Әдеттік құқық институты ретіндегі билер соты

Қазақстан Республикасындағы жүргізіліп жатқан құқықтық реформалардың негізгі мақсаты — ұлттық құқық жүйесін қалыптастыру. Ал, реформаның негізгі принциптерінің бірі құқықтық мәдениеттің сабақтастығы болуы керек. Осыған орай, құқықтық реформаның тиімді болуына ықпал ете алатын факторлардың бірі мүмкіндікке қарай қазақ халқының құқықтық мұрасын пайдалану және есепке алу дей аламыз. Дәлірек айтқанда, соттық-құқықтық реформаларды жүргізу кезінде қазіргі уақытта аса көкейтесті болып отырған, өткен заманда өзіндік маңызы болған қазақтардың дәстүрлі әлеуметтік-құқықтық институты — билер сотын меңгеру аса қажет-ақ.
Әдеттік құқықтық сот мекемесі ретіндегі билер соты қазақ этносының әдеттік құқықтардың қалыптасуы мен қызмет етуінде негізгі рөлге ие болды. Билер соты тек соттық-процессуалдық құқықтың орталық институты ғана болған жоқ, ол, сондай-ақ, қазақтардың әдеттік құқықтары мен тұтастай әдеттік құқықтық жүйенің интеграциясымен айналысатын “алмаспайтын” институт болды. Сөз жоқ, билер соты ұзақ уақыт бойы қазақ қоғамының қоғамдық-саяси өмірінің, соның ішінде құқықтық өмірінің маңызды “белсенді орталығы” (С.С. Алексеев) болды.
Билер сотының жалпы генезисі, құрылымы және қызмет етуіне келсек, оның қандай да бір теориялық үлгісін жасап көруге талпыныс жасауға тура келеді. Себебі, билер соты уақыттың ауысуына, тұратын жердің өзгеруіне және басқа да объективті жағдайларға орай түрленіп отырған. Билер сотының еркешелігі сонда, олар билер қызметінің бір ғана аспектісіне жауап берген. Қазақ қоғамында оны “сақтаушылар тобы” деп атаған, яғни кездейсоқ пайда болатын, тұрақты болып тұратын әдет-ғұрып құқығының білгірлері мен түсіндірушілері немесе ұдайы сот-делдалдық қызметті атқарушылар.
        
        Қ. Әлімжан
Әдеттік құқық институты ретіндегі билер соты(
Қазақстан Республикасындағы ... ... ... реформалардың
негізгі мақсаты — ұлттық құқық жүйесін қалыптастыру. Ал, реформаның негізгі
принциптерінің бірі құқықтық мәдениеттің сабақтастығы ... ... ... құқықтық реформаның тиімді болуына ықпал ете алатын факторлардың ... ... ... халқының құқықтық мұрасын пайдалану және есепке алу
дей аламыз. Дәлірек айтқанда, соттық-құқықтық ... ... ... ... аса ... болып отырған, өткен заманда өзіндік маңызы
болған қазақтардың дәстүрлі әлеуметтік-құқықтық ...... ... аса ... құқықтық сот мекемесі ретіндегі билер соты ... ... ... ... мен ... ... ... рөлге ие болды.
Билер соты тек соттық-процессуалдық құқықтың орталық институты ғана ... ол, ... ... ... ... мен ... ... жүйенің интеграциясымен айналысатын “алмаспайтын” институт болды.
Сөз жоқ, билер соты ұзақ ... бойы ... ... ... ... ішінде құқықтық өмірінің маңызды “белсенді орталығы” (С.С.
Алексеев) болды.
Билер сотының жалпы генезисі, құрылымы және қызмет етуіне ... ... да бір ... ... ... көруге талпыныс жасауға тура келеді.
Себебі, билер соты уақыттың ауысуына, тұратын жердің өзгеруіне және ... ... ... орай ... ... ... сотының еркешелігі
сонда, олар билер қызметінің бір ғана аспектісіне жауап берген. Қазақ
қоғамында оны ... ... деп ... яғни ... ... болатын,
тұрақты болып тұратын әдет-ғұрып құқығының білгірлері мен түсіндірушілері
немесе ұдайы сот-делдалдық ... ... ... ... ... мұның маңызы зор ... ... ... ... ... ... мәлім, қазақтардың “би” түсінігі
түріктің “бек” (бек, бей) ... ... ... Би — ... құдіретті, білімдар, бақуатты жанның дәстүрлі титулы
(В.В. Бартольд, 1913). ... ... ... ... ... жолмен ғана
берілмеген, ол еңбек сіңіріп алатын ... атақ ... ... және сайланбаған. Дәлірек айтқанда, ХІХ ғасырда ... ... ... дейін солай болған. Ізденушіні (үміткерді)
кейде ... ... ... ... да ... ... мен білгені мол
қариялар анықтаған. Дұрысы, олар үміткерге сәл-пәл демеу жасап жіберген, ал
“би” деген ... атақ тек ... ... ... ... ... Үміткерлерге қойылатын негізгі талаптар мыналар болды: әдет-ғұрып
құқығы нормаларын ... ... ... ... ... ... ... болу. Әділетсіз адам би атағын шарасыздықтан жойып алатын, өйткені,
ондай адамнан ешкім де әділетті шешім шығаруды күтпейтін және ... ... ... деп те ... Беделін таза сақтап қалу — әділ ... және ең ... ... ... ... осы ... бәріне бірдей жауап беріп тұрса да, ол
өзінің қолынан іс келетінін тәжірибе жүзінде дәлелдеуге тиіс-тін. Мәселен,
талапкер қандай да бір ... ... ... ... қатысуы тиіс
болатын. Мұндай істе табысқа жету үміткердің би атағын ... ... Ал, ... ... ... тегі, жасы және т.б.) маңызды
шешім бола алмайтын. Мәселен, зерттеушілер сол заман үшін тым жас ... ... ... (13 жас) ... ... би болғандардың бар екенін айтады (Ш.
Уәлиханов, 1864). Әдетте, билер қарапайым адамдар арасынан шығатын, олардың
шыққан тегіне аса ... мән ... ... ... ... би
болғандар да аз емес. Би атағы заңдық тәжірибеде судья немесе қорғаушы
болумен заңды ... ... ... ... лицензия сияқты болды.
Сондай-ақ, өзінің жағдайына қарай, көптеген билер қауымның (рудың) басшысы,
ханның немесе сұлтанның ... ... ... бола ... Яғни,
әкімшілік, әскери-саяси, дипломатиялық және (немесе) ... ... ... ... ... қоғамындағы сот билігін ежелден-ақ билер жүзеге асырған. ... ... ... ана ... ... мына ... тән деп тап ... айту
да қиын. Қалай болғанда да, В.А. Моисеев (Восток. 1995. N 4. С. ... бұл ... ... ... ... ханның реформаторлығымен
байланыстыру қате болар еді деп ... ... ... соты ... ... ... ... ерте заманда болған (1652 жылдан кейін / 1680
жылға ... ... ... ... тікелей сот процесіне тоқталсақ. Кез келген би танымал адамдардың
бірі қандай да бір тәртіп ... деп ... ... сол адамның тәртіп
бұзғанына әлдекімдер сезіктеніп, шағым түсірген ... ғана сот ... ... өзіне зиян келтірген әрекет туралы кез келген ... ... ... ... бір ... шектеу қойылмайтын.
И.А. Козловтың (Материалы по казахскому ... ... Сб. 1 ... С. 230) 40 ... кейін талап арыз беру туралы жазғандары ... шек ... ... ... ... ... ... қауымдастықтарда да осыған ұқсас ... ... ... ... ... ... жергілікті тайпаларының әдет-ғұрып
құқығы бойынша, қақтығысқа түсуші тараптарға қай ... де ... келе ... ... ... ... ... етуге
мұрсат беріліпті (Кристи Н. Пределы наказания. М., 1985. С.100). ... ... ... ... ... ... ерте
уақытта өтіп кеткеніне қарамастан, кез келген істі ... ... ... ... ... баруын осындай себептермен түсіндіруге
болады. Басқаша айтқанда, шағымдану құқығының мерзімі ... ... ... ... бірақ, “ежелгі” дауларды сотта ... ... да ... ... ... ... танысы болған-болмағанына қарамастан, өзінің
сеніміне шақ келетін кез келген биге шағымдана ... Би ... ... ... дауласушы жақтардың екеуінің де сұрауы бойынша
болсын, істі қарауға міндетті.
Бірінші жағдайда би екі ... да ... сот ... ... ... ... алуы керек. Би айыпталушыға қатысты іс қозғалғанын
хабарлаған соң, ол қандай жағдайда болсын, өзі ... бір ... ... Оның ... ... ... ғана себебіне келсек,
егер жауап ... ... оның ... өкілі белгіленген уақытта себепсізден-
себепсіз сот отырысына келмей қалса, би оның ... ... ... шешіп жіберуге құқықты болатын. Ал, жауап беруші
сотқа келмегені үшін айыппұл төлейтін. Егер бидің бұра ... ... ... ... ... берушінің ол биден бас тартуға құқығы бар. Егер
жауап беруші еш ... ... би сот ... ... кірісетін.
Тараптар туыс болмаған жағдайда, дауласушы екі жақтың бірінің туысы би
бола алмайды, өйткені, тараптардың қай-қайсысы да оны ... ... би екі ... да ... ... ... Екі тараптың бірі туысы
болса, би процеске тек қорғаушы ретінде ғана қатыса ... ... ... ... дауласушы тараптар теңдей ... ... ... ... ... ... ... сол ортаға шығарылған
билер біріге отырып, істі ... биді ... ... екі жақ ... келе отырып, шешімді сөз айта алады-ау деген биді ... ... ... ... тараптар би (сот) қабылдаған шешімді
сыйлауға және оны орындауға міндетті.
Жариялылығы мен ашықтығы — ... ... ... ... Кез ... ... сот отырысының ашық және жариялы түрде өтуін қамтамасыз
етеді. Тіпті, биді судья ретінде екі жақ ... ... ... ол ... ... ... ... билерді немесе елге сыйлы басқа да
азаматтарды шақыра ... ... ... ... ... олар ... ... қатыспағанымен, сот процесіне қатысуы және өзін-өзі
ұстауы арқылы сот ісін ... ... ... мен ... Сот процесіне куә болуға кез келген адам құқықты. Бұл ... да бір ... ... ... ... ... ... сот отырысы деген болмаған.
Айта кетерлік маңызды бір мәселе, құқықтық жүйедегі әдет-ғұрып құқығына
негізделген, сот арқылы ... ... ... ... ... жеке
адамдарға қатысты қозғалмаған. Кез келген қақтығыстың ... мәні ... ... ... ... отбасы, ру сияқты әртүрлі
микротоптарға ғана қатысты емес. ... егер ... ... емес ... қақтығыс туралы болса. Екіншіден, мұндай ... ... ... ... ... шағымдану
құқығымен де бекітіледі. Жеке басқа немесе жеке адамдарға ғана ... мен сот ... ... ... ... кез ... адам қауымның бір мүшесі болғандықтан, кез
келген сот отырысы табиғи түрде қауымаралық сот ... ... Тек, ... мен ... бір ... (қауымнан) болғанда ғана басқаша
болатын. Егер дауласушы тараптар бір-біріне туыс ... ... ... ... шешу ... оңай. Дауласушы қауым мүшелерінің бір-
бірімен туыстық қатынасы болмаса, ... ... ... арын ... ... да ... ... орай кез келген маңызды-маңызсыз істің бәрі
дерлік қоғамдық мәселеге айналып шыға келетін. Сондықтан, іс ... үшін ... ... ... ... ... Осындай
факторлардың бірлігі билер соты институты жүргізетін кез келген істің
барынша “таза” өтуін ... ... ... ... ... бидің алдында өздеріне қарсы ... ... ... ... ... ... туралы өздерінің
версияларын айтуға құқылы. Мұндайда алғашқы сөз әдетте ... ... ... ғана би ... ... сөз ... ол (1) ... немесе белгілі бір бөлігінің әділетті екенін мойындап, келтірілген
зардапты өтеуге дайын екенін білдіретін. Мұндайда би ... ... ... іс ... саналатын; (2) болмаса, айтылғандарды
теріске ... ... ... ... ... ... ... өзінің
кінәсіздігін дәлелдейтін, мұндайда сот процесі келесі кезеңге — істің қалай
болғанын ... ... бар ... жатса, жәбірленуші де, айыпталушы да сотқа куәгерлерін
тартатын, олар ... ... ... ... ... ... не теріске шығарып түсніктеме беретін. Әйелдер, кәмелеттік ... (15 ... ... іске ... бар ... жүйке жүйесі
ауыратындар, бұрын жалған куә болғандар, аса беделді емес адамдар, ... ... ... ... ... жәбірленушіге немесе
айыпталушыға тәуелді адамдар (құлдар, т.б.) куәгер бола алмайтын. Жоғарыда
аталған топтарға жатпайтын кез келген парасатты адам ... бола ... ... ... ... тұрғанына күмән келтірсе, үміткерді
куәгерліктен алып тастауға құқылы. Күмән келтіретін тұстар да аз болмайды,
мәселен, ... ... алу, ... ... ... ... ... өштік. Дәл осындай негіздемелермен биді де аластауға болатын,
бірақ, егер сезік дәлелсіз болса, бұл бидің беделіне нұқсан келтіру ... Егер екі жақ та ... ... ... жәбірленушінің немесе
айыпталушының туысы да куәгер бола алады.
Куәгерлер болмағандықтан немесе олардың берген түсініктемелері ... сот ісі ... ... судья ант қабылдататын. Дәлірек
айтқанда, өзінің адалдығымен, ... ... ... бірі ... ... ... ... қарай келе жатқан, белгілі бір мерзім
ішінде барлық қауымдастықтарда болған ант қабылдау рәсімі — ... ... ... емес ... ... ... жолы. Іс жүзінде
анттың мынадай түрлері болған: жауап ... ...... шығаратын (Т.М.
Күлтелеевтің сөзімен айтсақ, тазалайтын), жәбірленуші жағынан — айыптайтын
(Т.М. Күлтелеевтің сөзімен ... ... ... өте көп
пайдаланылған. Адамдар ант қабылдаудан қашқақтайтын, өйткені, ант қабылдау
өте үлкен жауапкершілік еді. ... ... ... ... өтірік ант
берудің өте сирек кездескенін айтады. Ант ... ... ... ... қойылатын талаптармен бірдей.
Басқа барлық мүмкіндікті жоғалтқан уақытта билер жауап берушіден өзінің
кінәсіз екенін дәлелдейтін ант қабылдауды ... ... ... болған
жағдайда антты бірнеше адам қабылдаған. Жауап ... туыс ... ... басқа да жақындығы бар ... ... ант ... ... ... оның ... адамы жауап берушімен жаулық
қарым-қатынаста болмауы керек. Ал, таңдап алынған адам соттың ... ... ала ма, жоқ па, оны тап ... айту ... Шамасы, ант
қабылдаушыдан алдымен келісім алатын болуы ... ант ... ... орны сол ... ғана ... керек.
Ант қабылдатқанда, би жауап берушінің ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілікті алып тұрғанын сезініп, жауап
берушінің кінәлі немесе кінәсіз ... ... ... ... ... ... ... жауап берушінің айналасы оның “кінәлі екені” немесе
“кінәсіздігі” туралы әңгімеге толы болатын. Ант ... үшін ... ... бірінші кезектегі мәселе. Туысының кінәлі ... біле тұра ... ... ант ... ант ... адал адам ... ... Туыстарының арасында беделін кетірген соң, қоғамда да
оның беделі болмайтын. Сондықтан, кез келген ант қабылдаушы мұндай ... ... ... ... ... тартып, өзіндік зерттеу жүргізетін,
содан кейін ғана бір ... ... ... ... ... ... ... ол белгіленген мерзімде
ант қабылдайтын, содан ... ... да ары ... ол ... берушіні
кінәсіз деп тауып, соның пайдасына қарай шешім қабылдай беретін. Егер ант
беруші жауап берушіні кінәлі деп ... ... ... ... қоюына
да болады. Судья ант қабылдаушы келмесе, оның себебін бірден түсініп, істі
жәбірленушінің пайдасына шешкен.
Егер екі ... та ... ... әділ деп ... ... біттіге
санаса, процесс біткеннен кейін жәбірленуші мен айыпталушы ала жіптің ... ... да, ... бір адам ... кесетін. Ол үшін оған айрықша сый-
сияпат көрсетілетін. Бұл — екі жақтың ... ... ... ... салт ... ... осы істі ... қоқсытуға рұқсат етілмеген.
Егер тараптардың бірінің процеске көңілі толмаса, олар сұлтанға немесе
басқа бір биге ... ... (би) ... мән-жайына қанығып,
шығарылған шешімнің әділеттілігіне көз ... соң, ... ... ... ал ... ... ... шағымданушының өзін де жазалаған.
Егер шағым негізді болса, ... (би) ... ... биге ... де, ... ... де алдырып, бимен бірге істің мән-жайын
анықтауға ... Егер ... де ... ... орын ... ... істі ... қарауды тапсырған. Шешім шығарған би бұра тартатын жағдай
байқатса, істі шешу басқа биге ... Әрі ... сот ... ... ... кезінде судьяны сыйламаушылық байқалса, дәлірек айтқанда, бидің
көзінде айқай-шу шығарып, балағат сөздер ... биді ... ... ... ... ... айтып қорқытса, жеке басына тиіссе,
ол міндетті түрде жазаланатын, яғни ... ... үшін ... ... ... беретін. Оның үстіне, бұндай жағдай соттағы дау шешілер
тұста да ескерілетін.
Тергеу жәбірленуші өзінің талабын өзгертпейінше жалғаса ... ... кез ... ... ... келісімге келудің мүмкіншілігі де жоқ
емес. Бидің негізгі міндетінің өзі тараптарды табыстыру ... ... ... ... ... бірін-бірі қанағаттандыратындай келісімге келтіруге
тырысатын. Тараптардың ... да ... ... ... сот шешімін жәбірленуші де, айыпталушы да өз ... ... Егер ... бірі сот ... орындаудан бас тартса,
келесісі заңды жолмен ... ... ... ... Мәселен,
барымта жолымен қайтарып алуға құқы бар.
Әдеттік сот процесінің маңызды ерекшеліктерінің бірі — бидің құзырының
кең, өкілеттігінің жоғары болуы. Би ... ... ... ... ... кеңінен талқылап (мәселен, кең түрде), ... сай ... ... Принципінде, кемшілік болған жағдайда судья ескі ... ... жаңа ... ... немесе өзінің
пайымдауымен (әділеттілік, тиянақты ой, шынайы адамгершілік) шешім шығара
берген. Алайда, бидің ... ... ... бір ... ... Билердің қай-қайсысы болса да, әділ ... ... ... ... ... үшін ... ... және жалпы құқықтық
нормаларды басшылыққа алып, жағдайға қарай солардың бірін ... ... ... ... нормаларын белгілі бір шеңберлер деп
қарастыруға болады.
Жалпы ... ... ... адам өлтірушінің келтірген зиянын
өтейтінін анықтайтын норманы айтуға болады. Әңгіме —материалдық ... ... ... ... да бір ... ... үшін берілетін
материалдық өтемақы туралы.
Танымал орыс әдебиеттерінде құнның мөлшері ... ... А.И. ... ... ... ... ер адам үшін — 1000 қой, әйел
адам үшін — 500 қой болғанын ... Г.И. ... ... — 200 ... Я.П. ... (1803) ... “өлген адамның тегіне және
ауқаттылығына қарай 200 жылқыдан 1000 жылқыға ... және ... ... ... ... айтады. Н.П. Рычковтың (1746-1784) ... ... 100 ... 1 тұтқын, 2 түйе, ең жақсы шұға ... ... ... ... ... сауыт және басқа да қару-жарақ кірген. ... ... ер адам үшін ... 100 жылқы, 1 құл және 2 түйе
болғанын айтады. С.Б. Броневский ... ... ... құрамына 100
жылқы, 2 құл, 2 сауыт және 2 түйе ... ... ... қатысты кейінгі уақыттағы мәліметтер де әртүрлі. Н.И.
Гродековтың (1843-1913) мәліметтері бойынша, ежелде ең ... ... ... ... ... 1000 қой (не 1000 ... не 2 ... 6
ең жақсы бұйым, дәлірек айтқанда, 2 құл, екі ... түйе (нар) және ... ат ... ... қасқыр, сайғақ сияқты аңдармен ауыстыруға
болатын); кілем (50 ... ... 500 ... азалы түйе-нар; адам
өлтірушінің аты; жесірге арналған қаралы сары ... ... Ал, ... ... ... 100 жылқы, 2 күң, 2 сауыт және 2 түйе кіргенін
айтады.
Мәліметтердің әртүрлілігі мынадай түйінге алып ... ... ... ... ... ... Т.М. ... Тәуке ханның заңдар
жинағындағы сәйкес ережелерді талдап-таразылай келе, Я.П. ... ... ... деп ... Өйткені, оның пікірінше, “шамасы,
Тәуке хан үшін маңыздысы құнның ең үлкен немесе ең кіші ... ... ... ал сот құн ... қай ... ... ... жазалау
шараларын есепке алып, әртүрлі жағдайларды ескере отырып ... ... бір ... ... ... ... азамат үшін 1000 қой,
сұлтан мен қожа үшін 7000 қой деген құн мөлшерінің тәжірибеде үнемі ... ... ... Т.М. ... ... ... казахов. Алма-
Ата, 1955. С. 184).
Бұдан ... ... ... әр ... өздерінің заңды
өкілеттіктерін құқық шеңберінде пайдалана отырып, шешім қабылдау ... ... ... ... ең ... және ең ... құн мөршері
арасынан келтірілген зиянды дәл өлшеп, құн мөлшерін өз бетінше белгілегенін
көреміз. Қалай болғанда да, сот шешімінің мәні ... ... адам үшін ... мен ... ... ... беру емес, тіпті, алғашқыда
осылай көрінсе де. Шешім мәні — құқық ... ... яғни ... ... ... ... үйлесімділігін сақтап қалу.
Билер өздерінің атқарған қызметі үшін айрықша ақы алмаған, тәртіп
бойынша, олардың ... ... ... ... бір бөлігі тиген. Барлық
дау-жанжал тәртіп бұзушылықтың сипатына қарамастан, ... ... ... ... кездегідей азаматтық немесе қылмыстық
формалармен ерекшелейтін айрықша өзгешеліктер болмаған. Сондықтан, бұл ... ... ... деп ... ... ... ... ауызша символикалық сипатта болды, яғни
соттық-процессуалдық нормалар, бір жағынан қандай да бір ... ... ... ... ... ... жағынан кез келген
әрекет, тәртіп бойынша, арнайы ауызша формуламен белгіленді. Сот отырыстары
тұтастай ауызша ... сот ... де ... ... ... ... да мәртебесі айрықша қатал жағдайда
анықталды. ... ... ... кең ... мәселен, әдет-ғұрып
құқығы нормаларын талқылағанда, өзгерткенде және жаңа ... ... ... ... ... ... шешім қабылдаған күннің өзінде де,
соттық қызметі үшін ешқандай жауапкершілікке ... ... ... ... ... негізгі белгі — беделінен айырылып, абыройына
нұқсан келген.
Билер соты Қазақстанда әдет-ғұрып құқығының институты ретінде ресейлік
отаршылдық басталғанға ... ... ... болды, содан кейін ХХ
ғасырдың 20-жылдарына дейінгі кезеңде, бірқатар ... ... ... ... ... ... сотынан” ажырата білу керек. Ресми “билер соты”
жергілікті басқару органдарының ... ... ... ... ... ... ... құрылды. Отаршыл қазақ қоғамында кәдімгі
билер сотының ресми билер сотынан айырмашылығы болды. Кеңестік Қазақстанда
билер соты ... ... ... ... ... ... ... деп те аталды. Ақсақалдар соты қуғын-сүргін саясаты
біржола ... ... 1920 ... ... ... билік құрды.
Сот процедураларының үтір-нүктесіне дейін реттелуі, шығынды өтеуге
емес, әділдіктің үстемдік құруына айрықша ... ... яғни екі ... ... ... ... ... үйлесімділікті қамтамасыз ету,
құқықтық қатынастарда екі жақтың мүддесін тең көздеу, тең ... ... ... ... ... көрсетеді. Билер сотының қызмет етуінің
негізі де материалдық өтемақы болмаса керек деген ойдамыз. Өйткені, ... жақ ... ... жәбірленушіге болар-болмасы ғана тиген,
кейде тіпті мүлдем тимеген. Белгілеген тәртіп бойынша, ... ... ... ... сот ... ... және олардың
туыстарының үлесіне тиген. Яғни, сотқа шағымданушы ... ... ... ғана ... білген.
Билер сотының сот процедуралары маңызы жағынан соңғы сәт — ... ... кем ... ... француз зерттеушісі Н.
Руланның (1990) сөзімен айтсақ, дәстүрлі ... әділ ... ... ... ала белгіленген нормаларға жүгірмей, бұзылған қоғамдық тепе-теңдікті
қайта орнату”. Сот ісінің қандай да бір шешім ... да ... ... да ... Ал, би қақтығысушы тараптарға көмектесуші, үшінші ... ... ... бірақ, мәжбүрлеу күшін пайдаланбаған. Билер ... ...... шығынды өтеу емес, әділеттіліктің ... ... ... жүйесіндегі әділ соттың негізгі мәні — ақиқат
орнатып, дауласушылардың ... мен ... ... ... ... тиесілі жазасын тартқызу емес, дауласушы тараптарды
ымыраға келтіру. Мәселен, ... ... ... ... ортақ келісімге келтіріп, өзара қарым-қатынасын қайта қалпына
келтіру ең әділетті шешім болып табылған (Р. Давид, ... ... ХІХ ... ... орыс зерттеушілерінің Ресейдің
құқықтық тәжірибесіне сүйенгенін айтады. Орыс зерттеушілері әдет-ғұрып
құқығы ... ... ала ... ... әділ сот ... ... заңнамаларды бұра тартып (қазіргі заманғы мемлекеттің сот билігін
жүзеге асыратын органы ретінде), ... да бір ... ... ... ... әлеуметтің тыныш өмір сүруін сақтап қалуды мақсат еткен”
дегенді айтады. ... ... кез ... ... ... ... ... формальдылықтан қашып, дауласушы тараптардың қақтығысын
шешуге тырысады (Государство и ... 1997. N 8. С. ... ... ... ... ... құқығындағы соттық
ымыраластыруға қатысты кейбір ... айта ... ... ол да ... құқығы секілді айтарлықтай кездейсоқтығымен айшықталған. Бұл ... ... ... кездейсоқтығы қазіргі заманғы ... ... ... ... ... ие.
Өйткені, мұсылмандық құқық заңдық құқыққа қарағанда, “әр адамның жеке тұлға
ретіндегі ... ... ... ... және ... ... ерекше тұстарын ескере отырып, үлкен әділеттілікті қамтамасыз
етеді”. (Сюкияйнен Л.Р. Мусульманское право. Вопросы теории и ... ... ... ... ... ... (материалдық) аспектіде
қарастыратын болсақ, ол әдеттік-құқықтық жүйенің классикалық сот мекемесін
(институтын) көрсетеді. Ал, ... ... бұл — ... әдеттік-
құқықтық жүйесінің, соның ішінде соттық-процессуалдық құқықтық институт.
( *°ëiìæàí ²àéðàò °ëiìæàí½ëû, çåðòòåóøi, çà» ¹ûëûìäàðûíû» êàíäèäàòû. “Ïðàâî
è ... ... ... N 3, 1998, 59-62 ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Орыс философиялық ойларының типологиялық ерекшеліктері17 бет
Паскаль тілінде алгоритмдеу9 бет
Ғылымдар жүйесіндегі әлеуметтік жұмыстың алатын орны16 бет
Әл- Фарабидің философиялық көзқарастары12 бет
"мектеп басшысының жеке тұлға ретіндегі ролі"7 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет
Автоматтандыру объектісі ретіндегі магистралды мұнай құбыры61 бет
Азаматтық қоғам институтының түсінігі8 бет
Алдын ала тергеудегі конституциялық қағида ретіндегі кінәсіздік презумпциясы29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь