Қарқаралы өңірі топонимдері

Кіріспе 4.10
І . ТАРАУ
ҚАРҚАРАЛЫ ӨҢІРІ ТОПОНИМДЕРІНІҢ
ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ 11

1. Қарқаралы өңірі топонимдерінің мотивтері
2. Қарқаралы өңірі топонимдерінің тілдік қабаттары
а) ана тіліне тән атулар
ә) басқа тілдерге тән атаулар

ІІ . ТАРАУ

ҚАРҚАРАЛЫ ӨҢІРІ ТОПОНИМДЕРІНІҢ ЛЕКСИКО.СЕМАНТИКАЛЫҚ ТОПТАРЫ
1. Этнонимдерге сәйкес қойылған атаулар
2. Түр.түске байланысты қойылған атаулар
3. Өсімдік атауларына сәйкес аталған атаулар
4. Жан.жануарлар, құс, жәндік атауларына сәйкес қойылған атаулар
5. Судың көлемі, түр.түсі, дәмі, ағысына, тереңдігіне және температурасына байланысты аталған атаулар
6. Адам және жануарлар дене мүшелеріне байланысты аталған атаулар
7. Географиялық терминдердің қатысы арқылы және орналасу ерекшеліктеріне байланысты қойылған атаулар
8. Үй құрлысы мен түрлі мүліктері аттарынан қойылған атаулар
9. Түрлі іс.әрекетке байланысты қойылған атаулар


Қорытынды


Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Ономастика (грекше Ohoma Lic – есімге қатысты) тіл білімінің негізгі салаларынаң саналады да, жалқы есімдердің жиынтық атауы болып есептеледі. Ономастика ғылымның терминдік атауы соңғы жылдарға дейін орын теуіп тиянақталмай, әр түрлі аталып келеді. Бұл ғылымның жаңа атауы ретінде кейбір ғалымдар кезінде топонамастика деген терминді де ұсынғаны мәлім. Алайда елімізде жалқы есімдерді зерттеу объектісі ұлғайып, дамуымен байланысты оның терминдік атауына да ерекше мән беріледі. Қазіргі кезде жалқы есімдердің жиынтық атауы ретінде ономастика берік қалыптасып, термин ретінде кеңінен орын алды. Ономастиканың негізгі бөлімдері: топонимика ()жер, су, қала атауларын зерттейтін ғылым, антропонимика (адам аттарын зерттейтін ғылым), этнонимика (ру, ел, халық аттарын зерттейтін ғылым), астронимика (жұлдыз, әлем аспанның аттары), зоонимика (хайуандар аттары). Ономастикаға тән бұл терминдердің әрқайсысы ішінара жеке-жеке тармақтарға бөлінеді. Мәселен, топонимиканың бөлімдері: гидронимия (өзен, су, көл атаулары), оронимия (тау, төбе, шың атаулары), ойконимия (елді мекен атаулары) болып сараланады. Ономастика құрамына енетін атаулардың бір тобы – мекеме, газет, журнал. Кітап атаулары. Бұлар жөнінде, қазіргі тіл білімінде кейбір кіші-гірім мақалалар болмаса, арнайы зерттеулер жоқтың қасы /1/.
Қазіргі тіл білімінің қарқындап дамуымен байланысты ономастика ғылым ретінде қалыптасып, оны зерттеу аясы кеңейіп отыр.
1. Жанұзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы. – Алматы: Ғылым, 1971. – 4 бет.
2. Чичагов В.К. Из истории русских имен, отечеств и фамилий. – Москва, 1959. – стр.8.
3. Никонов В.А. Введение в топонимику. – М.:Наука, 1965. – с.145.
4. Белецкий А.А: Этимологическая структура основных географических терминов // Друга Республиканська ономастичны народа: Тед.док. – Киев, 1962. – 204-206.
5. Никонов В.А. Имя и общество. – Москва, 1974. – стр.120.
6. Қайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – Алматы: Наука, 1986. – 326 б.
7. Сонда, 202 бет.
8. Сонда, 217 бет.
9. Валиханов Ч.Ч. Избранное. 2 изд-во. – Алматы: Қазақ совет энциклопедиясы. 1 том, 1985.
10. Орталық Қазақстанның жер-су аттары. – Алматы: Ғылым, 1989. – 256 бет.
11. С.Мұқанов. Этнический состав и расселение казахов среднего жуза. І том. – 1974. – стр. 78.
12. ҚТТС. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. І том. – Алматы, 1974-1986. – 326 б.
13. Севортян Э.Э. Этимологический словарь тюркских языков. – Москва:Наука. – 1978. – 174-175 с.
14. Жартыбаев А.Е. Қарағанды өңірі топонимдерінің мағыналық және құрылымдық сипаттары. – Қарағанды: Болашақ, 1998. – 32 бет.
15. Қазақ совет энциклопедиясы. І-басылым. / Бас.ред. М.Қ.Қаратаев/ - Алматы: АН ҚазССР. Каз сов.энц. 1973. І-ХІІ том.
16. Керімбаев Е.А. Атаулар сыры. – Алматы: Қазақстан, 1984. – 248 бет.
17. Батшанов Э. Антротопонимика узбекского языка. Автореф. дис...канд. филол.наук. – Ташкент. 1965. – с.91.
18. Сейдімбеков А.Күңгір-күңгір күмбездер. – Алматы, 1981. -86 бет.
19. Кононов А.Н. О семантике слов «қара» и «ақ» в татарской географической терминологии. / Известие отд. Общественных наук. АН Турк. ССР. /Вып. 5, 1954. с.25.
20. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречии. – сПБ. Тип.имп. – Алмата. 1993. т.1. ч.1. – с.190.
21. Қоңқашпаев Г.К. Словарь казахских географических названии. – Алма-Ата: АН КазССР, 1963. – с.184.
22. Әбдірахманов А. Некоторые вопросы казахской топонимики: Автореф. Дисс. Канд.филол. Наук. – Алматы, 1955. – с.18.
23. Мурзаев Э.М. Местные географические термины. Серия «Вопросы географии». – Софник, т.І. – Москва, 1970. – с.16-35.
24. Ильич-Светыч В.М. Опыт сравнения ностратических языков. – Москва: Наука, 1971. – с.340-341.
25. Қашқари М. Девону луготит түрк. / Под ред. Канд.филол. наук. С.М.Мутталибов. – Ташкент: АН УзССР, 1960. т.І – с. 500. 1961, т.2. с.428. на узбек языке. с.с.350.
26. Базпихан Б. Қазақша-монғолша сөздік. – Улан батор. 1977. 205 бет.
27. Мурзаве Э.М. Словарь местных географических терминов. – Москва, 1959. – с.10.
28. Абдрахманов А. Топонимика және этимология. – Алматы, 1975. – 100-101 б.
29. Қайдаров Ә., Оразов М. Тюркологияға кіріспе. – Алматы, 1985. – 75 бет.
30. Древнетюркский словарь //Под.ред.В.Н.Наделяева, Д.М.Насилова и др. // Наука отд. 1969. с.537.
31. Севортян Э.В. Этимологичемкий словарь тюркских языков. – Москва: Наука, 1978. – 349 с. – с. 19-60-161.
32. Серебрянников Б.А., Гаджиева З.А. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. – Москва: Наука, 1986. с.108.
33. Марғұлан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. – Алматы. 1979. – с.3-5.
34. Севортян Э.Вэ Этимологический словарь тюркских языков. – Москва: Наука, 1978. стр. 28.
35. Қайдаров Ә., Оразов М. Тюркологияға кіріспе. – Алматы, 1985. – 130 бет.
36. Кайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – алма-Ата, 1986. с.307.
37. Қарағанды облысы энциклопедиясы. – Алматы, 1986. 290 бет.
38. Қайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – алма-Ата, 1986. с.247.
39. Жанұзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы. //Лингвистикалық және тарихи-этнографиялық талдау. – Алматы, 1971. 106 бет.
40. Мұсабаев Г.Г. Лексика современного казахского языка. ЧП, 1960. – стр.55.
41. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 1-10 том. – Алматы, 1974-1986. – 141 бб.
42. Арабско-русский словарь. – Москва, 1998. -стр. 826.
43. Болатов Ж. Языковые особенности казахов Аягузского района // Казахская диалектология. – Алматы, Наука, 1965. вып. 1-ст-51-57.
44. Болатов Ж. Языковые особенности казахов Аягузского района // Казахская диалектология. – Алматы, Наука, 1965. вып. 1-ст-51-57.
45. Мурзаве Э.М. Словарь местных географических терминов. – Москва, 1959. – с.305.
46. Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. М.Л. 1950, ст-65.
47. Қонқашбаев Ғ.Қ. Казахские народные географичиские термины // ив.АН. ҚазССР, сер. География.
48. Әбдірахманов А. Топономика және этимлогия, Алматы 1975 92-бет
49. Қонқашбаев Ғ. Казахские нар-е геогр. Тер. 1951. 92-бет.
50. Пекарский Э.М. Словарь якутского языка. П.,1972, Т-3,Ст-2722.
51. Суперанская А.В. Что такое топонимика. – Москва: Наука, 1985. – с.107.
52. Жучкеевич В.А. Топонимика. Проблемы общие и региональнын. – Баку, 1931. – с.12.
53. Никонов В.А. Введение в топонимику. – Москва: Наука, 1965. – с.111.
54. Жанұзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы. /Лингвистикалық және тарихи-этнографиялық талдау/ - Алматы, 1971. – 88 бет.
55. Кононов А.Н. О семантике слов «қара» и «ақ» в тюркской географической терминологии // Известия отд. Общ. Наук. АН ТуркССР / Вып. 5. 1994. сс.83-85.
56. Койчубаев Е. Краткий толковый словарь топонимов Казахстана. – Алма-Ата:наука. – 1974. с.8.
57. Мурзаев Э.М. Словарь местных географических терминов. – Москва, 1959. – с.108.
58. Әбдірахманов А. Топономика және этимлогия, Алматы 1975. -131 бет.
59. Мусабаев Г.Г. Лексика современного казахского языка. ЧП. 1960.
60. Донидзе Г.И. Об аффиксальном словообразе в тюркской топнимий.//Ономастика Востока.
61. Серебрянников Б.А., Гаджиева З.А. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. – Москва: Наука, 1986. с.299.
62. Северотян Э.В. Морфологическое строение слов в связке с другими его характеристиками. Тюркологический сборник. – Москва. – 1971 – 1972.
63. Қонқашбаев Ғ.К. Казахские народные географические термины // Изд.АН канд. ССР. Сер. Географ. / 1951. № 99. – с.22.
64. Баяндин Н.И. О некоторых казахских географических названиях Восточного и Центрального Казахстана. //Вестник АН КазССР. 1949. № 4, с.49-61.
65. Толстой Н.И. Словянская географическая терминал, сейсмологические этюды. – Москва: Наука, 1969. – с.39.
66. Радлов В.В. Опыт словарей тюркских наречий. СПБ: тип. Имп., АН. 1893. т.І. – 968 с. – Москва, 1963. т.ІІ, часть І, с.1905. 3 часть, І том. 1960. с.1911. т.412. с.541.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Е.А.БӨКЕТОВ АТЫНДАҒЫ ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ тіл білімі кафедрасы
Қорғауға жіберілді.
кафедра меңгерушісі.
____________ ф.ғ.д. Ш.М.Мәжітаева
«______» _________________ 2002 ... ... ... ТОПОНИМДЕРІ
мамандығы: 0308 - «Басқа ұлт мектептеріндегі қазақ тілі мен әдебиеті»
Ғылыми жетекші: ______________ ... ... ... ... ... ... ... МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
ҚАРҚАРАЛЫ ӨҢІРІ ТОПОНИМДЕРІ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
мамандығы: 0308 - ... ұлт ... ... тілі мен әдебиеті»
Қарағанды-2002 ж.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе ...... ... ... ... ... ... өңірі топонимдерінің мотивтері
2. Қарқаралы өңірі топонимдерінің тілдік қабаттары
а) ана ... тән ... ... тілдерге тән атаулар
ІІ – Тарау
қарқаралы Өңірі топонимдерінің лексико-семантикалық топтары
1. Этнонимдерге сәйкес қойылған атаулар
2. ... ... ... ... Өсімдік атауларына сәйкес аталған атаулар
4. Жан-жануарлар, құс, жәндік атауларына ... ... ... ... ... ... дәмі, ағысына, тереңдігіне және температурасына
байланысты аталған атаулар
6. Адам және жануарлар дене мүшелеріне байланысты аталған ... ... ... қатысы арқылы және орналасу ерекшеліктеріне
байланысты қойылған атаулар
8. Үй құрлысы мен түрлі мүліктері аттарынан қойылған атаулар
9. Түрлі іс-әрекетке ... ... ... ... ... (грекше Ohoma Lic – есімге қатысты) тіл білімінің негізгі
салаларынаң саналады да, жалқы есімдердің жиынтық атауы ... ... ... ... ... ... ... дейін орын теуіп
тиянақталмай, әр ... ... ... Бұл ғылымның жаңа атауы ретінде
кейбір ғалымдар кезінде топонамастика деген терминді де ... ... ... ... ... ... объектісі ұлғайып, дамуымен
байланысты оның терминдік ... да ... мән ... Қазіргі кезде
жалқы есімдердің жиынтық атауы ретінде ономастика берік ... ... ... орын алды. Ономастиканың негізгі бөлімдері: топонимика
()жер, су, қала атауларын зерттейтін ғылым, ... ... ... ғылым), этнонимика (ру, ел, халық аттарын зерттейтін ғылым),
астронимика (жұлдыз, әлем аспанның аттары), ... ... ... тән бұл ... ... ішінара жеке-жеке тармақтарға
бөлінеді. Мәселен, топонимиканың бөлімдері: ... ... су, ... ... (тау, ... шың ... ойконимия (елді мекен
атаулары) болып сараланады. Ономастика ... ... ... бір тобы
– мекеме, газет, журнал. Кітап атаулары. Бұлар жөнінде, қазіргі ... ... ... ... болмаса, арнайы зерттеулер жоқтың
қасы /1/.
Қазіргі тіл білімінің қарқындап дамуымен ... ... ... ... оны ... аясы ... отыр. Бұның топонимика,
антропонимика бөлімдері бойынша ... ... ... ... көлемді еңбектер жарық көрді.
Ономастиканы жан-жақты, терең зерттеудің тіл тарихы мен ... үшін мәні зор. ... ... ... көне ... ... формалар мен синтаксистік құрылыстар, халықтық әдет-
ғұрып пен ырымдар т.б. ... ... ... ... ... олар
тілдегі сөздік қорға тән, тілдің жалпы заңына ... ... ... есім сөздерден жасалады. Тіліміздегі сол жалқы есімдерді ... ... төл ... ... ... ... тілдерден
енгендері де мол екені мол байқалады. Оларды зерттеу барысында ... ... ... ... ... ... елдермен жасаған
мәдени қарым-қатынасын, тарихи байланысын аңғарамыз. Орыс ... ... ... ... ... ... ... «Орыс есімдері
олардың орыс халқы тарихындағы әр түрлі ... тән ... сол ... ... ... ... оның мәдени дәрежесін, ол ... ... ... орны мен ... ... ... таптық
толық білдіреді. Орыс халқының ... ... ... да
ономастика сияқты оның тарихымен тікелей байланысты болған емес» /2/.
Демек, орыс ... ... ... ... оның басты
белгілерін қазақ есімдерінің де ... ... ... ... ... Тіліміздегі халық есімдерінің шығу, пайда ... әр ... ... тән ... даусыз. Сондықтан олардың шығу, даму
кезеңдерінде әлеуметтік, ... ... сөз жоқ, ... ... тарихи ономастиканың халық тарихымен байланысына сай өзіндік
ерекшеліктері де бар. Бұл ... ... ең ... тіл ... ... ... ... оның грамматикалық әрі фонетикалық заңдылығы
халық тіліне тән. Сондықтан да олардың құрамында әр дәуірге, түрлі қоғамдық
құрлысқа тән сөздер ... ... тағы бір ... – бұл ... ауыз ... ... ертектер мен мақалалар тәрізді ұзақ
ғасырлар жасайды. ... де ... ... ... ұрпаққа қойылып,
кейінгі дәуірлерге жетіп ... ... есім ... ... ... ... көне ... құрамын, грамматикалық құрылымын біліп,
толық мағлұмат алып отырамыз.
Халық есімдерінің жасалу, пайда болу тарихында төтенше орын ... ... бірі – ... ... ... тарихындағы бұл
елеулі жағдайлар, біріншіден, атап айтқанда, түрлі қоғамдық құрылыстағы әр
түрлі діни ағымға (анизм, шаманизм, исламизм) ... ... ... ... ... ... ... мәдени қарым-қатынас, достық
байланыстармен ұштасып жатады. Әдетте, бұл тарихи-мәдени байланыстардың
тіліміздегі ... ... ... ... ... және
функциялық мәнінің жетілуіне зор ықпал жасағаны аян. Бұл ретте орыс тілінің
игі әсерін, тіліміздің ономастиканың ... оның ... ... артық
болмас. Өйткені халқымыздың тарихында бұл байланыс ерекше ... Оның ... ... ... барлық саласынан орны
алғаны, оның ішінде жалқы есім сөздердің және кісі аттарының жаңа ... ... ... ... ... белгілі. Қазақ есімдерінің байып,
құрамының молая түсуінің енді бір ...... ... мәдениетімен
де тығыз байланысты. Ең алдымен араб, иран мәдениеті мен тілінің ... ... ... ... Бұл ... ... ... есімдер туралы
айтқанда үлкен екі себепті ескермей болмайды. Оның бірі – жалпы ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, халықтық мәні
бар сан қилы қиссалар мен ... ... ... ... ... ... ... халықтары мен түркі халықтары арасындағы
ежелден келе жатқан бұл ... ... ... тіл ... ... ... кеңінен етек алды. Осындай басты себептердің
нәтижесінде ... ... ... өзі тегі ... екі түрлі болып
отырды. Оның бір тобы – діни есімдер, яғни дін иелерінің, пайғамбар, әулие-
әнбие, ... ... ... болса, екіншісі – құраннан қойылған діни
мағыналы есім ... ... Ал ... ... ... – қарапайым тұрмыстық
сөздер, халық арасында жиі ... ... ... жасалған
есімдер болады. Мінеки, жалқы есімдердің тарихын, тілдік ... ... оның ... мен ... ... зерттеу осы ретте тарихи
лексикология үшін өте ... ... Бұны ... лингвистикалық,
этнографиялық және тарихи тұрғыдан зерттеу бұрын да, қазір де ... ... ... ... ... ... бағыты әсіресе қазіргі
лингвистикалық қаумда ерекше дамып отыр. Жер жүзінде ономастика ... ... ... ... ... мен ресми журналдар: Поляк ... ... ... ... 1950 ... бері «Onomastica:
Верклай, Лос-Анжелес қалаларында 1958 ... бері ... ... 1949 ... ... zur Hamenfar ... Парижде 1949 жылдан
«Revue internationale d’Onomastique» журналдары шығып тұрады.Ономастика
көптеген ... оқу ... пән ... ... Оған арналған
оқулықтар мен оқу ... бар. ... ... ... ... курс оқылады Томск, Қазан университеттерінде ... ... ... ... ... рет ... в ... атты
оқулық белгілі топонимист В.В.Никонов авторлығымен жарыққа шықты ... ... ... ... А.А.Абдрахманов,
Т.Жанұзақов, Е.Қойшыбаев, В.Н.Попова, О.А.Сұлтаняев, Е.Ә.Керімбаев,
М.Қожанов, ... ... ... сөз ... зерттеу, оның ұйымдастыру жұмысн жолға қою мәселелері де
ерекше қолға ... ... ... ... Латвия
республикаларында ономастикалық комиссиясы ... ... ... өте қарқынды жұмыс жүргізуде. Олар 1969 жылға
дейін төрт рет ... ... жеке ... мен ... шығарды
/4/.
Тіл білімінің көптеген салалары сияқты ономастика бойынша ... ... үш жыл ... өтіп ... ... халықаралық конгресте
А.Дозе бастамасы бойынша, 1938 жылы ... ... еді. ... ... ... және екінші конгресс аралығында сегіз
жыл айырмашылық болды. Алайда ІІ ... тағы да 1946 жылы ... ... ... ... ... ... жыл салып, жоспарлы түрде өтіп
отырады. 1963 жылы халықаралық ономастикалық ... 25 ... ... ... ... мәселелерімен шұғылданушы мамандар қатысады.
VIII ономастика конгресінде гидрономия мәселесі қаралса, ІХ ... ... ... ... туралы болды. Ал Вена қаласында 1969
жылы болып өткен Х конгрестің ... ... (тау, шың, ... қырат
атаулары) еді.
Сонымен, ономастиканы зерттеу қазіргі ... тіл ... ... бірі ... саналады. Ономастиканың негізгі ең басты бөлімінің
бірі топонимиканы зерттеу, оның күрделі ... ... ... ... еңбектер де соңғы жылдары шыға ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде оны зерттеуші
мамандар саны елімізде ... ... ... өзі топонимиканы зерттеудің
теориялық әрі практикалық мәнің зор екендігін аңғартады. Демек, оның ... болу ... ... ... ... мен ... көп ізденіп, мұқият зерттеуді қажет етері сөзсіз.
Менің дипломдық жұмысымның тақырыбы «Қарқаралы өңірі ... ... ... ... сұрақ-жауап әдісімен аталған өңір
тұрғындарынан жинадық. Түрлі мерзімді баспасөз, кітап, архив, музей, саяси
әкімшілік және ... ... ... ... сөз етіп ... Қарқаралы өңірі Қарағанды облысының оңтүстік-
шығыс бөлігінде орналасқан. 1930 жылы құрылған. Жері 22,6 мың км, ... мың ... ...... ... /5/.
Аудан территориясы Сатыарқаның ... ... ... ... ... ... ... Қызылтас) өңірді алып жатыр.
Пайдалы қазындылардан полиметалл, барит, ... ... ... ... ... т.б. қоры ... Климаты тым континенттік. Аудан жерімен
Талды, ... ... және Кіші ... ... ... ... ... т.б.
өзендері ағады. Қарқаралы жері көктерек, қайың, қарағай, шырша ормандарына
бай. Қара, қызыл, қоңыр, сортаң топырақты ... ... ... ... ... ... ... өседі. Кең тараған жан-жануарлармен (елік,
қасқыр, ... ... ... ... ... ұшан ... мен ... Құстардан жапалақтар, күндізгі жыртқыштар, ... ... ... ... ... ... ... қоныстары, алғашқы қауым адамдардың жартасқа салған ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Қарқаралы өңірі жеріндегі аталған жайлар, Қарқаралы топонимдерінде
молынан көрініс береді. Ол жайлар ... ... ... ... ... «Қарқаралы өңірі топонимдері» атты дипломдық жұмысымыз кіріспе,
негізгі бөлім және қортынды мен әдебиеттер көрсеткішінен тұрады.
Негізгі бӨлім
і ... ... ... ... ... өңірі топонимдері тілімізжегі сөздерге тән болғандықтан
сөздік қорымыздың бір бөлшегі болып ... Олар ... ақ ... ... ... ... тән ... қасиеттердің бәріне ие
келеді. Ол жалпы есімдерден жасалады. Сондықтан ... ... ... ... ... мен ... және ... тәсілдерге
бейім тұрады. Тұрғын халық тіліндегі атаулардың қандай ... ... ... да ... ... ... бір ... пайда болып,
қоғамнан тыс өмір сүрмей ді. Сол себептен ... сол тіл ... өмір ... ... ... болады. Белгілі бір ел, ... ... ... ... ... ... байланатыны сияқты аудан тарихи да сол жергілікті топонимдер
өмірінен тығыз байланысты. Топонимдердің тілдік категория екендігі туралы
пікір ... грек және ... рим ... еңбектерінен мәлім. Бұл
мәселені советтік ономастар А.А.Белецкий, Э.М.Мурзаев, А.В.Суперанская,
В.А.Никонов, В.А.Карпенко т.б. өз еңбектерінде ... ... ... есім мен ... есім ... олардың тілдік және құрылымдық
сипатынан емес, атқарар қызметі мен қолданысына ... деп ... ... ... есім мен жалпы есімнің айырмашылығы морфология ... ... ... ... ... ... қызметінде.
Сол себептен жалқы есімді – индивизатор, ал жалпы ... - ... ... ... ... ... даму заңдылығына тоқтала келіп, былайша
ой қорыттады: «Имя – ... и как все ... ... ... языка, т.е.
подлежит ведение языкознания... Но собственные имена образуют в ... ... в ... и ... ... ... и ... свои закономерности, которых нет в языке вне ее»
/5/.
Осы аталған теориялық еңбектердің негізгі түйіні – жалқы ... ... ... ... Олар адам, қоғам өмірінен тығыз байланыс,
берік бірлікте өмір сүріп, қолданылуы, жұмсалуы, қызметі жағынан, ... ... ... ие. Олар: тілдік энциклопедиялық және сөйлеу тіліндегі
қоғамдық қызметі. Зат есімнің жалпы есім және ... есім ... ... ... Мысалы: дала, қол, теңіз, құс т.б. ... ... ... ... ... ... ... белгісі – белгілі бір зат туралы
нақты ұғымды білдіреді. Айталық, ... ... ... ... ... ...... есімдерден ерекше тұрған, белгілі
бір географиялық объектілердің атауларын білдіріп, ... ... ... бар, ... бір ... көрсеткішке ие.
Өмірде, қоғамда, өзіндік қызмет атқаратын атаулық, тілдік категория.
Ана тіліміздің сөз ... ... ... өте көп. ... ... ... ... күрделі тұлғалы топонимдер саны да аз емес. Жасалу
сипатына ... ... ... қарағанымызда, бұлардың көбінің бойынан
синкретикалық түбірлер мен ... ... ... ... ... Айыртау тауының синкретикалық түбірін Ә.Қайдаров пікірімен
келісе отырып, «ай» /а/ синк. разводить, раздвигать, ... ... ... ... отделенный/. (айыр – ай-ыр –
отделять; разлучать; порвать//вилы, вилка, развалина; «тау» - ... ... ... ... ... – «екі айырылған тау» деп түсінеміз. Сол ... ... ... доқ /dog/ ... домаланған, дөңгеленген: доғал доқ ал
камалы: с тупым концом; доғалақ доқ ал ... ... ... доңғалағы); /7/ тау аты Қорғанның синкр. Түбірін «қор» (қорға,
сақтау): ... и ... ... күзет; қорық қор ық көп мағыналы: 1)
қорған, шарбақ; 2) қоршаған жер, ... ...... - деп ... ... ... ... анық көрінетін атаулардың аудан
өңірінде көптеп кездесетінің, әсіресе, топонимдік мағыналар ... ... Бұл ... ... ... бір ... атауы
ретіндегі атауытық қасиетінің әлдеқайда бай да мазмұнды ... ... олар ... ... ... қарағанда, белгілі бір
ортада өмір сүрген қоғамдық өмірдің ерекшелік жайларынан ... ... ... бір ... сол ... ... тіліне танымал,
түсінікті болып келеді де, негізгі лексикалық мағынадан басқа ... да ... ... ... Талдысай, Тасшоқы деген атаулар
сол өңірдің өзіндік қасиеті мен географиялық ... мол ... ... ... ... ... мол екендігін білдірмек. Негізінен
топонимдердің қоршаған ортаның ерекшелігін көрсетуі – басты шарт ... Бала ... ... көл, ... т.б. ... тау, ... көлемі мен үлкенді-кішілігін де аңғартпақ. Бұл мысалдардың барлығы да
атаулардың негізгі лексикалық мағыналарымен қатар топонимдік мағыналарға ... ... ... ... ... қарағанда, топонимдік апеллятивтік
мағынасы мен географиялық мағынасы өз ішінде анық сараланады. Әрбір топоним
географиялық ... ие болу ... ... ... ... ... Топонимдік атаулардың мән-
мағынасын айқын да анық біллдіретін көрсеткіштің бір-екі ... ... ... ... ... Қызылшілік, Көкшоқы т.б. ... сөз ... ... аудан өңірі топонимдерінің ... кең ... ... Бұл ... ... біз ... ... даралық қызметіне ие келетінін көреміз. Ал ... ... ... әлеуметтік, эмоционалдық, әдрестік, экспрессивтік,
эстетикалық, стилистикалық ерекшеліктері айқын көрінеді. Өйткені, ... ... ... материал ретінде ғылыми дәйекті дерек бола алады /9/.
Халықтар ... ... ... ... ... анық
көрсетеді. Яғни, жалқы есім мағынасына мәдени ... де ... ... ... ... көне заманда-ақ егіпттіктер, гректер, римдіктер
жалқы есімдерді, олардың даралық, дербестік қасиетін ескере отырып, кісі
есімдері мен жер ... ... ... оларды лингвистикалық
дербес категория деп таныды. ... ... ... бар географиялық
атаулармен біргше ... ... жоқ, ... ... ... (Отырар,
Баласағұн, Баршыкент) секілділер, сондай-ақ әртүрлі ертек, аңыз, дастандағы
атауларда жиі ұшырасады. Олардың біріншілері көбіне этимологиялық талдауға
оңай ... ... ... болу ... ... ... ауыстырып, алмастырып
отыруға бейім келеді. Әрбір атаулардың тарихи атау екендігін дәлелдеудің
өзіндік мәні зор. ... ...... ... ... бойында
замана, дәуір таңбасы, оның құпия сыры, этнографиялық сипаттары, өткендегі
қоғамдық ... ізі, дін мен ... ... ең негізгі – бір,
болмаса бірнеше дәуірдің тілі ... ... ... ... жасалады. Олар сөздік қорға тән алтын қазына, оның бөлінбес
бөлшегі болып ... ... да ... ... фоно-
морфологиялық жағынан тіліміздің ішкі заңдары мен ... ... ... ... ... ... ... күнделікті тұрмыста
кеңінен қолданылып, жиі жұмсалады. Жалпы алғанда, әрбір топоним ... тән ... ... да, сол ... өзіне тән құрылыс материалы,
оны салудың өзіндік тәсіліне ие келеді. Топонимдер рухани ... ... ... ... ... бейім. Тілдік фактілерге оның
ішінде топонимдік ... ... ... көзқарас В.Гумбольд,
Я.Грилем дәуірлерінен бастап лингвистикалық мұра болып қалады.
Географиялық атаулар ... ... ... ... зерттеледі. Ал, топонимист, лингвистика, ... ... ... меңгеру керек деген пікір, ... ... ... қате ... ... топонимикалық зерттеулерді іс
жүзінде лингвистердің ролі ... зор. Егер ... мен ... қызықтыратын материалдарды шағын болса да ... ... ... ... ... атаулар қызықтырып, ререң құпиясына тарта
түседі. Топонимдердің жол қатысы (транспорт), байланыс (связь) үшін ... ... ... ... ... карталар жасауда, кен
орындарын ашуда, археологиялық қазбаларда жүргізуде де аса ... жас ... ... ... ... баулу жөнінде де оның
атқарар ролі айрықша. Республикамыздағы ... ... ... морфологиялық және ... ... ... өте мол. Олардың сыр-сипатын ғылыми тұрғыдан
жан-жақты талдау, ... ... бір адам ... ... ... қолынан
келе қояр іс емес. Жер шарындағы топонимдер қай дәуірде ... ... ... ... лексикалық байлығынан жасалған. Шығу, пайда болу
жағынан әрбір қоғамдық дәуірге тән ... ... ... ... объектісі
болып отырған өңір топонимдерінің құрамы да әрекеті. Олардың ... ... тән ... бары ... ... ӨҢІРІ ТОПОНИМДЕРІНІҢ МОТИВТЕРІ
Географиялық объектілер атаулары ... ... бір ... ... байланысты қойылады. Белглі бір ... ... ... ... ... аударсақ оның уақыт, заман ағымына сай ... ... ... ... ұмыт болып, естен шығып, ескертіп
отыруы мүмкін. Бірақта, қандай да ... әр ... ... ... ... бастап-ақ оның не себепті, қандай оқиғаға орай қойылғаны
белгілі де тұрақты келеді. Дегенмен әр ... ... ... атаулардың
сыр-сипаты түрлі жағдайға байланысты әр ... ... ... байланысты
жаңа пайда болған топонимдер мен бұрыннан пайда болғандардың ара ... бөлу ... Біз ... ... ... және ... ... деп
жіктеуге болады. Алғашқы топонимдер өзінен бұрын болмаған нақтылы дерегі,
тірегі жоқ атау ... ... ... ал ... топонимдер атауы бір
объектінің атынан екінші объектінің атына ... ... ... ... көбінесе топонимдік метонолиня жолымен, не топонимдердің ауысу жолымен
жасалады. Мысалы, Қарқаралы – тау ... ... Абай – ... ... ... ... – кісі, Тәттімбет совхоз, Мәди – кісі, Мәди – ... ... ... ... барысында күрделі атаулар ... ... ...... бөгеті, Қарағайлы – тау, Қарағайлы комбинаты, Егіндібұлақ
ауданы, Егінді –бұлақ, Доғалаң – тау, ... ... т.б. ... ... ... нақтылы сыр-сипат, себеп-салдары
объектілердің түр-түсін бейнелейтін жалпы есім ... сол ... ... ... ... және діни, идеологиялық ... ... ... ... көп елге тән ... ... ... себеп-салдары көптеген жағдайларға
байланысты. Біздің қолда бар материалдар көбіне объектілер мен ... ... ... ... ретінде кездеседі.
Олар: а) жер бедерімен ... ... ... ... ... 1950 ж.; ... совхозы; Жарлы селосы; Қызылжал станциясы т.б.;
б) Өсімдік атауларынан қойылған атаулар, Қызылшүлікс., ... – көл, ... тау, ... - ... ... – аңғар т.б.; в) ... ... ... ... ... т.б. ... мен ауылдар; г) ... ... ... атаулар: Абай – қала, Құнанбай – қыстақ, ...... ...... т.б. және ... да жануарлар атына түр-
түске, жердің формасы мен көлеміне, ... ... ... ... ... мен түрлі тұтыну заттарына, іс-әрекет пен тарихи
өзгерістеріне т.б. жайларға байланысты аталған ... да ... ... ... ... бойында жиналған материалдар осы ... ... ... тарихи оқиғалар мен этнолингвистикалық
фактірлерді тұтас қамтиды десек те ... ... ... ... тілдік қабаттары
Жер жүзіндегі жер-су аттары сияқты біздің республикамыз, облысымыз бен
жергілікті жер-су аттары да ... бойы ... ... ... ... жалғасын тауып келеді. Бұл туралы маған қазақтарда ... ... ... ... оқиғалармен байланысты адам аттары, жер-су
атаулары, тағы да ... еске ... ... балаға жалғасып жатады»,
- деп орынды айтқан /9/. ... ... ... ... ... болып
отырған Қарқаралы өмірі жер-су аттары осының толық айғағы бола алады. Бұл
өңірдің территориясы, негізінен ... ... ... Қарағанды
облысының оңтүстік-шығысында орналасқан.
Қарқаралы топонимдерінің шығу, пайда болу, даму ... ... ... ... ... аса зор. Бұл ... белгілі топонимист
А.Әбдірахмановтың «Бұл проблеманы іздестіруде негізінен үш дерекке сүйенуге
болады: ... ... ... ... көне ... ... ... ежелден осы күнге дейін қойылып
келе жатқан сол топонимдердің ... - ... ... өте ... ... /10/.
1820 жылы қазақ хандығының жойлуымен байланысты Россия әкімшілігі 1822
жылы 22 июньде «Сібірі қырғыздары ... ... ... ... орта жүз жерінде, Қарқаралы және Көкшетау округтері құрылды.
Қарқаралы округіне негізінен арғындар көп ... ... ... ... он ... ... құрылып, оның он алты болсы арғын руларына тән
болса, екеуінде қоңырат пен ... ғана ... Сол он алты ... мындай басты рулары болған. Олар: шаншар, алтай, шор, төрткүл,
сарым, алтыкей, керней, ... ... ... ... ... ... ... еді. Ал 1835 жылғы статистикалық есеп бойынша,
Қарқаралы округінде 343 ауыл, 18343 ... 55039 ер ... 73370 әйел ... ... ... 1841 жылғы есеп бойынша бұл сан әлдеқайда өскен.
Зерттеліп отырған өңірдің жер-су атаулары ... ... бойы ... ... ... ... жаңадан толығып, кейде түрлі ... ... ... ... отырған. Біз ономаст ғалымдардың
классификациясына сүйене отырып, Қарқаралы өңірі топонимдерін ... ... ... екі ... ... 1) Түркі тілдік топонимдік қабаттар; ... ... ... ... ... ... қабаттарды: а) көне тілдік
топонимдік қабаттар; б) байырғы қазақ тіліне тән ... деп ... ... ... ... төрт ... ... қарадық: 1) Иран тіліне
тән топонимдік қабаттар. Араб ... тән ... ... 2) ... тән топонимдік қабаттар; 4) Орыс тіліне тән топонимдік қабаттар.
Хронологиялық тұрғыдан түркі тілдік қабаттан соң иран тілдік және ... ... ... Одан соң ... орыс ... ... қабаттар
орын алады. Ал бұл ... ... ... ... ... ... ... өңіріндегі монғол тілінен енген топонимдер өте аз.
Қарқаралы өңірі иопонимдері құрамындағы топонимдік ... ... ... топтастырылуы негінен осы тұрғыда қаралмақ. Оны ары
қарай түркілікті зерттеу ... ... ісі ... АНА ТІЛІНЕ ТӘН АТАУЛАР
Көне түркі тілі мен байырғы қазақ ... тән ... ... бар. Бұл ... ең көне ... және ... қазақ тілдерінің
тарихи фонетикасы мен тарихи ... әлі ... ... ... Сонымен қоса лексикологиялық еңбектердің де жоқтығы ... ... ... тіліне тән қабаттарға мән-мағынасы тұрған қалпында
белгісіз, тек көне ... ... ... ... ... ... ғана ... анықталатын атауларды жатқызамыз.
Сондай атауларының бірі – Арқалық. Бұл атау ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі мағыналары: 1) Жота, жаурын, жөн; 2)
Ауыспалы мағынада арт жақ, соңғы жақ; 3) Тау, дөң, ... 4) ... ... /12/. ... өз сөздігінде арқа сөзінің алтай тобындағы
тілдерге он үш түрлі мағына беретіндігіне тоқалған. ... 1) ... ... ... 3) ... 4) Жең мен ... (арқаның артқы бөлігін)
қосып тұратын тігіс, хақ; 5) Солтүстік, солтүстік жақ ... 6) ... ... 7) ... ... ... ант, ... тау, таушық,
төбешік – туба (арға); 8) Тіреу, тірек-түрк., тур., ктат., кум., ног., ... ПМК, ... тур., ног.: ... 9) ... ... ... тур., кум; 10) Ұрпақ-түрк., ата-тегінің ұрпақтары гаг., ... ... 11) ... – түр,; 12) ... ... гаг.; ... арқа, ар қа, ар- етістікті-есімді ... ... ... ... жақ ... ... көлеңкелі жағы, солтүстік, арт,
арқа, түп, түпкі жақ /13/.
Осы ... ... ... тіліндегі арқа сөзінің алтай тобындағы
басқа халықтар тілдерінде де жуық ... ... ... ... ... арқа сөзі ... тілдерде «таудың көлеңке
беті», «таудың арғы қағы», «тау», «төбе», ... биік қыр, ... ... Ал қазақ тіліндегі аталу нұсқасына осы мағына жуық.
Оны аталған оронимнің ұсақ жоталардан тұрып, олардың бір-біріне ... да ... ... ... - деп көрсетеді өз еңбегінде
А.Е.Жартыбаев /14/.
Атаудың құрамындағы лық (арқа-лық) қазақ ... зат есім ... ... осы ... ... қор-лық, адамшылық, тағы-лық т.б.
сөздер жасалған . Бұл жұрнақ басқа ... ... жақ, ... тув., ... ... т.б. ... ... – Қарқаралы ауданының оңтүстік шығысындағы тау аты. Таудың
ұзындығы – 40 км, ені – 20-25 км, ең биік жері – 1338 ... ... ... А.Сейдімбеков бұл атаудың мәнін Баян сұлудың
сәлемдеме Қарқарасы түсіп ... ... /15/. Сырт ... ... биік ... ... ... кейбір тұстарының қыздар киетін
қарқараға (төбесі шошақ ... ... ... ... совет
энциклопедиясына зер салсақ, «Қарқаралы» өңірінде VI-VIII және VIII-XIII
ғасырларда ойып жасалған тас ... өте мол ... ... ... хан мен ... ғана ... ... бойжеткен қыздар,
шалдар арналған мүсіндер де молшылық. Осы ... ... ... тау, ... біздің түсінігіміздей, бейнелі, келбетті, мүсінді»
болып атаулы мүмкін. Сол кездерде бұл ... ... ... ... ... ... ... тұлғада айтылып, содан «Қарқаралы» қалыптасуы
мүмкін» деген ойды А.Е.Керібаев айтады /17/. Ал ... ... 1883 жылы ... ... ... ... барысында бұл ороним
туралы былай деген болатын «Қазақтар көшіп-қону кезінде ... ... ... үй ... ... ... ... – қарқара деп атаған. Осы кебеже
мен тау көрінісі ұқсас келгендіктен тау – ... деп ... ... ... бұл халық этимологиясына сүйеніп жасалған пайымдаулар және
мұның барлығын шын екен деп ойламау ... Қар және қара ... ана ... ғана ... басқа да түркі тілдеріне ортақ түбір сөздер
екенін қазіргі тіл білімі ғалымдары ... ... ... ... көне ... ... қара «жер», «топырақ» (почва) мағыналарында
қолданылған /19/. ... ... ... ... ... ... – қара «қара түсті шоқы ... ... ... ... ие. /20/. Қазіргі қырғыз тілінде – «қарақара» сөзінің екі мағынасы
кездеседі. Оның бірі – ... ... ... ... құс ... осы ... қауырынан жасалған қыздар бас киімінің әшекейі. Дәл осы
деректі В.В.Радлов сөздігінен толықтыруға болады /21/. Ол оны орыс ... деп ... ... қоса осы атау атауына негіз болған дейді.
«Қарқаралы» сөзінің төркініне автордың бірі аттас ... сол ... ... ... ... бір ... – «гор» деген, «Биік қыр» түсінігін
береді деп ... ... тау атын ... зерттеген топонимист ғалым
А.Әбдіразманов қарқара сөзінің үш түрлі мағынасы бар екенін айтады: 1)
Түйеге теңделетін ... 2) Сол құс ... ... ... бас ... ... сөйлейтін құмықтарда «қарқара» дыбыстық ... ... ... ... ... тұлға, сымбат» т.б. мағыналарды
меншіктейді.
Екінші тілдік дерек – түркі тілдерімен туыстас ... ... ... Осы ... кейбір тілдерде «Қарақари» сөзі қазық тіліндегі
«қызыл тал» мағынасында қолданылады. Мысалдағы ерекшелік бірінші буында «р»
дыбысының ... «л» ... ... Дәл ... ... түркі тілдері
ішінде де кездесе береді. Әрине, кейбір пікірлер көкейге қонымды. Алайда,
оронимнің Қарқаралы атауының басқа да ... ... ... ... тау ... ғар сөзі афган тілінде «гар»; арм. «қар» -
камень ; др. инд. «giris»; авест. «gәru» - ... ... ... ... ... түрінде келеді /23/.
В.М.Ильич-Свитыч пікірі бойынша, алғашқы қар//ғар; ... ... ... ... ... ... «тас»,
«шың» мағынасын білдіреді. /24/.
Ал, М.Қашқари сөздігіндегі «керіш» басына шығу ... ... ... ең биік жері /25/. ... – верх ... ... высокой горы. Алтай
тілінде «кер күш» ... ... ... кер ... кит; кер бұқа –
мамонт Монғолша; кіча – гребень, возвышенность, хээр-қыр және де қар//ғар
түбірлері ... ... ... ... мен сөз тіркестерінде қазірге
дейін ұшырасады. Мысалы қара мал – сиыр; ірі мал – ... ... ... бір қара ...... ... биік зат, ... жануар. Осы сөзге
байланысты Үшқара, Ботақара, Қарадін т.б. оронимдер ұшырасады.
Ал, бұл атаудағы «лы» ... ... ... сын есім ... сонымен
қар көптік мағына үстеуші жұрнақ. Түбірлер мен қосымшаны қосқанда Қарқаралы
бір-біріне жалғасқан бірнеше таулар тізбегін білдіретін ... ... қоса бұл ... бас ... ... ... ... қолданылуы,
таулардың сыртқы формаларындағы ұқсастық.
Көкшетау – оронимі Қарқаралы ауданының шығысында орналасқан ең биік
жері – 1183 м. ... ну ... ... терек, тал, қарағай т.б. әртүрлі көп
өсімдіктер өскедіктен тау алыстан көк түсті болып көрінеді. Қазақ тілінде
көк: 1) көк шөп, ... 2) ... 3) түс. ... ... ... ... тауы (көкше)», «аспан тауы» деп те атауы мүмкін. Ал –ше ... ... ... ... ... ... Тек қазақ тілінде құнарлы
жұрнақтар қатарына жатады, сөзге әртүрлі реңк береді. Мысалы: ... ... т.б. Бұл ... ча, ща ... қолданылады.
Қатынкөл көлі – Қарқаралы ауданының солтүстігіндегі Қаралар көлімен
алты километр жерде ... ... ... ... Атау екі ... ... ... өңірінде Қатонқарағай Шығыс Қазақстан
облысында: Алтай округінде Катунь өзені. Қатунь ... ... ... ... ... сөздерінің этимологиясын көптеген ғалымдар
еңбектерінен кездестіреміз. Э.МэМурзаев Монғолия және ... ... ... ... өзен ... көне түркі тіліндегі «өзен» деген сөз
деп ... /27/. Ал, ... ... ... ... Н.К.Дмитривтердің ғылыми тұжырымдарын ғылыми негізге ала
отырып, көне ... ... ... сөзі ... қайың мағынасын білдіреді
дейді /28/. Қазіргі қазақ тілінде ... сөзі ... мен ... ... ... де, ... дыбыстық ауытқулармен басқа түркі тілдермен де
кездеседі. М.Қашқари сөздігіндегі қазің сөзімен қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... заңдылық –з/д/т/й дыбыс алмасу
негізінде пайда болған ол ... бір сөз /29/. ... ... атауындағы
қатын сөзінің ежелгі қатын, қайың формаларында кездесетінін ... ... ... түркі-монғол тілдеріндегі туыстықты анықтау үшін
лексика-семантикалық ... ... ... өріс алған. Ондай топтағы
атауларға күнделікті тіршілікке байланысты тұрмыстық ... ... ... туыстық т.б.) жатады. Қарқаралы өңірінде осы топқа тән
сөздер арқылы жасалған топонимдер аз ... ... ... ... ... төбе – ... деп
аталады. Атаудың алғашқы тариғ компоненті алтай ... ... ... ... ... сөздігінде көне форма тариғ біріншіден, «дән»,
«ақыл», «егін», екіншіден, «тары», (бір ғана дәнді дақыл атауы), ... ... ... /30/.
Тарығ сөзі татар., башқұрт, қазақ тілдеріндегі – тарығ, тува тілінде –
тарам, өзбек – тарих; алтай – ... Бұл ... ... ... түрі ... ... тариа - «егін», «астық», «егістік».
Э.ВэСевортен дары, дарығ, тараған, дарыл ... т.б. ... ... ... ... деп қарасытырылады /31/. Ал, -ап түбірлерге
жалғаушы көне ығ//иғ ... ... ... ... бар. ... ... в тюркском проязыке, а также в других тюркских языках,
возникших в результате его распада. Древняя ... ... ... в
языках древне-тюркской письменности и в ... ...... ... ... др., тюр., тув., ... ... отбил
знать; барығ «ходьба»; от-бар ходить; тув., сатығ, шор. ... ... ... хан ... ... от ... ... тіліндегі тары, оның көне тұлғасы-тарығ сөзі ертеде жалпы дақыл
мағынасында қолданылған. Қазір әрі сөзі дәнді дақылдардың бір түрі – ... ... Ал ... ... компоненті төл қазақ, жалпы түркі
тілдеріне ортақ сөз. ... ... ... егін ... ... ... мағынасын білдіреді. Ертедегі тайпалар Ә.Марғүланның
тұжырымдау бойынша Атасу, ... ... ... ... Кент,
Қарқаралы т.б. тауларының араларындағы жазық ... ... ... де айналасқан /33/. Ал аталған объекті Кент ... ... ... өзенінің жағасында.
Өсімдік атауларына байланысты
|1 |2 |3 ... ... ... тіліндегі |Қарқаралы өңіріндегі топонимдер |
|формасы ... | ... ... ... Кент ... өзен |
|Харғай ... ... ... ауданындағы |
| | ... кен ... ... ... |Қияқты-сай ... ... ... ... ... ... ... |Бидай ... ... ... ... ... ...... ... |
| | ... ... ... ... – бұлақ, алқап ... мен ... ... байланысты
|1 |2 |3 ... ... ... – Кент ... |
| | ... тау |
|Атан ... ... – сор. ... |
| | ... ...... |
| | ... ... ... ... – Қу ... сай ... ... ...... ... ... ... ...... тауыдағы жота|
|Бүргэд |Бүркіт ... ... кіші ... – |
| | ... ауданындағы таулар |
|Хулан |Құлан ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... Қарқаралы |
| | ... ... ... ...... |
| | ... ... ... ... ... ... |2 |3 ... ... ...... ... |
| | ... аласа төбе. ... ... ...... ... ... ... - ... ... ... ... |Қақ ... ... ... ... ава, әке ... – с/з ... ауданында ... сөз ... ... ... және т.б. ... –ты, -ті ... ... тіл бірлестігі заманында
жасалып, қазіргі кезге дейін сақталып жеткендігі туралы көп ... ... ... ... ... ... өлең (осока) сөзінің
түбірі өл деген етістік. Бұл сөздің көне түркі ... ... –су ... тарту. Осы түбірге ан/ен/ а аффиксі қосылу нәтижесінде ... ... яғни жер ... суы мол ... ... ... шөп-өлең атауы жасалған
/34/.
байырғы қазақ тіліне тӘн атаулар
Аудан ... ... ... ... ... ... жасалған. Байырғы қазақ тілінен ... ... ... ... тіліне тән көне түбірлерден жасалғандары мен қатар ауыспалы
мағынада қолданылуына байланысты жұртшылыққа түсініксіз жекелеген түбірлер
мен қосымшаларды ... ... ... аттарын жатқызбақпыз.
Матақ – Қарқаралы тауының солтүстік-батысындағы Қарасор көлі мен Нұра
өзені араларындағы алқап жер бедері ... ... қақ ... ... ... Тіліміздегі мата сөзі қазіргі тіл ... ... ... ... ... ... бөге формасымен салыстырғанда мата
формасының ... ... аясы тар. Атау ... қ/қ ... есім ... ... ... тара-қ, күре-к, төсе-к т.б.). Ал, көктем,
күз айларында жарық далаға судың мол іркіліп, табиғат ... ... ... ... ... т.б. ... ... қарағанда
көнелілігін байқаймыз. Әйткені бұл мәндес ... ... ұста ... ... бөге-к, байла-қ, ұста-қ тұлғаларында ұшыраспайды.
Сораң – Қарқаралы тауындағы шың. Сораң – Талды ... ... – Кент ... шың т.б. Осы ... ... ... ... мол ұшырасатының байқадық. Көбіне сораң сөзі оронимдерде шың, биік,
төбе, тау мағыналарында кездеседі. Тіліміздегі бойы ... ... ... мен ... сөзі ... биік ... ... Осы
атаудың сор түбірі В.В.Радлов сөздігінде үлкен, дәу деп ... ... зор ... ... те мағыналас. Ал ам/ем сөз ... ... ... жалғанғанда «жалпылық», «топтық» ұғымды білдіреді. Көне
түркі, монғол тілдерінде әртүрлі формада кездесетін ан, ен, ын, ін, ұн, ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырады.
Азербай., гогон., түркі kojun ... ... ... ... - ... ... осы ан//ен қосымшасы арқылы жасалған Шатан, гатан, ... ... ... тат, шық. ... ... ... ... әрі ені тар сайлар, ал ... ... жер ... ... ... сор, қызғылт түсті май, балық
басқан, жаз айларында сол ... ... ... ... Шық. 1. көктем, күз айларындағы шөп пен ... таң ... ... ылғал; 2. ауыс. мағ. тамшы; Бұл түбірден ... ... ... ... зат есім ... ағаштан жасалатын, өзеннен
су шығаратын құрал т.б. туынды түбірлер жасалған ... ... ... ... ... әрі ені тар ... ... Татан – Қусақ өзенінің оң саласындағы жаз бойы беті
қабыршақтана жарылып ... ... ... ... ... қыстақ,
кісі есіміне байланысты «кедей», «жалшы» ұғымын білдіретін атаулар шыққан.
Қорған – Қарқаралы тауының Суықбұлақ аңғарындағы ... ... ені ... ... ... үш ... ... XVII ғасырдағы жоңғар
шапқыншылығы кезінде салынған /37/. Ә.Қайдаровтың қарастыруы бойынша сөздің
түбірі –қор. Осы түбір ... ... ... ... ... ... сөздер жасалған /38/. Ал атау қоры түбіріне ған жұрнағы жалғану арқылы
жасалған. Қорыған ықшамдалу барысында қорған ... ... ... сөз ... ... ... ... тілдеріне кеңінен таралған
жұрнақ. Қоянды өңіріндегі қорық жайлауы да осы негізде жасалған, ... Ана ... сөз ... ... ... ... ... бұл көрсетілген мысалдармен тынбайды. Ол атаулар жер, елді ... көл, тау, ... ... ... ... бастау, сай-сала, жылға атаулары.
Оның көпшілігі сөздікте ... бұл ... оны ... жөн ... БАСҚА ТІЛДЕРГЕ ТӘН АТАУЛАР
Біздің елімізде иран, монғол, араб, орыс тілдерінен енген топнимдер
орын алған. Мұндай атаулардың ... ең ... – Иран ... ... ... олардың саны көп емес, негізінен тек топонимдік тіркеспен
кейбір кісі ... ... ғана ... Араб тілінен ауысқан
географиялық терминдер мүлде жоқ, ол топтағы топонимдер діни сипаттағы кісі
есімдер мен ... ... ... атауларына сәйкес ұшырасады. Орыс тілінен
енген топоним саны өте аз. Сол сияқты монғол тілінен енген ... ... ... атауларға қарағанда біршама кең тараған. Енді әрқайсысына
жеке-жеке тоқталып ... ... тӘн ... және ... ... ... ... ертеден-ақ
ғалымдар назарын аударып келеді. Олардың көпшілігі араб элементінің жаңа
түркі тілдерінің ... ... әсер ... ... ... ... араб тілінің ықпалы түркі тілдерінің бәріне бірдей әсер ... ... ... ... ... саны ... ... және
ерте қабылданған болса, шығыс аймақтарындағы қазақ, қырғыз т.б. түркі
тілдес халықтарда арабизм саны аз ... және ... сол ... ... ... ... келіп жеткен /39/. Бұл жай Ғ.Мұсабаев еңбегінде
де айрықша көрсетілген. Ғалым өз еңбегінде ... ... ... ... мен ауысу кезеңдеріне талдау жасай отырып, оларды бірнеше
дәуірге бөледі де, ... ... ... ... енген араб-парсы
сөздері батыста – татар, шығыста - ... ... ... арқылы келді» деп
тұжырымдайды. /40/. Сонымен, жиналған материалдарды топтай отырып, араб-
иран тілдерінен енген ... а) араб ... тән ... ... иран тіліне тән топонимдік қабаттастық, - деп бөле қарастыруды ... Араб ... тӘн ... ... ... ... ... «Комсомол»
(қазіргі Балқантау) совхозының территориясына орналасқан тау аты. ... ... ... ... орналасқан, қыстақ тау атына
байланысты Майдан деп аталады. ... ... ... ... ... сол тау аңғарында үлкен соғыс болған деседі. Көнекөз
қариялар бала кезінде әр түрлі қылыш сынықтарын ... рет ... ... көп ... ... Семантмкалық тұрғыдан Майдан сөзі «соғыс», «ұрыс»
мағынасында қолданылады.
Ал араб тілінде майдан сөзі ... ... ... ... ... ... Майдан атауы араб тілінен ауысқан майман «соғыс алаңы» деген
ұғымды білдіруі ... ... ... ... ... оронимдер араб
тілінен енген кейбір сөздерге байланысты жасалынған. Мысалы, қазы сөзіне
байланысты бірнеше оронимдер бар. Қазан – араб ... ... ... ... дело по шариату» мағынасын білдіреді /41/. Осы ... ...... Кент тауындағы шың, Қазыбай – Қарқаралы
тауындағы жайлау. Мұндағы ... ... ... ... ... ... байланысты, Арун – Едірей тауының
шығысындағы тауды айтуға болады, Арун – ... ... ... ...... ... ... лайық), Ахметсай – Кент тауындағы сай,
(Аппаз – арабша ... ... ... ...... ... хайлву,
(Жұман – ар, қазына, қымбат, бағалы зат) Жұман – Егіндңбұлақ ... ... ... деп те ... (Қызыр – ар, жасыл, ырыс) Қызырбек -
Айрық совхозындағы асу, Едірей тауында) Айдархан дарасы – Қу ... ... ... – ар, өмір ... ... етуге ризалық беруші). Разақ өлкесі
– Боқты тауындағы өлке.
Қорыта айтқанда, осы ... араб ... ... ... ... ... ... қатар бұл сөздер адаптация
құбылысына ұшырап отрыған. Мысалы, ар. Харун ар, ... – қаз, ... ... ... ... ар. ... – қаз. Дәулет және т.б. Ал ... ... ... ... ... ... оронимдер аудан көлемінде
кездеспеді. Қайыржан – Бособа совхозы жеріндегі ... Бұл ... ... ... араб ... ... ... мағынасында
қолданылады. Жұманбай - Қарқаралы, Егіндібұлақ ауданындағы бұлақ. Жұма ... ... екі ... ... ... І. ... ... ететін күн аты
(аптаның бесінші күні), аптаның бесінші күні ... ... ... ... ... ...... Мәжібұлақ) – Жамбыл совхозы территориясындағы
бұлақ. Атаудың алғашқы ... ... араб ... ... ... оны уағыздаушы мағынада қолданылады. Осы ғасырға дейін ... ... қажы ... ... ол сөз сол ... есіміне
қосылып айтылатын болған[1]. Мысалы, Шәкірімқажы, Құнанбайқажы, Болатқажы
т.б. Абыз – Бақты ... ... Араб І. ... сақтаушы. 2.
Құранды жатқа білуші адам, білімді, оқымысты. ... - ... ... ... ... ... көне еврей тілінен ауысып,
фонетикалық ... ... ... атаулар. Ондай атаулар
тілімізге араб тілі арқылы келген.
Мысалы, Ыбырай – ... ... ... ...... әкесі». Иза –
Қарқаралы тауындағы өзек, ... ... Ыза ... Иза), жергілікті
халықтардан анықталған. Қазақ тілінде бұл ата Иса, Ғайса түрінде ... екі атау ... бар. Көне ... ... Исус ... ... ... білдіреді.
1.2. ИРАН ТІЛІНЕН ЕНГЕН АТАУЛАР
Аудан көлеміндегі иран тілінен енген топонимдердің араб ... ... ... ... ... ... ... иранизм ерте
енген. Түркі халықтарының ерте заманнан иран ... ... ... ... ... болғаны тарихтан ... ... ... ... бұрын VI-IV ғаысырларда сақ тайпалары
мекендегені белгілі. Олардың солтүстік тобы – түркі тілдеріне, ал ... – иран ... ... ... иран ... атаулардың бірі - Дара. Дара –
Егіндібұлақ ауданындағы Қу тауының қойнауы, осы ... ... ... ... ... – Нүркен Әбдіров атындағы совхоз жеріндегі тау.
Айдархандарасы – Қу тауындағы құз. Сай. Дара сөзінің этимологиясы туралы ... ... ... ... «Бұл жақта дара сөзінің тіркесе келуі арқылы
жасалған біраз топонимикалық атаулар кездеседі. Бұл топоним көптеген ... ... ... ... ... ... т.б.) ... Тәжікстанда, Арменияда, Иранда) шатқал, кезең, су мағынасында жер-су
аттарының құрамында ... Э.М. ... пен Ж. ... былай деп
айтады. «Дара, дере- ущелье, каньон, овраг, горный переход (тадж тук. Узб)
В Ажербайджане и ... ... ... Азий, Ирана». Э.Мурзаев пен Ж.
Болатов бұл атаулардың қай жерде ... және ... ... ... қай тілден тарапынан көрсетпейді. ... ... ... ... ағаш ... ... ... аталған
оронимдердің орналасқан жарларі., негізінен жыралы сай, шатқалды болып
келеді. Сонымен қоса бұл жерлер қалың ... ... ... ... ... атау кездеспейді. Сол себептен Дара – иран тіліндегі ... ... ... – қаз + ир», арыстанды құз» мағынасын білдіреді деп
ойлаймыз.
Жанбазар – Егіндібұлақ адунындағы тау, ... – ир, ... ... – ир. ... ... қысқарған формасы «әмірші» за, есімшенің өткен
шағының қысқарған түрі заде, зада етістік ... ... ... ...... ... ... шығысындағы тау.
Кент – Қарқаралы жерінлегі биік таулардың бір. Биік жері – 1469 ... – 25, ені 10 км. Бұл сөз иран ... ... Кент сөзі ... ... мен ... ... Қазақстанның оңтүстігінде VI
ғасырда еніп, кейбір қала аттарын жасауға негіз болған. Ал ортп ... ... ... ... тарағанның Қызылкент, Шымкент, Янгикент
т.б. атаулардың құрамында кездесуімен айқын ... ... ... XII-XV ... арасында екі қабатты сарай болғаны 1832 жылдан бері
А.И. ... А. ... Ә.Х. т.б. ... мен ... еңбектерінде
сөз болған.
Кент атауы осы құрылысқа пайдаланылған тастардың ... ... ... ... тау ... бір-біріне қаланған кірпіш тәрізді
тастардан тұрады. Жергілікті халықтар бұл тас сарайда монғол ... ... ... ... да ... ... дейді. Мұны тас сарайдың
салынған мерізімі де ... ... Осы елді ... Кент атанып кейін ол
тау ... ... ... ... иран ... ... ... саны өте аз.
Олар негізінен дара, кент ... ... ... ... ... ... географиялық атауларының тарихында монғол үстемдігі дәуірі,
біздіңше екі ... ... өтті Ең ... Шыңғыс хан шабуылы ал Орталық
Қазақстанда қыпшақтар мекендеген қоңыстар мен тұрғын ... ... ... да жермен жексен етілді. ... ... ... нәтижесінде ол қалалардың аты да ұмытылды.
Екінші ... ... ... ... ... ... ... Орталық Қазақстанға да моғол атаулары ене бастайды.
Біздіңше, монғол атауларының ені тарихындағы екі нәрсені ажырата білу
керек. Біріншіден, ... ... ... үстемдігі кезінде енсе,
екнішіден XVIII ғасырда көршілес болған, кейін Қазақстанға ... ... ... халқы монғол тектес халмақтар тілінде кірген. Сонымен,
біз моғол тілінен енген ... екі ... ... ... ... ... ... тіл бірлестігі заманындағы (Алтай дәуіріндегі) жасалған
атаулар. 2. ХІІІ ... ... ... ... енген, яғни,
монғол тіліндегі атаулар. Алдағы беттерде біз алтай дәуіріне тән атауларға
тоқталып өткендіктен біз тек сол ... атап қана ... ... ... Бесоба, Арқалық, Аршаты т.б.
Монғолдар үстемдік еткен ... де олар ... ... ... тілдері мен әдет-ғұрпына аса ықпал ете ... ... ... ... ... саны ... тектес халықтар
санынан әлдеқайда аз ... /46/. ... ... да ... ... ... топонимдерге айналып отырған. Мысалы, Шонай –
Қарқаралы тауының оңтүстігінде тау, биіктігі 1001 м, ... - ... ... тарихта есімі қалған. Қызыларай – Бақты тауындағы шың және
тау бөлігі. Атау екі ... ... ... сыңары тау түсін
білдіреді, ... тау, шың ... ... ... ... келеді. Ал екніші
сыңары орай ... Ғ. ... ... ... шын ... сөзі /47/. Мұны ... сөздіктегі «орой» сөзінің «таудың
басы», «шыңы» мағынасында қолданылатыны да растай ... Бұл сөз ... де осы ... білдіреді. Қазақ тіліндегі таудың басы дегенді
монғол тілінде – уулын орой ... ... орай ... ... ... ... ауысқан. Демек, Қызыларай – «таудың қызыл түсті ... ... ... мағынаны білдіреді.
Қаракөл – екі құрылған. Бірінші сыңары түркі тілдерінде хара (черный),
бурят- моғол тілдерінде хара (черный), монғол ... хар ... ... ... сыңары көл моғол және бурят-монғол ... ... сөз. ... – егіндібұлақ ауданындағы. Қаракөл совхозындағы көл. Сол
сияқты Томарша – Егіндібұлақ ауданындағы жер. ... ... ... қураған түбірі» деп берілген. А. Әбдірахмановтың пікірінше.
«томар» ... грек ... ... бұл – көне ... ... түбірі там,
одан там-ар, там-ыл, там-па-қ т.б. сөздер жасалған /48/. ... ... ... ... мәні ... ... сөзі болғанмен қандай
мағыналы сөз ... ... ... ... ... – бұл ... бірі. Осы ретте Ғ. Қонқашбаевтың берген ... ... ... оны бірден-бір дұрыс пікір деп санаймыз. «Суы мол жайылған,
шөптесін келген, ... көп, ... ... /49/.
Біздіңше бұл томар сөзі түркі-монғол тілдерінде ортақ болса керек.
Өйткені монғол, бурят тілдерінде тамо «үлкен», «ірі», ... чай – ... ... деген мағынада қолданылатын сөз екенін дәлел етеміз /50/. Бұл
аталған атаулардың басқа да ... ... орыс ... мен ... ... жекелген кісілердің аттарына байланысты болып келеді.
Мысалы, Карбышевка (қазіргі Көктас). Комиссаровка, ... ... ... ... Қасым Аманжолов). Аталған жердің орналаусы мен
гографиялық ерекшеліктеріне қарай. Мысалы, Пашенное (Жыртылғанкөл), Восток
(қазіргі Тоқтар Әубакіров), Бассейн ) ... ... ... ... ... атаулардың өңірінде аө кездесуі славян тілдес
халықтардың осы ... аз ... және ... кеш ... ... ... деп ойлаймыз.
ІІ ТАРАУ
ҚАРҚАРАЛЫ ӨҢІРІ ТОПОНИМДЕРІНІҢ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ ТОПТАРЫ
Белгілі бір өңірдегі топонимдер ... ... сол ... ... ... ... егжей –текжейіне дейін талдаудың бірден-бір
өнімді тәсілі болып табылады. Өйткені, «географиялық, әрі ... ... ... территориялық географиялық атаулары қашанда белгілі бір
жүйеге негізделеді» /51/. ... ... ... ... әкімшілік-
шаруашылық және территориялық құрылымға, сондай-ақ ... ... ... да байланысты болады. Сондықтан да «топонимдерді
регионалды тұрғыдан зерттеу аса ... да өте ... ... ... ... ... ... Ал, онсыз атаулардың жалпы заңдылығын
айқындау, саралау мүмкін емес» /52/. Бұл ... ... ... ... ... күні ... ... алдына жеке зерттеу
объектісі болмай келеді. Қазіргі Қарқаралы ... ... ... ... ... өңірдегі жер-су аттарының жүйесі сияқты ғасырлар
бойына толысып, байып қалыптасты. Бұған ... ... ... ... экстролингвистикалық жағдайлар (факторлар) толық әсер етті.
Қарқаралы өңіріндегі жалпы топонимдік жүйе өзара лексикалық құрамы,
жасалу тәсілі, ... ... т.б. ... ... екі ... ... жүйе (ірі ... атауы); ә) микротопонимдік (ұсақ
объектілері атауы) жүйеге ... Бұл ... ... ... ... ұсақ ... сараланады. Макротопоним мен микротопнимика жүйелері
өзара тығыз байланысты келеді де, ... ... ... ... ... ... мен ... дамуына әсер етсе, керісінше, олардың құрамындағы атаулар
микроойконимдер ... ... ... ... ... жүйесіне де
тән құбылыс. Мысалы: белгілі бір микротопонимдердің дамуына ... үлес ... ... ... ... микротопнимдік
жүйесінің де ықпалы зор болмақ. Бұл жөнінде В.А.Никонов ... жүйе ... ... қалыптасып, даму жолында болады. Жүйелік этимологияға
емес, әрекетке тән. Жүйе дегеніміз – ... ... ... - ... - ... ... ... сӘйкес қойылған атаулар
Қарқаралы көл, бұлақ, жылға, елді-мекен, тау, төбе атаулары, тайпа
аттарынан қойылған және территориядағы орналасу ... ... ... ... ... Кент тауынан бас алатын ... атты ... ... әрі ру аты ... әрі ... ... батырының есімі
(антропоним), ол кейін гидронимге ауысқан.
Сол секілді Қожасайы бұлағы да этногидроним болуы мүмкін. Бұл этноним
Т.Жанұзақов еңбегінде ... ... ... көпшілігі Орта жүздің арғын тайпасына жататын түрлі ру
аттарынан қойылғанын байқауымызға болады. ... бұл ... ... ... ... ... ... Шежіре бойынша, Қаракесек
руындағы Айбике атасы негізінен Қу, ... ... ... ... Оны ... байланысты аталған Егіндібұлақ ауданында
Айбикешақпақ қырқасы бар. Сол ... тән ... ... ... Есен
атаулы негізінде Абай кеншары жеріндегі ... тау ... ... ... ие. ... ... бес ... бірлестігіне жататын Болатқожа руы
Қазан революциясына дейін Қарқаралы уезінде мекендеген. Осы ... ... ...... ... асу. Дос – ... тау аты. Тоқантас – Бесоба совхозы жеріндегі ... Тоқа ... ... ... тау ... аты. Осы ... кіші және
ұлы жүз рулары аттарымен атанған этнонимдер аз да ... ... ... жеті ру ... жататын Сарман руы атынан қойылған Сарман тауы
Комсомол кеңшары жерінде. Жаныс руының бір ... ... ... ... кезеңі Қу тауында. Жарылқамыс руынан ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ Айрық совхозы жеріндегі аласа
тау – Түрікпен Кент тауының шығыс бөліміндегі сай ... ... ... ... атауының өзіндік тарихы, себебі бар. Қырғызсай – шағын
ғана Қырғыз ... осы ... ... ... байланысты аталған.
Қазір сол сайдың шығысындағы совхоз Қырғыз кеңшары деген ... ... ... ... ... бұл ... бұрын қырғыз руына
қарасты болған.
Көптеген жайттарда этнонимдер мен гидронимдердің тілдік тұрғыдан
қайсысы ... ... ... ... ... екенін білу қиындық туғызады.
Т.Жанұзақов айтқанындай, ономастиканың ... ... ... ... этнонимдердің топонимдер мен антропонимдердің этнонимге ауысып,
отыруын тудырады. ... да ... көл ... этнонимдерден ие
антропонимнен жасалғанын анықтау оңайға соқпады. Атап айтқанда осы өңірдегі
Кенжебай бұлағы сол аттас ру атынан қойылған ба, әлде кісі ... ... оны тап ... айту қиын ... ... қазақ жасақтарының Жоңғар басқыншыларына 1728-1738
жылдары ойсыра соққы бергені мәлім. Бұл азаттық күресте Әбілқайыр, Абылай
сұлтандармен қатар ... ... ... ... Райымбек, Малай,
Бақай батырлар көрнекті роль атқарды. Қазақстандағы ... ... ... ... ... есімімен аталды. Мысалы, Малай Дара тауынан бас
алатын бұлақ.
Қорыта айтқанда, біз сөз еткен этнооронимдерге және ... ... ... ... сол ... ... ру, ... ел
тарихынан мол мағлұмат береді. Онымен қатар бұл ... ... ұлы, ... тән ру және ... ... ... араласа, қоныстас
жүргенін, олардың арасындағы тарихи қарым-қатынас, ... ... ... дәстүр, сыйласымдылық, достық болғандығын солардың ... ... мен ... ... дәлелдей түседі.
ІІ. түр-түске байланысты қойылған атаулар
Тұр-түске байланысты аталғаноронимдер мен гидронимдер Қарқаралы
өңірінде біршама ... Ең ... біз ... ... тоқталып өтейік.
Өзен, су атаулары құрамында көбінесе қара, ақ, сары ... ... ... ... жер бедерінің де әсері болуы қажет. ... ... ақ ... ... кер, ... ала ... байланысты да өзен-көл
атаулары да ұшырасады. Осы аталған түстерге ... ... ... жер ... атаулары мен географиялық атауларға тіркесе отырып,
гидронимдік атауға айналған. Олар негізінен гидронимдердің түр-түсін,
тұрпатын ... Атап ... ... ... көне ... ... қара сөздері түсті ғана білдіріп қоймай, белгілі мағынаға ие ... ақ - ... ... қара – ... жер» десе, Е.Қойшыбаев түсті
білдіретін ақ, қара, ала, жирен, көк, сары сияқты сөздердің түстен ... ... ие ... ... /55/
А.Н.Кононовтан соң бұл жөнінде дұрыс пікір айтқан Э.М.Мурзаев ... ... ... ... қара сөзі ... ... ... мәнге де» - ... ... ... ... ... сөзі ... ... үлкен»; ал ... ... ... ... ... құбылыстың ізін азербайжан тілінде
байқалатын (ақшығыс, гара-батыс, желге-байланысты). Э.М.Мурзаев айтқан еді
/56/. Бұл ... ... ... ... баяндалған. «Түркі
топонимдерінде қара – батыс ұғымын, сары-жоғары, оңтүстік; ақ-шығыс, ... ... ... ... ... білдіреді», - деген еді. /59/.
Енді осы пікірлерге сәйкес қолдағы материалдарды талдап ...... ... көл және осы ... ... мен көлдер осы
аудандағы Айрық совхозында, ... ... да ... ... ... ... ... ешқандай бұлақ, өзен
құймайтын, тек қар, жауын сумен ғана ... ... ... ... ... ... су қоймасы мағынасын білдірмек.
Бұлаққа байланысты атаулар: Қарабұлақ - ... ... ... ... ... бас ... ... Қарабұлақ – Қиргизия совхозы
жеріндегі бұлақ т.б. Бұл атаулар судың түсі мен ... ... ... ... ... ... Қарақуыстан бас алатын
жылға. Бұл атау таудың батыс бөлігіндегі жылға ұғымын білдіреді. ... да осы ... ... ... ... осы ... Қарала, Қарасор, Егіндібұлақ ауданында кездеседі.
Сары сөзіне көл, бұлақ, шөп т.б. географиялық терминдердің ... ... көл ... ... ... ауданында, Сарықасқа көл
гидронимдері жасалған. Осы атаудағы сары көне иран тіліндегі сары – басты,
негізгі, түркі тіліндегі сары – кең, ... ... /59/, ... ... ... ашық /60/ ... ... сөздің түбірі – сарығ. Бертін келе иғ қосымшасының түсіп қалуына
байланысты көптеген түркі тілдерінде сары түрінде айтылады. ... ... ...... қор – ... ... –сары, түр-сары, азербайжан-
сары т.б. /61/.
Қазіргі қазақ тіліндегі сары сөзі топонимдерде «кең, ... ... ... ... Ақ ... ... Ақбұлақ осы өңірдегі
бұлақ аты. Басқа ... ... ... ... ... ... сөзінің қатынасуымен жасалған көл аты Шұбаркөл -
Егіндібұлақ ... ... ... ... ... шөп, ... қоға т.б. өсімдіктердің
шұбарлана көрінуіне байланысты ... ... ... - ... ... көл. Ол көл ... ... байланысты аталған. Көл
сөзі көптеген түркі тілдеріне ортақ, ... ... ... ... мағынасында береді. Бозшпкөл – Қу тауының оңтүстігіндегі көл атауы.
Көз түркі тілдерінде «ақшыл, сұр, ақ, ... ... ... Ал
топонимдерде боз – күре дейін мал түспеген жер, тың ұғымында да қолданылады
/62/. Және де боз – ... ... ... ... білдіреді, бозбас,
боздақ, бозбала. Сонымен қатар боз ... шөп ... ... ... ... ... ... гидронимдер бұл өңірде сирек кездеседі. ... ... ... ... ... ... аталады. Мысалы :
Қызылқұдық-Киргизия совхозы жерінде, ...... ... ... ... ... – Кент тауынан бойалатын өзен және т.б.
Түр-түспен байланысты аталған оронимдер аз ... ғана ... ... ... көк, ... ақ, шұбар сөздеріне орфографиялық
терминдердің қатысы арқылы жасалады.
Қарқаралы өңірінде қара сөзінен ... ... ... ... ... ... қатар қара термині «қарапайым, аса
биік емес» мағынасында да ... ... ... ... Ғ.Қонқашбаевтың пікірінше, қара географиялық ... ... жеке ... ... та ороним құрамында өзінің байырғы «тау,
төбе» мағынасында сирек те болса ... ... ... ... ... оронимдер қатарынан қара сөзі алғашқы
компонент тн түс пен рең ... ... ал ... ... ... ... (зат) ... байқадық.
Ғ.Қонқашбаевпен көк географиялық терминінің екі ... ... 1) ... ... 2) көк ... ... сұлу жер
/63/. Мысалы: Қарқаралы тауының оңтүстік батысында, Көктөбе тауы осы ... ... ... ... тауындағы Жиренсақал шыңындағы шұбар,
жирен тау ... ... ... ... ... ... атауларда ұшырасады. Олар негізінен
географиялық жер ... ... сол ... өсімдіктер түсіне байланысты
аталған. Сары терминіне байланысты: Сарыоба – тау, Сарышоқы – шоқы т.б.
ІІІ. Өсімдік атауларына ... ... ... ... өсімдік атауларынан қойлған атаулар мол ұшырасады.
Әрбір атау бұл алқапта қандай өсімдік өсетінін айқындап тұрады. ... ...... Кент ... ... өзен. Ендігі бір өзен атаулары ағаш
сөзіне байланысты жасалған. Атап айтқанда, Қараағаш – кент ... ... ... көліне құлтын өзен. Қызылағаш осы өңірдегі өзен. Ағашкөпір –
Байқожа өзеніне құяр ескі арна. ... ... ... - ... тау. ... – тау, ... – төбе, Аршаты – тау, (кейде
Аршалы) яғни осы тауларда қарағай, арша, қалаш т.б. ... ... ... ... ... ... Қарабидайық – жайлау, Ағашбидайық –
шабындық (биігіне байланысты), Сарымсақты – Кенттауының саласы. Қараөлең –
Қу тауындағы ... ...... ... жайлау. Шілікке
байланысты атаулар: Қызылшілік – Қу ... ... ... ... - Егіндібұлақ ауданындағы жылға, шілікті жер. ... ... ... ... – Кент ... ... басталатын
өзен атауы. Сарықұрақ – Кешубай тауынан бас алатын өзен, Ашекеңсараңы –
Айрық ... ... сор. ... ... ... ... ... ауданындағы бұлақ, Шеңген осы өңірдегі көл, Жыңғылды – көл,
Комсомол совхозы батысында. Аталған ... ... ... тән ... осы өңір ... ... Мысалы: Бадран-Киргизия совхозының
оңтүстігіндегі аласа тау. ... ... ... ... ... ... Егіндібұлақ ауданындағы көл. Бұл көлдің жағасында ... ... ... да көл ... қоса шабындық, жайлау сөздері
тіркеле айтыла береді. Ал жағалауларына ... ши, тал, шөп ... ... ол ... көбіне қопа деп айтады. Осы қопа сөзіне байланысты көл бар.
IV. ... құс, ... ... ... қойылған атаулар
Атаған өңірде жәндік, үй жануарлары және ... ... ... ... ... ... құбылыс емес. Жануарларға
байланысты атаулардың Қазақстан топонимдеріндегі орны ... ... «Бұл ... бәрі ... қойылмаған, олар қазақ халқының
көшпелі өмірі, мал шаруашылық кәсәбі, жалпы тарихымен байланысты» - ... /64/. ... ... ... ... ішін ... үй ... байланысты. Мысалы: Атан- Егіндібұлақ ауданында,
Ешкібай - Егіндібұлақ ауданында, Айрық совхозының шығысындағы бұл, Айғыржал
- Егіндібұлақ ауданындағы тау, ... - ... ... тау,
Түйебекіткен – Қу тауының оңтүстік бөлігіндегі шатқал, Жылқы – Кент тауының
солтүстік-батысындағы жайлау. Сол секілді, Сиырлы – осы ... ...... тауындағы құз. Қызылтайынша – Комсомол совхозыдағы
Айдарлы ... ... сай, ... Қызылтайынша өзеншесі сол арада
қызыл тайыншаны қасқыр жеуіне ... ... ... ... ... ... Бүркітті мен Қызыларай тауларының арасындағы
өзекше. Атау бәйгеге қосылған аттың ... ... ... Енді ... ... ... түрлі көлемді білдіретін сөздер келіп, қосымша мағына
береді. Байтайлақ Кент тауымен ... тау – ... ... ... ... тұр. Ал ... – жал, Бұзаутөбе – төбе т.б. ... ... ... ... атаулар белгілі оқиғаға байланысты қойылған. Ботақалған ... ... асу, ...... тауының етегіндегі қуыс,
жайлау; Тайжеткен – жыра т.б.
Аң атауларына байланысты атаулар сол аталған аңдардың сол ... ... ... ... ... ... –тау, Аюшат – шат,
Бөрілі – Абай с/зы жеріндегі төбе, Қоянды – елді ... аты, ... ... ... ... құлтын өзен, Түлкілі – Қарқаралы
тауынан бойлап, Қарқаралы өзеніне құлтын өзен.
Енді бір атаулар бауырымен ... ... ... ... ... ... Мысалы, Жыланды - Егіндібұлақ ауданындағы бұлақ,
Бақабұлақ-Айрық с/зы жеріндегі бұлақ, Балытыкөл - ... ... және ... ... атаулар құс аттарына байланысты қойылған. Ол заңды да,
себебі халқымыз тек мал ... ... ... ... да ... Осы салада қыран құстарды қадірлей қолға ұстаса, құзғын, қарға
секілді құстарды жағымсыз санаған және бар ... ... ... де ... ... атау ... Сол ... гидронимдергеде, оронимдерге де
айналған. Мысалы: Шүргей - ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Торғайлы – Қарқаралы тауының Бейбітшілік
с/зы бетіндегі өзекше, тоғай аты. Бұл ... ... ... пікірлерге қарасақ А.Әбдірахманов Торғай гидронимі тарық, ... ... ... болуы керек деп есептейді /65/. Бүркітті тау, Қарға
төбе, Саурық шың, ... ... ... ... т.б.
V. судың кӨлемі, түрі-түсі, дӘмі, ағысына, терңдігі жӘне
температурасына байланысты аталған топнимдер
Ұршыбұлақ – 1) осы ... ... 2) ... с/зы, ... ... 3) ... – шоқысынан бас алатын бұлақ; ... ... ... ... және осы ... Шолаққайың деген бұлақ бар.
Жіңішке - Егіндібұлақ ауданындағы бұлақ. ... сары ... – осы ... ... бас ... Бала ... ... ірі өзенінің бір саласы (кіші) екенін
анықтап тұр. ... ... ... ... ... ... байланысты аталған –
Кеңқайың бұлағы (Егіндібұлақ ауданында) су ... ... ... ... ... (осы ... өңірде) атаулары да кездеседі.
Шалқар-Семіз бұғы тауының жанындағы көл, Шалқар сөзі тура мағынасында
қолданылғанда тек теңіз, көл тәрізді гидронимдердің ... ... ... деген ұғым береді.
Кейбір көлдердің сырт көрінісері түрлі заттарға ұқсас көрінгендіктен
сол зат атауларына сәйкес аталған. Мысалы: Қоржынкөл – Айрық с/зы ... ... ... ... ... ... екі ... су қоржынның екі басына
ұқсас болғандықтан осылай аталған.
Ащыөзек – Киргизия с/зы жерінде және Егіндібұлақ ауданындағы ... Кент ... ... ...... с/зы ... ... өңірдегі кейбір көлдер ешбір ағынсыз, тек жауын, қар суымен
ғана қоректенеді. Осындай көлдердің жаз айларында суы борсып, ... ... ... ... иіс ... ... осы ... орай ондай
көлдерді Сасықкөл деп атаған. Мұндай көл біз сөз ... ... ... ...... с/зы, ... тауындағы бұлақ, Мұздысай – Қарату с/зы
жеріндегі сай, өзек, Қоңырсай өзек, сай осы ... ... ... сөзі тек ... ғана ... ... сол ... ерекшелігінен де хабар береді. Бұл арадағы қоңыр сөзі ... ... тұр. ... ... ... «қоңыр-жай»
тіркестері де осы ойымызды растайды. Жайылма-бөгет осы өңірде Опырмалы-
өзен, ... ... ... ... ... ... Егіндібұлақ ауданы жерінде.
Саумалкөл – аталған өңірде Егіндібұлақ ауданындағы көл ... ... ақ әрі ... ... ... жататындықтан Саумалкөл аталған.
Н.И.Толстойдың байқауынша, географиялық терминология лексикалық және
терминологиялық аспектіде басқа да ... ... адам ... дене ... ... ыдыс, тоқу құралдары, үй, ауа-райы,
т.б. аттарымен байланысты ... ... ... тіл иесі ... ... ... этнографиялық ерекшелктерінен туындайды.
VI. адам мен жануарлар дене мүшелері аттарына байланысты қойылған
атаулар
Адам мен жануарлар дене мүшелері ... ... ... ... ... өңірі атауларына да тән, және көпшілігі ... ... өңір ... құрамында төмендегідей адам және ... ... атау ... ... ... тұмсық, қол, көз, шаш,
қарын) жасалған оронимдер. Арқалық - Егіндібұлақ ... ... – Кент ... тау ... Қолдасын – Восток (қазіргі Тоқтар
Әубакіров атындағы) с/ның ... ... тау, Көз- Кент ... шығыс бөлігі, Тұяқты – Қарқаралы тауындағы жыра, Қитабан – Едірей
тауы сілеміндегі адыр, ... һ ... ... ... ... ... ... Қу тауы етегінде.
Және кейбір оронимдер адамның жыныстық атауларының қатысы арқылы да
жасалады. Тас әйел – ... ... ... шатқалындағы кезең,
Кәрішал – Қу тауының қойңауы, өлке және ... ... ... ... ... жӘне орналасу
ерекшеліктеріне байланысты қойылған атаулар
Біз сөз қылып отырған өңірде географиялық терминдер және орналасу
ерекшеліктері ... ... ... мен оронимдер де аз емес.
Біз алдымен гидронимдерді сөз етіп кетуді жөн көрдік. Олар негізінен
суат, көл, сор т.б. ... ... ... ... жасалып, көл
жағасындағы заттардан (тас, құм, жар т.б.) ... ... ... ... ... Сымтасты – Восток с/зы жеріндегі көл. Атаудағы сым ... ... сым ... ... ... ... ... тігілген
шалбар мағынасын білдіргенмен, гидронимдік мағынасы мүлдем бөлек. Атау көл
жағасында тіп-тік ... ... ... ... ... ... ... сым түбірімен жасалатын сымдай, сымбатты сөздері түзу, тік, биік
мағынасына жуық. Таскөл осы ... көл. Олар ... ... ... негізінде кездеседі. Осы атаулардағы тас түркі тілдес халықтардың
бәрінде ұшырасатың ортақ сөз. Ал ... ... тас ... ... ... ... ... құмнан гөрі тастың мол ұшырасуынан болса керек.
Шұңқыркөл осы өңірдегі көл. Мұның ... ... сөзі ... де өз ... ... кетпеген.
Оронимдік терминдерден қойылған гидронимдер, Аңғар-жылға, қоныс,
Едірей тауында, Кемер – бұлақ, Қарқаралы ... ... – сай, ... ... ... арасында, Жарлы - өзені аудан көлемінде, Қойтас – бұлақ,
Егіндібұлақ ауданында, аталған өңірде де ... ... ... ... ... өзен-қайнар, бАтпақ –
бұлақ, Егіндібұлақ ауданында, Саға-бұлақ, құдық. Егіндібұлақ ауданында,
Суат - ... ... ... - Егіндібұлақ ауданында,
Егіндібұлақ ... өзі ... ... ... жасалған, Көлбасы -
Егіндібұлақ ауданындағы бөлімше, Қаракөл - Егіндібұлақ ауданындағы елді-
мекен аты.
Халықтың ... ... мен ... ... жасалған оронимдер негізінен халық тұрмысына қатыстылығын
білдіріп тұрады. Ғасырлар бойы мал ... ... ... ... тау, ... ... адыр. Қырттарындағы жайылымдар мен соны
шабындықтырға терең мағыналы атаулар беріп, ат қойып, айдар тағып ... ... ... ... ... ... негізінде
қойылған. Мысалы: Жарық Қаратаудың оңтүстігінде жарық. Тегіс жер. Ащылы-
Абай совхозының жайлауы ащы деп ... көл ... ... тұзды,
шөбі құнарлы жайылымды» атайды. Күңгей-Еңбек совхозы ... ... ... ... біткен кең жазық, соны жайлау. Бұл ... ... ... ... өйткені теріскейде көктем-жаз айларында
қар жататын болса, күңгейде ... ... ... ... мал жаюға болады.
Шұрық-Киргизия с/зы жеріндегі таулы жайлау. Бұл жерде Шұрық – көп ... сол ... су көп ... ұзақ ... ... шөбі ... жер.
Қарқаралы өңірінде кездесетін кейбір орографиялық терминдер сол
оронимдердің ерекшелігінен, тұлғаалық тұр-жұрпатынан белгілі бір ... ... ... ...... ... басындағы адыр, таудың
биік желді жағы. Қиялы – қарқаралы тауының батыс бөлігі. Бұл қия ... ... ... ... не ... еңіс ... Заңғар- Егіндібұлақ
ауданындағы тау. Бұл термин түркі тілдерінің көбінде бар. ... ... ... ... ... биік мағынасында айтылады. Қарқаралыдағы
шоқының аты –Лездік. Бұл атаудағы дін ... ... ... ... шыңды, тасты жер мағынасында қолданылады. Қарқаралы ... ... ... ... ... ... зерттеушілер
өсімдіктің бір түрі ретінде қарастырады. Мысалы: Ашекең сораңы – ... шың. ... ... ... ... бойы сорайған, сораңдап қайда
барасың? – деген сөз ... ... ... ұзын ... ... сора ... осы мағынада В.В.Радлов сөздігінен де көреміз. /66/
Бұл дәлелдерге сүйенгенімізде, аудан өңірі оронимдеріндегі сораң биік,
шың, тау мағынасыг білдіретін көне ... деп ... ... кейбір тауларда үлкенді-кішілі үңгірлер де кездеседі.
Олардың кейбіреулері жайлы тарихи аңыздар бар, ежелгі замандағы адамдар
тұрағы ... ... Олар ... ... Қу, Кент тауларында.
Мысалы: Қараүңгір, Сарыұңгір, Тасүңгір, Көнұңгір т.б. ... ... ... ... Бұл ... ... ... үң/үңгі болса, гір, кір сөзі болуы мүмкін.
VIII. ҮЙ ҚҰРЛЫСЫ МЕН ТҮРЛІ ҮЙ АТТАРЫНАН ҚОЙЫЛҒАН АТАУЛАР
Әрине, мұндай терминдер ұқсату, ... ... ... ... ... – 1) киіз ... ... бөлігі; 2) ұзын болып қисая келетін, ... ... ... ... ... - ... ауданында және біз сөз
қылып отырған өңірде де кездесетін аласа тау. Мұржа – 1) үй ... ... тік ... ... тас; ... ... ... биік; Сөре – 1)
Сөре; 2) қатарлана біткен тасты жер. Сөретас – Айрық с/зы жеріндегі ... ... – 1) ... 2) тік ... ... тас. ... – осы ... және
Егіндібұлақ ауданындағы тау, Шымылдық – Қарқаралы тауындағы жал; Бесік –
1)сік; 2) таудың үсті ... ... ... ...... ... ... – 1) айыр; 2) екі бөліктен тұратын тау. Айырық – елді мекен аты; Бөрік
– 1) бас киім; 2) ... ... ... тау ... ...... шыңы; Байпақ, Егіндібұлақ ауданындағы төбе; Кенесеры – ... ... ... ұқсас; Қазанбас, Маяжон-Қаратау с/зындағы төбе.
Осындай ... ... ... ... т.б. сөздерден орфографиялық объектілерге
атау беру ... ... ... ... ... көрсетеді.
ІХ. ТҮРЛІ ІС-ӘРЕКЕТКЕ БАЙЛАНЫСТЫ ҚОЙЫЛҒАН ... ... ... ... негізінен тікелей адамның іс-әрекетіне
қатысты болып келеді. Негізгілерінің ... ... адам ... ... ... ... ... атаулардан тұрса, екіншісі сыңарлары
етістік болып, сол адамның түрлі ... ... ... ... – ескі ... ... ауданында), Көтаман – төбе, өзен
Қарқаралы ауданында, ...... ...... ... ... бұлақ, Егіндібұлақ ауданындағы; ...... ... ... ... ... жергілікті жерде көптеген халық
этимологиясы бар. Оның ... ... әр ... өзі ... тұрғандай.
Жоғарыдағы семантикалық топтардағы көрсетілген топонимдік атаулар
негізінен жасаушы сөздер ана ... көне ... ... ... бәрі де алғашқы атаулық нұсқа дәстүрімен аталған. Көбіне бір
жаңалық ... ... ... түрде атау тәсілімен жасалған. Ондай
күрделі ... ... ... ... құрылыс заңдылығына
тікелей бағынып отырған. Мұндай ... ... ... сыңарлары
әдетте географиялық терминдер мен апеллятивтерден, ал бірінші сыңарлары ... сын ... сан ... ... ... макро және микротопнимдер ана тіліміздің ішкі ... ... ... ... ... ... отырып жасалған.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қарқаралы өңірі топонимдерін лексико-семантикалық тұрғыдан зерттеп,
талдау нәтижесінде төмендегідей қорытындыға келдік:
1. Өңірдегі әрбір топним ... бір ... ... түрлі
құбылысқа ие, семантикасы жағынан жеке ... ... ... ерекше тобына тән. Әрбір географиялық атау
тарихи, әрі оның ... ... де кең. Олар ... ... ... әр ... мағлұматқа: халықтық
әдет-ғұрып, салт-сана, халықтардың қарым-қатынасы және т.б.
тарихи оқиғаларға бай.
Топонмдер ... ... ... ... ... ... көрсетеді (жер бедері, өсімдіктер, ... ... ... ... ... ... топонимдердің де құрамы
мол. Бұл топтағы атаулар осы өңірдің этногенезінен толық хабар ... ... ұзақ ... қолданылу нәтижесінде көнеленіп,
географиялық атау ретіндегі қойылу себептері ескіріп, ұмыт ... ... ... стратиграфиясы олардың құрамында бірнеше
тілдік қабаттардың ... ... ... ... ... пайда болу, қойылуына жергілікті
халықтың ... мен оның ... ... ... ... салт-санасы ана тілімен тығыз бірлікте дамы,ан. Ондай
атаулар көптеген ғасырлар бойы ұрпақтав-ұрпаққа аусып, тарихи
жалғасын тауып ... ... бәрі ... ... ... шығуы, пайда болуы жағынан іртүрлі дәуірлерге тән
топонимдерді ... ... ... ... ... ішіндегі
басты негізгі топонимдер – ана тіліміздегі негізінде жасалған
атаулар. Дегенмен көршілес, кейбір шалғай жатқан елдермен
арадағы ... діни ... ... найда
болған басқа тілдік топонмдер тобы да жоқ емес.
Қарқаралы өңірі топонимдерін жалпы ... ... ... ... ... 1) ... ... топонимдік қабаттар; 2)
Басқа тілдерге тән атаулар деп бөлдік. Түркі тілдік қабаттарды екі ... а) көне ... тән ... ә) ... ... ... тән атаулар.
Ал, басқа тілден енген қабаттарды: 1) араб-иран; 2) ... ... ... тән ... деп ... ... ... топонимдері тобындағы
тілдік қабаттар тарихи хронологиялық тұрғыдан осы негізде қаралды.
Көне түркі тіліне тән ... ... ... ... тек
көне түркі материалдарында кездесетін немесе солармен салыстыру нәтижесінде
ғана мағынасы ... ... ... ... Доғалаң, Айрық,
Тарықтас т.б.) бұл топтағы атаулар құрамындағы түбірлердің түркі-монғол ... ... тән ... ... Дегенмен, бұл қабаттағы атаулар
қазақ тіліне тән қабаттағы ... ... тым ... ғасыр мен XIX ғасыр аяғында тілімізге араб тілінен сөз алмасу
ерекше дамыды. Ғ.Мұсабаевтың айтуы бойынша: «Тілімізге ... ... ... ... ... ... тәжік тілдері арқылы келді».
Сондықтан да азербайжан, татар, ... ... ... ... ... араб сөздері аз кездеседі. Аталған өңірдегі атаулар ... иран ... ... топтардың басын көпшілігі антропонимдер. Мысалы:
араб Арун, Шұман, Рахым, Мұса т.б. Иран ... ... ... ... ... ... қарағанда көнелеу.
Өйткені түркі тілдеріне иранизмнің ертерек тарихтан белгілі. Және ... ... тән ... ... терминдер де осы өңірдегі топонимдері
құрамында кездеседі. (Дара, Айдархан, даралы жылға, Кент – ... ...... ... ... ... 1) ... бірлестігі (алтай
дәуірі заманындағы); 2) ХІІ ғасырдағы монғол шапқыншылығынан кейінгі енген,
яғни монғол тіліндегі атаулар деп бөле ... екі ел ... ... мен тарихи әлеуметтік ... ... ... ... тіл ... ... сәйкестік негіз боса, кейінгі топқа
монғол қолбасшылары есімдері мен қойылған ... ... ... ... XVI ... ... ... экономикалық,
сауда-саттық, саяси байланыстары, екі ... ... да өз ... Бірақ, орыс топонмдері қара қоңыр топырақты егін шаруашылығына
ыңғайлы аудандарда мол ұшырасқанымен, таза мол (аздап егін) ... ... ... ... ... десе де ... ... Қарқаралы өңірі жер-су аттарының ... ... ... жер-су аттарының жүйесі
сияқты ғасырлар бойы толысып, байп қалыптасқан. Осындай
атаулар ... ... ... ... келе ... ... ... қарастырдық.
Бұлардың ішінде үнемі даму үстінде болып, түрлі саяси және тарихи
өзгерістерге қарай үнемі ... ... ... тобы – ... жердің географиялық ерекшеліктері, жан-жануарлар мен түрлі аң
құс атауларына байланысты ойконимдер де ... ... ... ... ... ... ... біздің дәуірімізге дейін атаушылық ... ... ... көне ... жетіп отырғандарының бір тобы
гидронимдер мен оронимдер. Қарақаралы жеріндегі осы ... ... шет тіл ... ... мадымсыз, тіпті кездеспейді десе
де болады. ... ... ... ... Оның ... ... ... түсе бастаған кезеңде барлық тау, тас, су, өзен,
көлдерінің атаулары болғандығынан деп ... ... ... ... ... ... ... тобы мен көне түркі тілдеріне қосымшалар
(-ты,-ті, -лы, -лі, -ан, -ен, -н, -қ) да осы ... ... ... ... ... ... ... талдау нәтижесінде ол
топонимдердің басым тобының көне түркі, ... ... ... ... ... ... отырып, топонимдерді тарихи-салыстырмалы
жолмен зерттеу нәтижесінде бұрын сөз ... ... ... ... ... арқылы топонимдердің этнолингвистикаық
қабаттары көрсетіледі. Сонымен қатар, ... өңір ... ... ... ... жан-жақты сөз болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Жанұзақов Т. ... ... ...... ... 1971. – 4
бет.
2. Чичагов В.К. Из истории русских имен, отечеств и фамилий. – ...... ... В.А. ... в ... – М.:Наука, 1965. – с.145.
4. Белецкий А.А: Этимологическая структура основных географических
терминов // Друга Республиканська ... ... ...
Киев, 1962. – 204-206.
5. Никонов В.А. Имя и общество. – Москва, 1974. – ... ... А.Т. ... односложных корней и основ в казахском
языке. – Алматы: Наука, 1986. – 326 б.
7. ... 202 ... ... 217 ... ... Ч.Ч. Избранное. 2 изд-во. – Алматы: Қазақ ... 1 том, ... ... ... жер-су аттары. – Алматы: Ғылым, 1989. – 256
бет.
11. С.Мұқанов. Этнический состав и ... ... ... жуза. І
том. – 1974. – стр. 78.
12. ҚТТС. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. І том. – Алматы, ... 326 ... ... Э.Э. Этимологический словарь ... ... ... – 1978. – 174-175 ... ... А.Е. ... өңірі топонимдерінің мағыналық және
құрылымдық сипаттары. – Қарағанды: ... 1998. – 32 ... ... ... ... І-басылым. / Бас.ред. М.Қ.Қаратаев/ -
Алматы: АН ҚазССР. Каз сов.энц. 1973. І-ХІІ том.
16. Керімбаев Е.А. Атаулар ...... ... 1984. – 248 ... Батшанов Э. Антротопонимика узбекского языка. Автореф. ...... 1965. – ... ... ... ...... 1981. -86 бет.
19. Кононов А.Н. О семантике слов ... и «ақ» в ... ... / ... отд. ... наук. АН
Турк. ССР. /Вып. 5, 1954. с.25.
20. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречии. – сПБ. Тип.имп. – ... т.1. ч.1. – ... ... Г.К. ... ... ... названии. – Алма-
Ата: АН КазССР, 1963. – с.184.
22. Әбдірахманов А. Некоторые вопросы казахской ... ... ... ...... 1955. – с.18.
23. Мурзаев Э.М. Местные географические ... ... ...... т.І. – ... 1970. – с.16-35.
24. Ильич-Светыч В.М. Опыт сравнения ностратических языков. – ... 1971. – ... ... М. ... луготит түрк. / Под ред. Канд.филол. наук.
С.М.Мутталибов. – ... АН ... 1960. т.І – с. 500. 1961, ... на ... ... ... Базпихан Б. Қазақша-монғолша сөздік. – Улан батор. 1977. 205 бет.
27. Мурзаве Э.М. Словарь местных географических ......... ... А. ... және ...... 1975. – 100-101
б.
29. Қайдаров Ә., Оразов М. Тюркологияға кіріспе. – Алматы, 1985. – ... ... ... ... ... и ... Наука отд. 1969. с.537.
31. Севортян Э.В. Этимологичемкий словарь тюркских ...... 1978. – 349 с. – с. ... ... Б.А., Гаджиева З.А. Сравнительно-историческая
грамматика тюркских языков. – Москва: Наука, 1986. с.108.
33. Марғұлан А.Х. ... ... ... Казахстана.
– Алматы. 1979. – с.3-5.
34. Севортян Э.Вэ Этимологический словарь тюркских языков. – ... 1978. стр. ... ... Ә., ... М. ... ...... 1985. – 130
бет.
36. Кайдаров А.Т. Структура односложных корней и ... в ...... 1986. ... ... облысы энциклопедиясы. – Алматы, 1986. 290 бет.
38. Қайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в ...... 1986. ... ... Т. Қазақ есімдерінің тарихы. //Лингвистикалық және тарихи-
этнографиялық талдау. – Алматы, 1971. 106 бет.
40. Мұсабаев Г.Г. Лексика современного казахского языка. ЧП, 1960. ... ... ... ... ... 1-10 том. – ... ...
141 бб.
42. Арабско-русский словарь. – Москва, 1998. -стр. 826.
43. Болатов Ж. Языковые особенности казахов Аягузского ... ... ...... Наука, 1965. вып. 1-ст-51-57.
44. Болатов Ж. Языковые особенности казахов Аягузского района //
Казахская диалектология. – Алматы, Наука, 1965. вып. ... ... Э.М. ... местных географических терминов. – Москва,
1959. – с.305.
46. Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее ... М.Л. ... ... Ғ.Қ. ... ... ... термины // ив.АН.
ҚазССР, сер. География.
48. Әбдірахманов А. ... және ... ... 1975 ... ... Ғ. ... ... геогр. Тер. 1951. 92-бет.
50. Пекарский Э.М. Словарь якутского языка. П.,1972, Т-3,Ст-2722.
51. Суперанская А.В. Что ... ...... ... 1985. ... ... В.А. Топонимика. Проблемы общие и региональнын. – Баку,
1931. – с.12.
53. Никонов В.А. Введение в ...... ... 1965. – ... ... Т. ... есімдерінің тарихы. /Лингвистикалық және тарихи-
этнографиялық талдау/ - Алматы, 1971. – 88 бет.
55. Кононов А.Н. О ... слов ... и «ақ» в ... ... // ... отд. Общ. ... АН ... /
Вып. 5. 1994. сс.83-85.
56. Койчубаев Е. Краткий толковый словарь топонимов Казахстана. – ... – 1974. ... ... Э.М. ... ... ... терминов. – Москва,
1959. – с.108.
58. Әбдірахманов А. ... және ... ... 1975. -131 ... ... Г.Г. ... современного казахского языка. ЧП. 1960.
60. Донидзе Г.И. Об аффиксальном ... в ... ... Серебрянников Б.А., ... З.А. ... ... ...... Наука, 1986. с.299.
62. Северотян Э.В. Морфологическое строение слов в связке с другими его
характеристиками. ... ...... – 1971 – ... Қонқашбаев Ғ.К. Казахские народные географические термины // Изд.АН
канд. ССР. Сер. ... / 1951. № 99. – ... ... Н.И. О ... ... географических названиях
Восточного и Центрального Казахстана. //Вестник АН КазССР. 1949. №
4, с.49-61.
65. Толстой Н.И. ... ... ... ...... Наука, 1969. – с.39.
66. Радлов В.В. Опыт ... ... ... СПБ: тип. Имп., АН.
1893. т.І. – 968 с. – ... 1963. т.ІІ, ... І, с.1905. 3 ... том. 1960. с.1911. т.412. ... ... А.Е. ... ... топонимдерінің мағыналық және құрылымдық
сипаттары. Қарағанды, Болшақ. 1998, 53-бет

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы Мемлекеттік орталық музей қорындағы монеталардың сакталуы42 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
Ағыбай батыр Қоңырбайұлы4 бет
Туристік рекреациялық ресурстар мен Қазақстан Республикасындағы экскурсиялық орталықтар және емдеу саласындағы туризмнің үлесі79 бет
Қазақстан Республикасының ШҚО және Оңтүстік Қазақстан облыстарының туристік потенциалдары. Шекара қызметiнiң негiзгi функциялары4 бет
Қазақтың ұсақ шоқыларына физикалық-географиялық сипаттама27 бет
Қанды жексенбі оқиғасы20 бет
Қарқаралы ауданы8 бет
Қарқаралы петициясы92 бет
Қарқаралының археологиялық ескерткіштері35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь