының түбегейлі өзгеруіне
байланысты стильдер жүйесіне ... ... да тың ... ... бастады. Бұрын стильдердің тармақтарға бөлінуіне экстралингвистикалық
және тілдік ... ... ... ... ... ... ... бір түрін танып-білу үшін сөйлеушінің ... және бұл үшін ... ... ... ... ... ... актідегі, дискурстағы қызметі басшылыққа алынады.
Осыған байланысты әдеби тілдегі ... ... ... және
сандық көрсеткіштерінде де өзгерістер бар.
Қазақ әдеби тілінің даму жолдарында ғылыми стиль, қазақ ғылымының тілі
ХХ ... орта ... ... ... 1950-1985 жж. арасында)
экстралингвистикалық фактордың әсерінен тоқырап қалғандығы ... да ... ... ... ... тілінде оқу-ағарту құралдарын
жазу, ғылыми мақалалар мен ... ... ... ... ... талап етілген кезде, «қазақ тілінде ғылым қалыптастыру мүмкін
емес» ... ... де ... бастады. Мұндай пікірді айтушыларға себеп
болған ...... ... ... ... ... қазақ
тіліндегі ғылыми терминологияның қалыптасуының тоқтап қалуы және негізгі
ғылыми еңбектерінің орыс тілінде ... ... ... ... ... тілін жасауға толық мүмкіндігінің, әлеуетінің бар ... ... ... ... ... тілінде жазылған дидактикалық
құралдар (орта білім жүйесіне ... ... мен оқу ... ... еңбектер (математика, физика, ядролық физика,
химия, биология, психология, ... ... ... ... қазақ әдеби тілінде жазылып, қолданысқа түскендігін жатқызуға
болады.
Қалыптасқан тұжырымға негіздесек, қазақ ... ... ... бірі – ... стиль. Ғылыми-көпшілік стильдің
диахронды және синхронды жай-күйі қазақ әдеби тілінің тарихы, ... ... ... ... ... тыс ... ... ғылыми-техникалық, әлеуметтік-саяси, мәдени-ғылыми
ақпараттың ... дені ... ... ... ... Осыған байланысты ғылыми-көпшілік стильдің бірыңғай тілдік-
стильдік ерекшеліктері өзгеріске ұшырап, тың сапаларды иелене бастады. Бұл
жайттарды, ... әсер етіп ... ... ... факторлар негізінде талдап, ғылыми-көпшілік стильдің
қазіргі сипатына қатысты теориялық тұжырымдар ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ әдеби тіліндегі ғылыми-көпшілік
стильдің тілдік-стильдік белгілері.
Зерттеудің пәні. Қазақ әдеби тілінің ... ... ... ... ... ... ... және қазақ тіл
білімінде әдеби тілдің стильдер ... ... ... ғылыми тұжырымдар
зерттеудің әдіснамалық негізі болып табылады. Зерттеу ... ... және ... тіл ... өкілдері ... М.Н. ... А.Н. ... В.В. Одинцов, А.Н. Гвоздев,
Р.А. ... А.И. ... В.Г. ... М.П. ... ... Қ. Жұбанов, М. Балақаев, І. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев,
Б. Әбілқасымов, Р. Сыздық, Е. Жанпейісов, С. ... Х. ... ... Р. ... Б. ... А. Алдаш, Б. ... ... Ж. ... Д. Әлкебаева, С. Әлісжанов және т.б. ғалымдардың
еңбектері пайдаланылды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің мақсаты – ... ... ... ... ... ... ... дискурстық
және тілдік-стильдік талдау арқылы осы тармақтың ... ... ... ... ... ... ... міндеттер алға қойылды:
– қазақ әдеби тіліндегі ғылыми-көпшілік стильдің диахронды ... ... ... ... ... ... ... → жанр → мәтін типтерімен
арақатынасын анықтау;
– қазақ әдеби тілі ... ... ... ... ... жеке ... ... белгілерін иелене бастағанын
дәлелдеу;
– қазақ әдеби тілі ғылыми-көпшілік ... ... ... ... ... ғылыми мәтін мен ғылыми-көпшілік мазмұнда
жазылған мәтіннің тілдік айырмашылықтарын ... ... ... тілінің функционалдық стильдер жүйесінде доминант стиль
ретінде бағаланатын ... ... ... ... стилі, ауызекі сөйлеу стилі тілдік-стильдік ерекшеліктерінің ғылыми-
көпшілік стильге ықпалын анықтау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. ... ... ... жартысындағы және соңғы онжылдықтарда қазақ тілінің қоғамдық аяларда
ғылым мен техника ... ... ... еткен тіл саясатының
негізінде өз алдына жүйеленіп, қарқынды дамыған ғылыми-көпшілік стильдің
тілдік-стильдік және ... ... ... ... рет ғылыми
тұжырымдар жасалды. Осы мақсатта ... ... ... ... алғашқы үлгілеріне (А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, Қ. Кемеңгерұлы,
Т. Шонанұлы, Х. ... ... ... (Қ.
Сәтпаев, О. ... Х. ... Я. ... Қ. ... және ... қазіргі кезеңдегі нұсқаларға диахронды-синхронды ... ... ... ... ... белгілері топтастырылды.
Негізгі нысананың дискурс → жанр → мәтін типтеріне арақатынасы, қазақ ... ... да ... ... тән ... ... араласуы
талдана келе, қазіргі кезеңдегі ғылыми-көпшілік стильдің қазақ әдеби
тілінің ғылым тілі ретіндегі ... ... ... ... тармақ
екендігі анықталды және дәлелденді.
Зерттеудің дереккөздері. Теориялық тұжырымдар жасау үшін ... ХХ ... ... ... (А. ... ... Қ. ... Т. Шонанұлының, Ж. Аймауытовтың,
Х. Досмұхамедұлының), сондай-ақ өткен ғасырдың орта шенінде және соңғы
онжылдықта ... ... ... ... және
мамандандырылған емес еңбектерден (212 еңбек талқыға түсті) ... ... ... ... ... 4700 ... жинақталды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
1. Қазіргі кезеңдегі қазақ әдеби тілі функционалдық ... ... ... – мамандандырылған, арнайы ... ... емес ... ... ... ажыратылатын, өзіне тән
тілдік-стильдік белгілері қалыптасқан жеке-дара функционалдық стиль.
2. Ғылыми стильдің ішкі тармағы (подстилі) дәрежесінде бағаланып келген
ғылыми-көпшілік стиль – ... ... ... бір ... Ғылыми-көпшілік
стиль – тілдік-стильдік және дискурстық ... ... ... ... ... ретінде қалыптасуға әлеуеті жеткілікті стиль
түрі.
3. Қазіргі кезеңдегі ғылыми-көпшілік стиль дискурс → жанр → ... ... ... ...... ... ... Дискурс – лингвистикалық категория ретінде ғылыми-көпшілік
мәтіннің құрылымын, онда ... ... ... және ... ... ... (мәтіннің жасалуына және құрылымына әсер ... ... ... нысандарды) сипаттауға
мүмкіндік береді.
4. Қазіргі кезеңдегі ғылыми-көпшілік стильдің басты тілдік-стильдік
белгілері – ... ... ... жеткізуге бағытталған белгілі
лексикалық-фразеологиялық құрылымның және осы құрылымға негізделген тілдік
құралдардың болуы.
5. Ғылыми-көпшілік стильдің ... бір ... ... ... ... ... (немесе композициялық-прагматикалық
сегменттерді) жеткізу үшін логикалық ойды дәнекерлеуші құралдар, эмотивті
және ... ... ... ... ойды ... ... ... болжамды дәлелдеу мақсатында ғылыми-көпшілік ... ... ... ... ... Жұмыста қазақ әдеби тілі функционалдық
стильдер жүйесіндегі ... ... ... ... отырып, синхронды жай-күйі анықталады. Ғылыми-көпшілік стильдің
тілдік-стильдік белгілерін талдау нәтижесінде қазақ тіл ғылымында алғаш рет
ғылыми-көпшілік ... ... ... ... негізін қалаған
(мамандандырылған ғылым тілінен бұрын қалыптасқан), қазіргі ғылым ... мен ... ... ... ... ... ... және
дискурстық белгілерімен нақтылана түскен, ... ... ... ... ... ... ... түрі деп танылады. Бұл үшін
ғылыми-көпшілік стильдің дискурс → жанр → ... ... ... ... ... практикалық маңызы. Жұмыста жасалған ғылыми тұжырымдар мен
практикалық ... ... оқу ... ... факультеттерінде
функционалдық стилистика, дискурс және жанр ... ... ... арнаулы курстарда пайдалануға болады.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Негізгі нысананы талдау және тұжырымдар
жасау үшін ... ... ... ... ... жинақтау,
дискурстық және контент талдау әдістері қолданылды.
Жұмыстың талқылануы мен мақұлдануы.
Зерттеудің негізгі мазмұны және онда қамтылатын ... ... ірі ... деп ... І. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев,
М. Балақаевтардың 100 жылдығына арналған республикалық ғылыми-практикалық
конференцияда (Қарағанды, 12-13 ... 2007); «М. ... – жаңа ... атты ... ғылыми-тәжірибелік конференцияда (Шымкент, 15-
16 қараша, 2007); Тіл саласында ... ... ... ... ғылыми-
тәжірибелік конференцияда (Қарағанды, 15-16 ... 2007); «Тіл ... ... мен ... атты халықаралық ғылыми-теориялық
конференцияда (Алматы, 27-28 қараша, 2008); ... және оның ... ... атты ... ... конференцияда
(Қарағанды, 30 қаңтар, 2009); «Тіл және ... атты ... ... ... 14-15 ... 2009) ... жұмысы бойынша 9 мақала жарияланды. ... Е.А. ... ... ... ... ... тіл білімі кафедрасының
мәжілісінде (№8 хаттама, 25 ... 2009), ... ... атындағы
Қазақ ұлттық университетінің қазақ ... ... ... семинарда (№12 хаттама, 17 маусым, 2009) және аталған
кафедраның кеңейтілген мәжілісінде (№4 ... 28 ... ... ... ұсынылды.
Жұмыстың құрылымы.
Жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер мен тілдік фактілер ... ... ... ... бөлім
Кіріспе бөлімде жұмыстың жалпы сипаттамасы, ... ... ... ... ... пәні, зерттеудің мақсаты мен
міндеттері, зерттеудің әдіс-тәсілдері, зерттеудің әдіснамалық негіздері,
зерттеудің теориялық ... мен ... ... ... ... ... тұжырымдар, жұмыстың сарапталуы мен
талқылануы, жұмыстың құрылымы баяндалады.
Жұмыстың Қазіргі кезең: Ғылыми-көпшілік стиль – ... ... ... ... бір ... деп аталатын бірінші бөлімінде қазақ
әдеби тілінің функционалдық стильдер жүйесін зерттеудің маңыздылығы, ... және ... ... ... ... көзқарастары, сонымен
қатар ғылыми стильдің негізгі белгілері және түрлері, ... ... ... ... ... ... тілі функционалдық стильдер жүйесін қазіргі кезеңде
зерттеудің маңыздылығы
Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдерінің пайда ... және ... тіл ... ... салушы ғалымдар А. Байтұрсыновтың, ... ... ... ... [3, 29 б.], [4, 96-98 ... ... ... проблемаларын зерттеген көрнекті ғалымдар ... ... М. ... Р. ... Ә. ... Ш. ... ... Р. Әміров тіл тарихы үшін функционалдық стильдердің маңызды саласы
көркем әдебиет тілі ... ... ... ... [5, 10-36 бб.]. ... белгілі тілші ғалымдар Б. Әбілқасымов, С. ... Х. ... ... А. ... Ш. Мажитаева, О. Бүркітов, Б. ... ... Д. ... С. ... өз ... қазақ әдеби тілін
кешенді түрде талдауда функционалдық стильдердің басқа тармақтарының тілдік-
стильдік, коммуникативті-прагматикалық ерекшеліктерін басшылыққа алады.
ХҮІІІ ғасырдағы әдеби ... ... ... ... ... замандағы қазақ тілтанымы бойынша монографиялар мен мақалалардың
барлығында дерлік әдеби тілдің ... ... ... оның ... ... ... кезеңдердегі әдеби тілдің даму ұстанымдары мен
үрдістерін белгілеу ... ... ... стильдер қыруар
фактілер беріп ... тіл ... де, ... тіл білімінде де стильдік тармақтар
қарастырылған еңбектер жеткілікті деп ... ... ... ... ... ... қарай қарым-қатынас
жасау функциясы, хабарлау, ақпаратты жеткізу функциясы және әсер ... ... ... ... ... тармақтарға бөлінуіне
В. Виноградовтың тілші ғалымдарға жақсы таныс анықтамасы негіз болғандығы
белгілі [6, С. ... ... тіл ... өріс алып ... жаңа ... ... лингвистика, когнитивтік лингвистика, мәтінтану, жанр
онтологиясы) сәйкес тың тұрғыдан зерттеуді талап ... ... бірі ... ... тілі ... стильдерінің ішкі жүйесі, ішкі подстильдік
тармақтарға ... ... ... өзгерістердің ішіндегі ең
бастысы – қарым-қатынастың типі өзгерді. Нақты айтқанда, ... ... даму ... нарық экономикасының қарқынды дамуы
нәтижесінде қарым-қатынастың жаңа және ... түрі – ... ... ... ... Кез ... бір ақпаратты жеткізу, ... ... үшін ... ... ... монолог түрінде баяндау
емес, ... ... ... ... ... туғызу
факторлары барынша белсенді болып отыр. Бұл жағдай ғылыми стильге тікелей
қатысты. Белгілі бір ғылыми тұжырымдарды ... үшін ... ... ... ... және ... ... дәлелдеу функциялары алдыңғы
қатарға шығуда. ... ... ... ... ... тілі» деп
аталатын тармақ қалың жұршылыққа, көпшілікке қарай бет ... бұл ... ... ... ... өзге де ... ... тілдік
бірліктерінің араласуына, сол арқылы ғылыми-көпшілік стильдің жаңа тілдік
белгілерінің қалыптасуына жол ашты.
1.2 Ғылыми ... және ... ... туралы көзқарастар
Әлемдік лингвистикада, орыс тіл білімінде ... ... ... ... ... ғылыми стильдің подстилі (ішкі шағын
стилі, ғылыми ... ... ... ретінде қарауы классикалық
дәстүрге айналған. Қазақ тілінің мемлекеттік ... ие ... ... тіл ... ... бүгінгі таңда ғылыми-
көпшілік стильде жазылған мәтіндер көбейді. Алайда осы мәтіндер қай стильге
жатады, ғылыми стиль ме, ... ... ме, әлде ... ... түрі
ме деген заңды сұрақ туады.
Нақты айтқанда, қазіргі кезде функционалдық стильдер қатарында ғылыми
стиль және ... ... ... ұғымдар бар, ал олардың ... ... ... ... ... ... ... туралы
айтылғанда, оның нақты тілдік-стильдік белгілерін анықтап алу ... ... ... – академик Р. Сыздықтың ХІХ ғасырдың
ІІ жартысындағы ғылыми әдебиеттің алғаш қалыптаса бастаған ... тілі ... ... ... ғана [7, 28 б.]. ... ... кезде ғылыми-көпшілік мазмұнда жазылатын ғылыми мәтіннің
көлемі көп. Ал ... ... ... ... бар екендігі әлі де
анықталмай отыр.
Бүгінгі күнге дейін баяндаудың ғылыми-көпшілік түрі ... ... ... жоқ. Кейбір зерттеушілер ғылыми-көпшілік баяндауды
ғылыми стильдің жүйесінде подстиль ретінде қарастырса (М.Н. ... ... А.И. ... В.Г. ... ... Д.Э. ... М.П. Сенкевич, И.Г. Чередниченко,
Э.Д. Ризель, Т.А. Тимофеева, Е.А. ... енді бір топ ... ... ... ретінде қарастырады (А.Н. Гвоздев, М.К. Милых, Н.Я. ... ... П.Г. ... Н.В. ... А.И. Чижик-Полейко,
В.Н. Пеступанова, Е.В. Мусницкая, О.Н. Лимаренко, Н.Д. Андреев,
Г.А. Васюченко, Г.И. Недбаева).
Қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... ... ... стиль» деген ұғым, атау
М. Балақаев, Е. Жанпейісов, Р. ... Б. ... ... Ал Ш. ... Ж. ... ... стильдің үлгілері
ретінде ғылыми стильдің алғаш пайда болған «балаң» шағындағы (ХІХ ... ... мен ХХ ... ... үлгілерін қарастырады. Оның ... ... ... ... ... ... ... берілетін
хабарлардың «жартылай ғылыми мазмұнды» болып келетінімен түсіндіреді.
1.3 Ғылыми стильдің негізгі белгілері және түрлері
Ғылыми стильге мәліметті беру үшін ... ... ... ... ... ... қалыпқа салынған (Р. Сыздықтың ұсынысы
бойынша – «қалыптанған») сөйленіс типіне ұмтылу тән.
Ғылыми стиль арқылы белгілі бір ғылым саласында ... ... ... ... осы ... ... адамдардың арасына таратылады.
Ғылыми әрекет барысында адам алдында екі ... ... ... 1) ... ие ... ... ашу; 2) осы ... қоғамға жария ету.
Ғылыми стиль зияткерлік пен логикаға, ал ... ... ... (ол ғылымды біледі) бағытталған.
Ғылыми стильде жазылған мәтіннің құрылымы ... ... ... ... 1. ... ... және ... жұмыстың мақсаты
(бұл кіріспеде айтылады); 2. мәселені шешудің ... ... ... қамтылады); 3. зерттеу жұмысының негізгі сұрақтарына жауап
беру (қорытындыда көрсетіледі).
Қазіргі кезеңде қазақ әдеби тілінің функционалдық стильдер құрамындағы
ғылыми ... ... ... ... ... және ... ... өте
күрделі. Бірақ еңбектерде, зерттеулерде олардың кейбірі ғана аталып өтеді,
нақты түрде ... ... ... қарай топтастырылып
көрсетілмейді. Сондықтан бұрынғы ... ... ... біз өз тарапымыздан қазіргі кезде қазақ тілінде ... ... ... ... шартты түрде ұсынып отырмыз (1 сурет).
ір
1сурет – Қазіргі қазақ әдеби тіліндегі ғылыми стильге жататын мәтін
үлгілері
1.4 Ғылыми-көпшілік стиль – ... ... бір ... ... ... ... ... қатаң дәлелдеуді
талап етпейді. Онда «идея деңгейінде» түсіндіру, қарапайымдылық рұқсат
етіледі. Егер ... ... ... ... ... ... ... әдебиетте материалдың түсінікті етіп берілуі жеткілікті болады.
Ғылыми ... ... аясы ... ... ғылыми-көпшілік әдебиет тек
оқырманға қажетті, көпшілікті ... ... ... ... кезең ғылыми-көпшілік мазмұнда ... ... ... ... шағы ... көре аламыз. Осы ... ... ... ... ... ... олардың ғылыми стильмен, не болмаса ... ... ... Яғни ... күні ... ... баспа
беттерінде бірнеше стиль белгілерінің шоғырлануы, араласуы арқылы (әсер ету
функциясы, ақпарат беру ... ... Бұл – ... бар ... және оның жеке ... ... ... қажеттігін
дәлелдей түседі.
Таза ғылыми стиль мен ғылыми-көпшілік стильдің айырмашылықтары:
а) жалпы ақпаратты ... үшін ... ... ... ә) терминдердің көлемінен; б) ғылыми ... ... ... бір тақырыпқа арналған ғылыми стиль мен ... ... ... ... (1 ... осыны дәлелдейді.
1 кесте – Ғылыми стиль және ғылыми-көпшілік стиль мәтіндерінің үлгілері
|Ғылыми стиль ... ... |
|1 |2 ... ... neutron, лат. ... дегеніміз латынның «не ол |
|neuter – не ол да емес, не ... ... не бұл ... деген сөзінің |
|да емес), ... ... ...... ½ және ... протон |Протон мен нейтрон массасы шамалас |
|массасынан аз ғана ... ... ... Ол ... емес. Нейтрон ... ... ат.б ... |протонға қарағанда сәл ауырлау келеді.|
|mn=1,008982 ат.б немесе ... ... ... заттардың |
|(mn≈1,675×10-24г≈1840me; me- |массасы ... ... тән. ... ... ... мөлшері өте кішкентай, |
| ... оның ... да өте |
| ... ... орай, оның салмағы өте |
| ... бір ... ... ... |
| ... шамамен алғанда 100 миллион |
| ... ... ... Ал бір шай |
| ... ... ... 400 миллион |
| ... ... ... ... ... ... ... стиль мәтінінде ғылыми мәлімет нақтылық, дәлдік, қатаң логика
және объективтілікпен берілген ... ... және оның ... ... ғана ... терминдер мен шартты қысқартулар);
- ғылыми-көпшілік стиль мәтінінде ... ... ... ... ... мен ... массасы шамалас дейміз; Нейтрон
дегеніміз латынның «не ол емес, не бұл ... ... ... ... ... ... ... ақпаратты жеткізудің негізгі тілдік бірлігі –
тар аядағы терминдер ... атом ... ... ... ... ғылыми-көпшілік мәтінінде жалпы қолданыстағы терминдер қолданылған
(салмақ, қуат, реакция);
- ғылыми-көпшілік стиль мәтінінде әр ғылыми ұғым күнделікті ... ... ... ... ... (Ал бір шай ... салмағы 400 миллион тонна шамасында);
- ғылыми-көпшілік стиль мәтінінде ... ойды ... ... ... ... сондықтан, осы себепті, сонымен қатар,
бұдан шығатын қорытынды) пайдаланылады.
Диссертацияда ғылыми-көпшілік мәтіннің композициялық-прагматикалық
сегменті және ... ... ... ... ... ... ... жасалады.
1.5 Дискурс және ғылыми-көпшілік стиль: негізгі мәселелер және олардың
арақатынасы
Қазіргі заманғы лингвистика ғылымының ... ... ... ... ... қолданылу қызметіне тән ерекшеліктерін жаңа ... ... ... ... етіп ... ... жылдары қарқынды
дамып келе жатқан антропоцентрлік ... ... ... ... ... ... сияқты жаңа бағыттар тілдің (речь)
жеке, өз ... ... ... ... ... ... қабылдау, ойлау,
түсіну, өзгеге жеткізу қабілеттерімен байланыстыра ... яғни ... ... ... ... ... өз ... бөлек формалды
дүние емес, сол тілді пайдаланылатын адамның ақпаратты, алынған хабарды
қабылдауы мен ... ... бір ... ... ... соңғы
жылдарға дейін қазақ әдеби тіліндегі стильдер, жанрлардың түрлері, белгілі
бір мәтін, тілдік құрылым, сөйлеудің ... бір ... ... ... қарастырылса, қазіргі кезде бұлардың барлығы хабарды айтушы
(адресант) және ... ... ... ... өзара қарым-қатынасқа
негізделеді. Міне, осыдан барып қазіргі кезде ғылымда ...... ... ... бағытталған жұмыстар жүргізіле бастады.
Сонымен, кез келген тілдің белгілі бір типке формаға түскен, өзінің
айналасына ... бір ... ... ... ... яғни ... ... актінің бір түрі, белгілі бір ... ... деп ... ... Бұл айтылғандар, сөз жоқ, ғылыми-
көпшілік стильге де қатысты.
Дискурс – экстралингвистикалық факторларды ... ... ... ... ... мен ... қамтитын күрделі коммуникативтік
құбылыс. Дискурста коммуникативтік ситуация мен ... ... ... ... тоғысып жатады. Дискурс – көпдеңгейлі үдеріс, ол
айтушының вербалды мінез-құлқы (дауыс ... ... ... ... ... ... ... деңгейлерді қамтиды.
Бұл жайттардың қазіргі заманғы коммуникативтік актіде елеулі маңызы
бар. Өйткені, соңғы, шартты ... ... ... ... көлеміндегі
коммуникативтік актіге көптеген экстралингвистикалық факторлар әсер ... ... ... ... ... ол ... ... абсолютті емес, ол –
әлеуметтік конструкт. Тіл ... бір ... ... ... адам ... етеді. Сондықтан нысанаға алынған объектіні сипаттау үшін тілді
білумен қатар, сол объекті (нысана) ... айту үшін ... ... білу қажет. Егер бұрынғы онтологияда талдау объектісін анықтап,
айқындау үшін оның ... ... ... ... болса, жаңа
онтологияда бір нәрсені кім, кімге, қайда, қашан, қалай, не туралы, қандай
мақсатпен айтқанын білу аса маңызды. Сондықтан да ...... ... ... үшін синхронды түрде жүзеге асырылатын үдеріс.
Осыған байланысты лингвистикада іргелі түсініктерді төмендегіше бағалау
қалыптасып отыр: тіл→сөйленіс (речь)→мәтін→дискурс. Сондықтан да ... ... да бір ... ... (ауызша әдеби тілдің үлгілері; мысалы,
баяндама) үлгісін нысана етіп алып зерттеуде оның ... ... ... макро- және микроқұрылымы қандай; тақырып пен ... ... ... ... мәтін мазмұнының кеңейе түсуі және бұл
үшін қолданылатын тілдік құралдардың топтастырылуы; ... ... және т.б. ... ... ... және ... мәтін кімге
арналып тұр, бұл үшін адресант қандай бағыт ұстанған деген ... ... ... ... ұғымы оқиғаға қатысатындарды, олардың
білімдерін, оқиға жүріп жатқан мерзімді ескере ... тіл ... ... ... ... ал «мәтін» – осы үдерістің жемісі ... ... ... ... дегенді динамикалық түрде ұлғайып
отыратын тіл үзіндісі ретінде қарайды. Сөйтіп, дискурс пен ... ... ... (речь) формалары бойынша ажыратады: дискурс – ауызша
сөйленіс формасына, ал мәтін – жазбаша сөйленіс формасына тән ... ... ... бұл екі терминнің ... және ... ... бар. Дискурс – тілдің қолданыстағы формасына тән. Ал тіл
қолданысқа түскен кезде прагматикалық ... ... ... ... ие ... ... айтқанда, адресант өз объектісі
туралы баяндау барысында (жазбаша түрде ... көз ... ... ... ... оның ... деңгейін, оны қалайда иландыру
жолдарын ойластырып отырады, сөйтіп, ... ... ... не ... ... ... ... топтасады.
Диссертацияда ғылыми-көпшілік мазмұнды мәтіндер – ... ... ... ... ... ... айтушыға
тәуелді, айтушының барлық позициясын, менталитетін, тілді білу ... ... ... көрсетуі тиіс.
Қазіргі әлемдік ғылымда дискурс жаңа ғылым саласы болғандықтан, ... да көп. ... Ю.С. ... ... дискурс – мәтін
лингвистикасының көп мағыналы термині [8, С. 35; С. ... ... ... 1. ... ... ... 2. ... әдеби формасы; 3. диалог; 4. мағынасы бойынша өзара байланысқан
сөйленістер жиынтығы; 5. ... ... ... ... ... Степановтың пікірін былайша нақтылауға болады (2 кесте):
2 кесте – ... ... ... |Нақты |Оқиғаны ... ... | ... ... фон | ... тақырып|субъект→ |Белгілі бір |Аудиторияны, |Осыған |
| ... ... ... ... ... |байланысты қол |
|туралы ... ... ... |жеткізу үшін |
| | |лік ... ... ... |барлық стиль |
| | ... ... ... ... |
| | | ... әдеби |пайдалану |
| | | ... ... | ... ... ... дискурс элементтері негізінде
гуманитарлық ғылымдар саласы және ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі лингвистикадағы жанр теориясы және ғылыми-көпшілік стиль
«Жанр» ұғымы ... ... ... мен ... функционалдық-
стилистикалық тұрғыдан зерттеу нәтижесінде жаңа сипатқа ие бола ... ... ... ... бір ... бұл терминнің осы
уақытқа дейін әдебиеттануда қолданғанымен байланысты болса, ... ... ... 20 жыл ... жаңа ... ұғымының енуімен (мұнда бұл
термин «мәтін типі» ұғымымен ... ... ... ... тіл білімінде жанрларға арналған зерттеу жұмыстары ХХ ғасырдың ... ... ... ... теориясының дамуына М.М. Бахтин еңбектері зор үлесін тигізді.
Сонымен қатар, жанр теориясының лингвистиканың өзге де ... ... ... риторика, әлеуметтік лингвистика,
психолингвистика, мәтін лингвистикасымен ... ... ... ... ... ... ... жанрды зерттеуде келесі
көкейкесті ... ... ... «1) ... ... форм и
установление системных отношений ... ... 2) ... и ... ... ... 3) уточнение главных
оппозиций в системе терминов жанроведения, 4) структуризация жанроведческих
понятий в системе общелингвистических концептов ... ... ... форм в историческом аспекте...» [9, С. 6].
Стилистикалық талдау, регистр талдауы, ... ... ... лингвистикалық зерттеулер әртүрлі мәтіндердің лингвистикалық
сипаттауын объекті етіп алды. Алайда осы ... мен жанр ... ... ... айқындалмаған. Мысалы, ғылыми-зерттеулік
мақала да, химия ... ... де ... ... ... ... жатқызылады. Алайда екі жанрда да коммуникативтік мақсат пен ... ... ... ... ... Орыс тіл ... де, шетел
тіл білімінде де «жанр», «контекст», «дискурс» ұғымдарына анықтама беруде
бірізділік байқалмайды. Бұл жағдай, ... ... ... жаңа
мақсат-міндеттерді ашып отыр. Ал, ғылыми-көпшілік стиль, өз ... ... ... ... Мәтін лингвистикасы және ғылыми-көпшілік стиль
Мәтін лингвистикасы тіл ... жаңа ... ... ғалымдар алдына
көптеген мәселелерді ... ... ... өз ... ... ... ... мәтіннің стильдік, семантикалық, құрылымдық және лексикалық
жақтарының өзара байланысы да толық анықталған жоқ.
Жазбаша тілдік ... ... ... ...... оқу ... тікелей тіл қатысудың болмайтындығы.
Мәтін өзін оқитын оқырмандардың ... ... ... ... көңілінен шығуға әрекет жасай алмайды. Адамдар ... ... ... ... қойып анықтай алса, оқырман
мәтіннен өзі оқығанда түйген пікірінің қаншалықты дұрыс, дұрыс ... ... ... ... ... – мәтін – адресат сияқты коммуникативтік актіде
адресанттың прагматикалық мақсатын анықтау үшін ... ... ... ... ... ... талдау екі бағытта: адресантқа
(жазушыға) ... және ... ... ... ... ... жеке адамдардың ойы арқылы тілдік мағынаны білдірудің
әдістері қаралса, ... ... ... ... және мағынаны
анықтау процесіндегі басты ерекшеліктер зерттеледі. Аталған екі жағдайда да
прагматикалық реттілік факторы, тілдік ... ... ... ... ... ... функционалдық стилистикада зерттеу көзі ретінде мәтін алынады.
Ал, ... ... ... ... ғылыми-көпшілік мазмұнда
жазылған мәтіннің негізгі тілдік-стильдік белгілері анықталады.
Диссертацияның 2-бөлімі ... ... ... ... ... сипаты» деп аталады.
2.1 Ғылыми-көпшілік стильдің қалыптасуының бастаулары: ХХ ... ... ... ... ... ... ... тілінің тарихын зерттеуші ғалымдар ХІХ ғасырдың аяғы ... ... басы ... тілдің жай-күйін сипаттағанда, осы кезеңдердің
басты ерекшелігі жазба стильдердің, оның ішінде ғылыми-көпшілік стильдің
қалыптаса ... ... ... ... әдебиет ХІХ
ғасырдың ІІ жартысындағы ... ... ... бар ... ... ақпарат беретін мәтіндерді «ғылыми әдебиет» деп ... ... ... деп бағалайды. Ал академик Р. Сыздық осы кезеңдегі
белгілі бір ... ... ... ... ... беретін және
насихаттайтын мәтіндерді жартылай ғылыми стиль немесе ... ... ... деп ... ... ... ... қазақ гуманитарлық ғылымының дамуына үлес
қосқан А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, Х. Досмұхамедұлы,
Қ. Кемеңгерұлы, Т. Шонанұлы және т.б. болып ... Олар сол ... ... және оның ... ... үшін ... ... білім мен
ғылым туралы түсіндіру және насихаттау мақсатында елеулі еңбектер жазды.
Олар мұра етіп ... ... ... ... ... ... мен әсер ету, ... ояту функциясы тең дәрежеде деп
санауға болады. ... осы ... ... тұлғалардың еңбектеріндегі
лексикалық құрам ақпаратты жеткізу, хабардар ету, әсер ету ... ... ... Сөз болып отырған кезеңдегі ғылыми-көпшілік
стильдің бастапқы белгілерін танытатын тілдік-стильдік ерекшеліктер:
а) тақырыпаттардың ... ... ... Ескі ... ... жерді
қалай пайдаланған? (Т. Шонанұлы), ... ... оқу ... ... ... (А. ... Қосар ма, дара ма? (Қ. Жұбанов),
ә) риторикалық типтегі сұраулы сөйлемдердің мәтін ... ... «д» үшін жеке ... ... ма? ... деп ... түсе ме? ... келе ме? (Қ. Кемеңгерұлы); б) логикалық ... үшін ... ... ... және ... ... көптік
формада болуы: ... ... жұрт ... ... ... Бұлардың істейтін елдерінің мен көбін білемін
(Х. Досмұхамедұлы); в) оқырманның ... ... ... ... ... тән ... ... мен лексикалық тілдік
бірліктердің қолданылуы. Бұл ретте ... ... тіл ... ... ... ... ... өнемейін кеңсе жұмысы
кісіні басыр жасайтындықтан, мейрам күні қадірлі таныстарыңа ... ... ... ... ... (А. ... Қазақ тілі
ғылым жолына салынып іреттелсе еш бір ... ... кем ... ... ... керек. ... тек доқтыр ғана біледі (Х. Досмұхамедұлы);
г) эмотивті-экспрессивті ... ... ... ... қызыл туды
бастарына көтеріп, көлеңдетіп келеді (А. Байтұрсынов). Курстен шыққан ... ... ... (Қ. ... ... отырған кезеңдегі ғылыми-көпшілік ... тағы ...... атаулардың қазақша баламалармен берілуі немесе
фонетикалық тұрғыдан адаптацияланып берілуі. Мысалы: сүйеу ... ... ... сары ... ... теңге қотыр; сүгірет; өрнек; доқтыр;
әксент;
Сөз болып отырған кезеңдегі ғылыми-көпшілік ... ... ... Р. ... ... пікірімен қорытамыз: «Бұл әдебиеттің
алдында хат танитындар арқылы қалың көпшілікке білім-ғылымның әр ... беру және оны сол ... ... ... ... ... ... жеңіл, «жалпақ» тілмен білдіру мақсаты тұрды. ... Қазақ
тіліндегі алғашқы ғылыми-көпшілік қолды әдебиеттің осы ... оның ... ... ... әсер ... мұнда баяндаумен қатар, түсіндіру ... орын ... Мұны осы ... ... ... ... бірі деп
тануға болады. Сөйтіп, қазақ ... ... ... ... ... ... ... өзге жазба стильдерге (публицистикаға,
ресми-қатынас қағаздарына, ... ... ... ... ... ала ... деуге болады, яғни оның лексика-грамматикалық
құрылымы ... ... ... [10, 212-217 ... ... және ... ... арақатынасы
(тілдік араласулар, ортақ құрылымдар)
Академик Р. Сыздық пікірі бойынша, қазақ публицистикалық стилі (газет-
журналдар тілі) 1960 ... орта ... ... ... әдеби тілінің
лексикалық, грамматикалық құрамының өзгеруі мен толығуына ... әсер ... осы ... танытатын, сонымен қатар, басқа стильдік ... де ... әсер ... жалпы алғанда, қалың жұрттың сөйлеуі ... ... ... ... беделді доминант стильдік тармақ ретінде
қалыптасты. Публицистикалық стильдің басты ... ... ... ... әсер ету ... ... ... мазмұнда жазылған мәтіндер де, ең алдымен, ақпаратты
беру және осы ... ... ... бір ... ... ... ... құралдар осы үшін шоғырландырылады.
Біздің тарапымыздан төмендегідей қорытынды жасалады:
Бірінші. Қазақ лингвистикасында бүгінгі таңда газеттік публицистикалық
стильдің және оның ... ... ... құрылымын (лексикасы мен
синтаксистік құрылымды) қазіргі заманғы қоғамдық саяси өзгерістерге, ... етіп ... ... ... ... ... ... Өйткені, қазіргі кезеңде қазақ тіліндегі газеттердің мақсаттары мен
міндеттері өзгерді, оқырман ақпарат алудан гөрі (ол ... ... осы ... ... ... ... дәлелдемелерін білгісі келеді.
Осы талапқа сәйкес, қазіргі кездегі қазақ газеттерінің ... ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тілі, көркем
әдебиет тілі элементтері қиюластыра қолданылады. Қазіргі қазақ газеттерінің
тіліне ойды ... ... ойды ... ... ... ... ... сипаттама беру сияқты белгілер бар. Кейбір газет-журнал
үлгілерінде ауызекі ... ... ... бет бұру ... да ... Осы ... қарағанда, қазіргі қазақ газеттерінің тілі мен
ғылыми-көпшілік стильдің тілімен ұштасады. ... ... ... ... оқырманға қарқынды түрде ... ... ... элементтері де кеңінен қолданылады.
Бұл мынадай жағдайлардан көрінеді: Ғылыми-көпшілік ... ... ... ... үлгі алады; өйткені
олардың екеуінде де әсер ету функциясы жоғары.
3 кесте – ... ... және ... стильдегі
тақырыпаттардың үлгілері
|Публицистикалық стильдегі ... ... ... ... |
|1 |2 ... Риторикалық сұрақтармен берілуі ... ... зары ... ма? ... өмір сүруге бола ма? (Зерде, |
|(Алматы ақшамы, № 132, 2008) |№2, 2003) ... ... ... ... ... ... ... 30 пайызы |Шексіздер математикасының мәні |
|ғана жұмысқа тұрады екен... ... №2, 2002) ... ... №132, 2008) | ... ... ... ... ...... ... арқылы |Магнит өрісі(Зерде, №1, 1998) |
|дамитын ... ... ... ... ... ... ... және|
|5 қазан, 2006) ... ... ... №2, ... ... аялы | ... ... Қазақстан, 9 | ... 2008) | ... ... ... ... ... риторикалық
сұрақ арқылы берілуінің басты мақсаты – қабылдаушының (оқырманның) шапшаң
реакциясын, логикалық қарама-қарсы пікірін және субъективті жауабын ... әсер ету ... үшін ... ... риторикалық тұрғыдан дұрыс
қойылған тақырып мәтінде әрі қарай оқуға мүмкіндік алады. Мәтіннің мазмұнын
айқындап тұратын тақырыпаттарды мәтіннің жалпы ... ... ... ... ... Ал ... ... мазмұндағы атаулар осы мазмұндас
мәтінді оқуға мүдделі адамдарға арналады. Қорыта айтқанда, ғылыми-көпшілік
стильде публицистикалық ... тән ... ... мен ... ... бір ... ... Осындай құралдардың қолданылуы
жағынан ғылыми-көпшілік стиль публицистикалық стильге жақын, ... ... ол ... ... бір ... ... қабылдануы да
мүмкін, бірақ, шын мәнінде, публицистикалық стиль мен ... ... ... жеке ... ... ... Оған дәлел: публицистикалық
стильдің тілі арқылы белгілі бір ... ... ... ... ... ... етілмейді; ал керісінше, ғылыми-көпшілік стильде
қолданылатын тілдік құралдар ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... ... Публицистикалық стиль
материалдары оқырманды сендіруге тырысады, ал ғылыми-көпшілік ... ... ... бір ... ұғым, туралы ғылыми түсінікті ... ... ... ... ... ... мүмкін) таратып беруді
мақсат етеді.
2.3 Қазіргі ғылыми-көпшілік стильдегі логикалық ойды дәнекерлеуші
құралдар
Қазіргі ... ... ... ... түсетін белгілерінің бірі
– ойды дәнекерлеуші құралдар. ... ... бұл ... бойынша
тұжырымдар жасау үшін, алдымен, қазақ тіл ғылымында жасалып жүрген қыстырма
және қыстырынды ... ... ... ... алынды; М. Томанов пен
Т. Сайрамбаев, М. ... пен Т. ... Г.А. ... ... С.Қ. ... ... зерттеушілер мен ғалымдардың теориялық
ой-пікірлеріне шолу жасалды.
Қыстырма және қыстырынды құрылымдар – логикалық ойдың тізбегін ... ... ... ... ... ... ғылыми-көпшілік
ақпаратты жеткізуде, ғылыми-көпшілік мәтінді жасауда аса ... ... Бұл ... ... ... ... белгілерінің бірі
– логикалылық дегенге сәйкес келеді. Олардың ... а) ... ... ақпаратты келесі абзацта жалғастыру үшін қажет; ә) бірінші
айтылған ойды нақтылау үшін ... ... ойды ... ... төмендегідей
қызметтер атқарады: а) ... ... ... тарту (риторика жасаушы тілдік құралдарды
пайдалану – ... ... ... ә) ... дәлелдеу: сөйлеуші коммуникация кезінде ... ... ойын ... ... ... ... орнықтыруға
ұмтылады. Осыған байланысты коммуникация барысында ... ... ... ... ... ... үшін ... тілдік
бірліктерді қолданады. Субъектінің ниетін ояту, келесі ақпаратқа назар
аударту үшін тағы бір атап ... ... еске сала ... ... және ... ... ғылымилық мазмұнын үстеу мақсатында авторлық «мен» позициясын
бәсеңдететін тілдік құралдар біздің байқауымызша, біздің пайымдауымызша; в)
ойлау мен ... ... ... ... ... ... беру үшін
біріншіден, екіншіден, демек, сөйтіп және т.б. тілдік бірліктер.
Логикалық ойды ... ... ... ақпаратты
жеткізуде, ғылыми-көпшілік мәтінді жасауда маңызды тілдік элементтер болып
табылады. Олар сөйлемдер мен абзацтар арасындағы логикалық байланыстың ... пен ... ... ... ... ... ... ғылыми-көпшілік стиль негізгі тілдік белгілерінің бірі
болып табылатын логикалық ойды дәнекерлеуші ... ... ... ... ... ғылыми-көпшілік мазмұндағы мәтіндердің тілдік
фактілері негізінде дәлелденген.
2.4 Ғылыми-көпшілік ... ... ... ... ... ... лексика өз алдына дербес зерттелмеген
салаларының бірі деп ... ... Бұл ... ... тілді адаммен және
оның қабылдауымен тікелей байланыста қарастыру – лингвистиканың ... бірі ... ... ... ... өз ... талдануы қажет
мәселелерінің бірі деп санаймыз. Өйткені адамның ойлау, қабылдау, ... ... ... эмоцияға байланысты, эмоция – адам қызметінің
мотивациялық негізі, ... ... ... ... да ... және
бейвербалды құралдар арқылы жеткізіледі.
Ғылым тілінде, демек, оның ішкі ... бірі ... ... ғылыми-көпшілік стильдің тілінде де эмотивті лексика ... ... ... ... ... ... ғылыми-көпшілік стилі қалыптаса
бастаған алғашқы кезеңдердегі жазба нұсқалардың, кейінгі дәуірлердегі
материалдардың фактілері ... ... ... ... ... жұмсалып, белгілі бір қызмет атқарады. Оның ... ... ... ... барысында, ол жазбаша түрдегі нұсқа
болғанның өзінде де автор көз алдына визуалды түрде өз ... ... ... ... ... ... ... Екінші
жағынан, ғылыми-көпшілік стильдің тілін барынша кең танымал, түсінікті
етуді мақсат етеді. Сөйтіп, ... ... ... реакция туғызатын
тұрақты оралымдарды жиі пайдаланады. Жұмыста жаратылыстану ғылымы бойынша
ғылыми-көпшілік мазмұнда ... ... ... статистикалық мәліметтер
негізінде мынадай қорытынды жасалды: мәтінде автордың эмоциясын білдіретін
тілдік құралдар 52,6% ... Оның ... ... ... тілі ... ... тіркестер 14,3%, экспрессивті сөздер 8,5%. Сонымен қатар
ономастикалық, ... ... 8,8 %, ... 6,6%, ... ... 4,2 %, жалпы қолданыстағы ... 23,4%, ... ... 4,2%-ды құрайды.
Эмотивті лексика ғылыми-көпшілік мазмұндағы ақпаратты жеткізуде
рационалды баға беру үшін қолданылады. ... ... осы ... ... ... дәлелдеуші рационалды бағаны, салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми-көпшілік стильдің стильдік реңкі
Ең алдымен, ғылыми мәтінде автордың эмоционалды интенцияларының
мағыналық ... ... ... ... ... бағыт стильдік бояудың
бірліктерін қалыптастырады, яғни мұнда автордың шешіп отырған ... оның ... ... мен зерттеу жұмысының нәтижесі
қарастырылады.
Ғылыми мәтінде, ғылыми-көпшілік мәтінге ... ... толы ... саны көп ... ... ... ... психологиялық қалыпты
көрсетуге болады: сенімділік (сенімсіздік), қызығушылық, таң ... ... ... ... ... ... ... ... ... ешбір күмән
тудырмайды; Стильдік бояуды құрайтын ... ... тобы ... ... ... байланысты (стильдік бояудың рецензиялық
желісі). Мұндағы тілдік бірліктер саны көбірек: N жұмысында мынадай қызықты
жайларды кездестіруге болады, ... ... N бұл ... өте ... ... ... ... бірліктер образды немесе
экспрессивті ... ... те ... ... қызығушылық, үлкен
қадам,беделді ғалым, көрнекті физик, белгілі лингвист және т.б.
Ғылыми мәтіннің стильдік ... ... ... кездесу жиілігі) мәтін жанры мен ғылым саласына бағынышты болып
келеді. Әдетте, ... ... ... ... қатысты жазылған
мәтіндер образды сөздерге бай болып келеді. Образдылық, көбінесе, жоғарыда
аталып кеткен рецензия, «мерейтойлық ... тән. ... бұл ... ... ... ... ... да әсерлі
мақалалар мен ғылыми хабарламалар физика-математикалық, ... ... да ... Ғылыми-көпшілік стильдің бағалауыштық сипаты (темпоралдық және
кеңістіктік құрылымы)
Ғылыми-көпшілік мәтіннің ... ... оның ... алыс ... ... ... бағалауыштық категориясы
көбіне проблеманың өзі емес, оның ғылыми әдебиетте талқылану дәрежесімен
айқындалады. Осылайша, бағалауыштық ... ең ... ... ... ... болып табылады. «Рецензиялық баға» ғылыми мәтінде
ғылыми білімге тәуелсіз қолданыла береді. Салыстырыңыз: В.В Бычковтың ... ... ... ... (тіл ... Ш. ... ... ... сыншылардың берген бағасы бірдей.. (әдебиеттану); Минерологиялық
қазба жұмыстарын ... А.А. ... О.Б. ... зор үлес ... өзі ... ... мәселенің зерттелуіне, қарастырылу
дәрежесіне (яғни ... ... ... ... дұрыс бағаны сирек
береді. Бұл арқылы автордың зияткерлігін, жан-жақтылығын, тіпті оның мінезі
мен темпераментін байқауға ... Бұл ... ... аясымен тікелей
байланысты емес. Дегенмен, жалпы алғанда, жаратылыстану ... баға ... ... көп ... бермейді. Берілетін бағалар
клишеленген тіркестер арқылы көрінеді: қолайлы (қолайлы әдіс), сәтті ... ... ... ... ... ... ... объективті (эмпирикалық)
шақтық белгілермен сипаттауды міндеттемейді. Мұнда қатыстық ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады.
Осылайша, ғылыми-көпшілік мәтінде шақтық ... екі ... ...... ... ... Бұл уақыт авторлық
концепцияның пайда болу және даму сатыларымен ... ... ... ... перспективасын құрайды. Екінші түр – концептуалдық
уақыт. Бұл уақыт ғылыми ... ... ... ... баяндау
үдерісімен байланысады да, жалпы темпоралдық, перспективаға ... ... ... бар ақпаратты екіге бөлуге болады: ескі
және ... Ескі ... ... мәтіннің кеңістіктік нүктелерінің бірі
байланысты. Нақтылық тек темпоралдық емес, ... ... ... Себебі, ол ақпараттың бастау көзі (кітап, баспа беті, ғылыми мекеме
немесе адам (автор) арқылы айқындалады. Кеңістіктік ... ... ... сипатқа ие. Мысалы: ... жылы (ғасырда) ... ... ... ... жұмысында) ... көрсетілген.
Қорытынды
Қазақстан Республикасында қоғамдық-әлеуметтік құрылымның түбегейлі
жаңаруына және ... ... ... ... ие ... ... ... қайтадан ұлт тілінің ерекшеліктеріне, ұлттық ой-
санадағы өзгерістерге негізделген ғылыми ... ... ... ... тіл ... мен ... ... заңнамалық
құжаттарда қазақ әдеби тілінің «ғылым тілі» саласын дамытуды қолға алу
көзделеді. ... ... мен ... ұсыныстарда ғылыми
стильдің қалыптасуын, оның қазіргі жай-күйін сипаттау үшін, негізінен,
терминжасам үдерісіне мән ... Шын ... кез ... ... өзіндік ерекшеліктерін егжей-тегжейлі таныту үшін ... ... ... ... ... ... байлаулы белгілерін
құрайтын барлық тілдік-стильдік ерекшеліктерді топтап зерделеу аса ... ... тіл ... жаңа ғылыми бағыттарға ... ... ... ... мәселелердің бірі – қазақ әдеби тілі функционалдық
стильдерінің ішкі жүйесі, ішкі ... ... ... ... ... ... стильге жататын мәтін түрлері
төмендегіше топтастырылады: бірыңғай ғылыми стиль, ғылыми-көпшілік ... ... ... ... ... стиль, ғылыми-
анықтамалық стиль.
Қазіргі кезеңдегі ғылыми-көпшілік стильдің басты қызметі – ... ... әсер ету ... ... жүйесін топтастыруда әсер ету функциясы,
эстетикалық ... және ... беру ... негіз болғандығы мәлім.
Қоғам дамуының алдыңғы дәуірлерінде ақпарат функциясы ... ... ... қазіргі кезеңде тілдің ақпаратты жеткізу, хабарлау функциясына қарағанда
әсер ету функциясы басым орынды иеленіп ... ... ... басты міндеттердің бірі – қабылдаушының шапшаң реакциясын,
логикалық қарама-қарсы пікірін және субъективті жауабын туғызу. Бұл ретте
ғылыми-көпшілік ... ... ... ... ... да ... ... қолданылуы ғылыми-көпшілік стильді публицистикалық
стильге жақындастыра түседі, алайда, бұл екі ... жеке ... ... ... ... ... ... құралдар ғылыми-
техникалық прогреске қатысты фактілер мен материалдарды ... ... ... ... ... ... ... ұғым, туралы ғылыми түсінікті (ол анықталған немесе алдағы уақытта
анықталатын болуы мүмкін) таратып беруді мақсат етеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... ... ... 2001 ... 7 ақпандағы №550
Жарлығымен бекітілген ... ... мен ... 2001-2010
жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» / Терминологиялық жинақ. –
Астана, 2001. – 3-17 ... ... И. ... по ... английского языка. – М., 1958. –
458 с.
3. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы (қазақ тілі мен ... ... // Ана тілі . – 1992. – 448 ... ... Қ. ... тілі ... ... – Алматы: Ғылым, 1999.
–581 б.
5. Кеңесбаев І., ... М., ... Ә., ... Ш. ... ... ... зерттелу жайы мен міндеттері // Қазақ әдеби тілі ...... ... 1987. – 10-36 ... ... В. ... ... поэтической речи. Поэтика. – М.,
1963. – 254 с.
7. Сыздық Р. ... ғғ. ... ... ... тарихы. – Алматы, 1984. –
248 б.
8. Степанов Ю. ... мир, ... Факт и ... ... Язык и ... ... ХХ в. – М., 1995. – С. ... ... В. ... жанроведения // Жанры речи. ... ... Гос. ... ... ... 1999. – С. 4-6.
10 Сыздық Р. Сөз құдыреті. – Алматы: Санат, 1997. – 224 б ... ... ... ... ... ... ... стильдің ерекшеліктері // Тілтанудағы ірі тұлғалар:
І. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев, М. Балақаевтардың 100 жылдығына арналған рес.
ғыл.-прак. конф. ...... ... ... 2007. – ... ... Ғылыми-көпшілік стиль мәселесі // М. Әуезов – жаңа ... ... ... ... ... – Шымкент: М. Әуезов атындағы
Оңтүстік Қазақстан университеті, 2007. – 5 т. – 156-160 ... А. ... және Қ. ... ... ... ... // Тіл
саласында білім ... ... ... ... ...... ҚарМУ баспасы, 2007. – 1 б. –198-
202 бб.
4 Функционалдық стилистиканың кейбір мәселелері // Е.А. ... ... ... ... ... – 2008. – №1. – 55-61 бб.
5 Қазіргі қазақ ... тілі ... ... ... // Тілтаным. – 2008. – №2. – 95-99 бб.
6 Ғылыми-көпшілік стильдің қалыптасу жолдары (А. ... және ... ... негізінде) // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы.
Филология сериясы. – 2008. – №2. – 89-92 ... ... ... және оның ... ... // Тіл ... бүгіні мен болашағы. Халықаралық конф.материалдары. – Алматы:
Арыс, 2008. – 88-90 бб.
8 Қазіргі ғылыми-көпшілік ... ... ойды ... // ... и ее роль в ... ... ... Международной
научно-практической конференции. – Караганды: Изд-во Болашак Баспа, 2009. –
Т.3. – С. ... ... ... ... ... қолданылуы
// Язык и ментальность. Международная конференция «Ахановские чтения» под
эгидой МАПРЯЛ (материалы ... и ...... ... 2009. – Т.1. – 265-270 ... ... ғылыми стиль
Жанрлары: ғылыми мақала, диссертация, монография, баяндама
Ғылыми стиль
6. Ғылыми-анықтамалық стиль
Жанрлары: сөздік; анықтамалық; каталог; энциклопедия (көпшілік ... ... ... техникалық құжаттама; келісім-шарт;ғылыми жаңалық формуласы;
мекемелерге арналған нұсқаулық
3. Оқу-ғылыми стиль
Жанрлары: оқулық; әдістемелік құрал; бағдарлама; дәріс; конспект; ... ... ... ... мазмұндағы очерк, үлкен (әлеуметтік, ұлттық әртүрлі
көрсеткіштерді, жас мөлшері, білімі әр түрлі адамдар тобын қамтитын)
аудиторияларға арналған баяндама, дәрістер; ғылыми-көпшілік мақала
5. Ғылыми-ақпараттық ... ... ... ... ... аннотация

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ әдеби тілінің функционалдық стильдерінің лексикалық жіктелісі59 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
Кристаллдағы жүйелер. Жобалау және дамыту106 бет
Әдеби тіл туралы ұғым, қазақ әдеби тілі жайындары пікілрлер96 бет
Стилистика және оның проблемасы4 бет
Интернет желісі, веб-сайттар14 бет
Мәтіндердің ғылыми, ресми іс- қағаздар, публицистикалық стильдері6 бет
Стиль және шығармашылық ерекшелік5 бет
Әдеби үрдіс, көркемдік тәжірибелер9 бет
«Білім беру» функционалдық тобының шығындары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь