Қара ала тұқымдас сиырлардың өнімділігіне экологиялық факторлар

кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1 Әдебиеттерге шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Ірі қара малдың қоршаған ортаның абиотикалық факторларына реакциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 Ауа, климат, микроклиматтың мал организміне тигізетін әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Ірі қара малды экологиялық таза сумен қамтамасыз етудің маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.4 Мал азығын экологиялық тұрғыдан бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2 Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 Ғылыми.зерттеу жұмыстарының әдістемелері ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Жайылым шөбінің өөнімділігі мен химиялық құрамының климаттық факторларға қарай өзгеруі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 Қара ала тұқымдас сиырлардың сүт өнімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.3.1 Сүт өнімділігіне және оның химиялық құрамына әсер ететін факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3.2 Қара ала тұқымдас сиырлардың сүт өнімділігіне азықтандыру факторларының тигізетін әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3.3 Ірі қараның ет өнімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3.4 Қара ала сиырлардың өсіп.жетілу көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... .
2.3.5 Қара ала тұқымдас сиырлардың төлдегіштік қасиеттері мен клиникалық көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3.6 Қара ала тұқымдас малдардың интерьерлік ерекшеліктері ... ... ... .
2.3.7 Сиыр желінінің морфологиялық және физиологиялық қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3 бұзауларды бағыттап өсіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
4 Сиырларды мөлшерлеп азықтандыру ... ... ... ... ... ... ... .
5 ірі қараны өсірудің экономикалық тиімділігі ... ... ...
қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Халқымызды азық-түлікпен (ет, сүт, сүт тағамдарымен) қамтамасыз етуде ірі қара мал шаруашылығының маңызы өте зор. Өйткені сүт өнімінің 99 пайызы, еттің 40-45 пайызы ірі қарадан өндіреді. Сонымен қатар ірі қара мал терісі жеңіл өнеркәсіп шаруашылығында бағалы шикізат ретінде, көңі органикалық отын және тыңайтқыш ретінде кеңінен пайдаланылады.
Кейінгі жылдарда ірі қара мал шаруашылығының даму жолдары қайта айқындалып, сауын сиырларының сүтін 700-800 кг-ға дейін көтеру көзделініп отырса, етті 30-40 пайызға көбейту межеленуде.
Соңғы кездері шет елдерден асыл тұқымды сүтті, етті ірі қараларды әкеліп жергілікті малдың өнімділігін жоғарылатуға айрықша көңіл бөлінуде. Мысалы, АҚШ-тан, Австралиядан әкелінген голштин-фриз, герефорд ірі қараларды жергілікті малмен будандастырып, өнімділігі жоғары табындар қалыптастырылуда. Осының нәтижесінде асыл тұқымды мал зауыттарында сауын сиырлардан 8-10 мың кг-ға дейін сүт алуды жоспарлап, бордақыланатын малдардың тәуліктік салмағын 1000-1500 грамға жеткізу межеленіп отыр.
Қазақстан Республикасының шаруашылықтарында 20дай сүтті, сүтті-етті және 8-етті ірі қараның асыл тұқымды малдары өсірілуде. Айта кету керек, бұл асыл тұқымды ірі қараларының кқпшілігі жаңа өнеркәсіпті технологияға бейімді емес. Сондықтан сүт және ет өнімдерінің сапасы жоғарғы дәрежеде емес, қйткені малды күтіп-бағу технологиясы судың және мал азығының сапасы экологиялық талаптарға сай келмейді.
Интенсивті мал азығын дайындау технологиясы әртүрлі пестицидтерді, минералды тыңайтқыштарды қажет еткендіктен жем-шөптің ластаушы көздері артып, экологиялық таза өнім алуға шектеу қойылып отып.
Тақырыптың маңыздылығы. Өнеркәсіпті оңтүстік өңірінде экологиялық ахуалдың нашарлауы, адамдардың түрлі ауруларға шадығу деңгейінің өсуі жергілікті тұрғындарды экологиялық таза азық-түлікпен, оның ішінде ет және сүт өнімдерімен қамтамасыз етуді аса қажет етеді. Сонымен қатар ірі қараны күтіп-бағу технологиясы экологиялық талатарға сай келмейді.
Оңтүстік өңірде өсірілетін 300 мыңнан аса мүйізді ірі қараның басым бөлігін өнімділігі төмен жергілікті сиырлар құрайтындықтан әсіресе сүт өнімдеріне деген сұранысты қанағаттандыру мүмкіндігі шектеліп отыр. Сондықтан да Оңтүстік Қазақстанның ерекше табиғи-климаттық жағдайында сүт және ет өндіру көлемін арттыру негізінен ірі қараның өнімділігін көтеру арқылы жүргізілуі тиіс.
1. Акимова Т.А., Хаскин В.В., Экология. –М., 1998.
2. Богдановский Г.А. Химическая экология. –М., 1994.
3. Бегімбеков Қ.Н., Төреханов А.Ә., Байжұманов Ә.Б. Мал өсіру және селекция. – Алматы, 2006. – 598 б.
4. Бекмухамбетов Э.А., Рисимбетов Т.К. Кормовые ресурсы Казахстана. – Шымкент, 2010. -379 с.
5. Волков Г.К., Репин В.Ш. Зоогигиенические нормативы для животноводческих объектов. –М., 1986.
6. Евстропов Н.А. Экологическая оценка качества молочной продукции и технологических процессов //Методические рекомендации. –М., 2001. -26с.
7. Испенков А.Е., Санего И.П. Зоогигиенический и санитарный режим на фермах и комплексах. –Минск, 1984.
8. Кондратьева М.И. и др. Микроклимат на животноводческих фермах и комплексах. –Алматы, 1983.
9. Кузнецов А. Гигиена кормления сельскохозяйственных животных. –М., 1991.
10. Коробкин В.И., Передельский Л.В. Экология. –Ростов на Дону, 2009. -601 с.
11. Каримов Ж.К. және басқ. Ірі қара шаруашылығы сүт және ет өндіру технологиясы. –Алматы, 2005. -274 б.
12. Кусаинов К.К. и др. Справочная книга кормовых растений лугов и пастбищ Казахстана. –Алма-Ата, 1982. -212с.
13. Мырзабеков Ш., Ибрагимов П. Ветеринариялық гигиена. –Алматы, 2005. -431б.
14. Нормы и рационы кормления сельскохозяйственных животных (под ред. А.П. Калашникова, Н.И. Клейменова). –М., 1986. -352 с.
15. Оспанова Г.С., Бозшагаева Г.Т. Экология. –Алматы, 2002.
16. Омаркожаев Н. Малды азықтандыру.
17. Одум Ю. Основы экологии. –М., 1987.
18. Рисимбетов Т.К. Зоогигиенические показатели водных источников в каракулеводческих совхозов Юга Казахстана //Сб.науч.трудов КазНИИЖиК. –Алма-Ата, 1974. –Т.2.
19. Рисимбетов Т.К., Реактивность каракульских овец на питьевую воду с разной минерализацией //Совершенствования технологии производства каракуля и улучшения его качества //Сб.науч.трудов КазНИИЖиК. –Т.13. – Алма-Ата, 1975.
20. Рисимбетов Т.К. Оценка пустынных пастбищ по качеству водоисточников //Материалы научно-практ. конференции. Проблемы научного обеспечения сельского хозяйства Республики Казахстан, Сибира и Монголии. –Алматы, 2001. –С.234-235.
        
        Қара ала тұқымдас сиырлардың өнімділігіне экологиялық факторлар
кіріспе................................................................................................
1
Әдебиеттерге шолу....................................................................
1.1
Ірі қара малдың қоршаған ... ... ... ... ... ... мал организміне тигізетін әсері........................................................................................................
1.3
Ірі қара малды экологиялық таза ... ... ... маңызы..................................................................................................
1.4
Мал азығын экологиялық тұрғыдан бағалау.....................................
2
Негізгі бөлім....................................................................................
2.1
Ғылыми-зерттеу жұмыстарының әдістемелері.................................
2.2
Жайылым шөбінің өөнімділігі мен химиялық құрамының климаттық факторларға қарай өзгеруі...............................................
2.3
Қара ала ... ... сүт ... ... және оның химиялық құрамына әсер ететін факторлар..............................................................................................
2.3.2
Қара ала тұқымдас ... сүт ... ... ... ... ... ... ет өнімділігі......................................................................
2.3.4
Қара ала сиырлардың өсіп-жетілу көрсеткіштері.............................
2.3.5
Қара ала тұқымдас сиырлардың төлдегіштік қасиеттері мен клиникалық көрсеткіштері..................................................................
2.3.6
Қара ала тұқымдас малдардың интерьерлік ерекшеліктері.............
2.3.7
Сиыр ... ... және ... ... ... ... мөлшерлеп азықтандыру.............................
5
ірі қараны өсірудің экономикалық тиімділігі...........
қорытынды......................................................................................
пайдаланылған әдебиеттер тізімі....................................
Кіріспе
Халқымызды азық-түлікпен (ет, сүт, сүт тағамдарымен) қамтамасыз ... ірі қара мал ... ... өте зор. ... сүт ... 99 ... еттің 40-45 пайызы ірі қарадан өндіреді. Сонымен қатар ірі қара мал ... ... ... шаруашылығында бағалы шикізат ретінде, көңі органикалық отын және тыңайтқыш ретінде кеңінен пайдаланылады.
Кейінгі жылдарда ірі қара мал шаруашылығының даму ... ... ... сауын сиырларының сүтін 700-800 кг-ға дейін көтеру көзделініп ... етті 30-40 ... ... ... кездері шет елдерден асыл тұқымды сүтті, етті ірі қараларды әкеліп жергілікті малдың өнімділігін ... ... ... ... ... ... ... әкелінген голштин-фриз, герефорд ірі қараларды жергілікті малмен будандастырып, өнімділігі жоғары табындар қалыптастырылуда. Осының нәтижесінде асыл тұқымды мал ... ... ... 8-10 мың ... ... сүт алуды жоспарлап, бордақыланатын малдардың тәуліктік салмағын ... ... ... ... ... ... ... 20дай сүтті, сүтті-етті және 8-етті ірі қараның асыл тұқымды малдары өсірілуде. Айта кету керек, бұл асыл тұқымды ірі ... ... жаңа ... ... ... емес. Сондықтан сүт және ет өнімдерінің сапасы жоғарғы дәрежеде емес, қйткені малды күтіп-бағу технологиясы судың және мал азығының ... ... ... сай ... мал ... ... технологиясы әртүрлі пестицидтерді, минералды тыңайтқыштарды қажет еткендіктен жем-шөптің ластаушы көздері артып, экологиялық таза өнім алуға шектеу қойылып отып.
Тақырыптың ... ... ... ... экологиялық ахуалдың нашарлауы, адамдардың түрлі ауруларға шадығу деңгейінің өсуі жергілікті тұрғындарды экологиялық таза азық-түлікпен, оның ... ет және сүт ... ... ... аса қажет етеді. Сонымен қатар ірі қараны күтіп-бағу технологиясы экологиялық талатарға сай ... ... ... 300 мыңнан аса мүйізді ірі қараның басым бөлігін өнімділігі төмен жергілікті сиырлар құрайтындықтан әсіресе сүт өнімдеріне деген ... ... ... ... ... ... да Оңтүстік Қазақстанның ерекше табиғи-климаттық жағдайында сүт және ет ... ... ... ... ірі ... өнімділігін көтеру арқылы жүргізілуі тиіс.
Сондықтан мал өнімдерін өндіруді молайтудың тиімді жолдарының бірі - жоғары өнімді генотиптерді, ... мал ... ... ... ... Облыста аудандастырылған әулиеата сиырларымен қатар соңғы жылдары қара ала, ... ... да ... ... ... Дегенмен оңтүстік өңірінде өсірілетін негізгі екі зауыттық тұқым - әулиеата мен қара ала ... ... және ... ... ... ... ... бейімделуі әлі толық зерттелмеген. Осы көрсетілген келеңсіз жағдайлар біздің зерттеулеріміздің бағытынан орын алғандықтан тақырыбымыздың ... ... ... мен ... ... ... - қара ала ... сиырлардың өнімділіктері және биологиялық көрсеткіштерін ескере отырып, қоршаған орта факторларының тигізетін әсерін зерттеу болып табылады.
Жұмысты ... үшін ... ... ... қара ала ... сиырлардың сүт және ет өнімділігіне абиотикалық факторлардың тигізетін әсері;
- суға қойылатын экологиялық-санитарлық талаптар;
- мал азығын экологиялық тұрғыдан бағалау;
- мал ... ... ... ... қара ала ... ... сүт және ет ... және олардың сапасы;
- қара сиырлардың төлін өсіру ерекшеліктері;
- оңтүстік өңірінде қара ала тұқымдас ірі қара малын өсірудің экономикалық ... ... ... Ірі қара ... ... ... абиотикалық факторларына реакциясы
Малдың денсаулығы және оның өнімділігі негізінде қоршаған ортаның факторларының әсеріне тікелей байланысты. ... ... ... ... мал организміне қолайлы ету малшылар мен мамандардың басты міндеті. Мал ауруларының алдын алу ... ... ... ... ... ветеринарлық-санитариялық шаралар, қоршаған ортаның мал организміне қолайлы гигиеналық-санитариялық нормативтер мен ережелер тек осы орта көрсеткіштеріне сүйене отырып белгіленуі керек [1, 2, 5, 6, ... орта және ... ... өйткені жануарлардың тіршілік ету қабілеті үнемі сыртқы ортаның әсерімен қалыптасады. Сыртқы орта жануарларға ... ... ... әсер ... Оның ең ... құрайтын бөліктері ауа, топырақ, су, азық, технологиялық құралдар мен қора-жай. Жануарлар қоршаған ортамен тығыз қимыл-қатынаста өмір сүріп, әрі өз ... ... ... ... ... ... және т.б.) ала ... өзін-өзі сақтайды [1, 2, 15, 17].
Олардың дамуы қоршаған ортаның үнемі өзгеріп тұруымен тығыз байланысты. Егер осы қоршаған орта ... ... ... өзгерсе, яғни организм өзіне қажет элементтерді ала алмаса, онда орта мен ... ... ... ... ... орта факторлары тіршілік жағдайында организмнің өміршеңдігіне әсер ететін бірден-бір қозғалтқыш күш болып саналады. Сыртқы орта факторлары табиғатына және әсер ету ... ... ... және ... ... ... [1, 2, 17, ... факторларға жауарлар организміне әсер ететін неорганикалық орта кешені жатады (ауа температурасы, ылғалдылығы, қысымы, ауаның, судың химиялық құрамы, ксенобиоттар және т.б.).
Биотикалық ... ... ... ортадағы организмдердің бір-біріне әсері жатады (жануарлар, микроорганизмдер, т.б.).
Ал өзінің құрамы жағынан сыртқы орта факторлары химиялық, физикалық және ... ... ... Физикалық факторларға - температура, ауа қозғалысы, атмосфералық қысым, ауаның су буымен толығуы, күн ... ... ... ... және т.б. ... ... химиялық элементттер мен ауа, су, топырақ, азықтағы ... [1, 2, ... ... - ... ... ... ... топырақта, азықта кездесетін бактериялардың құрамы негізінде сапрофитті микрофлоралардан тұратын әрі қоршаған ортаның патогенді микробтарымен, гельминт ... ... ... [31].
Қоршаған орта факторларының организмнің тіршілік қабілетіне үш түрлі әсері бар минимум, максимум жне оптимум. Жануарлар денсаулығы үшін ең ... ... ... ... Тек дені сау ... ғана ... ... сай жоғары өнім бере алады.
Денсаулық - организмге тән табиғи жағдай, ол қоршаған орта мен ... ... ... ... Мал ... баға беру үшін ... зерттеу әдістеріне сүйенеді (клиникалық, биохимиялық, гематологиялық және т.б.) [13, ... ... ... ... ... еттілігі және т.б.) оның денсаулығының төмендеуін дәлелдейді.
Тірі организмнің ең бір маңызды ерекшелігі оның қоршаған орта жағдайларының кең ... ... ... ... физиологиялық өзіне тән тұрақтылықты бірқалыпты (гоместаз) жағдайда сақтауы болып табылады [3].
Ауру - организмнің табиғи өмір сүру жағдайының бұзылуы және ол ... және ... ... ... Қоршаған орта факторларының әсерінен жануарлар организмінде қан ... ... алу, ас ... ... ... бұзылады. Сондықтан мал организмінде аурудың дамуы оған қоршаған ортаның патогенді факторларының әсер етуімен тығызбайланысты физикалық ... ... ... температура, шектен тыс немесе жеткіліксіз күн радиациясы және т.б.), химиялық (ауадағы, топырақтағы, азықтағы улы ... ... ... ... ... ұсақ ... ... және т.б.) [36].
Зоогигиенада мал қораларының ауасындағы зиянды газдардың (аммиак, күкіртсутегі эәне т.б.) организмге патогенді әсері нақты түрде анықталған [5, 7]. Бұл ... ... ... ... ... өкпенің қабынуы туындайтындығы анықталған. Ал, атмосферада иондардың жоқ болуы малды өлімге ... ... ... ... ... Қоршаған ортаның физикалық және химиялық факторларының ұсақ және шектен тыс әсер етуінен көптеген жұқпайтын аурулар пайда болып, етек ... ... ... ... элементтер (кальций, фосфор, йод, мыс және т.б.) жетіспесе жануарлардың өнімділігі мен көбейтушілігінің төмендейтіні белгілі. Ал, рационда ас ... аз ... аса көп ... ... ... ... немесе токсикоз тудырады. Малды толық құндылығы төмен, бұзылған, зең шалған ... ... ... мол ... ... ... ... гастриттер және т.б.). жануарларды жеткіліксіз азықтандыру - ... ... ... ... (алиментарлық дистрофия мен төлсіздік) шалдықтырады. Организмге судың жеткіліксіздігі токсикозға (судың теріс балансы) әкеп соқса, ал ластанған суды ... ... ... мен ... және т.б. ... ... ... гепатит, токсикоздардың жиі себептері [14, 21, 25, 34].
Ауру тудыратын қоздырғыштармен зардаптанған ауа, су және азық ... ... ... ... және ... аурулардың туындауына себепкер (сібір жарасы, туберкулез, бруцеллез, сальмонеллез, аусыл, туляремия және т.б.).
Жалпы айтқанда, жануарлардың денсаулығының ... ... ... ... орта жағдайының зиянды әсері болып табылады.
Әрине мал денсаулығын сақтауда қоршаған орта әсерімен қатар тұқымдық факторларды әсерінен де қалыптасады. Бірақ маңызды ... роль ... орта ... ... ... ... байланысты оның сапасы бақылау экологиялық тұрғыдан өте ... ... ... ... зерттеулердің (биологиялық, микробиологиялық, иммунологиялық жән т.б.) қорытындысы бойынша өнімдік малдың денсаулығының бұзылуының ең ... ... ... ... ... факторлары. Сондықтан мал шаруашылығында жануарлардың денсаулығын қорғау табиғи қорғаныс күштерімен төзімділігін күшейту, аурулардың (жұқпалы, жұқпалы емес) алдын алу және өнімділігін ... ... ... ... тіршілік ортасын мал организміне қолайлы әрі қауіпсз ету. Ол үшін алғы шарттардың бірі - ... ... ... ... ... және ... жүйелерін гигиеналық талаптарға сай озық техникалық, технологиялық шешімдерді пайдаланған, әрі оларды жануарлардың ерекшеліктері мен физиологиялық қажеттілігіне сай етіп жақсарту, дер ... ... ... ... шараларға жан-жақты жүргізу [4, 9, 12, 14, 16, 21].
Органиизм мен сыртқы орта арасындағы жылу алмасу. Жануарлар қоршаған орта температурасының ... ... өз дене ... ... шамада сақтайды. Температура тұрақтылығы организмдегі жылу реттеу механизмімен түсіндіріледі. Жылу реттеудің екі түрін ажыратады: физикалық және ... ... жылу ... ... ... организмнен жылудың шығуы физиалық жолдарымен реттеледі. Сондықтан қалыпты жағдайда жылудың тепе-теңдігі сақталады.
Тіршілік үшін және ... жылу ... үшін ... ... көзі - ... Ал өте қиын жағдайда мал денесінің қоры жұмсалады.
Үй жануарларының ... ... ... мен олардың өнімдлігі организмнің жылу тепе-теңдігін сақтаған кезінде ғана мүмкін болады. Алайда, мұндай жағдай қолайлы микроклимат, яғни ... ... ауа ... ... және ... температура жағдайында ғана сақталады. Микроклимат көбінесе, организмнен жылу шығарудың немесе сақтаудың физиологиялық механизмдері қызетінің тиімділігіне ықпал жасайды, яғни ... жылу ... ... ... месе ... [5, 7, 13, 23, 36, ... ... қыстыкүні темір бетоннан салынған (қабырғасы, едені, төбесі) ... ... ... ... ... жылу ... ... ал жаздыкүні ысып кететін қора-жайда тұруы оларды ыстық ұруға немесе ыстық өтуіне әкеп ... ... ... ... ... бағып-күту жағдайында жылу жоғалту күн радиациясы мен топырақ қызуының шамасына байланысты болады. Ауа райының тұрақсыздығы да жылу ... ... [5, 8, 11, 28, ... ... және жерсінуі. Қоршаған орта әрдайым өзгеріп отырады. Соған байланысты мал организмі дамып, жетілу процесінде ортаның өзгеруіне қарай бейімделу ... де ... ... ... ... ... ... қабілеттілігімен түсіндіріледі [3, 5, 7, 11]. Мысалы, қысы қатал, континентальды климат жағдайында өскен малдың салмақты, қалың терілі, түбіті әбден жетілген ұзын да ... ... ... ... ... ... ... түліктің өнімділігі кемиді, аурушаң келеді, тіпті өлім-жітімге де ұшырайды. ... ... ... және аурулардың алдын алу мен емдеу шараларына көп шығын шығады.
Жерсіну (акклиматизация) - мал ... ... ... жаңа жағдайларына (географиялық және климаттық жағдайлар, азықтандыру, күтіп-бағу сипаты, эпидемилық, тіпті індетті аурулар және т.б.) бейімделу процесі.
Жерсіндіру нәтижесін іс ... ... ... өсу ... және ... ... ... қарап шығарған дұрыс. Өсі, жетілу, сүттілік, тіпті аурушаңдық тәрізді кейбір көрсеткіштерді аз уақыттың өзінде-ақ анықтауға болады [3, 11, 13, 28, ... ... ... ... ... соның ішінде індетті ауруларды да қоздыратынын есте ұстау қажет.
Мал тіршілігінде көптеген факторлар әсеріне тап болады. Алайда тіршілік жағдайы ... мал ... сол ... ... ... ... орта ... қауіпті әсеріне қарсы тұратын қорғаншы немесе қалпына келтіру механизмдері қосылған кезде ... күш ... ... ... кезінде физиологиялық өзгерістер жерсіну синдромы. Стресс әрқашан ... ... ... ... ... байқалады. Стрестің жалпы синдромы бүкіл организмге әсер етеді.
Стресс-факторлар: азықтық, климаттық (оған микроклиматтың барлық факторлары жатады), технологиялық, тасымалдау және ... ... ... [5, 6, 7, ... ... ... жақсы нәтижеге жету үшін малды өсру және күтіп-бағу кезінде жаттықтыру, шынықтыру, технологияны қатаң сақтау, ... ... ... ... ... мал төзімділігін қалыптастыруға мүмкіндік туғызуды басты назарда ұстаған дұрыс.
Қорыта келгенде, организмнің бейімделуі - ағзалар мен ұлпалардың ... ... ... жүйесінің берік белсенділік деңгейіне жету процесі. Сонда ғана мал ұзақ тіршілік етеді, дені сау ... ... ... ... ... ... өзгеше қолайсыз жағдай тудырады. Сондықтан да бейімделу ... ... ... ... ... ... көндіктіруге көмек етеді.
Сыртқы орта факторларын экологиялық тұрғыдан шектеу. Қоршаған ортаның әртүрлі факторларына ... ... ... ... бір шегі ... Оның экологияық мәні сапасы мен санына байланысты сипатталады.
Сыртқы қоршаған ортаны тек ... ... ... ... мал ... бірде қолайлы, ал кейде кері әсер етеді. Бұл ... ... кері ... ... оған ... лас ... түсіп, сапасының төмендеуіне әкеледі. Сондықтан жануарлардың денсаулығын ... ... ... ... қоршаған орта факторларының қолайсыз әсерін болдырмау емесе азайту жұмыстары экологиялық тұрғыдан оларды қатаң шектеу (нормалау) негізінде жүргізілуі керек [1, 2, ... ... ... орта ... жағымсыз факторларының әсерін төмендетуде және орта сапасын жүйелі басқаруда экологиялық нормалаудың маңызы өте ... ... ... ... (ауа, топырақ, су) зиянды химиялық заттар үшін шекті жіберілу концентрациясы (ШЖК) бекітілген [1, 2, 5, 10, 13, 15, ... ... ... орта нысандарында болатын әртүрлі химиялық заттардың бұл концентрациялары жануар денсаулығына тікелей немесе кері ... ... ... ... ШЖД ... ... ... - ол ауада (мг/л), топырақта және азықта ... ... ... ... мал ... зиян ... максимальды мөлшері. Ал суда бұл факторлардың ұзақ уақты бойы шектен (ШЖК) артуы (4-8 есе) онда ... ... ... ... пайда болуына әкеп соғады. Судың химиялық заттармен қауіпті мөлшерде ластануы ндағы табиғи ... ... ... ... ... судың экологиялық жағдайын нашарлатып, иістеуге және микробтардың жойылуының баяулауына әкеп соғады. Мұндай су мал суғаруға жарамсыз болады.
Суды ластаушы ... ... ... (ШЖК) ауыз ... ... шаруашылығы көздеріне бөлек-бөлек жасалады. Айта кететін жағдай, балық өсіруге арналған су ... ... ... суға ... анағұрлым жоғары болады [18, 19, 33, 36].
Мал кәсіпорындарында пайда болатын лас сулар негізінде табиғи су көздеріне жіберіліп (кейде ... ... ... олардың экологиялық сапасын төмендететіндіктен гигиенада лас сулардың құрамында кездесетін зиянды химиялық заттарды ... ... орын ... Бұл ... лас ... ... ... жіберілу көлемі (ШЖА) анықталады. ШЖА дегеніміз су көздеріне (өзен, көл және т.б.) ... ... ... ... ... бар лас судың максимальды мөлшері.
Ауаның құрамында пестицидтер саны шектен асса (3-4 есе) мал ... ... ... және ... өзгерістер туындайды [5, 8, 29, 37].
Егер ауада бірігіп әсер ететін бірнеше зиянды заттар бір уақытта ... ... пен ... ... ... азот диоксиді және формальдегид) олардың суммарлық концентрациясы былайша бір шамасынан аспауы керек [5, 8, 37].
Ал азықтағы токсикалық ... ... ... деңгейі (ШЖД) максимальды жоғарғы деңгеймен (МЖД) белгіленген. Бұл ұзақ уақты бойы күнделікті азық құрамымен ... ... және ... терііс, жағымсыз әсері жоқ. Бұл жағдйда токсикалық заттардың сүтпен бқлініп, соның мал ұлпасында ... ... және бұл ... ... мен ... ... кері әсері жоқ [6, 13, 27, 29].
Жануарлар үшін физиологиялық норма физикалық факторлардың толық болуымен емес, оның деңгейінің оптимальды жағдайда болуымен ... Ал осы ... асып ... ... ол ... тыс ... жеткіліксіз болып саналады.
Бірақ оптимальды жағдайдың белгілі бір аралықта ауытқуын ағзаның теңелту (компенсациялық) жүйесі қалпына ... ... ... ... ... шекті жоғарғы деңгейі (ЖШД) немесе минимальды қажет деңгейімен (МҚД) анықталады.
Демек, физикалық ... үшін ... ... ... мөлшерінің 3 деңгейі болады: минимальды қажетті, оптимальды және шекті ең ... ... ... мал ... ... с буымен қанығуының минимальды қажет мөлшері (МҚД) 40 пайыз, қалыпты оптимальды ылғалдылық 50-70 пайыз, шекті ең жоғарғы деңгейі (ШЖД) - 85 ... орта ... (ауа, су, ... бірқатар індеттердің таралуы мен берілу факторларына жатады. Індетті ... ... ... ... алу ... ең маңыздысы - қоршаған ортаның микробтық ластануының гигиеналық шектелуі. ... ... ... ... - ... ... ... микроорганизмдер, сапрофитті микроорганизмдер, гельминт жұмыртқаларының табылуы жатады. Осыған байланысты ... орта ... ... ... ... және санитариялық көрсеткіш микроорганизмдеріне арнайы шекті жіберілу деңгейі (ШЖД) анықталған [17, 32, 35].
Жануарлар ауруларының ... алу ... ... экологиялық нормативтерге, ветеринариялық-санитариялық нормалар мен ережелерге негізделген [13, 35].
Экологиялық-санитариялық бақылау кезінде жүргізілетін жұмыстар:
* ... ... ... ... ... экологиялық-санитариялық еределерді бақылап отыру. Бұл бақылаулар мал өлексесін утильдеу, көң сақтау, сумен қамтамасыз ету, азық ... және ... ... ... қатар жайылым, азық және мекеме территорияларында да жүргізіледі;
* тасымалдау көліктерінде (темір жол мен әуе ... және т.б.), оның ... ... ... сыртқа жануарларды, олардың өнімдері және мал шикізатын тасымалдағанда, тасымалдау құрал-жабдықтары мен тасымалдау ... ... ... сою, ет және ет ... ... ... жұмысын қадағалау;
* мал шаруашылығы өнімдерін сататын сауда орындары мен ... ... ... ... экологиялық-санитариялық бақылау жүргізгендегі ең басты мақсат - мал шаруашылығынан жоғары сапалы өнім алу, адамдардың денсаулығын сақтау, әртүрлі аурулардың ... алу және т.б. [3, 6, ... ... туындаған қысқаша қорытынды. Малдың денсаулығын қалыпты сақтау іс жүзінде оның ... ... ... ... ... төтеп бере алатындай төзімділігін нығайтуда малды дұрыс күтіп-бағу, өз деңгейінде азықтандыру, суару, пайдалану ерекше орын алады. Жануарлар ауруларының алдын алу ... ... ... ... ... ... ... қажет.
1.2 Ауа, климат, микроклимат және олардың мал организміне
тигізетін әсері
Малдың денсаулығын сақтауда ... ... орны ... ... экологиялық тұрғыдан бағалауда оның мына төмендегі көрсеткіштері еске алынуы ... ... ... ... ... ... және т.б.), химиялық құрамы (тұрақты компоненттер және бөтен ... ... ... ... ыстың және т.б. болуы) және бактериялық ластануы (микробтардың болуы). Ауаның қасиеттері мен көрсеткіштерінің шектен тыс ауытқуы мал организміне тікелей әсер ... оның ... ... ... ... ... - мал ... өтетін және олар үнемі қарым-қатынаста болатын сыртқы орта. Ауа тыныс алуға ең қажетті оттегінің көзі, әрі жылу алмасуға, организмнің ... да ... әсер ... Ауа мал ... аса ... және биосфераның маңызды элементі болып табылады [1, 2, 10, 13, 24, 37].
Қоршаған ортаның ауа райы атмосфералық қысыммен, температурамен, ылалдылықпен, жел ... күн ... ... ... және ... ... ... мал организміне тікелей де, жанама да әсер ететін экологиялық маңызы бар. Ауа ... ... ... әсері оның жылу алмасу процесіне ықпалы арқылы жүзеге асырылған. Ауа райының жылы, ыстық болуы малды ... ... да, ... баққанда да тіпті тасымалдау кезінің өзінде организмді қыздырып, малға ыстық өтуі мүмкін. Суық ауа райы ... ... ... төлге, суық тиіп жиі ауырады. Кұзде, қыста, тіпті ... ... ... кезінде, күн сәулесінің, әсіресе ультракүлгін сәулелерінің қарқындылығы төмендейді (50 пайыздан жоғары) [1, 2, 10, 13, 17, ... ... ... ... ... ... ... қатар, организмнің оларға қарсы тұру реакцияларының өзгеруіне әкеліп соқтырады. Сөйтіп, организмге мұндай факторлар жиі және ұзақ әсер ... ... ... ман ... ... аталмыш әсерлерге бейімделе бастайды.
Оңтүстік Қазақстанның климаты континентальді болып, жаз және қыс ... ... ... ... және ... ... ... шаруашылығында микроклимат деп мал қораның климатын айтады. Мал қораның микроклиматы ауаның физикалық жағдайына оның газбен, микробпен, тозаңмен ластануына ... ... ... ... ... ғимарат пен бүкіл технологиялық қондырғылардың физикалық, химиялық және механикалық жағдайларын қоса алғанда, ауаның физикалық жағдайының (температура, ылғалдылық, ауа қозғалысының жылдамдығы, ... және ... ... ... ... ... және т.б.), ... құрамының, сонымен қатар, шаң мен микроорганизмдердің болуының жиынтығы деп түсінуге болады.
Мал қораларында микроклимат жасанды болуы да мүмкін. Оны жасау жергілікті ... ... ... жылу сақтау қасиеттеріне, желдетуге, жылыту көздеріне, канализацияға, малдың орналасу тығызды-ғына, ұстау технологиясына және т.б. тікелей байланысты. Микроклимат жағдайын ... ... ... жасау үшін өзгертіп отырады.
Егер ауаны мал тіршілік ететін қоршаған ортаның ең ... деп ... ... онда оны ... ... малдың денсаулығы мен өнімділігін арттыруға болады.
Ауа температурасы сыртқы ортаның маңызды экологиялық факторы. Мал денесінің қызуы орта есеппен 36-420С ... ... және ... орта ... ... қарамастан тұрақты болады.
Организмнің сыртқы ортаның жоғарғы және төменгі температурасының өзгерісіне қарамастан белгілі бір деңгейде өз денесінің қызуын тұрақты ұстап тұратыны ... ... жылу ... ... ... орта ... ... Зат алмасу және жылу өнімдері аз, органдардың физиологиялық қызметі мен мал организмі ... онша күш ... ... орта ... ол жылу ... ... немесе қолайлы температура деп аталады. Қолайлы температура дегеніміз малдың белгілі түрі немесе жас тобы азықты аз ... ең ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық жануарлардың тіршілігіне ауа температурасының көрсеткіші 5-200С аралығында қолайлы деп саналады. Алайда ірі қара малдың ... ... ... ... температура - 8-120С, бұзауларға - 20-150С [5, 7, 13].
Мал денсаулығын, олардың жоғарғы табиғи төзімділігі мен ... ... азық ... ... ... ... өнім алу үшін қолайлы температураның белгіленген шегін және сәл-пәл зат алмасудың төменгі аймағын ұстаған ... ... ... температураның әсері. Ауа температурасы-ның шектен төмендеуі мал организмінде зат алмасу мен ... ... ... ... Ал бұл жағдай, ең алдымен энергия құрау үшін ... азық ... ... ... ... әсіресе жас төлдерге (жаңа туылған), ауру және ... ... ... өте ... (зат ... бұзылады, ағзалардың функциональдық қабілеті төмендейді, суық тию және үсу байқалады). Сиыр қораларында температураның 18[0]С дейін көтерілуі ... 5[0]С ... ... ... ... әкеп соғады.
Малдың суыққа шалдығуының алдын алу үшін оларды температурасы қолайлы қора-жайларда күтіп-бағуды, сондай-ақ ... ... ... жөн [8, ... ... ... температураның әсері. Басқа малдарға қарағанда сиыр ыстық ауаға төзімдірек келеді (20-40[0]С). Жоғары температура ... ... ... ... ... ... ікеп соғады. Малды ыстық ұрғанда (дене қызуы 42[0]С ... тері ... ... Егер дер кезінде шара қолданылмаса тыныс алу орталығы мен жүректің сіреспесінен мал өледі.
Ыстық ұру ... ... ... ... ... жоғары болғанда, ауа ылғалдылығы көтерілгенде (тері бетінен ылғалдың булануына кедергі жасайды) және ауа қозғалысы ... ... ұзақ ... кезінде семіртілетін малда, оларды жабық, желдетілуі жеткіліксіз қора-жайларда ұстағанда, молынан азықтандырғанда кездеседі. Сондай-ақ мұндай жағдайда жас малды әрі жылы, әрі ... ... ... ... ұру - өте ... ауру. Малды ыстық ұрудан сақтау үшін ең бастысы жылудың сыртқа шығуын күшейтетін және жылу ... ... ... ... ... мал ... ... тіршілігі үшін өте төмен де, өте жоғары да температура қажетсіз. Мұндай қолайсыз орта ... ... мал ... жем-шөп пайдалану тиімділігі төмендеп, ауру және өсіруге жарамсыз мал саны ... ... ауа ... ... оған ... ... ... білсе, бүгінгі талапқа сай дені сау, мол өнімді мал өсіруге әбден мүмкін.
Атмосфералық қысым. Бізді қоршаған атмосфера ауасының салмағы (1 м[3] ауа ... ... 760 ... 1,03 кг тең) бар. Ол жер ... ... затқа, соның ішінде тірі организмге де (1 ... 1,033 кг) ... ... ... ... ... күрт ... сүтті сиырлардың сүті азайып, қоңы төмендейді [13].
Ауа ылғалдылығы. Ол мал ... және оның ... зор әсер ... ... ... және ... бір-бірімен тығыз байланысты және басты климаттық факторлар. 1 кг атмосфералық ... орта ... 2,34 г су буы ... [13]. ... әр ... ... оның су ... қанығу шегі болады. Егер осы шектен асып кетсе ылғалдылық тқман, шық, қырау және т.б. түрінде бөлінеді.
Ауа температурасы артқан ... ... және ... ... ылғал тапшылығы (булану жылдамдығы) және шық нүктесі көрсеткіші де ұлғаяды.
Мал қоралары ауасының ылғалдылығы. Мал қораларының ішкі ... бу ... ... атмосферадағы буға қарағанда көп. Атмосфералық ауа ылғалдылығы қора ауасының 10-15 пайызын құрайды [13].
Ауа ылғалдылығының экологиялық маңызы зор. Ылғалдылық, көбінесе қоршаған ... ... пен ... ... ... ... ылғалдың мол болуы жоғары температура жағдайында организмге жылудың жиналуына (гипертермия), ал төменгі температурада жылуды көптеп ... ... ... жасайды. Жоғары салыстырмалы ылғалдылық организмге, оның жылу шығаруына ауа температурасы ыстық ... де, суыз ... де кері әсер ... ... ... ... ... ауасыйымдылығынан 10 есе үлкен. Соған орай ауа ылғалды әрі суық ... оның ... ... ... ... тез ... Сыз, суық ... суық тиіп мал жиі ауырады. Мал бордақыланатын қора-жайларда жем-шөп шығыны 20-25 ... ... ... ... ... 12-28 ... кемиді және төлдер арасындағы шығын 2-3 есе артады [3, 11, 21].
Мал ... ... ... ... ... ... жүргізу қажет: мал қораларын жобалағанда және салғанда құрылыс материалдарын дұрыс таңдау, оларды пайдалану кезінде зоогигиеналық талаптарды ... ... ... ... төсеу (сонда салыстырмаы ылғалдылық 8-12 пайызға азаяды), сөндірілмеген әк қолдану (салыстырмалы ылғалдылық 6-10 пайызға төмендейді), асыл тұқымды мал ... мен мал ... ... малды қыста серуендетіп, жазда жайылымға шығарған дұрыс [3, 13].
Ауа қозғалысы. Егер желдің жылдамдығы 4 баллдан асса, малдың терісі ... ... ... бір ... ... ... сиырдың терісінің қызуы 3,5[0]С төмендейді. Ауа қозғалысының жылдамдығы секундына 0,1-0,4 метрге дейін артқанда ауа температурасының 5[0]С суығына тең келеді. Тіпті ауа ... ... сәл ғана ... ... ... ... қабілеті айтарлықтай өседі. Сондықтан да микрокиматтың бұл факторын температурамен үйлестіре білу керек.
Ауа қозғалысы жылдамдыының секундына 0,1 м артуы оның ... ... бір ... ... ... 0,19 мкал ... әкеп ... Сондықтан да экологиялық нормаларда қора-жайлардағы ауа қозғалысының ең аз жылдамдығы қыста төл үшін секундына 0,02-0,03 метр, сақа мал үшін - 0,2-0,5 м/с ... ... ... ... бордақыдағы бұзалар ұсталатын жабық мал қоралары ауасының қозғалы жылдамдығы секундына 0,5 және 1 метрге дейін, ал сырттағы ... ... ... ... ... ... болу үшін ... 1,5 метрге дейін арттырылады.
Микроклиматқа толығырақ сипаттама беру үшін іс жүзінде ауаның салқындату күші деп ... ... ... ... Мал қораларында ауаның салқындату күші (катаиндекс): сиыр қорада - 7,2-9,5, ... - 6,6-8 ... ... керек [8, 36].
Мал қора-жайларын жоспарлаған кезде оларды бүкіл көң-қоқыс, түрлі ... ... ... елді ... серін тигізбейтіндей етіліп орналастырылған жөн. Әрбір жеке мал қораларына жел бағыты оның бүйір қабырғасына немесе бұрышына соғатындай етіліп салынуы ... ... мен ... ... ... ауа қозғалы-сы жылдамдығының артуы организмнің жыу шығынын ... жол ... мал ... ... ... ... жел өті ... едәуір қолайлы әсер етеді. Ауаның 3,4-7,5 м/с арасындағы қозғалысы мал шаруашылық территориясы-ның ... ... ... ... ауаның алмасумен тазалануын, зиянды газдар мен механикалық қоспалардың (түтін, ыс және т.б.) ... және ... ... ... [8, 13, ... ... қоспалар. Шаң негізінен жеңіл қатты бөлшектер түрінде кездесіп, минералдық емесе ... шығу ... ... ... ... ... ... шаңның шоғырлануы 0,25-25 мг/м[3] аралығында.
Мал қораларының ауасындағы шаң жем-шөп тарату, төсеніш төсеу, оны ... ... ... ... Шаң ... өсуі ... (4,3 мг/м ... және қораны тазалау (4,3 мг/м дейін) кезінде көбейетіні байқалған. Мал қораларында шаң мөлшері ауаның әр текше ... 0,5 ... 6 мг ... ... ... теріге, көзге, тыныс ағзаларына тікелей әсер етеді. Ол көп болған ... ... ... ... май ... бөлген маймен, эпидермистің өлі клеткаларыменжәне микроорганизмдермен қосылып малды тітіркендіріп қышындырады, қабындырады. Сның салдарынан терінің бөлу және жылу ... ... мен ... ... ... ... ... тағы басқа аурулар өршиді [4, 9, 14].
Шаң-тозаң өкпе ауруларының ... ... ... ... шаң ... ... эксудаттардың жиналуы себепкер болады.
Ауа микроорганизмдері. Ауаға микроорганизмдер, көбінесе топырақ-тан, судан, мал мен адамнан барып тарайды. Олар шаңға араласады (қатты аэрозольдар) ... ... ... (сұйық аэрозольдар) [5, 7, 9, 31, 35].
Мал қоралары ауасында сапрофитті микроорганизмдердің де, ... ... ... де, ... патогенді микроорганизмдердің де жетілуіне жағдай баршылық. Мәселен, оған ең алдымен жоғары температураны, ... ... мен өте ... ультракүлгін сәулелердің жоқтығын және тар жерге шамадан көп малды күтіп-бағуды жақтызуға болады.
Мысалы, ауаның температурасы 0[0]С-тан 10[0]С дейін көтерілгенше қора-жай ауасындағы ... ... ... (2-3) есе артады. Ауаның температурасы одан әрі көтерілгенде микроорганизмдер саны есе, тіпті одан ла астам ... Ауа ... ... ... ... ... ... қабілеті жақсы сақталады.
Көптеген аурулардың, әсіресе тынс жол ауруларының (респираторлық) қоздырғыштары ауа ... ... оның ... ... тез ... да, қорадағы малға аса қауіп туғызады.
Жабық мал қоралары ауасының микроорганизмдері түрі, құрамы бойынша негізінен сапрофиттер болып ... ... ... ... ... (аспиргилдер, пеницилдер, мукорлар) көп болады.
Сиыр қора-жайларының 1м[3] ауасындағы микроорганизмдер саны 12-100 мыңға дейін аралықта ауытқып отырады.
Көмірқышқыл газы (СО2). Елді ... ... ... ... ... көмірқышқыл газы кездеседі. Мал қорасындағы көмір қышқыл газының көбісін ... өзі ... ... ... ал аз ... ... біге ... Мал демімен шығатын көмірқышқыл газы атмосферадағы көмір қышқылмен салыстырғанда 100 есе көп те, ал ... 25 ... аз. Оның ... ... ... салмағына, өнімділігіне және азықтануына байланысты. Мәселен, сиыр тәулік ішінде - 250-300 г немесе 114-162 л ... ... ... ... қора ауасының СО2, көбейсе (1 пайыздан жоғары) онда ол ацидоз-ға, ұлпа асфиксиясына әекеліп соғады, әрі зат ... және ... ... ... шеткі қан тамырларын кеңейтіп, тыныс алу мен ... ... ... (NH3). Мал ... аммиак негізінен зәрден ыдырап, көп мөлшерде түзіледі. Ал, топырақта және көң қоймаларында құрамында азоты бар ... ... ... болады. Аммиак бұзауханада, садыра жиналған жерлерде, температура жоғары болса, оның ... 35 ... асып ... ... ... ... табиғаты бойынша тұншықтыратын (хлор тобы) газ тобына жатады. Ауада аммиак өте көп (0,15 пайыз) жиналмағанымен ... және ұзақ ... ... ... жағдайы нашарлайды, бұзауларда бронхопневмония өршиді, жем-шөп нашар қорытылып, оның сіңімі кемиді, мал жиі-жиі ауырғыш ... ... ... ... ... (30 мг/л) ... дыбыс саңылауын, кеңірдек және өңеш бұлшық еттерін қабындырады. Ақырында мал өкпе ісігінен ... ... ... ... өледі.
Аммиактың иісі ауада 35 мг/м[3] мөлшерде жиналғанда ғана сезіледі. Бұл газдың қора-жай ауасындағы ең жоғарғы жиналу мөлшері сақа мал үшін 20 ... ... ... ... үшін ... үстіне 250-300 г/м[2] есебінен ұсақталған суперфосфат сепкен жөн.
Күкіртті сутегі (H2S). Мал қораларындағы жинақталған қоқыс пен қи сулары, шіріген органикалық ... ... ... ... ... ... ... жинақталады.
Қанға сіңген күкіртті сутегі ұлпаның тыныс алуына қажетті активті ферменттерді ... ... ... ... алу ... салға ұшыратады. Қан гемоглобинінің құрамындағы темір күкіртті сутегімен байланысып, темір сульфидіне айналады да, соның салдарынан ... ... ... және ... ... ... Ірі қара ... экологиялық таза сумен қамтамасыз етудің маңыздылығы
Адам өмірі үшін, ... мен ... ... үшін су аса қажет. Сонымен қатар су сыртқы орта факторлары есебінде жауарлар денсаулығына едәуір әсер етеді. Сондықтан мал ... үшін ... ... орны ... Ол ... организмнің құрамының үштен екі бөлігінің судың үлесіне тиюімен қатар оның құрамында зиянды заттар мен қауіпті микробтардың болуымен оның малды өсірудегі ... және ... ... ... ... - негізгі биологиялық сұйық. Су организмде үш сұйық күйде (фазада) кездеседі: ... ... ... ... және ... Жануарлар организміне су азықпен бірге, су ішкенде және органикалық заттардың клетка ішінде ылырауы есебінен ... ... ... су). ... көбісі теріде, дәнекер ұлпа мен бұлшық еттерде болады. Олар су қоры міндетін атқарады. Жануарлар судың тапшылығында шыдамсыз ... ... су 20 ... ... ол ... ... ... зат амасуы бұзылады. Шөлдеу организмді интоксикацияға ұрындырады. Организмде су көбейсе, электролиттер артып, клеткалар зақымданады. Сөйтіп, ... суға ... ... ... ... диссимиляция, резорбция, диффузия, осмос және т.б.) органикалық және бейорганикалық заттардың судағы ерітіндісі күйінде өтеді. Су тірі ... ... ... ... ... ... ... гидролиздену және басқа да алмасу реакцияларына тікелей қатысады. Ол зат ... ... ... ... зиянды заттарды организмнен шығару үшін де қажет.
Организмнен шыққан судың ішкен судан едәуір артық болуы шөліркеуге әкеліп соғады. Су өте жоғары жылу ... ... аз ... ... мол ... ... оны эталон есебінде қабылдап, басқа заттардың жылу сиымдылығын өлшеу үшін қолданады (калория - 1 кг суды ... ... ... ... ... жылу ... мал ... өтеумен қатар шаруашылықта санитариялық тәртіпті сақтау әрі ... ... өтеу үшін де өте ... ... жуу, ... сүт ... мен қондырғыларын, мал денесін және қораларды тазалау, дезинфекциялау және т.б.).
Су малдың кейбір індетті, вирустық және инвазиялық ... ... ... ... [13, 18, 19, 20, ... судың сапасы мен мөлшері малдың денсаулығы мен өнімділігіне ... әсер ... ... ... көп аймақтарында судың тапшылығы мен оның сапасының төмендігі кеңінен орын ... ... ... елді ... таза тұщы ... ... ету мақсатында салалық бағдарламасы қабылданған (2012-2020 жылдарға).
Табиғи су көздерін ... ... ... Шығу ... ... су ... жер беті және жер асты суы деп бөлінеді.
Атмосфералық су жер бетіне жауын, бұршақ, қар, шық және ... ... ... Олар құрамындағы газдардың (азот, оттегі, көміртегінің қос тотығы) жоғарылығымен ерекшеленеді. Бұл сулар құрамында көмір қышқылы болғандықтан қышқыл реакциялы болады. ... да дәмі ... ... ... ... ... ... жарай бермейді.
Жер бетіндегі сулар жер бедерінің (шалшық, тоған, өзен, көл, теңіз) ойпаңдау тұсына ... орын ... ... су мен жер беті ... ... бөлігі. Бұл суды да сол қалпында іше беруге жарамайды, алдын ала ... ... ... беті ... сапасы ішетін суға қойылатын стандартқа сәйкес емес. Сырдария, Арыс, Бадам сияқты ірі өзендер қатты ... асты суы ең ... ... ... ... Бұл ... жер ... саңылауының су өткізбейтін қабатының үстіне шоғырланып, сулы қабат құрайды. Жер асты суы тайыз, ... су және ... суы деп ... ... су ... жердің үстіңгі қабатында (2-3 м) алғашқы су өткізбейтін қабат үстінде болады. Оның дәмі қанша жақсы болса да көп жағдайда ол ... ... ... су (15 ... 2-3 км дейін), алғашқы су өткізбейтін қабаттың астында жатады. Бұл сулар адамдарды ауыз сумен қамтамасыз етудегі ең басты су көзі ... ... 15 м ... ... бір ... ... 1000 мг еріген тұз немесе көмір қышқыл тотығы, әйтпесе тұщы суда сирек кездесетін элементтердің, ... ... йод, ... темір, радий бар терең суды минералды су деп атайды.
Артезиан суы оның гигиеналық қасиетіне байланысты өте ... ... Ол ... ... ... ... ... да ешқандай тазартылып, зарарсыздандырылмай-ақ іше беруге болады.
Жер асты суларының ластануы негізгі минерализацияның артуы, кермектіліктің жоғарылауымен, ... мен ... ... ... ... [1, 2, 5, 7, 13, 18, 19, ... су ... ластануы. Табиғи су көздерінің басты ластаушыларына тау-кен, өнеркәсіп, өңдеу кәсіпорындары мен ... мал ... ... да ... Ал, ең көп тараған ластаушы заттарға түсті ... ... ... ... ... ... ... риадиоактивті қоспалар, пестицидтер және т.б. өндіріс қалдықтары кіреді. Аталған ластаушы заттар, оның ... ... және ... ... да ... ... ... оның сапасын өзгертеді. Бұл өзгерістер әртүрлі болып келеді: судың физикалық қасиеттерінің өзгеруі ... ... мен ... ... жағымсыз иіс пен татымның пайда болуы, т.б.); судың химиялық құрамының өзгеруі ... оған ... ... ... ... ... жүретін затар түсуі, түбіне шөгінді шөгу, су ... ... ... ... ... ... ... салдарынан еріген оттегі мөлшерінің азаюы); бактериялар мен басқа да ... ... ... ауру ... ... де пайда болуы салдарынан судың сапасының өзгеруі.
Ластанған табиғи суды ішуге, шомылуға, тіпті техникалық қажеттілікке ... ... беті және жер асты ... ... уран мен оның ... ... әсер тигізеді.
Түрлі өнеркәсіптерден ағып шығатын судың құрамында болатын фенол қосылыстарының қауіптілігі де ешқайсысынан кем ... су ... ... ... ... ағып ... судың құрамындағы синтетикалық сырт қабатқа әсерлі заттармен ластануы мүмкін. Мұндай судың татымы, дәмі өзгеріп, бөгде иіс болады. Су көздерін ... ауыл ... егіс ... ... ... ... ... мен тыңайтқыштар үлкен орын алады.
Түрлі энергетикалық қондырғылардан шыққан ыстық су келіп қосылған болса, ... ... ... ... ... ... күшейтеді. Соның салдарынан суда ерген оттегі құрамы азаятындықтан өсімдік және мал ... кері әсер ... ... жан-жануарлар мен балықтарға радиоактивті заттар да үлкен қауіп төндіреді [1, 2, 5, 7, 13, 18, 19, ... ... ... ... қорғау. Жер беті су көздерін қорғаудың негізгі жолдары: суды қайта пайдалану жүйелерін енгізу, лас суларды су қоймаларына ... және ... ... қалдықсыз және сусыз технологияларды дамыту, лас суларды жер асты су қабаттарына енгізу, ... суды ... және ... Жер беті суларын ластанудан қорғауда гидротехникалық және агроорман - мелиоративтік шаралардың маңызы зор.
Өсімдіктерді қорғауда улы ... ... ... ... ... лас су көздеріне қарағанда мал шаруашылығының ағынды лас суларының ерекшелігі ... ... өте ... әрі су ... ... әсер ... ... шығатын зиянды ағынды суларды өңдеудің қазіргі таңда ең танымал технологиясы - ... ... ... ... және ... ... ... бөлігін компост ретінде пайдалануға болады, ал сұйық бөлігін (қоюлығы 18 пайызға дейін) реактордан өткізіп гумусқа (қара шірікке) айналдырады. ... ... ... метан, көмірқышқыл газы, күкіртті сутегі бөлініп шығады. Аталған газдың ... жылу мен ... ... ... болады.
Санитариялық күзет аймағы. Қазіргі қағидаларға сай, суды зерттеу нәтижелеріне қарамастан, су көздері санитариялық ... ... (СКА) ... етілуі тиіс және тек күзеті бар су көздері ғана пайдаланылады.
Суды ластанудан сақтау, сондай-ақ судың зиянды әсерлерінің ... алу ... ... нормалар белгіленген. Пацдаланылатын су көздерінің құрамы мен қасиеті, яғни суды шаруашылыққа немесе ішуге және мәдени-тұрмыстық ... ... ... оның ... ... ... ... норипдпн аспауы керек.
Лас суды залалсыздандыру. Лас суды залалсыздандырудың үш әдісі бар: физикалық, химиялық және ... көп ... ... ... - ол ... ... табылады. Хлордың мөлшері ол микроорганизмдердің төімділігіне, лас судың сипатына, оның тазалану дәрежесіне, хлормен түйісу ... ... ... ... норма бойынша биологиялық тазалаудан өткен лас суға қажетті хлордың дозасы (мөлшері) 70 мг/л.
1.4. Мал азығын ... ... ... ... - ... денсаулығына, өнімділігі мен өнім сапасына тікелей әсер ететін сыртқы ортаның маңызды факторларының бірі. Жануарлардың азыққа деген қажеттілігі олардың тіршілігін ... ... өсу және ... ... ... жаңа ұлпалардың қалыптасуы мен жаңаруына, өнім өндіруге, репродуктивті қызмет пен денсаулықты сақтауға керекті энергия мен қоректік және ... ... ... ... ... дұрыс азықтандырудың басты негізгі принциптері: мал организмінің ... ... ... ... мен ... ... ету; мал ... бүкіл қоерктік заттар құрамын жеткілікті деңгейде ұстау; жақсы, дәмдік экологиялық ... ... ... заттардың ас қорытуға жеңілдігі; жем-шөпте патогенді организмдердің, соның ішінде микробтардың, зиянды және улы заттардың болмауы. Азықтандырудың ... ... ... ... мал ... әртүрлі аурулар тууы мүмкін. Мұндай аурулар азықтық немесе алиментарлық деп ... ... ... ... ... ... Жем-шөп мал организміне сыртқы ортадан бірден-бір қоректік заттар жеткізуші. Азық тапшылығына әсіресе жас, өсіп келе ... мал, буаз мал, ... ... төзімсіз. Төлдің өсуі бұзылады. Рационда белоктың жетіспеуі ... ... ғана ... ... бірге жалпы зат алмасужың бұзылуына да ұрындырады.
Кейбір май қышқылдары (липолен, ... және ... ... ... зат ... өсуі мен жетілуіне сүйеу болу үшін өте ... ... олар ... ... ... түсіп тұруға тиіс. Қорек майымен бірге организмге майда еритін дәрмендәрілер (витаминдер) түседі. Азықта май жетпесе малда ... ... ... (А, Д, Е және К) ... туындайды.
Организмдегі көмірсутектің жетіспеуі негізінен рационда қант-протеин қатынасы бұзылған кезде байқалады.
Минералды заттар организмдегі зат алмасудың бүкіл процесіне қатысады. Олар ... ... ... ... ... ... зат ... процесінің бұзылуына әкеп соқтырады. Соның салдарынан мал эндемиялық ауруға шалдығады. Остеомаляция, остепороз, құныс, іш ... тұз ... ақ ... ет ... ... қан аздық, акобальтоз және т.б. аурулар өршиді.
Мал организмінде дәрмендәрі жетіспесе гиповитаминоз өршиді. Мал организмі үшін ... тым ... да ... ол ... тудырады [3, 4, 9, 14, 21, 22, 25].
Азық сапасын бағалау. Азықтың ... ... оның ... ... ... ... сапалылығы, биологиялық құндылығы сияқты көрсеткіштерді анықтау арқылы жүргізіледі.
Жануарларды азықтандыру ... ... ... ... ... ету олардың потенциалдық мүмкіндігін дамыту, шартты тұқымдық өнімділігі мен денсаулығын нормалау мақсатында іске асады [3,4,11].
Азықтың зияндылығы (қауіпсіздігі) малда ауру ... оның ... ... зат ... бұзылуы, улануы, токсикоинфекциялардың туындауы, аллергияның пайда болуы, ... ... ... ... ... ... әлсіреуі және т.б. зиянды заттардың болуымен сипатталады. Азықтың улылығы қоршаған ортадан түсетін улы химиялық ... ... ... тыңайтқыштар, пестицидтер және т.б.) және азықтың өзінде пайда болатын (улы өсімдіктер және т.б.), сонымен қатар ... ... және ... да ... ... ... удың түзілуімен байланысты болуы мүмкін [1,2,3,9,12,14]. Азықтың сапалығын анықтау үшін МЕМСТ-та ... ... ... заттарға (пішен, пішендеме, сүрлем, астық дақылдары, құрама жем, күнжара, шрот және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... шартты түрде органолептикалық, физико-механикалық, химиялық және экологиялық-биологиялық деп бөлінеді.
Органолептикалық ... ... ... ... көрінісі, иісін, түсін, бүтіндігін, түрлік құрамын және т.б. көрсеткіштерін анықтау жатады.
Физико-механикалық әдістер - ... ... ... бөгде заттардың болуын (топырақ, металл және т.б.) және т.б. азықтық көрсеткіштерін анықтайды.
Химиялық ... - ... ... ... ... ... әртүрлі минералдық және органикалық заттардың, витаминдердің болуын зерттейді. Атап айтқанда азықта мына ... ... рН, ... сілтілік, әртүрлі улы және қауіпті заттар (тыңайтқыштар, пестицидтер, алколоидтар, гликозидтер, ас тұзы және т.б.). Осы ... ... ... ... ... зат алмасудың бұзылу себептерін анықтайды.
Экологиялық-биологиялық тәсілдерге мал және лабораториялық жануарлардан микробиологиялық, санитарлық-микологиялық, гельмин-тологиялық, паразитологиялық және ... үлгі алу ... Азық ... ... және жаңа ... ... ... зерттеу кезінде оларды жалпы зиянсыздығын, морфогендігін, улылығын, эмбриоулылығын, ... ... және ... білу үшін үлгі ... ... ... азық беру мал арасында көптеген аурудың, соның ішінде індетті және инвазиялық ... ... ... ... Сапасыз азық тудыратын патологияның ішінде азықтан улану алдыңғы орындарды алады. Азықтан улануды минералды, синтетикалық, органикалық және ... ... ... [4, 12, 14, 16, 22, ... заттармен ластанған түзетін азықтарды пайдалану. Белгілі бір ... азық ... ... ... азот ... мен ... жиналуы есебінен улы азыққа айналып, малды уландыруы ықтимал.
Малдың нитраттармен улануының алдын алу үшін минералды азоттық тыңайтқыштардың май ... ... су ... ... ... ... мал және ... таситын көлік құралдарын нитратпен ластамау керек.
Органикалық және азоттық минералды ... ... ... енгізу, жем-шөптік дақылдардың әр гектарына топырақтағы азоттың табиғи қорын ескере отырып, 150 кг-нан асырмау керек [4, 14, 16, 22, ... ... ... ... ... ... ... бай өсімдіктердің көк массасымен тойдыра азықтандыруға болмайды. Олардың алдын-ала көмірсутегін қоса отырып құрғақ азықпен азықтандырып алу ... ... және ... ... суда ... ... литріне 1 мг, ал нитрат тиісінше 45 мг аспауы ... ... ... азот ... ... ... жөніндегі бүкіл шараларды қатаң сақтап, осы мәселе тұрғысында ауыл ... ... мен ... да ... түсіндіру жұмыстарын жүргізу қажет.
Мақта күнжарасының улық қасиеті - госсиполдың болғандығында. ... ... ... ... ... ... бос госсипол болады. Малды азықтандыратын күнжара құрамында бос ... ... - 0,01 ... аспауы тиіс.
Сақтандыру шара ретінде жас малға мақта күнжарасын беруге болмайды. Сондай-ақ ірі ... да оны ... және ... ... ... ... керек. 2-3 айдан кейін малға күнжараны беруді 3-4 апта тоқтату ... ... ... ... зарарсыздандырылады. О лүшін мынадай ерітінділер қоладнылады: 2 пайыз - сөндірілген әк ерітіндісі, 1 ... ... ... 2,5 ... - күл ... Ол үшін ... ... ерітіндісін құйып, бір тәулікке қалдырып қояды. Содан кейін жемді екі рет сумен жуады. Жуылған суды бөлек ыдысқа құяды.
Мақта күнжарасын зарарсыздандырудың ең ... оны ... ... ... 1 кг ... 0,5 г ... қышқылды мырыш ерітіндісін қосады. Күкірт қышқылды мырыш госсиполмен қосылып, оның қандағы эритроцитке деген гемолитикалық қасиетін жояды [4, 14, 16, 22, ... ... және ... умен ... ... алу шаралары. Пестицидтер - өте кең таралған қатты экзогенді у болып ... Олар ... ... ауада, өсімдік құрамында болуы мүмкін. Мал ағзаларына пестицидтер тікелей жанасқан кезде және аэрогендік, алиментарлық жолмен ... ... ... және ... ... ... қасиеттер артып азықты қолдануға мүмкіндік бермейтін минералды улы заттарға жататындар: фтор, мышьяк (күшәлә), қорғасын, мыс, ... ... ... ... ... қышқылдар, негіздер және цианидтер. Аталған заттармен малдың улануының ең басты себептері осы улы химикаттарды ... ... және ... ... қолдану нұсқасын дұрыс сақтамағаннан болуы мүмкін.
Малдың улануының алдын алу шаралары. Ең бастысы - малды улы ... бар ... ... Егіс ... әкелген минералды және органикалық улы заттарды бір орынға үйіп қоймау керек, себебімұндай ... ... ... ... ... ... орын (әуе ... міндетті түрде бөлек, оңаша орналасуы дұрыс және ондай орындарға су арқылы, топырақ арқылы улы химикаттар түспеуін қарастырған жөн.
Жер бөліктеріне улы ... ... және ... ... ... ... жайылымды және мал жақындайтын жолды қорғау бағытында сол екі орталық шекарада тақтайға жазылған ескертпе ... ... ... ... малға берердің алдында пестицидтердің рұқсат етілетін қалдығының нормасын ескеру керек (5 кесте).
Ауыл шаруашылығында улы химикаттарды қолданған кезде, оның су ... елді ... және мал ... ... қаматамасыз ететін су көздеріне, балық өсіретін су қоймаларына, осы улы заттардың түсіп кетпеу шараларын қатал қадағалау ... [4, 6, 13, 14, 16, ... Мал ... ... ... етілген максималды жоғары деңгейі
Пестицидтер
Максималды жоғары деңгейі, мг/кг
Сүт бағытындағы малдар мен жұмыртқалайтын құстар үшін
Бордақы бағытындағы мал мен құс үшін
Альдрин
Қолдануға ... ... ... ... ... (изомерлер және метаболиттер)
0,05
0,05
2,4-Д
0,1
0,6
ДМ-4Х
0,05
0,5
Динтроортокрезол
Қолдануға болмайды
Дурсбан
0,2
0,2
Дилор
Қолдануға болмайды
Дифос
Қолдануға болмайды
Карбофос
2,0
5,0
Кельтан
Қолдануға болмайды
Метафос
Қолдануға ... ... бар ... болмайды
Полихлорпинен
Қолдануға болмайды
0,25
Роданисты натрий (дебос)
Қолдануға болмайды
0,5
Құрамында сынабы бар препараттар
Қолдануға болмайды
Севин
1,0
1,0
ТМТД
Қолдануға болмайды
Күкіртті сутегі
10,0
10,
Трихлорметафос-3
2,0
2,0
Фосфамид
2,0
2,0
Фталофос
1,0
2,0
Хлорофос
1,0
3,0
Төртхлорлы көміртегі
50,0
50,0
Табиғи ... ... ... аса көңіл бөлінуі тиіс, яғни қоршаған ортаның ластанбауына, соның ішінде топыраққа, суға және мал ... ... ... ету керек.
Қамба зиянкестерімен және бактериялармен зақымданған азықтар. Гигиеналық ... ... ... зақымдайтын зиянкестердің ішіндегі ең қауіптілері: ұн қынасы, капуста ... ... ... ... ... зиянкестері - ұзын тұмсық, қоңыз топтарынан - қатты қанаттылар; өрмекші тобынан - ... ... ... - көбелек; кеміргіштерден - тышқан, атжалман және т.б.
Қамба зиянкестерімен зақымдалған дән қоректілігі айына 5-8 ... ... ... ... ... құнарлы заттарын өзінде пайда болатын метаболиттер арқылы қауіпті заттарға айналдырады. ... ... ... ... ... (қи, ... арқылы азық құрамына айтарлықтай ықпалын тигізеді. Сондай-ақ, ... да әр ... ... ... ... өсіп-өнуіне олардың көбеюіне ықпалын тигізеді.
Дәнді дақылдарда сүт ... ... ... ... сонымен қатар әртүрлі індет ауруларының қоздырғыштарын: туляремия, оба, сарыбуын, туберкулез, сальмонелла, аусыл және т.б. кездестіруге болады. ... азық ... ауру ... және ... ... мүмкіндік жасайды.
Құрама жемде сапрофиттер, зардапты бактерияның аэробты және анаэробы түрлері кездесуі ... ... ... жем мал ... ... ... ... паратифозды топтағы аурулардың таралуына едәуір ықпалын тигізеді.
Ет-сүйек, сүйекғ балық, ет ... ... ... ... азық ... ... көп болса, ондай азықта сальмонелла жиі кездеседі. Құрамында белогы көп құрама жемді температурасы және ылғалдылығы өте ... ... ... ... ... ... тез ... Егер мұндай азықпен малды азықтандырса, мал ауруға шалдығуы немесе инфекция тасушы болуы мүмкін [4, 13, 14, 16, 25, 30, 34, ... ... ... +8-10[0]С төмен болғанда әдетте онда қызу процесі болмайды; ... ... ... қызу ... өте жай басталғаны білінеді. Егер дәнді дақылдың бастапқы кездегі температурасы +23-25[0]С болғанда, оның термогенезі өте жедел өтеді. ... ... ... температурасы 50-55[0]С дейін көтеріледі, әрі қарай 60-65°С, ал кейде 70°С дейін жетеді. ... ... ... көбі қырылады, дәннің демалу процесі төмендейді. Соның салдарынан дәнді дақыл біртіндеп суи бастайды. Бірақ, осы қызу процесі байқалған дақылды ... ... ... және ... ... ... дақылдың өзіндік қызу процесі кезінде ондағы микроорганизм-дердің саны да, түрлі құрамы өзгеріске ұшырайды.
Құрама жемнің бұзылуы өте жедел өтеді. Себебі, мұнда ... ... ... ... және ... жем ... ... тартқыш келеді.
Құрғақ шөптің ылғалдылығы 16 пайыз, сабанның ылғалдылығы 15 пайызға ... ... олар ... ... Бірақ, жемнің ылғалдылығы 17-20 пайыз болған жағдайда және ондағы температура көрсеткіш саңырауқұлақтың ... ... ... кезде жем тез арада көгеріп, қыза бастайды. Мұндай жағдай түктелген немесе үйілген шөпте, сабанда жиі ... ... ... азық ... ... ... аса улы ... түзетін, микроскопиялық саңырауқұлақтардың 250-ден аса түрі белгілі. Микроорганизмдер, әсіресе ұсақ ... ... даму ... азық сапасын және оның азықтық құндылығын төмендетеді.
Микроскопиялық ... ... ... ... ... ... өзгереді (иісі - жағымсыз, түсі - ... ... ... онда ... ... ... ... сияқты процестер дамиды, сөйтіп, азықтың санитариялық сапасын төмендетеді, ал кейдң ... ... ... ... [32, 35]. Улы немесе зиянды саңырауқұлақтар малда микотоксикалық аурулар ... Олар әсер ету ... ... микоз және микотоксикоз болып бөлінеді.
Мал азығының экологиялық сапасын жақсарту. Азықтың экологиялық сапасын жоғары сақтау үшін ... ... ... оның ең ... түрі ... ... консервілеу яғни қоректік заттарының бұзылып ыдырамай сақталуына бағытталған микробиологиялық ... ... ... ... негізінен кептіру (пішен, шөп ұнын дайындауда) мен анаэробтық жағдайда қышқыл орта орнатуды (сүрлем, пішендеме ... ... ... ... ... ... саңырауқұлақ өсіп-өнбейді, олар микотоксин түзбейді. Дайындалған азықтың сапасын сақтаудың ең ... жолы оның ... ... ... ... Егер ... ... болып торшалық тыныстану толастамаса, қоректік заттар ыдырауынан пішеннің ішкі қызуы ... ... онда ... ... өрістейді.
Кейбір шаруашылықтарда мал азығының сапасын жоғары сақтау ретінде оларға химиялық консервілеу жүргізіледі. Ол үшін мынадай ерітінділерді қолданады: пропион ... ... ... аскорбин және бензол қышқылдарын, генцианвиолет, формальдегид және т.б. ерітінділері өндірісте жиі қолданылады [4 6, 9, 14, 16, 25].
Қысқаша ... Мал ... ... ... ... ... заттарды азық арқылы алуына байланысты оны дұрыс ... ... және ... азықты өңдеп берудің маңызы зор екені айқындалады. Әсіресе, азықты малға зиян келтіретін немесе ауру ... ... ... ... мал ... азықтан болатын аурулардан сақтандырудағы өте маңызды шара. Азықтың сапасы төмендеген жағдайда, себептерін тауып оның ... ... ... ... ... Негізгі бөлім
2.1 Ғылыми-зерттеу жұмыстарының әдістемелері
Біз дипломдық жұмыста Оңтүстік-Батыс мал және өсімдік шаруашылығы ... ... ... 201-2013 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы Қазығұрт ауданындағы ... ... ... тәжірибелеріне қатысып, негізінен ғылыми мәліметтеріне сүйендік.
Зерттеу жұмыстарын жүргізгенде топтардағы қойдың жасы, салмағы деңгейлес, әрі азықтандырылуы мен күтім жағдайлары ... ... ... қоздаған мерзімі, төлдерінің салмағы, өсу ерекшеліктері, шағылысқа түскен (ұрықтанған) күндері есепке ... ... ... ... ... мал ... ... сараптамадан өткізіліп, сапасы анықталды.
Ғылыми-зерттеу жұмыстарының сызбасы 1-суретте көрсетіледі.
1-сурет. Зерттеу жұмыстарының жалпы сызбасы
Ғылыми-зерттеу жұмыстарының әдістемелері төмендегідей болды:
1. Қоршаған ... ... ... ... алынды.
2. Мал азығыынң химиялық құрамы сүттің, майдың және ... ... ... (1963), Г.Я.Ринькис (1963) әдістерімен жүргізілді.
3. Су сынамаларын алу және оның физика-химиялық көрсеткіштері МЕМСТ 18164-72 әдістерімен анықталды.
4. Малдың салмағы мал қора ... 1 ... ... ... ... ... сүттілігі әрбір онкүндікте жүргізіліп отырды.
6. Бұзаулардың өсіп-жетілуі, олардың дене-пішіні және индекстері белгілі зоотехникалық әдістермен жүргізілді.
7. Малдың интерьерлік көрсеткіштері:
-қанның құрамы Горяев ... ... Сали ... бойынша, резервтік сілтілігі Ван-Слайк әдісі бойынша жүргізілді.
2.2 Жайылым ... ... мен ... құрамының климаттық факторларға қарай өзгеруі
5-кесте. кеңшарының орташа жылдық климаттық көрсеткіштері
Абиотикалық факторлар
Жылдар
2011
2012
2013
Жауын-шашын, мм
219,0
198,0
68,1
Ауа температурасы, °С
12,5
13,1
+6,1
Максималды жел жылдамдығы, м/сек
14
15
16,2
Ескерту: 2013 ... ... ... мен ... ... орташа көрсеткіштер
5-кестеде көрсетілгендей 2011 жылы жауын-шашынның мөлшері 219 мм болса, 2012 жылы 198 мм немесе 21 ... кем ... Ал 2013 ... қыс және көктем жауын-шашынды болып, бұл маусымдарда 68,1 мм-ге жетті. Осыған байланысты жайылымның өнімділігі де ... ... ... ... мөлшеріне қарай жайылымның өнімділігінің өзгергіштігі (құрғақ затқа, ц/га)
Маусым
Жылдар
2011
2012
2013
Көктем
3,27
2,06
4,80
Жаз
2,10
1,36
-
Күз
1,90
1,23
-
Қыс
1,36
0,83
1,01
Жылдық
2,14
1,37
-
6-кестеде көрсетілгендей, 2012 жылы ... аз ... және оның ... ... ... кем жауғандық маусымдық жайылымның өнімділігі 2011 жылдың көрсеткіштерімен салыстырғанда анағұрлым төмен болды да, орташа жылдық шығымы 0,77 ц/га ... Бұл ... мал ... ... ... мен ... ... әсер етті.
7-кесте. Жайылым шөбінің химиялық құрамы (табиғи ылғалдылық күйіне)
Жыл
Маусым
Жайылым шөбінің химиялық құрамы
ылғалдылық, %
протеин, %
май, %
клетчатка, ... ... ... ... ... ... ... шөбінің химиялық құрамы жауын-шашынның мөлшеріне және маусымға қарай өзгеріп отыратындығы көрсетілген. ... аса ... ... ... ... ... 2012 ... жылы көктемде 3,0% болса, ол 2011 жылы 3,8%-ке жетті. Ал қиын қорытылатын ... ... ... ... 4,0% артты.
2.3 Қара ала тұқымдас сиырлардың сүт өнімділігі
Сиыр сүті аса бағалы тағам. Одан май, айран, құрт, ірімшік т.б. дайындайды. Сиыр ... ... 12-12,5% ... зат, оның ... 3,8% май, 3,3% ... 4,8% сүт ... және 1% минералды заттар бар. Сонымен қатар сүт құрамында 200-ге таяу, адамның қоректігіне қажет, зат ... ... ... ... ... ... 30-ға таяу ... 20-ға таяу макроэлементтер және 10 шақты микроэлементтер бар. Сүт майының құрамында 150-ден астам май қышқылы, ал сүттің белогінде 20 ... амин ... бар. Сүт майы адам ... 95% дейін сіңсе, белок - 98%-ға, сүт ... - 98% -ға ... ... Жоғарыдағы мәліметтер бойынша сүттің тағамдылығы өте жоғары, әрі диетикалық қасиеттерін айқындайды.
Сүт өнімділігі ірі ... ... шығу ... ... ... және ... ... байланысты.
Сиыр сүті желінінде көптеген секреторлық құбылыстан пайда ... Сүт сиыр ... ... пайда болады. Сүттің құрамындағы витаминдер, ферменттер, гормондар, минералдық заттар да ... ... ... ... ... ерекше әсер ететін нерв жүйесі мен гипофиз гормоны.
Сүт құрамындағы белок, сүт майы, сүт қанты, өзінінің құрамы және ... ... ... ... көп айырмашылығы бар. Мысалы, сүт құрамындағы - ... ... және ... ... глобулинына аздап қана ұқсайды.
Сүттің майы өзінің құрамы бойынша мал денесінің құрамындағы ... көп ... бар. ... май ... тек қана сүт майында ғана кездеседі, сондықтан мұндай май қышқылдары тек қана сиыр желінінде ... ... Сүт ... көміртегі, сүт қанты (лактоза) ретінде кездеседі. Әрі сүт қаны желінде қанның глюкозасынан құрылады. Сүттің түзілуі сиыр желіні толғанша түзіледі. Сондықтан ... ... ... ... жөн. Бұл сиырды сүтейту үшін де маңызы өте зор. Сүттің бөлінуі - өте ... ... ... оған бұзаудың емуі немесе сиырды сауу әдістері көп әсер етеді.
Сиырдың сауу ... 10 ай ... 305 ... ... ... ... бұзаулаудан 55-60 күн бұрын суалтады. Жыл сайын сиырдан төл алады. Сиыр бұзаулағаннан кейін оны 20-30 тәулік ішінде қайта ... ... ... (305 күн) ... ... сүт ... өзгеріп отырады. Бұзаулағаннан кейін 2-3 айдай сиырдан көп сүт сауылса, соңғы айларда сиырдың сүті азая ... (ай ... ... 6 пайызға). Сиыр бұзаулағаннан кейін 7-10 күндей уыз береді. Уыздың түсі, химиялық құрамы және физиологиялық әсері ... Уыз қою, түсі ... дәмі тұз ... иісі ... болады. Уызда 26%-ға дейін құрғақ зат, оның ішінде 15-% белок (көбі альбумин, глобумин), уыз майы - 6,3%, ... ... мен ... - 4%-ға ... ... қышқылдығы өте жоғары (50[0]Т-дан жоғары). Уыздың жаңа туған бұзаулар үшін маңызы өте зор. Уызына жарымаған бұзаудың мал ... ... ... ... сүттің жалпы құрамы аз өзгереді, тек сүттің майлылығы өзгеруі мүмкін. Сүттің құрамында витаминдердің, оның ішінде А ... ... ... ... ... Сүт ... ... сиыр организмінде зат алмасуы күшейеді және организмде физиологиялық функциялар күрделі жұмыс атқарады. Оған ... ... ... ... 600-700 кг ... пішен, сүрлем және жем азықтарын жей алады. Сиыр желінінде 1 кг сүт түзілуі үшін, оның ... 500 кг ... қан ... ... ... ... ... көп көңіл бөлінеді.
Өндірістік технология бойынша сауын сиырларды ... 2 рет ... Аса ... ... және жаңа ... ... тәулігіне 3 рет сауған жөн. Бұл сиырдың сүттілігіне әсер етеді.
2.3.1 Сүт өнімділігіне және оның ... ... әсер ... ... сүт ... және оның ... ... қуалаушылық ерекшелігіне байланысты. Әр сиыр тұқымының сүттілігі әртүрлі болып келеді. Аса сүтті сиырдан 305 күннің ішінде 27000 кг ... сүт ... ал ... ... сиыр тұқымдарынан орташа есеппен 4000-5000 кг сүт сауылады. Сиырдың сүт өнімі, оның тірілей салмағына, ... ... ... ірі ... ... көп жеп, оны жақсы қорыта алады. Мысалы, аса сүтті Волга 3790 атты қара ала ... ... ... ... орташа салмағы 700 кг, аса сүтті Послушница 2 сиырының тірілей салмағы - 765 кг ... 510 кг), ... 4 атты ... ... ... сиырдікі - 870 кг (стандарт 520 кг) болған.
Сүтті сиырларды іріктеу бірінші бұзаулаған қашарлардан басталады. Аса ... ... ... көп жыл пайдаланған ұтымды.
Мысалы: атты асыл тұқымды мал заводында көптеген аса сүтті ... ... 12-15 жыл бойы сүт ... атты сиыр осы шаруашылықта 19 жыл 7 ай ұсталынып осы жылдардың ішінде 80000 кг дейін сүт сауған.
Сиырларды сүтейтуде азықтандыру ... ... өте зор. Азық мол және ... болса, сиырлардың сүтінің көбеюіне себеп болады. Ал, егерде мал ... ... ... ... сиырлардың тұқымдарынан аз сүт сауылады.
Сиыр сүтінің мөлшеріне бұзаулау мезгіліне байланысты. Ғылыми деректер бойынша ерте көктемде ... ... ... 600-700 кг ... сүтті артық береді.
Сиыр сүтінің құрамына, әсіресе сүттің майлылығы мен белогіне, сиырдың ... ... сауу ... ... ... денсаулығы, бағып-күтуі, т.б. көп әсер етеді. Мысалы: қара-ала тұқымды сиырлардың ... ... ... ... ... ... дейін өзгеріп отырады.
Сүт өніміне және оның құрамына малды азықтандырумен қатар ауаның температурасы, ылғалдылығы көп әсер етеді.
Азықтандыру және ... ... ... отырып, тәжірибеміз-де қара ала тұқымдас сиырлардың сүттілігі және оның кұрамының өзгеріп отыратынын байқадық (8-кесте).
Әулиеата сиырлары сүтінде құрғақ ... ... қара ала ... салыстырғанда барлық лактацияларда жоғары болды. Салыстырылып отырыл-ған топтарда сүт майлылығының өзгерісі ұқсас. ... ... ... ... ... 2-3 айында төмендеп, одан кейінгі 5-6 айлардан ... ... ... ... ... бөлігі - казеин мөлшері әулиеата сиырлары сүтінде екі сауын маусымы кезінде де қара ала малдан 0,03% ... ... ... ... және ... мол ... әулиеата сиыр-лары сүт құнарының жоғары болуын қамтамасыз етті.
8-кесте. Тұқымы әр түрлі сиырлар сүттерінің ... ... және ... ... ала ... лактация
3 лактация
1 лактация
3 лактация
Құрғақ зат
12,13
12,19
12,06
12,11
Майсыз сүт қалдығы
8,41
8,46
8,38
8,40
Жалпы ақуыз
3,32
3,33
3,31
3,33
Оның ішінде ... г ... ... ... ... г
89,2
89,3
89,9
89,8
1 кг сүттің қуаттылыгы, ккал
720,2
723,0
713,8
719,0
Тығыздық, [0]А
28,7
28,9
28,4
28,6
Кышқылдық, [0]Т
17,5
17,7
17,2
17,6
Май түйіршектерінің ... ... ... ... мкм
2,92
2,95
2,90
2,94
Сүттің тағамдық құндылығы, тауарлық сапасы оның химиялық құрамымен қатар, қасиеттеріне де байланысты. ... ... ... тығыздығы бірінші және үшінші лактация кездерінде қара ала сиырлар көрсеткішінен тиісінше 1,1 жэне 1,0% жоғары болды. ... ... ... ... сүт ... екі ... сиырларында да көтерілді.
Салыстырылып отырылған екі тұқым сиырлары сүтінің қышқылдықтары талап етілетін деңгейде, яғни 16-18[0]Т аралығында болды.
Зерттеуде ... ... ... қара ала мал ... май ... саны 2,63 ... тең болды. Бұл әулиеата сиырлары сүтіндегі май түйіршіктері санынан 0,04 млрд/л немесе 1,5% көп.
Сиырлардың май түйіршектерінің диаметрлері арасында айтарлықтай айырма ... жоқ. Егер ... ... кезінде әулиеата сиыры сүтіндегі май түйіршіктері қара ала малға қарағанда сәл ... ... ... ... ... май түйіршіктері диаметрлері шамалас болды.
Бұл көрсеткіштер қара сиырдың оңтүстік өңірінің климатына жақсы бейімделетінін көрсетеді.
2.3.2 Қара ала тұқымдас сиырлардың сүт ... ... ... тигізетін әсері
Сиырлардың сүт өнімділігін талдау әр түрлі тұқымға жататын мал топта-ры арасында ... ... ... ... Атап ... алғаш бұзаулаған қара ала сиырлардан сауылған сүт мөлшері лактацияның
9-кесте. Қара ала ... ... үш ... ... сүт өнімділігі
Көрсеткіштер
Әулиеата сиыры (п=21)
Қара ала сиыр (п=19)
1 лактация
2 лактация
3 лактация
1 лактация
2 лактация
3 лактация
Сауылған сүт, кг:
- алғашқы 100 күнде
956+-14,1
1020+-16,6
1197+-16,2
1005+-18,3
1062+-14,7
1184+-16,1
- маусым ... ... ... ... ... ... ... сүт мөлшері, кг
7,47
7,98
9,52
8,05
8,71
9,98
Лактацияның тұрақтылық индексі
0,85
0,84
0,82
0,87
0,88
0,90
Лактацияның толымдылық коэффициенті, %
65,7
65,4
67,4
68,5
67,6
68,3
алғашқы 100 күнінде ... ... ... 48,7 кг ... 5,1%, ал ... ... ... 131 кг (Р

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
«Бек+» ЖШС шарттарындағы әр түрлі ізге жататын сиырлардың сүт өнімділігі49 бет
«Суалған буаз сиырды азықтандыру»20 бет
Ірі қара мал гигиенасы жайлы3 бет
Бедеулік түрлері41 бет
Герефорд асыл тұқымды малының өнімділік қасиеттерін зерттеу58 бет
Етті бағыттағы ірі қараның конституциясы20 бет
Жатыр аурулары51 бет
Желін ауруларының шаруашылыққа тигізетін зияндары және пайда болу себептері61 бет
Сауын сиырларды азықтандыру7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь