Ұлы Жібек жолы және ортағасырлардағы Қазақстан мәдениеті

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3 . 7


1 ҰЛЫ ЖІБЕК ЖОЛЫ: ҚЫЗМЕТІ ЖӘНЕ ТАРИХИ МАҢЫЗЫ.

1.1 Жібек жолының қалыптасуы мен тармақтары ... ... ... ... ... ... ..8 . 16
1.2 Жібек жолының халықаралық қарым.қатынастары мен мәдениет аралық сұқбаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16 . 25

2 ҮІІІ.ХІІІ ҒҒ. ҚАЗАҚСТАН МӘДЕНИЕТІ.
2.1 Ортағасырлардағы қалалардың дамуы: сәулет өнері және материалдық мәдениет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26 . 34
2.2 Рухани мәдениет: (тіл, әдебиет, ғылым) ... ... ... ... ... ... ... ... ..35 . 39
2.3 Діндер мен мәдениеттер диалогі (христиан, буддизм,
ислам, зороастризм) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39 . 48

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49 . 51

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... .52 . 54
Қазақ тарихында зерттелмей, тың жатқан тақырыптар жеткілікті. Солардың бірі ортағасырлардағы дамыған Ұлы Жібек жолы. Жібек жолының тармақтары қазіргі Қазақ даласын басып өткендіктен көптеген қалалар бой көтеріп, ірі мәдени ошақтар қалыптасты. Азия мен Еуропа арасын байланыстырушы Ұлы Жібек жолының тарихи рөлі тек басты сауда жолы болуымен ғана шектелмейді. Көне керуен жолдары арқылы бейбіт сауда керуендерімен қатар саяхатшылар да, айналасына ажал уытын сеуіп, гүлденген қалаларды тып-типыл еткен шапқыншылар да өткен. Нәтижесінде әлемдік діндердің қатарына енетін ислам мен христиан, буддизм халық арасында насихатталып, таралған. Сондай-ақ қазіргі кездегі ғылыми зерттеулер бұл күретамыр жолдың мәдени, ғылыми ақпараттарды алмасу құралы ретінде Еуразия халықтарының, рухани мәдениетін дамытуда, аса маңызды қызмет атқарғанын дәлелдейді.
Қазақстан жерін қадым замннан бастап-ақ мекендей бастаған дала тайпаларының кейініректегі түркі-қыпшақ, моңғол қосындыларымен біте қайнасқан, түп-тамыры бірегей, орта ғасырлардағы түркі-араб-парсы рухани жетістіктерімен жалғасқан өзіндік көне мәдениеті болғанын, сол заманғы ойшылдардың еңбектері дәлелдей түседі. Олар: - Әбу Нәсір әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Ахмет Йасауи, Махмұт Қашғари, Хайдар Дулати, Қыдырғали Жалайыри т.б. Әбу Нәсір әл-Фараби – Аристотельден кейінгі “екінші ұстаз”, “Шығыстың ұстазы” атанған ғұлама ойшылдарымыздың ішінде көренкті орын алады . Ол Ұлы жібек жолы бойындағы Отырар қаласында дүниеге келген /1/. Келесі дана ұсаздарымыздың бірі, Қожа Ахмет Йасауи ХІ ғ. өмір сүрген. “Хикмет” (“Даналық сөздері”) деп аталатын өлеңдер жинағында былай деген:
Құл қожа Ахмет, әрбір сөзің дертке дәрмен,
Тәліптерге (шәкірттерге) баян етсем қалмас арман.
Төрт мың төрт жүз хикмет айт хақ пәрменімен,
Пәрмен болса өлгенше жырласа мен, -
екен /2/. Осы сияқты бірнеше хикметтер жазып, түркі халықтары үшін артынан өшпес мұра қалдырды.
Қазақ халқының тәуелсіз мемлекеті бірнеше ұрпақтың арманы болды. Орталық билік кезеңіндегі Қазақстан тарихы зорлықшыл саясат үстемдік еткен, қасіретке толы кезеңдермен ерекшеленді.
Ал қазіргі күні сол тәуелсіздігімізге қолымыз жеткенде, туған елінің, Отанның шынайы тарихын білуге деген ұлттық сана-сезімнің өрлеуінің куәсі болып отырмыз.
1. Аль-Фараби. Историко-философские трактаты. Изд “Наука”, Алматы, 1973.
2. Ходжа Ахмад Яссави. Диуани хикмет. Ташкент, 1991, С.161.
3. Никитин Е. Ұлы Жібек жолы туристік инфрақұрылым арқылы қайта құрылуы тиіс // Егемен Қазақстан 1997. 18 қараша.
4. Байпақов К.М. Средневековые города Казахстана на Великом шелковом пути. Алматы, 1998
5. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы, 1994.
6. Сыздықов С.М. Қарлық мемлекетінің тарихы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ Ақпарат, 2000. –263 б.
7. Караев О. История караханидского каганата. Фрунзе, 1983.
8. Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии ІХ-ХІІІ вв. Ашхабад, 1969.
9. Кумеков Б.Е. Государство кимаков ІХ-ХІ вв. По арабским источникам. Алма-Ата. 1972.
10. Ахинжанов С.М. Кипчаки в истории средневекового Казахстана. Алматы. 1989.
11. Нуртазиана. Н.Д.
12. Махаева А.Ш. Көе түркілердің рухани мәдениеті. Алматы. 2000.
13. Лубо-Лесниченко Е.И. Китай на Шелковом пути: шелк и внешние связи древнего и раннесредневекового Ктая. М., 1994.
14. Иерусалимская А.А. Велики Шелковый путь и Северный Кавказ. Л., 1972.
15. Петров А.М. Великий Шелковый путь. О самом простом, но мало известном. М., 1995.
16. Байпақов К. Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. Алматы, 1992. 200 б.
17. Таймағамбетов Ж.Қ. Жібек жолы бойындағы керуен // Лениншіл жас. 1991. 15 маусым.
18. Бичурин Н.Я. Собрание сведения о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена Т. 1. М.-Л., 1950.
19. Волин С.Л. Сведения арабских источников ІХ-ХІҮ вв. О долине реки Талас и смежных районах // ТИИАЭ. Ан КазССР, 1960.
20. Ақышев К. Ұлы жібек жолы: оның өткені мен болашағы. Қазақстан коммунисті 1991, № 2.
21. Мухлисов Ю. Ұлы жібек жолы туралы тың деректер. Азия. 1992. 17 қазан.
22. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін. Том 1. Алматы, 1996. 493 –б.
23. Елеуов М. Шу мен Талас өңірлерінің ортағасырлық қалалары (ҮІ-ХІІІ ғғ. басы) Алматы, 1999. 15-б.
24. Бартольд В.В. Очерк истории Семиречья. Сочинения . М., 1963. Том 2.ч.1. С-31.
25. Караев О. Арабо-персидские источники о тюркских народах. Фрунзе. 1973. С. 242.
26. Мурад Аджи. Кипчаки Огузы. Средневековая история Тюрков и
Великой Степи. – М.: Наука, 2001. – 389 с.
27. Ақышев К.А., Маргулан А.Х., Оразбаев А.М., Кадырбаев М.К. Древняя культура Центрального Казахстана А., 1998.
28. Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана. Труды института истории, археологии и этнографии Академи наук КазССР. Алм-Ата, Т.5. 1958.
29. Маргулан А.Х. Древние караванные пути через пустыню Бетпак-Дала // Мир казахов. А.,1994 . С.50.
30. Путишествия в восточные страны. Под. ред. Г.И.Патлина., Алматы, 1993.
31. Шефер Э.Х. Золотые персики Самарханда. М., 1981.
32. Қазақстан тарихы. Т. 1. Алматы. 1996. 501-б.
33. Акышев А.К. Отырардан табылған өрнекті ефрит. Отырардағы археологиялық зерттеу. Алматы. 1977. 74-б.
34. Аманжолов К., Рахметов Қ. Түркі халықтарының тарихы. Алматы, 1996. 87-б.
35. Әбсаттар Дербісәлиев. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы: Рауан, 1995. 233 б.
36. Менандр Протектор. История // Византийские историки: Дексип
Эвнапии Олимпиодор, Малх Патрииций, Менандр, Кандид Ноннос и
Феофан Византиец /Пер. С. Дестуниса. - СПб.: Тип. Изд. Л. Демиса,
1860. - С. 313 - 470.
37. Қойшығара Салғараұлы. Таным тармақтары. Алматы, 1998. 180-б.
38. Боровиков Л.А. Центральная Азия, исторические документы ІІ в. до.н.э. – ҮІІІ в. н.э. М., 1989.
39. Бартольд В.В. О христианстве в Туркестане. Сочинения, т.2. М.Л., 1963. С. 281-282.
40. Бартольд В.В. Отчет о поездке в Среднюю Азию снаучной целью. 1893-1894гг. С.33.
41. Касенов М.С. Карлукское городище Орнек // Взаимодействие кочевых племен и древних цивелизации. Алма-Ата. 1987. С. 168-169.
42. Байпаков К.М. По следам древних городов Казахстана. Алма-Ата. 1990. С. 130.
43. Зуев Ю.А. Тамги лошадей из вассальных княжеств // Труды ИИАЭ. АН КазССР. 1960, т.8. С.98.
44. Книга Марко Поло. Москва, 1955. С.132.
45. Алдабергенов Н. Ұлы Жібек жолының бойында // Алматы ақшамы. 1988. 14 қараша.
46. К. Байпақов. Қазақстанның ежелгі қалалары. А., 2005, 43 б.
47.Бабыр Захир ад – дин Мухаммед. Бабырнама. Алматы, 1993.
48.Байпақов К.М.Оңтүстік Қазақстан және Жетісудағы ортағасырлық
қалалар мәдениеті. Алматы,48-53 бб.
49.Мец А. Мусыльманский ренессанс. М., 1966.
50.Н.Ә. Назарбаев. Тарих толқынында. - Алматы: Атамұра, 1999. - 257
б.
51.Феофилакт Сммокатто. История (Памятники средневековай
История истории народов центральной и восточной Европы) /Пер.
С.П. Кондратева. – М.: Академии Наук СССР, 1957. - 223 с.
52.Литвинский Б.А. Буддизм и буддийская цивелизация. Индиская
культура и буддизм. М., 1972. С. 150
53.Васильев Л.С. История религий Востока. Л., 1983. С. 16.
54.Кляшторный С.Г. Историко-культурное значение Суджинской
надписи // Проблемы Востоковедения. 1959 № 5.
55.Жүсіп Баласағұн. Құтты білік. Алматы, 1986. 414 б.
56.Қазақстан тарихы. 4-томдық. І-том. Алматы, 1996, 324 б.
57.Нуртазина Н.Д. О распространении ислам в средневековом
Казахстане // ҚазҰУ. Хабаршы. Тарих сериясы. 1998. №6. 84-85 бб.
        
        “Ұлы Жібек жолы және ортағасырлардағы Қазақстан мәдениеті”
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
.....................3 – 7
1 ҰЛЫ ... ... ... ЖӘНЕ ... ... Жібек жолының қалыптасуы мен тармақтары..........................8 -
16
1.2 Жібек жолының халықаралық қарым-қатынастары мен
мәдениет аралық
сұқбаттары....................................................16 – 25
2 ... ҒҒ. ... ... ... ... ... ... өнері және материалдық
мәдениет...............................................................26 –
34
2.2 Рухани ... (тіл, ...... ... мен ... ... ... буддизм,
ислам,
зороастризм)................................................................
...39 – 48
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
................49 – 51
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.....................................52 – 54
КІРІСПЕ
Қазақ тарихында зерттелмей, тың жатқан тақырыптар жеткілікті. Солардың
бірі ортағасырлардағы дамыған Ұлы ... ... ... ... ... Қазақ даласын басып өткендіктен көптеген қалалар бой ... ... ... ... Азия мен ... арасын байланыстырушы Ұлы Жібек
жолының тарихи рөлі тек ... ... жолы ... ғана ... ... ... ... бейбіт сауда керуендерімен қатар саяхатшылар ... ажал ... ... ... ... тып-типыл еткен
шапқыншылар да өткен. Нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... халық арасында насихатталып, таралған. Сондай-ақ
қазіргі кездегі ғылыми ... бұл ... ... ... ғылыми
ақпараттарды алмасу құралы ретінде Еуразия халықтарының, рухани мәдениетін
дамытуда, аса маңызды қызмет атқарғанын дәлелдейді.
Қазақстан ... ... ... бастап-ақ мекендей бастаған ... ... ... ... қосындыларымен біте
қайнасқан, түп-тамыры бірегей, орта ... ... ... ... ... көне ... болғанын, сол заманғы
ойшылдардың еңбектері дәлелдей түседі. Олар: - Әбу Нәсір ... ... ... ... ... Қашғари, Хайдар Дулати, Қыдырғали Жалайыри
т.б. Әбу Нәсір әл-Фараби – Аристотельден кейінгі “екінші ұстаз”, “Шығыстың
ұстазы” ... ... ... ішінде көренкті орын алады . Ол Ұлы
жібек жолы бойындағы ... ... ... ... /1/. ... дана
ұсаздарымыздың бірі, Қожа Ахмет Йасауи ХІ ғ. өмір ... ... ... деп ... ... жинағында былай деген:
Құл қожа Ахмет, әрбір сөзің дертке дәрмен,
Тәліптерге (шәкірттерге) баян етсем қалмас арман.
Төрт мың төрт жүз хикмет айт хақ ... ... ... ... мен, ... /2/. Осы ... бірнеше хикметтер жазып, түркі ... ... ... мұра ... халқының тәуелсіз мемлекеті бірнеше ұрпақтың арманы болды.
Орталық ... ... ... ... ... саясат үстемдік еткен,
қасіретке толы кезеңдермен ерекшеленді.
Ал қазіргі күні сол тәуелсіздігімізге қолымыз жеткенде, туған елінің,
Отанның ... ... ... ... ... ... ... куәсі
болып отырмыз.
Тарихымызға деген қоғамдық сұраныстың жоғары деңгейін Қазақстан
Республикасының президентінің ХХ ... ... ... Н.Ә. ... ... ... бірлігі мен ұлттық тарих жылы” және 1999 жылды “Ұрпақтар
бірлігі мен ... ... ... 2000 ... ... ... ... жариялауының өзі өткен тарихымыз бен мәдениетімізге ... ... ... көрсетіп берген болатын.
Сол сияқты Ұлы Жібек жолының ... ... ... ... ... ... қаламыз Түркістанның 1500 жылдығының өзі қаптап жер қойнауында
әлі ... ... ... ... үлкен бастамасының бірі тәрізді.
Сондықтан да қорғауға ұсынылып отырған диплом жұмысының ... ... ... ... жолы және ... ... мәдениеті”
Отан тарихындағы өзекті мәселенің бірі.
Қазіргі таңда Ұлы Жібек жолы дүние жүзінің көптеген ... ... ... қатты аударып отыр. Оларды әсіресе Ұлы Жібек
жолының Қазақстандық торабы ерекше қызықтырады. ... ұлы ... ... ... ... басып өтетін бұл тораб кез-келген жиһангез
саяхатшылардың жүріп өту үшін тіпті де оңай ... ... ... ... ... ... ... тарихындағы гуманистік және бейбітшілік
қарым-қатынастарды ... ізгі ... ... ... ЮНЕСКО-
ның шешімі бойынша жасалып, оның 1987 жылы ... ... ... 24-ші сессиясында мақұлданған халықаралық жобаны жүзеге
асыру қолға алына бастады.
1994 жылдан бастап бұл жобаға бүкіл ... ... ұйым ... ынта ... ... ... ... кірісті. Өйткені, мұның өзін
халықаралық туризмді дамытудың болашақтағы зор перспективасы бар жобалардың
бірі ретінде таныды. Ұлы ... жолы ... бұл ... іле-шала Орта-Азия
республикасының ынта-ықыласын арттырды. Қазақстан үкіметі өзінің 1991 жылғы
3-сәуірдегі № 219 және 1992 ... 21 ... № 41 ... ... Ұлы ... ... кешенді зерттеу жөніндегі бағдарламасына толық
қолдау көрсеткенін ... ... ... ... ... ... КСР-інің қатысуы туралы және
Қазақ КСР-інің “Жібек жолы” ұлттық комитеті туралы ... ол ... ... өкінішке орай, тек қағаз жүзінде қалып қойды.
Қазақстан Республикасының Президентінің 1997 жылғы 30-сәуірдегі
“Түрік тілдес ... ... ... ... ... мен ... ... туристік ұйымның Қазақстан республикасында Ұлы Жібек ... ... ... дамытуды ұйымдастыру жөніндегі жобасын
жүзеге асыру туралы № 3476 ... ... ... біз ... тарихымыздың үлкен мәселелерінің бірі Ұлы Жібек жолы
күрделі де ... іс ... ... Егер ... жолы бойында жатқан тарихи
ескерткіштерімізді жандандыра білсек, еліміз үшін табыс көзі екені анық.
Ұлы Жібек жолын жандандырудың бір нұсқасы ... ... жыл ... ... ... ... ... болады. ХХІ ғасырда Ұлы Жібек жолы
арқылы Батыс пен ... ... және ... ... одан ... ... ... Ерте орта ғасырларда Жібек жолының басты ... ... ... ал бүгінде бұл жобаның жүгін мәдениет (ғылым, білім
т.б.) атқаруда деп айтамыз. Сондықтан Ұлы жібек ... ... мен ... ... кешенді түрде ... ... ... күмән жоқ.
Тақырыптың зерттелуі. Қазақстандағы Ұлы Жібек жолы археологиялық
жағынан біршама зерттелген. Атап айтқанда К.М. ... К. ... ... М. ... У. Шалекенов және т.б. ғалымдардың зерттеу еңбектері
бар \4\. Түрік ... ... ... Л.Н. ... \5\ ... шығу тегімен бірге олардың Ұлы Жібек ... ... ... баяндалады. Шығыс танушы ғалым В.В. Бартольд ... ... ... ... ... алуға болады. Ғалым түрік дәуіріндегі
жібек жолының Жетісу мен Оңтүстік ... ... өту ... ... ... ... докторлық диссертация қорғаған зертеуші С.М.
Сыздықов /6/ ... Ұлы ... ... ... ... ... ... дәуірін зерттеген О. Караев /7/ еңбегінде ... ... ... ... айналуындағы Жібек жолының маңызына
тоқталған. Сондай-ақ Жібек жолының бойына орналасқан қалалардың гүлденуіне,
отырықшы мәдениетке тигізген әсерін баяндайды.
Орта ... ... ... ... С.Г. ... ... ... аламыз. Оғыздар Қара теңіз жағалауындағы қыр далаға өтіп,
Повольжеден Маңғыстау мен Үстіртке жүретін сату ... өз ... ... ... қамтылған /8/.
Қимақ дәуірін зерттеген Б. Көмеков тарихшымыз да ... ... ... ... араб ... ... отырып пайымдайды /9/.
Ал қыпшақтарды зерттеуші С.М. ... ... ... Орталық Азиядағы іргелі елге айналуындағы Ұлы Жібек жолының
маңызына арнайы тоқталып жазған /10/.
Түріктердің мәдениетіне байланысты біраз зерттеу еңбектерін ... ... ... ғалымдарын да атап айтсақ болады. ... ... /11/, А.Ш. ... ... ... ... ... мәдениеттің дамуына Ұлы Жібек жолының ықпалын кең ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінен жібек
жолының дамуындағы оның мәдениет пен өнерге, қалалардың ... ... көз ... ... ... құрылған соң халықарды бір-бірімен байланыстырушы күре
жол жібек жолына үстемдік етіп, моңғол ... ... ... көне ... ... ... жолының тарихын арнайы зерттеген ғалымдар Е.И. Лубо-Лесничко
қытай тарихын зерттеуші, кандидаттық диссертациясын “Китайские ... ... ... ... ... докторлық диссертациясын “Китай на
Шелковом пути...”/ мәселе бойынша қорғаған 13/. ... бұл ... аты ... тұрғандай тек қытайдағы ... ... кең ... ... ... қарамастан атлған еңбектен көптеген
мәліметтерді алуға болады. Зерттеуші А.А. Иерусалмская ... ... ... ... ... /14/. А.М. ... /15/. ... Ұлы Жібек жолының тарихы мен дамуын К. Байпақов пен ... ... ... ... ... ғалымдар осы уақытқа
дейінгі жарық көрген материалдарды археологиялық мәліметтермен байланыстыра
отырып баяндайды /16/. Мерзімді ... ... Ұлы ... ... ... ... жарық көрді. Бұның өзі ... ... одан әрі ... ... жылы ... ... Жібек жолы экспедициясына” қатысып, қазақ
делигациясын басқарған профессор Ж. Таймағамбетовтың мақалалары тақырыптың
ауқымдылығын айқұындай түседі /17/.
Тақырыптың ... ... Ұлы ... жолының тарихи-географиялық
жағдайы, исламға дейінгі Орта Азия жайында деректер сондайлық көп ... ... ... ... ... ... Бұл ретте
керуеншілердің өздері жүріп өткен жолындағы елдердің ... ... ... ... мен ... мәдениеті жөнінде
деректерді таратқанын айта кеткен жөн. Бұл мәліметтерді шығыс халықтарына
батыстағы елдерді, ал ... ... ... алғашқы географиялық
деректер ретінде бағалауға болады. Жібек жолы ... ... да ... ... ... ... ... парсы жиһангездерінің жазып қалдырған
мәліметтерінен аламыз. Хань әулеті ... ... ... ... ІІ ғ. - ... ғ.) ... жолының негізі салынып, Қытай мен Орталық Азия мемлекетінің
сауда мен саяси ... ... ... ... толысып гүлденуі
Қытайда Тан әулеті билік еткен кезеңге (618 - 907) тұтас ... ... ... ... ... ... ... келесі үлкен кешені
сол дәуірге арналған екі хроникада бар. ... ... ескі ... ... ... ... жаңа тарихы” (“Синь Таншу”). Қытай тіліндегі бұл
мәліметті біз атақты ... Н.Я. ... ... ... ... араб Тамим ибн Бахрдың Солтүстік – ... ... ... ... кимектер елі арқылы Тоғыз-гұз қағанының астанасына
алғашқы саяхаты ІХ ғасырдың бірінші жартысына ... ... ибн ... орналасуы, шаруашылығы туралы мәліметтер келтіреді.
Сондай-ақ, Ибн-Хордадбехтің “Жолдар мен мемлекеттер ... ... ... деген еңбегінде Ұлы Жібек жолына ... ... ... географы әрі саяхатшы әл-Истахардің “Жолдар мен мемлекеттер
кітабы” (Китаб ... ... ... ... жүзінің картасы
келтіріп, түрік тайпаларының шоғырланған жері көрсетілген.
Әл-Масудидің (Х ғ.) 985 жылы ... ... ... арналған ең
жақсы бөлініс” (Ахсан ат-такасим фи-марифат ... ... ... ... ... Ибн Фадланның “Еділ бойына саяхат” атты еңбектері
тақырыптың ... қоры ... ... ... ... С.Л. ... ... болады /20/.
Сонымен бірге О. Караевтың араб-парсы деректерінің аудармасынан
қарастыруға болады.
Тақырыпты зертеудің ... мен ... ... жұмысының мақсаты
Ортағасырлардағы Ұлы Жібек жолының қызметін, Орталық Азияда саяси ... ... және ... мен ... өсуіне әкелуін біртұтас мәдениеттің
дамуына ықпалын ... ... ... болып табылады.
Аталған мақсаттарға жету үшін төмендегідей міндеттер қойылды.
- Ұлы Жібек жолының ... ... мен оның ... ғғ. ... ... ... мен оның ... маңызын баяндау
- Жібек жолының халықаралық қарым-қатынастардағы рөлін көрсету.
-Ортағасырларда мәдениеттің дамуы (рухани және заттай).
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... ... аралығын қамтиды. Ұлы Жібек жолының сонау Батыс пен Шығысты
жалғастырушы негізгі жол болғандықтан, оның ауқымының ... ... ... ... ... Орта Азия ... ғана қарастыруды
жөн санадық.
Диплом жұмысының құрылымы. Жұмыс: Кіріспеден және екі тараудан ... ... ... ... ... Ұлы ... жолы: қызметі және тарихи маңызы
1. Жібек жолының қалыптасуы мен тармақтары
Біріншіден, осы Ұлы жол қалай қалыптасты екен деген ... ... бұл ... ... ... жөн ... өте ерте кезден-ақ бір-бірімен сауда жасасқан. Алғашында сауда бір
жерде бар, екінші жерде жоқ нәрселер мен ... ... ... жасау
түрінде жүргізілді. Кейін келе тауарларды айырбас жасады. Осыдан барып
ақшаға сату ... Бұл ... ...... ... қатар ел мен елді, қалалар мен халықтарды бір-біріне жалғаған сауда
жолдарының пайда болуына себепші болды. ... ... ... ... ... ... ... жатқан жерлердің бірінен соң
біріне жылжи отырып созыла берді. Осылайша Еуропа мен Азияда ... ... жолы ... болған деп тұжырым жасаған тарихшы ғалымдар. Жібек жолының
жүйесі адам ... нәр ... ... қан тамырына ұқсайды. Ол
Еуразиядағы барлық мемлекеттер мен ... ... ... ... Жібек жолы” деген ежелден келе жатқан ат ... Бұл атау тек ... ... ... Оны ... ... ... фон Рихтгофен
қалыптастырды. Сол ... ... осы бір ... ... атау ... ... ... өзіндік куәсі болып, халықтар соның арқасында бір
– бірімен ғылыми ... ... және діни ... бөлісе бастады.
Жібек жолы қазіргі күнгі INTERNET жүйесі секілді сан ғасырлар бойы ел ... ... ... ... саласы болып табылды деп анықтама беруге
болады.
Сол кездегі сауданың басты тауар айналымы ... ... ... ... жол “Жібек жолы” деп аталынды.
Ұлы Жібек жолы – Жерорта теңізінен ... ... ... ... ... көне ... мне орта ... кезеңдерінде осы аймақтағы
халықтардың ... мне ... ... ... салған байырғы керуен
жолдарының жүйесі /16/.
Ұлы Жібек жолы – сауда жолы ғана ... жаңа ... мен ... ... ... саяхатшылардың да жолы болған.
Жібек жолы мен оның тармақтары тек ғана ... ... ... арқылы өтті деу жетімсіз. Тарихи-топографиялық зерттеулер аса
қатал табиғатына байланысты ... ... ... шөл ... ... керуен жолдары өткенін дәлелдейді. Жол бойына табылған әртүрлі
белгілер, обалар, құдықтар және т.б. ... ... ... ... ... жеке ... сауда қатынасынан гөрі жорықтар мен саяхат
жолдары ретінде танымал болды.
Ұлы жібек жолы – Азиядағы ... ... ... ... ... ІІ ғасырдан б.з. ХҮІ ғасырға дейін Орта Азия арқылы Қытайды ... ... ... ... ... болуы біздің жыл санауымызға дейінгі ІІІ-ІІ
мыңжылдықтардан басталады. Аталмыш керуен жолы ... ... ... ... иран ... әртүрлі бағалы металл бұйымдары, әшекей ... ... ... т.б ... Қытай археологтары жібектен жасалған
бұйымдардың жұрнақтарын және оның батысқа тасмалдануын ... ... ... ҮІ-Ү ... ... Ұлы ... ... бір
тармағы – Египет пен Вавилонда, Иранда өте қымбат бағаланатын ... көк ... ... ... ... деп аталған. Ол Бадахшан тауың лазурит
(ляпис) кені. Екінші ...... ... мен ақсүйектердің
сүйікті заты болған әшекейлер жасау үшін әдемі ... ... ... ... ... Ал үшіншісі – “бұлғын жолымен” қымбат бағалы терілер
тасылған /13/.
Бадахшан тауынан шығарылған ... ... ... ... ... және ... тасымалданды. Бадахшан лазуриті, ... ... ... да ... Азия мен Шығыс елдерін Жерорта теңізімен және Үндімен
жалғастырып ... ... ... қатар жаңадан қалыптасқан “Нефрит
жолы” Шығыс Түркістанды ... ... ... көне ... ... ... ... І мыңжылдықтың
орта шеніндегі “далалық сақ жолынан” басталады. Тарихтың атасы Герадоттың
жазба деректері ... ... ... бағыттары мынадай болған: Қара теңіз
жағалауынан Дон жағасына дейін, одан әрі савроматтар мекендеген Орал тауы
етегінен Ертіске, ... ... ... ... пне ... ... ... еліне созылды. Қазіргі ғылым мен техниканың жаңа жетістіктері,
ғарыштан түсірілген бейнекөріністер Еуразияның бел ... ... ... ... ең ... жол екендігін дәлелдеп отыр. Бір таңғаларлық
нәрсе – қазіргі заман автокөлік ... ... мен ... жол ... ... дала ... бағытын дәлме-дәл қайталауы /20/.
Ұлы Жібек жолы ежелгі Қазақстан жерімен де өткен. Бас сауда жолы
Тянь-Шань тауларының ... мен ... ... ... Шу, Іле ... өтіп, Қытайға қарай созылып жатты. Оның ... ... ... ... деп ... Сырдария жағасымен Аралды бойлап Жайық
өзеніне, қарай Қара теңіз жағалауына, Византияға, Батыс ... ... ... тау ... сақ, үйсін, қаңлы, тайпалары өмір
сүрді. Кейін олардың орнын ертедегі түркі тайпалары түргеш, ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы мен оның сауда айналымына түсуін
біздің жыл санауымызға дейінгі І мыңжылдықтан емес, одан да әрі ... ... ... ... Тайху көлінің жақын маңынан ... ... ... ... ... ... мен белдіктер, жібек
жіптерін тапты. Бұл, табылған заттардың жас мөлшері шамамен 2750-100 ... ... ... ... сол кездің өзінде-ақ, яғни бұдан бес мың жыл
бұрын дерлік, жібек жасап шығару ... ... ... ... бастан
кешіп үлгергенін көрсетіп берді. Б.з.д. ҮІ-Ү ғғ. Қытай ... ... оның ... ... да ... бастады. Алтайдағы Пазырыктың
“патша қорғандарының” бірінен б.з.д.Ү ғасырға жататын феникстер қолымен
өрнектеліп ... ... ... (ат ... ... Сондай-ақ Оңтүстік
және Батыс Еуропа аудандарынан біздің заманымызға дейінгі ҮІ-Ү ғғ. ... ... ... ... тігілген жібек маталар мен шашақтар
да ... ... ... ... ... тарату ісін сақтар мен скифтердің
көшпелі әулеттері де атқарға. Солардың қатынас ... ... сол ... ... ... Азия мне ... ... дейін таралды /16/. Айталық,
мына зерттеушілер Ма Юн мен А.П. ... ... ... жібек жолы
жөнінде, оны ҮІ-Ү ғғ. жатқызып, осы бір асыл ... ... 40 ... ... далалық аймақпен, яғни Хуанхэ өзенінің үлкен иілісінен
басталып, Алтайдың шығыс және ... ... ... даласы мен
Қара теңіз жағалауын басып өтіп, гректер мен этрустар жеріне ... /16/. ... ... Ұлы ... ... ... ... б.з.д. Ү-ІҮ
ғасырларда жатыр дейді /19/.
Қытайдан бастау алады деген пікірге ұйғыр тарихшысы келіспейді. Ол
жібек ... ... аты ... жолы” болғанын, және оның ... ... ... ... деп ... /21/. Бұл ... ... Үндіге дейін жеткен. Оған Үндінің “синапатто” – “қытай жібегі” деген
сөздері күә, ал бұл ... ... ... ... ІҮ ... ... ... кездеседі /16/. Жібек жолы тек біздің дәуірімізге
дейінгі ІІ ғасырдың орта шенінен бастап қана ... ... ... күре ... ... Ал ... бәрі ... У-Дидің көрмеген
Батыс елдеріне жұмсаған князі ... ... елші ... ... шыққан кезінен, яғни 138 жылы басталды. Чжон-Цзян 13 ... ... ... осы ... ... шет ... жете ... Қытайдың ішкі аудандарынан Орталық Азияға дейін тура жолмен тұңғыш
жүріп өтті. ... соң ... ... керуен Батысқа соның ізімен аттанып,
Қытайға Жерорта теңізінен,Таяу және Орта ... Орта ... ... ... Көп ... ... сауда тізгіні Орта Азияның Зеревшан
және Қашқадария алқаптарымен Соғда елінің саудагерлерінің ... ... ... “Тохар”қалаларында және Қытайдың Лончжоу, Дуньхуань,
Чаньон тәрізді қалаларында соғдылықтардың сауда отарлары ... ... ... ... ... ... Соғдылар жібек жолы тусылған
жерден Жапонияға да өткен. Жібек жолы жапондардың ертедегі астанасы Нарға
жетіп ... ... бір ... ... тілінде жазылған қолжазба
сақтаулы /22/. Қазақстанның батысын Қиыр Шығыспен, Амур ... ... ... ... Бұл жол ... ... ... деп аталғаны
белгілі.
Біздің дәірімізге дейінгі І мыңжылдықтың орта кезінен “Дала ... жол ... деп ... ... Егер ... атасы Герадоттың
жазбаларына жүгінсек, бұл жолдың сорабы мынадай бағытта ... ... ... ... Дон жағалауына дейін, одан әрі ... Орал тауы ... ... ... ... ... ... пен
Зайсан көлін мекендеген агриппилер еліне қарай созылады. Бұл жолмен ... мен ... ... жолы ІІ-Ү ғасырлар шеңберінде айталық, шығыстан бастайтын
болсақ Чаньиден басталып, Ланчжоу ... ... ... ... әрі ... ... сілімдерін қуалай Ұлы Қытай қорғанының
батыс ... және ... ... ... ... Ол ... ... Такла – махан шөлінің солтүстігі мен оңтүстігінен орап өтіп ... ... ... ... ... ... Шихо ... арқылы
Іле өзені бойына жетеді; Ортаңғы жол тармағы Чаочаннан Қарашәрге, Ақсу ... ... ... ... жетеді, оңтүстіктегі тармағы ... ... ... ... Үнді мен ... ... ... “Оңтүстік
жолы” деп аталды. “Солтүстік жолы” Қашқардан Сирияға жетеді /13/.
Ұлы Жібек жолының өзіндік даму (құлдырау) ... бар, оның ... ... және онан ... ... ... тармақтарының өзгеруі
сол кездегі халықаралық қатынастарға, әртүрлі тарихи оқиғаларға және ... ... ішкі ... ... ... ... ҮІ-ҮІІ ғғ. кезінде Ұлы Жібек жолының ... ... оң ... өтіп Атбасыға (Атбашыға), Арпа өңірін басып өтіп, Қара шұра асуынан
асып, Яссы өзенін жағалап барып Өзгентке, онан әрі Ош, ... ... ... ... ... (жолы) бірте-бірте әлсіреп, саябырсып оны
Солтүстік немесе Шаш – Түрік жолы ауыстырды /23/.
Ұлы ... ... ... ... ... жолына ауысуының әртүрлі
себептері болған. В.В. Бартольдтің пікірі бойынша ҮІІ ... ... ... ... ... ... Жолмен жүру қауіпті болған
/24/, ал О.Караевтің пікірі бойынша бұл жолдың жартысына ... ... тау ... ... ... орналасқан шабындықтармен өткендіктен
онымен жүру қиын болған, осы себепті бұл жол Солтүстік жолмен салыстырғанда
екінші қатардағы жолға айналған /25/. Дегенмен ... ... ... ... ... ... ең алдымен Шу, Талас өңірінің түрік қағанаттарының
ата жұртына айналып, қағандардың ордаларының осында орналасуы /4/, ондағы
қалалар мен елді ... бой ... ... қол өнер мен ... дамуына мол мүмкіндіктердің болуы мен қағанаттардың сыртқы
дүниемен байланыс орнатуға әрекеттенуінен. ... ... ... ... Ұлы ... ... осы ... арқылы әртүрлі елдердің
керуендері, елшіліктері мен жиһанкездері ерсіл-қарсылы жүріп жатты. Түрік
жолы және оның ... ... ... ... ... ... ж.), Сюань Цзяннан (629 ж.), Тамим ибн Бахрдан, Гордизиден, ... ... ибн ... әл ... ... ... ҮІ-Х ғғ. ... деректердің хабарын басшылыққа ала отырып Түрік
жолының Испиджаб (Сайрам) – Суяб (Ақбешім) аралығындағы сорабына және ... ... ... ... ... кетелік. Испиджабтан шығысқа
жүрген Түрік жолы Шараб ... ... ... (Бурно-Октябрское)
қалалары мен елді мекендерінен өтіп, Талас өңіріндегі Живухатқа (Бектөбеге,
ҮІ-ХІІ ғғ.), онан Таразға жеткен /24/. 629 жылы ... ... ... ... “... ... ... 8-9 ли. Онда ... елдердің
саудагерлері мен Хусилар (соғдылықтар) аралас тұрады /23/.
Тараздан шығысқа жүрген Түрік жолы ... ... онан әрі ... ... беткейімен жүріп отырып Касрабасқа (Ақыртас) жеткен.
Осы қалада Түрік жолынан қимақтарға баратын Банджар жолы бөлініп ... ... ... ... жолы ... ... онан ... қаласына
келген Құланда бұл жолдан солтүстік шығысқа қарай жүрген Хан жолының Иткешу
тармағы, ...... ... ... алуы ... асып, Талас
өңірінің жоғарғы ағысымен өтетін керуен жолына апаратын жол шығады.
ҮІ – ҮІІІ ғасырларда ... жол ... ... – Иран – Орта ... ...... ... – Шу алқабы – Ыстықкөл қазан шұңқыры –
Шығыс Түркістан ... ... Бұл ... ... Бір ... айтқанда тағы бір жол Византиядан Дербент арқылы ...... – Арал ... ... ... ... ... аталған негізгі жолға келіп қосылды /14/.
Батыс Түрік қағанаты Византиямен сауда дипломатиялық одақ келісімін
жасасқан кезде, бұл жол ... ... ... ... ... ... – І ғасырларда көне Қытай империясы қазіргі Жетісу, Ферғана
алқабына ... ... ... сол ... ... ... Ұлы ... жолының бірнеше бағытын ашады. Бір бөлігі Ыстықкөлді айналып
өтіп, ... ... ... арқылы Ташкентке, одан әрі ауған, парсы, үнді
елдеріне тартылған. Екінші бөлігінің үшінші торабы болды. Яғни, мұның бір
жағы ... ... ... ... ... ... ... онда орта
ғасырлық қала орны бар. Жалпы Жібек жолының бойында 40-50 ... ... ... ... ... ... жол Шелек, Қаракемер, Түрген, ... ... ... ... ... жол ... – қазіргі Қорғастан
өтіп, Жаркент, ... ... ... ... Онда да ескі қала ... ... Одан ... жол Арқалы асуы арқылы Шеңгелдіге бұдан өтіп,
Таңбалы тас деген жереге келгенде Іле ... ... ... ... Николаевка арқылы Алматыға жеткен. Үшінші жол торабы Жоңғар
қақпасынан өтіп, қазіргі ... оның ... ... ... ... ... жолға келіп қосылатын /27/.
Ежелгі Тараз қаласы Түрік жолындағы аса ірі сауда , қолөнер орталығы
болған, бірнеше ... ... ... ... ... бұл ... ... жолдары кетіп жатқан, олар: Ферғана жолы, Жоғарғы Талас
жолы, Телікөл жолы, Қимақ жолы, ... ... Енді осы ... ... ... жөн ... жолы. Тараздан Солтүстік-шығысқа жүрген бұл жол Үлкен қақпа
шатқалынан өтіп шелжі (Садырқорған) қаласына, онан әрі оңтүстікке ... ... ... ... ... Алатауындағы Қарабура асуынан асып
Қарақысмақ, ... ... ... ... ... асуы арқылы шатқал
жотасының оңтүстік бетіне, онан әрі ... өтіп Ұлы ... ... ... ... ... ... Талас жолы. Бұл жол Тараздан Шелжіге дейін Ферғана жолымен
бірге жүрген, Шелжіден шығысқа ... ... ... ... ... ... ... асып, Сусамыр өңіріне, онан әрі у өзенінің жоғарғы ағысына,
Шуды, ... ... ... ... ... ... ... жолын Қырғыз
Алатауының асулары арқылы Қырғыз Алатауының солтүстік ... ... ... ортағасырлық қалалар мен елді мекендермен байланыстырып
отырған жолдар болған.
Телікөл жолы. Тараздан шыққан ... ... ... бұл ... ... ... ... Бесжылдық 1, Бесжылдық 2 мекендерінен өтіп,
Бектөбе (ҮІ-ХІІ ғғ.), Қаракемер қалалары арқылы Тамдыға ... ғғ. ... өмір ... ... мен ... ... ... жолы Бектөбе, Қаракемер қалаларынан өткенсоң ... ... ... ...... және ... ... тармағы Билікөлдің солтүстік жағасы ... ... онан ... ... ... ... ал ... батысқа бұрылған
тармағы Қарақұм шатқалы арқылы ... ... және ... қалалар мен елді мекендерге, онан әрі Үлкен ... мен ... ... өтіп ... қаласына, сосын Шолаққорғанға барғанда
жолдың солтүстік-батыс тармағына ... ... ... ... ... ... бөлініп шығып қимақтарға кеткен жол туралы
Тамим ибн бахр былай дейді: “Тараздан шыққан жол Кавакет деген жердегі екі
елді ... ... ... ... ... ... ... дейінгі аралық 7
фарсах. Осы жерден ... ... ... ... жол ... алып, суыт
жүрген салт атты үшін 80 күндік жол” /9/.
Осы жол туралы деректерді ибн Хордадбек пен Құдама ибн ... ... /20/. ... ... қимақтарға қарай жүрген жолдың бағыты,
негізгі сорабы жөнінде зерттеушілер әртүрлі ... ... жүр. ... ... мен Г.И. ... айтуына қарағанда Тараздан қимақтарға шыққан
жол ... бет ... ... ... ... ... ... Тектұрмас, Ақкескен арқылы өтіп, онан әрі батысқа бұрылып
Телікөл жолына қосылған /28/.
С.М. ... бұл ... хан ... баламалап, ол Таластың
төңірегінен басталып, Мойынқұм арқылы өтіп, Шудың орта ағысына шыққан, онан
Көктеректің маңында ... ... ... ... ... ... ағысына
шыққан дейді /10/.
Ә.Х. Марғұлан Тараздан шыққан керуен жолы Оққұм Қызылқорғанды басып
өтіп, солтүстікке ... ... ... ... мен Хан ... ... /29/. Осы пікірді Б.Е. Көмеков те қолдайды /9/.
Тараздан солтүстікке бет ... ... жолы ... ... екі елді ... (Қаратөрткүл және Қоңыртөбе) арқылы Оққұмға,
Қазанқұм шатқалынан батыста Таластың оң ... ... ... Шу керуен жолын кесіп өтіп, Шудың оң жағасына шыққан. Онан ... ... ... ... ... шатқалы арқылы Болаттауға
барғанда Хан жолы мен Қарқаралы жлдарына ... ... Бұл ... ... және сорабын Ә.Х. Марғұлан көрсетіп
береді. Шолаққорғаннан шыққан үлкен керуен жолы Құмкент арқылы солтүстікке-
шығысқа ... ... ... ... ... ... ... және Мұқыр өзендері өңірлерін жанай ... онан әрі ... ... /29/.
Хан жолы. Траихта “Абылай жолы” немесе “Хан жолы” деп танымал болған.
Аталмыж жол жайында Нифонтьев былай дейді: ... ... ... ... пен
Қойлыбай, Болат тауларынан шыққан екі жол аталады. Олар көк ... ... ... онан әрі бірге Шудың басына қарай жүрген”
/23/.
Осы жолдың тайотқан-Шұнақ тармағы Қарқаралы ... ... ... ... ... онан әрі ... Кәшке, Қармұрза, Қараайғыр, шақшоғай
шатқалы арқылы Көк жидеге жеткен. Онан ... ... ... ... Қой ... ... Үш кербұлақ, Аңырақай, Доланқара,ҚҰопа,
Ырғайты, ... ... Шуға ... ... ... ... ... Ә.Х. Марғұлан ол кейіннен С.М. Ақынжанов
Хан жолының Таластан ... ... Шу ... ... төңірегінде
өтіп, Жамбыл, Қайыптың қызыл жартасы, Болаттау арқылы сарысудың ... ... ... ... ... ... /30-10/. Шу өңірінің халқы
Құланнан шығып Құрағатты өзенін жағалап Шудағы ит кешу ... ... ... ... ... ... ... хан жолы” деп атайды /23/.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу арқылы өтетін Жібек жолының негізгі
торабынан жол тарамдалып, ... пен ... ... ... және ... ... кейін Сарыарқа атымен мәлім болған Дешті – Қыпшақ
даласына, Ертіс жағалауына, Алтай мен Монғолияға беттеген.Осы ... ... ... ... дала жолы өткен. Сонымен кенге бай ... ... ... ... жүйесіне, оның ішінде ... ... ... ... ... арқылы Жібек жолы торабымен
тоғысады.
Ұлы ... жолы ... ... ... ... І-ІІ ... мейлінше дамыды. Қытаймен ... орта ... ... ... ... 97 ж. қытай саяхатшысы Гань Ин Парсы
шығанағына дейін, ал македониялық май ... 100 ж. ... ... жол қатынасының қиындығы Қытай мен Рим арасында тікелей ... ... ... Кейін келе жібек жолы халықаралық маңызы арта
түсті.
Жібек жолы мен оның тармақтары бойымен шығыс елдеріне ... ... ... ... ... ... жж.) ... и Делькарпини
1152-1182) Вильгелм Рубрук (1253-1255 жж.) ... де ... ... ... ... ... ... Олардың өз сапарлары бойынша
жасаған есептері шығыс елдері ... ... ... ... жинап
қалдырған. Олардың өз сапарлары бойынша жасаған ... ... ... ... деректерден тұрды деуге болады. Ұлы Жібек жолы – сауда
жолы ғана емес, жаңа ... мен ... ... ... ... да жолы ... Осы жол ... Еуразия құрлығының ішкі
бөліктеріне саяхат жасаған саяхатшы Марко Поло 1269-1296 жылдары ... ... ... бойынша, Марко Поло Батыс Түркістанды
“көшпенділер өте жақсы ... ... ... ... ... ... Іле ... немесе Алакөл маңындағы Жоңғар қақпасы арқылы өткен
/30/.
Қорыта айтқанда ҮІ-ХІІІ ... Ұлы ... ... ... ... ... мен ... жерін басып өткен. Ал осы негізгі жолдан
тармақталған керуен жолдары бүкіл Қазақстан ... ... ... пен көшпелілер мәдениеттің етене араласуында ... ... ... ... ... Жібек жолының халықаралық қарым-қатынастары мен мәдениет аралық
сұқбаттары
Ерте ортағасырлар зманының өзінде Жібек жолын сауда мен ... ... ... ... ... Сол ... де Ұлы ... жолы халықаралық
қатынаста орасан зор рөл атқарды. Ол тек сада – саттық жолы емес, ... ... мен ... ... ... түрлі мәдениеттердің бір-
бірімен алмасқан, алысты жақындатқан сол заманның үлкен байланыс ... ... ... ... алғашқы кезеңінде Жібек жолы Қытай жібегін
Батыс елдеріне тасмалдауға қызмет атқарды. Одан келе дамып Жібек жолы ... ... ... ... Араб ... ... Византиядан
кейінірек Еуропа мен Русьтен өндірілген ... ... ... Жолы бойымен тасылған тоуарлар мыналар болды; мирро менладан,
жасмин суы мен амбра, ... мен ... ... женьшень, кілемдер мен
маталар, бояулар мен минералдық шикізат, алмас пен ... ... мен ... сүйегі, құйма күміс пен сом алтын, қару-жарақ, бағалы аң ... ... ... ... тасылды. Сондай – ақ Ферғананың асыл тұқымды аттары,
араб және ... ... ... мен ... ... ... ... бірге жүрген. Мәдени өсімдіктерден: жүзім, шабдалы, әр ... мен ... ... жолымен бір елден – екінші елді ... ... ... ... ... зат ... матасы болып қала берді.
Алтынмен бірге жібек халықаралық ... ... ол ... ... сыға ... ... әскерлерге ақы және мемлекеттік қарыз
ретінде төленді. Қазіргі Орталық ... ... ... ... ... жібектің және де тоуарлардың да бір бөлігі түркілер тұрған
қалаларда қалып отырғаны табиғи ... ... ... ... ... ... ... табылған
қымбат тұратын заттар арасынан ... ... ... ... ... Батыс мәдениетінің үлгісі екені айқындалған. Онда
византиялық нұсқаға еліктеп ... ... ... ... ... ... ... өз жұмысын Византияда істелген деп көрсетуге
тырысқан. Бір сапытаяқ тұтқасының иілген ... ... ... ... бейнеленген”. Зерттеушілердің пікірінше, Византия үлгілеріне бұлайша
еліктеуге тырысушылықты “империя халқы тұр-тұрпатының ... ... /32/. ... қаласында Тараздың орнынан І Юстинианның византиялық
алтын солиді табылған, оның бір бетінде дулыға ... ... ... ... екінші бетінде қолына крест ұстаған Жеңіс құдайы
бейнеленген. Византияның алтын солидінің кең ... және ... ... ... ... ... жөн. ... Византия
мәдениетінің гүлденіп Батыста саясат пен мәдениетті реттеп, бақылаушы рөлін
атқарған. Ал, сол кезде Шығыста осындай ... ... елі ... ортағасырлардағы қалаларын, атап айтқанда, жиырма жылдай
уақыт бойы зерттеулер жүргізіліп жатқан Отырарды қазу жұмыстары ... ... ... Атап ... ... атып жатқан жолбарыс немесе
барыс бедерленіп бейнеленген ... ... ... ... 3,2 – 3,5 см, оның бейнелерінде бекітуге арналған құлақшалар
бар. ... ... оның ... ... дәлелдейді. Жыртқыш
мүсінін көрсету дәстүрлі аспан аждаһалары “лун” және ... ... ...... ... өте ... ... “жолбарысты қапсырма –
регалиялардың ертедегі үлгілері Чжоу дәуірінің ... ... ... ... ... – Тан немесе Сун дәуірі. ... ... ... ... ... ... ... деген, болжамдар жасаған
зерттеуші ғалымдар /33/.
Отырардан табылған күміс көбесі халықаралық сауданы ... үшін ... мәні ... өте сирек олжалардың қатарына жатады. Өзінің құрамы
жағынан олар ақшалай – заттай нәрселер. Көмбе жиынтығының ... ... ... онда ... ... ...... Пулаттың, Эмилдің
(Омыл), Азам ордасының, Еуропалық құрамының, Кіші Азиялық Сивас, Кони ... ... ... теңге жасау сарайлары соққан құйма
теңгелер кездеседі. Теңгелерді ... ... ХІІІ ... 60-шы ... ... ал ... кезі ХІІІ ғасырдың 40 – 60 жылдарына тұспа – ... ... ... ... да әр ... ... ... ұйғыр жазуы
жазылған құрама белдіктің күміс жапсырмалары, Орта ... ... ... жасалған өрілген және бұрама білезіктер, Кіші Азия қалаларының
біріндегі кәсіпқой шеберханалардың ... ... ... ... ... ... монғол империясы дәуірінде жібек жолында жатқан қалалардың
өзіндік жеке – жеке жатқан қолтаңбасы секілді ... ... ... толы ... бірі Б.з. ҮІ ғ. ҮІ
ғ. Еуразия континентінің бірталай бөлігін алып жатқан ірі ... ...... ... айтпасқа болмас. Қытайдың қазіргі солтүстік-
шығысындағы өлкелерінен бастап Каспий теңізіне дейіңгі ұлан ... ... ... Орта ... ... ... түркілер Қытайдан Жерорта
теңізінің елдеріне ... ... ... ... ... яғни “Ұлы Жібек
жолына” билік етті. Жібек керуенін алып өтушілер мен делдалдар, соғдылықтар
мен парсылар болатын. Олар ... ... ... ... ... ... ... Жібек маталарды сатяп алушы Византия елі
болды. Жібек саудасы ... ... ... ... зор ... ... Түркі тайпалары Шығыс пен Батыс елдерінің арасын жалғаушылар болды.
Осы кездегі түркілердің тарихи рөлі ... ... жоқ. Тек ... ғылымжа баяндалған. Мысалы б.д. ІІ –ғасаырында Қытай монахы Цай
Лунның ойлап тапқан қағаздарын ең бірінші таратушы дәл осы ... ... ... ... ... күн ... халық бұқарасына қызмет
етпейтін, тек ... ... ... ... ... ... ... ететін. Қытайлар мәселен, Ираннан тек өз
патшайымдары үшін аса қымбат тұратын, қас пен көз ... ... ... сол ... ... ... ... кездесетін қымбат мүлік
болды /35/. Ақырында Қытайға Сирияның табиғи да жасанды асылтастары, Қызыл
теңіздің інжу-маржаны, ... ... Кіші ... ... ... ... ең маңызды мүлік – жібек саудасы болатын. Византияның
жібекке деген мұқтаждығы аса зор болды. ... ол хан ... ... ... ғана ... көшпелілермен қарым-қатынаста айталық,
көмекші әскер ... ... ... ... ... /35/. Жібекті
өндіру ісін Қытайлықтар өте ... ... ... ... ... ... тек ... өнімдерді ғана шығаруға рұқсат берді. Жаңа
материалдар ... ... ... ... ... ... құны
ең алыс жолға жеткізілуге кететін шығындарды толық ақтап ... ... ... І ... ... ... рыногында қажеттілікке ие
болған ең ... Қиыр ... ... ... ... ... өте ... мәліметтерді Византия тарихшысы
Менандр Протектордың (Протиктор) қолжазбаларынан оқи ... ... ... ... бұл ... ... тарихына қатысты біршама
мәліметтерді береді. Менандрдың өмірі, туған жылы жайында ... ... ... өзі жайында көп айтпайды, оның ... ... бірі ... ... ... ... ... ауыз сөздер
ғана келтіреді. Менандр “Тарих” атты еңбегін 558 жылы ... ... ... ары ... ... Яғни, 558 жылы Фракия (Өракія)
жеріне ғұн ... ... ... ... ... ... өлуімен аяқтайды. Ол Протектор немесе ... деп ... 558 ... бастап Менандр сарай қызметкері: ... ... ... ... оны ... ... ... Протектор деп атап
кеткен. Менандрдың ... ... ... ... парсы
патшаларымен және түркі ордаларымен болған ... ... ... оқи ... Өкінішке орай оның жазбаларының үзінділері ... ... ол ... ... халықтарының арасындағы қарым-
қатынасқа ерекше мән ... оның ... ... түркі тарихы үшін
құнды дерек ... ... ... “варвар” халықтарына дұшпандықпен
қараса да, оның еңбектерінен бұл ... ... ... болуға
тырысқанын байқаймыз. Ол варварларды былай деп ... ... және ... ал ... тайпаларын тәуелсіз және өркөкірек
деген. Сонымен ... ... VІ ғ. ... ... өмір ... түркі
тайпаларының өмірі мен мәдениеті және Зимарх бастаған елшілігі жайында ... ... ... ... Византия бюрократиясының идеологі, император
Юстинианның мұрагерлерінің билігін мойындаған және ... ... ... ... қамқорлығын пайдаланған. Менандр әлеуметтік
жағдайына байланысты Прокопийден төмен тұрды, бірақ онымен теңдес Агафиден
білімі жоғары еді. ... ... ... – тарихи материалдарды
жинақтап шынайы ойын білдіреді. Сондықтан М.Протектор VІ ғ. ... ... ... орын ... ... ... ... еңбегін, грек тілінен 1860 жылы С. Дестунис орыс ... ... ... ... ... ... мына ... 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 14, 18, 19, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28,
29, 31, 33, 34, 35, 50, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 75, 76, ... ... ... қатынасы, славян, гепид, лангобордтармен
жаугершіліктері, Византия мен ... ... ... ... ... ... Менандрдың еңбегінде парсылар “Жібек
жолын” бөгеп, түрік территориясындағы ... ... өтіп ... тыйым салуы салдарынан екі елдің ара қатынасы бұзылып, ақыры
соғысып тынады. Сондықтан түріктер ... ... ... ... ... парсы еліне жорыққа аттанады /37/. Бұл мәліметті ... ... Онда ... ... аса ... ... ... Солтүстік Иран үстімен өтетін, сол себептіде сосонидтер ... ... ... бір сәтті өз қолдарынан шығарған ... ... ... 566-567 ... ... ... ... ретінде Иранға тауар
әкелді. Хосров өз еліне түркілердің еркін келуінен қорқып және Иран ... ... ... ... ... ... ... Маниахқа ерген
саудагерлер әкелген тауарды сол ... ... ... ... ... өте ... ... алушыны Византиядан іздейді. ... үшін ... ... бас етіп ... Оған император
Юстинианмен сауда жөніндегі шарт қана емес, Иранға қарсы ... ... ... береді. Маниах Константинопольге Кавказ арқылы барады.
Сонымен ... ... ... ... ... таяқтың ішін үнгіпсоған
салып жеткізеді. Н.В. ... ол ... ... ... ... ... ұрық Жұржыннан әкелінген деген пікір айтады. Жібек құртын
өсіру Константинополь мен Бейрутте, Тир мен Антиохияда дамыды. ҮІ ғ. ... ... ... алу ісі ... үшін ... мән ... ... саяхатшысы Сюань-Цзянь ҮІІІ ғасырдың басында былай деп жазды:
... “Испиджаб ... ... ... ... бұрғанымыз сол, алдымыздан
қызылды-жасылды киініп, арғымақ атты көсілтіп елші шықты. Найзаласа ма ... ... ... әлгі елші ... ... ... ару қыз екен,
жарқырай күліп, ат басын іркіп “Хош келдіңіздер !” – деді. Қаладағы керуен
сарайға қарай бет ... ... ... жанары шырадай жанды. Керуен сарай
жер үстінің жұмағы ... ... ... ... сөз ... жыршы отыр,
бұрқұрап піскен палауға тойып, жантая бергеніміз сол, ... ... ... ... ... Түстенеміз де әрі қарай аттанамыз деген керуен басы
табан аудармай төрт күн жатты. ... ... көз ... Жер ... ... /38/.
Бұл деректен түрік елінде керуендерге, олардың дем алуына және
қауіпсіздігіне жағдай жасайтынын ... ... ... саудасында көшпелі
түркілер елеулі рөл атқарған. Қытай империясымен ... ... ... Ұлы ... ... де ... алмады.
Сондықтан да Қытай императоры көшпенділермен ... ... ... ... ... жасауға және Ортаңғы шекарадан Рим
империясының ... ... ... керуендерді қорғату үшін, олардан
саяси әрі материалдық мүмкіндіктерін аямады. Қытай экономистері ... ... гөрі ... ... көп ... ... шындықты түсінуге көмектесті. Саудагерлерді қайыршылық күйге
ұшыратпайтын және ... ... ... мен меншіктеріне келіп
боларлық міндеттерді ... ... ... көңілінен шығатын
оңтайлы баж салығы ретінде ... жүк ... ... оныншы бөлігін
беру керек деп шешілді. Сөйтіп, экономика соғысты жеңе бастады. Сол кездегі
Қытай саясаткерлерінің : “жауды ... ... ... – оны ... дос ету”
деген принципті жете меңгергендігін көруге болады.
Жібек жолы түркілердің заңды жалғасы қарлұқтар ... де ... ... ... мен ... ... ... байланыстарында маңызды
рөл атқарған. Қарлұқтар Орта Азия мен Жетісу арқылы өтетін сауда ... ... ету үшін ... ... ... ... отырған /18/.
Алтайдан кеткен қарлықтар Жетісу бойымен Талас өңірін мекендеген
Құлан Ұлы Жібек ... ... ... қала ... ... ... бірі
негізін қарлық жылқыларының тегінен де қарастыруға болады /6/.
Қарлықтар Қазақстан мен Орта ... ... ... ішіндегі ортырықшылдыққа ерте бой ... ... ... . Мұның себебі қарлықтардың оңтүстік, оңтүстік батыстағы және ... ... ... ... және ... ... колониялармен тығыз байланыста болғандығынан еді. Сауда ... ... ... мен ... ... ... ... олардың мамандаған
шаруашылықтарынан түскен өнімді бір-бірімен оңай айырбастап немесе сатып
алуына қолайлы ... ... ... ... ... саласы бойынша мамандану мен сауданың ... ... ... төмен болуына қарамастан алға баса ... /6/. ... ... көп ... Ұлы ... ... да ... өтуі
олардың әлеуметтік – ... ... ... әсер ... ҮІІІ-Х
ғасырларда Ұлы Жібек жолының одан әрі өркендеуінде қарлықтардың рөлі орасан
зор ... Оған ... алып ... ... территориясы да
қағанатқа бұл мәселеде зор міндеткерлік жүктеді. Егер ҮІІ ... ... мен ... ... ... жалғастыратын жол Қашғар-Ферғана арқылы
өтсе, ҮІІ ғасырдан бастап, Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... бұл ... Ферған өңірдегі саяси жағдайлар керуен жолдары үшін
қолайсыз еді. Керісінше, ... ... мен ... ... ... жолының сақталуына және оның одан әрі дамуына барынша
мүдделі болды. ... бұл ... ... мен көшпенділердің қалың
түйіскен аймағында орналасқан еді. Бұл жолдың маңызының арта түсуіне түркі
қағандары ордаларының жиі ... да ... ... Олар ... ... ... ... болды. Деректерде сауда жолының
қауіпсіздігін ... ету үшін ... ... ... ... өз
жерлерінен шығарып салып отырғандары айтылады. Ұлы Жібек жолының ... мен ... ... яғни ... ... ... ... Шаш – Испиджаб – Тараз барып, одан әрі оңтүстікке қарай
төменгі Барсхан – Қасрабас – ...... ... ... ... ... ... бағытталды /39/.
Қарлықтардың ірі сауда орталығы ... ... ... ... барлық саудагерлері осы қалаға ... ... Бұл ... ... деген мүддесін арттырып, олар ірі базары бар рабад
салды. Қаратегін әмірші болып ... ... бұл ... ... 7 мың ... ... ... Мұндай рабадтар қарлықтардың басқа бір қаласы Меркеде
де салынды /6/. Бірнеше керуен жолыфның түйісуі – ... сол ... ... ... ... Қала ... ... жағында тікелей көшпенділермен
байланысты. Таразда басқа ... ... ... де тұрды /40/. Ал,
Тараздың өз саудагерлерінің де ... ... ... ... ... ... ... саудамен айналысты. Тараздың ірі сауда ... ... жиі ... және ... ... ... пен
өнеркәсіп өнімдерні шығаруға да әсер етті. Ұлы ... ... ... ... ... ... ҮІІІ-Х ғасырлардағы Тараз аймағының
территориясына енді /41/. Іле аңғарындағы ... ... ... ... ... Шығыс Түркістан, Алтай және Монғолияға баратын сауда
керуендері жиіледі.
Ал Испиджабтан қарлықтардың ... ... ... ... ... Нұра сияқты Орталық Қазақстан өзендері бойындағы елді мекендерге
қарай баратын сауда ... ... Бұл ... ... ... арасында сауда жүргізе алатын еді. Талас жазығының Шу ... ... ... ... орналасқан. Ол туралы идн Хордадбек ... ... ... жерлер қарлықтар қыстайтын жылы мекен, ал оларға ... ... ... дейді. Сауданың өркендеуіне көшпелі
түркілердің ықпалы зор ... Қала ... ... көп ... мал, жүн, ... ... киіз, сүт, айран, қаймақ, ірімшік ... ... ... бірінде “... олардың пайда беретін заттары мен
тауарлары отырықшылықтағы адамдардың байлығының, қанағаттанушылығының ... ... ... ... – деп ... /20/. Көшпелі түркілердің
сарқылмас, үнемі әкеліп тұратын шикізаттарының арасында ... ... бір өнім ... мамандана бстады. Мысалы, әл-Макдисидің
хабарлауы бойынша: “Шаштан сапалы ер-тоқымдар, оқ ... ... ... ... Теріні түріктерден әкеліп иеленді. ...Ферғана мен
Испиджабтан ақ матамен, қарумен семсерлермен, мыс және ... ... ... ... ... ешкі ... Шелжіден күміс әкелінді. Хутал
мен Түркістаннан жылқы мен ... ... ... ... ... ... ... мен Оңтүстік
Қазақстанда қалып отырды. Византия, Соғды елі, Қытайдың әшекей бұйымдары
мен қымбат ... ... ... және ... бай ... сатып алатын
еді. Оған мысал ретінде осы жерлерде археологиялық қазба жұмыстары арқылы
табылған Византиялық белгісі бар ... ... мен ... ... және Қытай айналарын айтуға болады /42/. Жетісуда орналасқан
қалықтардың сауда қатынасында Қытай ... орын ... Одан ... ... түркілер өзерінің шикізатөнімдерні өткізіп отырды. Алайда,
олар тек шикізат қана апарып ... ... ... ... ... ... май, тұз, ... найза сонымен қатар мата
менмускус жеткізілді /19/. Бұл ... ... ... ... ... сауда ісін жетік білетін саудагерлер екенін растайтыныдғын еске ала
кету орынды /6/. ІХ-Х ... ... ... мен Жетісу арқылы
өтетін сауда жолының одан әрі өркендеуіне ислам дінінің зор ... ... өз ... ... мен ... ... көбейтуге жұмсап
отырды. Қарлықтардың көшпелі бөлігінде сауданың еркін дамуына сол ... ... ... көп септігін тигізді. Өйткені
түркілер саудагерлерді ерекше күтіп қарсы алатын және осы ... ... ... ... сондай мүмкіндіктер алуына құқылы ... ... ... ... ... ... ... Жабайы тұқыммен
будандастырылған бұл жылқы малы, төзімділігі ... аңға ... ... ... ... жоқ ... тұлпар болып шықты /18/.
Қарлық құрамындағы ірі тайпалар яғма, тухси, шігілдер ... ... ... көп ... ... да ... мол ... қатар бағалы аң терілерін шығарып отырды /6/.
Сондай-ақ мынадай ... ... бар, ... ... ... ... ... олар саудагерлердің өзін оп-оңай ... ... ... ... ... ... б.э. І мыңжылдығының аяғында Шығыс деректері бойынша
көшпелі түркілердің отырықшы халықтарымен сауда ... ... ... ... Қазақыстанды мекендеген қимақ-қыпшақ тайпалары Орта
Азияның отырықшы халықтарымен мәдени-экономикалық қатынастарда етене жақын
байланыста болған, өздерінің мал ... ... ... ... ... ... Азиялық және басқа да ... ... ... ... басты тайпалар қимақ-қыпшақ бірлестігімен сауда – ... ... ... ... ... ... ... Жент және
басқа да қалалар маңызды рөл атқарған /10/.
Қазақстан даласын басып өтетін керуен жолдары Хазарияға, Руське бет
алған. ... ... ... баратын жол туралы әл-Идриси былай ... ... ... ... ... ... жол 36 күндік.
Тараздан Қасарға дейін 45 миль, ... ... ... өтіп 4 күн ... ... (Демиртаг) жетеді. Темір таудың етегінде орналасқан кішкене
қала..., онан шығыстағы Хайкам ... ... 20 ... ... ... бекінісіне дейін 7 күн... Дахланнан Банджарға 4 күн
жүреді” ... ... ... ... Б.Е. ... оның ... онан әрі қарай әдеттегідей Құлан – Меркі – Аспара арқылы жүрмей,
солтүстікке ... ... ... ... (Шу, Іле) ... ... сөйтіп бұл
жлдың жалпы бағытын ХҮІІІ-ХІХ ғасыр басында Семейден ... Іле, Шу ... өтіп ... ... ... ... салыстырған /9/.
ХІІІ ғасырда Сарайшық, Жент қалаларын басып ... ... ... ... ... Поло өз жазбаларында Ханбалық ... рет ... ... ... таң қала ... деседі. “Әлгі күріш
сабағынан жасалған қағаз ақшаға саудагерлер жақұт, маржан, сәуір тағы басқа
да асыл ... ... ... таң ... оқиға болған.
Қорғанның арғы жағында мұндай қағаздарға ... ... ... ... естіп жағамызды ұстадық” /44/. Бұдан Шығыс өркениетінің Батысқа
қарағанда дамып, кейін ауысқанынын байқауға болады.
Ұлы Жібек ... ... ... ... ... ... заң ... әбден мүмкін. Заңның орындалуын қадағалау, осы
талаптарға бағынатын аралық ... ... күш ... ... ... ... керуендері өзара қақтығыс жағдайларында ешкім
тиіспейтін құқыққа ие болды. Көне орыс шежіресінде, бүгінгі оқырман көзімен
қарағанда өте таң ... ... ... ... ... және Қонышақ
(1185 жылы) әскерлерінің Қоялы дала өзенінің маңында (Дон бассейні) ... ... ... ... ... ... беталаған Просович
шайқастың немен аяқталғанын көреді және керуенді Киевке аман жеткізген соң,
ұлы князь ... ... ... ... күні ... ұқсас жағдайды, яғни бағалы заттарға толы машина
кездейсоқ ұрыс ... ... ... оның ... аман қалуын көзге
елестету қиын.
ХІ ғасырдың өзінде аса көрнекті ... ... ... ... айналысатын шеберлер әлі де бар. Олардың өнер тамған саусақтары
асырып айтылады. Дүние сұлулығының тізгінін ұстап тұрған да солар. ... ... бәрі – ... ... ... – деп ... ... де Х ғасырдан ХІІІ ғасырдың басына дейінгі қалалар тек
бұрынғыдай орда ғана емес, қолөнер мен ... ... ... орталық
болды.
Атах қаласын әл – Максиди былай деп сипаттаған: “Атлах үлкен қала,
ауданы жағынан негізгі ... ... ... ... ... Үлкен
бөлігі – бау-бақша, ал рустагінде көбінесе жүзім ... кең етек ... ... ... ал сауда орталығы (базар) рабадтың ... ... ... қытайлық әскерлер мен біріккен араб және ... ... ... ... оның аты тарихта кең тараған.
Арабтар мен қарлықтар ... ... ... ... ... ... жөнелтіліп, ол жерде олар өнеркәсіппен
айналысқан; қағаз, әр ... ... және ...... жасаған.
Бір көпестің сауда сапарын ортағасырлық Шығыс ақыны Фирдауси былай
деп суреттеген екен:
Таңдаулы мыңға жуық түйе ... ... келе ... бай ... ... түйесіне дирхем артақн,
Тағы да қырық түйе динар салған.
Мускс пен таңдаулы алой теңдері бар,
Қызықтырып сәндікпен жібектер сол.
Осыларды Шын мен ... Иран ... ... отыз түйе ... ... /46, ... ... айтқанда Ұлы Жібек жолы – Жерорта теңізінен ... ... ... өтіп ... ... жолдарының тоғысқан тоқсан
торабы. Орта ғасырдағы осы аймаққа орналасқан елдердің сауда және ... аса ... ... жолы ... ... жолы ... ... мәдени ақпарат алмасу болғанын дәлелдейді.
2 ҮІІІ-ХІІІ ғғ. Қазақстан мәдениеті
2.1 Ортағасырлардағы қалалардың дамуы: сәулет өнері және
материалдық мәдениет
Қазақ ... төл ... ұзақ ... ... ... ... болды. Ұлан – байтақ Еуразия даласындағы тайпалардың
қалыптасуы, жалпы түріктік ... ... ... ... ... түп тамыр болды. Алайда қазіргі таңда Ұлттық мәдениет өркендеу
үшін ұлттық мемлекет ауадай қажет.
Шығыстанушы В.В. ... ... ерте ... ... еуразияда маңызды өзгерістер болды”, - деп жазған еді. Осы
дәуірге алдымен Суйдің (589 – 618 жж.) ... ... ... Тан (618 ... жж.) ... ... ... бірігуі жатады. Олардың әрқайсысы
Орта Азияға билік етуге ұмтылған. ... ... ... діні пайда болып өріс
ала бастаған алғашқы ғасырларда Ганг өзеніндегі Үндістанның Канаужа қаласы
империя астанасы болып күшейді /23/.
Қытайдан Үндістан, ... ... ... ... ... ... түркі әулеттерінің қол астына ... Осы ... ... ... төрт ... дүниенің төрт бұрышында
тұруы керек” деген идеясы қалыптасты. Олар: “пілдер патшасы” – ... ... ...... “аттар патшасы” – солтүстікте және
“адамдар патшасы” (кейіннен Қытай империясындағы адам ... ... ...... болуы. Біршама өзгерістер енгізілген бұл
идеяның бірнеше түрлерін мұсылмандар да қабылдады. Ерте дәуірде өмір ... қай ... ... ... ... ... айтып қана
қоймаған. Олардың түпкі ... ... ... - өз ... ... ... ... Сондықтан бүкіләлемдік мәдениеттің ертедегі
формаларының бірі жоғарыда көрсетілген әлемдік патшалар концепциясы еді.
Оның қалыптасуына Ұлы ... жолы ... әсер ... ... ... жолы – ... баласы өркениетінің теңдесі жоқ тарихи
ескерткіші. Ол көп ... бойы өз ... ... ... мен ... мәдениетінің дамуында басты рөл атқарды. Құрлықтарды
жалғап жатқан бұл жол ІІ ... ... ... мен Азия ... ... ... Шығысты Батыспен байланыстырды.
Ортағасырлар кезеңінде Қазақстанда гүлденген ... ... ... ... ... ... үйлесімділіктері, сарайлары,
мешіттері, ұлық ... ... ... ... ... ... қоймаған /14/.
Қазақстан археологиясындағы жарқын оқиғалардың бірі-жазба деректерде
көрсетілген ортағасырлық қалалық мәдениет пен ... ... ... тек ... Отаны деп кешегі күнге дейін айтылып келген пікір
жоққа шығарылып, жеріміздің өзіндік, далалық өркениеттің бесігі болғандығы
айқындалды. Ол ... ... мен ... қала мен дала ... ... ... ... Мұндай дәстүрлер бірлестіктің ізі ... ... ... де болған.
Археолгтар мен тарихшылар Орта Азия мен Қазақстанның отырықшы-
егіншілік ... ... тұсы ... ... сай ... Сол ... ... дамуы қолөнердің, ғылымның, өнердің,
архитектураның шыңына жеткендігінен көрінеді. ... ... ... ... куә ... ерте ... ... тұрғындары үйсіндер, қаңлылар, соғдылықтар, түркілер болған.
ІХ-ХІІ ғасырлардағы ортағасырлық авторлар түркі қалалары ... ... ... Бұл – ... ... ... оғыз, қыпшақ, жікіл, тухси,
қаңғарлардың (көне түркі тайпалары мен ... ... еді. ... ... ... – чарұқтар қаласы” деп аталған. Құлан, Қасырбас, ... ... ... ... ... ... мен ... шекарасында
орналасты. Ал қарлұқтар астанасы Қаялық болды. Алакөл мен Ертіс маңында
қимақтардың Көктұма, Гаган, ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. Жетісу мен Сырдария өзендерінің бойында
оғыздардың Хиам, Горгуз, Дахлан, Габриан, ... ... ... бар
/42/.
Ортағасырлық араб саяхатшыларының жазба мәліметтеріне жүгінсек, ... гүл ... өлке ... ... әл – ... Ибн ... Махмұт Х-ХІ ғасырларда көптеген қалалардың атын атайды. Ибн
Хордадбек пен Кудама ибн ... ... ... ... ... аралықта
Түрік жолы бойында 10 қала мен елді мекенднр көрсетілген /20/. ... ... ... (Ақсу), Жүл (Соқұлық),Сары (Новопокровка), Суяб,
Бунджикент, Навакент, Кирмирау. Қалалардың дамуының бір ... ... ... ҮІІ ... ... Ұлы ... жолы ортағасырлық
қалалардың шоқтығы Самарқандтан бастап, Отырар, Таразды қамти отырып, ... ... де, ... ... ... ... Шығыс Түркістанға өтеді
/45/.
Отырар, Янгикент, Қарашық, Сүткент, Кедер, Құлан, Төменгі Барысхан,
Жікіл, Қаялық ... ... ... ... ... ... ... орталық қызметін атқарып қана
қоймай, қолөнердің, сауда мен ауыл ... ... орны ... ... ... олар ғылым, білім, мен мәдениет ордасы болып табылды.
Уақыт өткен сайын Жібек жолының жеке тармақтары жергілікті ... ... ... жанданып немесе керісінше құлдырау кезеңдерін
басынан кешірген. Ерте ортағасырларда Жібек жолының ... мен Орта ... ... ... Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы өткен
тармағы күшті дамыған. Түрік қағанатының құрылған ... ... ... ірі ... ... қалыптаса бастады.
Х ғасырда Жібек жолының Іле Алатауын бойлап, Баба Ата (Алматы), Талхиз
(Талғар) арқылы Іле аңғарына ... ... ... ... ... ... жолы мен жүріп өткен саяхатшылардың жолжазбалары арқылы осы
күнге дейін жеткен.
Кейінгі ... (1424 жылы ... ... ... жауып тастағанға дейін) Жібек жолының Қазақстан мен Орта ... ... ... ... күретамыр қызметін атқарды. Қазақ жеріндегі
отырықшы өркениеттің ошақтарына айналған ... ... ... Тараз,
Мерке, Құлан, Талхиз, Алмалық және т.б. ... осы ... ... ... шегіне жетті /23/.
Сан ғасырлық керуен қатынасы жол бойында ... мен ... ... ... дамуына себепші болды. Егіншілікті шұраттар
жергілікті халықты ғана емес , ... ... де азық ... ... ... Сол кездегі ауыл шаруашылығы географиясын талдасақ,
көптеген тарихи деректер оның ... ... ... ... Мұның өзі – Жібек жолы бойындағы елді мекендерде нарықтық
шаруашылық-сауда қатынастары ... ... ... ... ... ... берді. Сонымен Ұлы Жібек жолы Қазақстанның ... ...... ... ... ... ... етті деуге
болады /45/.
Енді осы қалалардың өзіне ... ... ... ... ... жолы ... Жетісу өңірінде бірнеше қалалар бой көтеріп
дамыды. Жер жанаты Жетісу деп халық ... ... да ... емес ... ... әсем болуы қалалардың дамуына басты себепкер болса
керек. Жетісудағы көне ... ... ... ...... – Талғар)
бастағанды жөн көрдік. Бұл қала жайында алғаш жазба деректі Х ғ. ... ... ... ... ... ... әл-Әлем” (“Әлем
шекаралары”) береді. Аталған шығармада Тонг және ... ... ... Ыстықкөлге жақын маңда орналасқан делінген /46/.
Сонымен ежелгі Талхир ... ... таяу ... ... ... ... ... тіп-тік келген, арнасы толы, ағыны
қатты, күндіз-түні гүрілдеп ағып ... ... ... ... Бұл ... деп ... ... аты өзеннің атауынан шыққан ... ... А.Н. ... Ә.Х. Марғұлан зор еңбек сіңірді. Жылнамалық ... ... ... бір қала ... ... ... ... да осы
ғалымдар. Қалаға алғаш археологиялық жұмыстарды, қазіргі Абай атындағы
Алматы ... ... ... И.И. ... ... бастады. 1970 жылдардың екінші жартысынан ... Т.В. ... ... ... экспедициясы жұмыс жүргізді.
1994 жылдан бері қазба жұмыстарын америкалық ғалымдар мен т.б. ... ... да сала ... ... жүргізуде. Қаланың тарихы сақ
дәуірінен (б.з.д. ҮІІІ-ІІІ ғғ.) басталатыны айқындалып, б.з.д. ІІІ - б.з.
Ү ғасырына ... ... ... ... ... ... ғғ. гүлдену
шегіне жеткен. Ұлы Жібек жолындағ халықаралық сауда да қала ... ... ... ... Жібек жолы дәл осы жерден жан-жаққа
тарамдалғандықтан, Талхир ... ... ... ... ... ... ... солтүстік-батыс Іле өзені ... ... ... ... Қытайға апратын жол. Екіншісі шығыстық ... ... оң ... ... ... ... Қытайға шығатын
болған. Талхир тұрғындарның басым бөлігін түркілер – жікіл, қарлұқ, яғмалар
құраған. Және өзге ... ... де ... халықпен араласа бейбіт
өмір кешкен. ХІ-ХІІІ ғғ. бас ... ... ... 5-6 мың ... ... Қолөнер өте жақсы дамыған, егіншілік пен қатар мал ... ... ... ... ... шеберлері - өз ісінің нағыз
маманы, ал ... ... ... ... қорытатын орталықтардың
бірі болған. Атақты құрыш болат осы ... ... ... қаласы ХІІІ-
ХІҮ ғғ. құлдырай бастаған. Оның себебі монғол хандарының өзара ауыздықтары,
бітіспес соғыс еді /46/.
Келесі үлкен қала ... бірі ... ... Ата – ... ... ... ... орны зор. Қазіргі Алматының орнында орналасқан
Алмату деп аталатын ... қала ... ... ... мәліметті ХҮІ
ғ. өмір сүрген мемлекеттік қайраткер, қолбасшы, ақын әрә ... ... ... ... ... “Бабыр-наме” атты шығармасында былай делінген:
“Ферғана – ... ... ... ... Ол жер ... ... ... орналасқан. Оның шығысында – Қашқар, батысында –
Самарқанд, оңтүстігінде – ... ... ... шекарасында –
Таразкент кітабында ... ... ... ... Янги ... сияқты
ежелгі елді мекендерді айтады /47/”. ... ... ... қиратып
кеткен, сондықтан да ол жерлерде қазір ешқандай мекендер қалған жоқ. Алматы
елді мекені жайлы Бабырдың ... ... – и – ... атты ... ... ... ... та моңғол шапқыншылығы мен осы елді мекеннің
маңында ... ... ... деректерінде атап өтеді. Алматыдан
1979 ж. екі күміс теңге табылды. Бұл теңгелердің Жетісуда ... ... ... ... ХІІІ ғ. ақша ... ... ... жайлы
болжамдар бар. 1990 ж. тағы таңбалы екі ... ... ... оқып
зерттеу барысында ғалымдар, оның сол кездің өзінде қазіргі “алмалы жер”
немесе “алма көп өсетін ... ... ... ... ... ... ХІІІ ғ. Қазақстанның оңтүстік астанасының орнында өмір сүрген қала
екеніне көз жеткіземіз. Бұл аймақта б.з.д. Х-ІХ ғғ. қола ... ... ... ... Одан сақтар, үйсіндер мекендеген жер. ... ... ... бір ... ... ортағасырлар дәуірімен байланысты.
Өйткені осы кездерде бұл ... елді ... мен ... пайда бола
бастаған. Бұл ҮІІІ-ХІІІ ғғ. аяғы, қала ... ... ... ... ... сауда байланыстары арасында гүлдене түскен кезі.
Жібекжолы, дәлірек айтсақ, оның Іле алқабына кетеін бір ... ... ... ... тұрған. Осы кезеңде “үлкен Алматы” маңында ... ... мен ... болған.Қазір олардың бәрі құрылыс жұмыстарының астында
қалды. Жазба ескерткіштер, теңгелер және археологиялық материалдарға сүйене
отырып, қазіргі ... ... осы ... ... ... ... ... деп археолг, ғалым К. Байпақов тұжырымдайды. Демек бұл ... мың ... асып ... ... ... бір кездері ортағасырлық
Қазақстанның саяси, ... ... ... ... ... ... Жібек жолы бойндағы халықаралық ... ... ... ... тұрғындарын ақшамен қамтамасыз ететін ақша сарайы ... ірі ... ... ... ... қала мен елді ... “құм астында қалған”,
қазіргі Іле өзенінің оң жағалауы Бақанас ауылының маңында бар. Бұл ... ... ... ғғ.), ... ... құм астында, шөлді далада
орналасқан мекендер. Араб-парсы тілінде жазба деректер Іле ... ... ... ... ... ... Гильом Рубрук Іле алқабын
аралаған кезіндегі негізгі ой-пікірлерін күнделігінде былай дейді: ... ... ... (Іле мен ... ... аралығында) көп
қалалар өмір сүрген. Алайда олардың барлығын дерлік өз малдарын жаюға ... ... қалу үшін ... қиратып кеткен. Өйткені ол жерлер өте
шұрайлы ... ХІІІ ғ. ... ... әскері Жетісуға басып кіріп,
талқандаған. Нәтижесінде қалалар күйреп, суғару ... ... ... ... ... ... ғғ. дейін Іленің арнасы толы ... ... ... ... ... өмір ... тоқтап қалса да,
біраз уақытқа дейін бұл өңір жасыл дала күйінде сақталған ... ...... қаласы – Қарлұқ қағанатының астанасы. Іле
алқабында ІХ-ХІҮ ғғ. өмір ... ... Ұлы ... ... ... ... қайнаған ортасы, қарлұқтардың саяси орталығы болған ірі
қала. Деректерде ... ғғ. ... ... ... ... ... ... мәдени, діни орталық қаласы болса керек. Себебі, Қаялықтан
будда ... ... ... ... ... ... және мұсылман мешіттері болған деседі. 2001 жылы археолгтар
қазіргі ... ... ... қала ... хаммам-монша аршылынып,
зерттелді. Шығыстық моншаларға жататын, барлық ... ... ... ... монша қабырғасында арнайы намаз оқитын оңтүстік –
шығыс ... ... ... ... ... ... өмір
сүрген уақыты ХІІІ ғ. /42/7
Талас және Шу аңғарларындағы қалалар ... ... бір ... құрайды
деп айтсақ қателсепейміз. Қазақстандағы көне қалалардың ... ... ... ... Таразға қатысты алғашқы мәліметтер ІҮ ғ.
аяғына жататын византиялық жазбаларда кездеседі. ... ... ... ... ... болып Дизабулдың ордасына аттандырады. Алдында
айтып ... ... ... ... суреттеуі бойынша Земарх сапар
барысында Талас қаласында және сол ... ... бір ... ... ... ... ... ордасында қабылдауда болады. Кейіннен ... ... ... ... ... саяхатшылардың бәрі
дерлік жазады. Себебі, қала Ұлы ... ... ... ... ... ... да авторлар Тараз жайлы жазған кездерінде, ең алдымен,
оның сауда саласындағы маңызы туралы айтады. Қытай ... ... ... 8-9 ли. Бұл ... ... ... ... аялдап,
түрліше заттар әкеліп сатады” – деп жазады. Үш ... ... ибн ... қаланы дәл осылайша, яғни: “Тараз – мұсылмандардың ... ... ... деп суреттейді, әл-Макдаси: “Тараз – бақтары ... ... ... ... қала. Ол қамалмен қоршалған әрі оның
сыртын айналдыра ор ... ... төрт ... бар. ... шоғырланған. Қала қақпасының алдында үлкен өзен ағып ... ... бір ... сол ... ... бетінде орналасқан. Өзен
арқылы жол өтеді. Базардың ортасында ... ... ... - деп ... ... ... авторлардың бірде-біреуі Тараздың орнын дәл көрсете
алмаған. ... В.В. ... ... Тараз Әулие-Ата қаласының
орнында болған деген пікірге ден қойды. Себебі ... ... ... ... аталған. Талас өңіріндегі көне Тараз қаласы осы аймақтағы
мәдени-экономикалық тұрғыдан маңызды да дамыған ... ... ... ... ... ... әулеті билеп тұрған уақытта, Тараз өз дамуының
шырқау шыңына жетті. Ол үлкен ... бір ... ... ... ел билеушілері жасатқан жергілікті ақшаның соғылуы, бәрінен бұрын,
қаланың ... ... ... ... ... Тараз қаласының
құрылысы, архитектурасы, сол замандағы ең көркем өнер шеберлігін көрсетеді.
Атақты Айша-Бибі және Бабажы-Қатын ... ... ... осының айғағы.
ХІІ-ХІІІ ғғ. қантөгіс соғыстар қаланы ауыр хальге жеткізді. Көшпенді
қарақытайлар мен ... ... одан ары ... жете ... ... ... ... кейін қайта қалпына келсе де, бұрынғыдай жанданып кете
алмады. Кейінірек бұл қала Янги деген ... ... ... ... ол ... дәлелденбеген /48/.
Келесі бір қала Құлан қаласы. Құлан (Луговое) қалашығы ҮІІ ғ. бастап
ХІІІ ғ. басына дейінгі аралықта өмір ... ... тән ... қала
болған.
Қазақстанның оңтүстік өңірі қалаларға бай. Айталық, Испиджаб – Сайрам
(Сарьям) және Яссы-Түркістан. Сайрам ... ірі ... ... ... ... және ... ... бар орталық болған. Қаланың
құдыреті ... ... ... ... тұрған кезінде бұл өңірге Тараз,
Отырар, Сауран, ... ... ірі ... ... ... бір
кездері басқаша өзгеріп – Испиджаб деп ... ... ... ... ... ... Онда төбесі жабық базар және үлкен мешіт
орналасқан”. әл-Макдиси ... ... ... әрі таза қала екенін
атап ... Якут ... ... сөздігінде Испиджаб жайлы ... ... ... – Мауреннаһрдың Түркістанмен шекаралас жатқан
жеріндегі үлкен де басты ... ... ... да ... секілді оның жері
кең, елді мекендері көп. Ол гүлденіп келе жатқан жайлы жер. Ағашы көп, ... ... ... сулы ... ... да, Мауреннаһрда да
салық төлемейтін қала жоқ, тек Испиджабтың ғана салық ... құқы ... ... шекаралық бекініс. Сол себепті тұрғындар қару сатып алсын
деп салықтан босатылған еді” /46.148 б./ ... ғғ. ... ... ... ... Қашқари өз шығармасында былай деп ... ...... ... әл-Байда) атауы. Оны Сарьям деп атайды.” 1214 ... ... ... сияқты ірі империяның билеушісі Мұхаммед хорезмшах
тас-талқанын шығарып қиратқан.
Испиджаб-Сайрамнан ... ... ... жерде кейінгі
ортағасырдағы Оңтүстік Қазақстанның ежелгі астанасы – қазақ хандығының ірі
орталығы ... ... ... бай ... қаласы орналасқан /28/.
Ортағасырдағы үлкен маңызды қаланың бірі ... ... ... Ертеде
Отырарды қоршап жатқан қалалар мен елді ... ... ғғ. ... ... Тек ... ғана ... жылдар бойы өз атауын сақтап
келді. Алғаш қала атауы ІХ ғ. бас кезіндегі араб ... ... ... ... ... өмір ... ұлы қала. Отырар қаласы Орта
Азиядағы ірі мәдени, саяси, білім мен ... ... ... ... жайында бір диссертация жұмысын аранап жазуға болады. Сондықтан
бұл қала жайында шолу ғана ... ... ... мен өнер дамыды. Сәулет өнерінің ескерткіштері -
өз қоғамының дамуы жайында құнды мәліметтер ... ... ... ... мәдениет пен сәулет өнеріне ортақ ескерткіш болып тұра, сол ... ... ... үлгісінің, ғылыми-өндірістік шаруашылықтың
дамуының, мәдени байланыстардың, құрылыс ... ... мен ... ... ... табылады.
Алайда Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... ... некен – саяқ. Көбі ... ... тән. ... да құрылыс өнерінің тарихын зерттеу,
архитектуралық көркем кескіндерді ашу, ... даму ... ... ... ескерткіштерге археологиялық зерттеу
жүргізуге байланысты.
Өте көркем, әсем заттардың ... киім ... ... ... мен ... айылбастары, тағалар, ат әбзелдері бай
өрнектерімен ерекшеленеді.
Жалпы, ... ... ... ... ... аралығындағы
кезеңді швейцарлық шығыстанушы Адам Мец “мұсылман ренессансы” (мәдениеттің
қайта өрлеуі) деп ... ... ... ... де ... ... /49/.
Академик Н.И. Конрадтың пікірінше: “Қайта өрлеу тек Еуропаға тән
құбылыс ... Ол – ... ... жалпы заңдылығының көрінісі”. Қайта
өрлеу кезеңі халықтың тарихи ... ... ... белгілі бір уақытта
болды. Ренессанс дәірі әлемдік тарих көрсеткендей, “ұзақ уақыт үзілмей
жалғасып келе ... ... ... мен мәдениеті бар” халықтарда бой
көрсетіп отырған”.
Шығыстың әр түрлі ... ... ... зерттеу, оларды
Батыс елдеріндегі қайта ... ... ... ... ... ... ... “Ғасырлар тоғысында” атты кітабы мен кейбір
мақалаларында: “Егер біз ел болғымыз келсе және өз елдігіміз ұзақ ... ... ... ... ... ... ... /50/. Әсіресе оның
“біздің тарихымыздың ... ... та ... ... көзге көрінбейтін байланысы бар. Олар белгілі бір ... ... ... ... із ... ... ... ол
халықтар қазақ мәдениетіне де әсер етті” деген қысқаша пікірінің маңызы өте
зор.
Бегазы – Дәндібай мәдениетіне жататын ... мен ... ... ... ...... ... сақтардың Алтайдағы,
Жетісудағы, Арал маңындағы Берел, Есік, Түрген, Жетітөбе, Үйқарақ, Шірік-
рабат сияқты қалашықтары мен патша ... ... ... ... Жайсаң) мен Жібек жолы бойындағы Отырар, Түркістан, Сауран, Тараз,
Ақыртас, Талхир, Қаялық секілді қалаларды зерттеу, ... ... ... ... ... ... енуіне мүмкіндік ашып береді
/27/.
Жоғарыда айтып кеткендей ортағасырларда қалалармен ... ... ... ... Оның ... өнер ... музыка, би, ою-өрнек, сурет
салу, мүсіндер жасау т.б. ... ... ... ... ойып ... өте ... бейнеленген. Осының өзі әшекейленіп безендірілуі, салыну
үлгісі Афрасиаб пен Варахша, ... ... мен ... ... ... ... ... Мұның өзі Бағдат
шеберлерінің талғамы мен халифат астанасының астаналық мәнер-сәні ... ... ... ... өтетін Жібек жолы арқылы ... ... ... ... Ұлы Жібек жолы көптеген елдердің
мәдениетін бір-біріне таныстырып, алмастырып жатты. Айталық парсының ... ... ... ... ... ақын ... Руми ... жж.)
өзара мәдени алыс-берістер мен өзара түсінушілікті асқан шабытпен былай
деп жазған екен; “... ... ... пен үнді ... ... тіл ... екі ... ... сезінеді. Ендеше жанмен ұғынысу тіл-
дегеніміз – мүлде бір ... ... бір ... жанмен ұғынысу тіл
қымбат” /16/.
Жібек жолы ... ... пен ... ... ... мен би өнерлері
де, көрнекті көріністі ойын-сауықтар, яғни ... орта ... да ... құрып аралап, өнер көрсетіп жүрген екен. Бишілер әр
–түрлі елдің билерін ... ... ... ... ... ... Иран, соғды және түрік актерлері Қытайдың би және балет өнеріне көп
әсерін тигізген. ... ... ... ... ... ... “Батыстың
секіріп билеуі”, тіпті “Чача биін” де билеп өнер көрсеткен.
Жібек жолындағы түрлі ескерткіштерді қазған кезде музыка және ... даму ... ... ... байытып отырғанын дәлелдейтін
көптеген айғақ заттар ... ... Тан ... ... ... түйе ... биші қыз бен жігіттердің беткеп ... ... ... ... Орта Азия ... ... ... Сырдария бойындағы Кедер қаласын қазғанда Х-ХІ
ғғ. жататын қыштан жасалған ... ... Осы ... бәрі орта
ғасырда Орта Азияда соның ішінде қазіргі Қазақстан төңірегіндегі ... ... ... ... ... ... - ХІІ ғғ. Орта Азия мен ... қалаларының өміріндегі өрлеу
кезеңі боды. Жаңа қалалар пайда болып, ескі қалалар ... ... Қала ... есебінен, яғни сауда-саттық кәсібі ... ... ... ... ... ... түсті.
2.2 Рухани мәдениет: (әдебиет, тіл, ғылым)
Қазіргі Қазақстан территориясында ... ... ... ... ... ... Айталық: сол кездегі ұлы ғалым Әбу Насыр әл-
Фарабидің ... ... ... Оның ... ... ... ... орналасқан
кішкене Весиж қалашығы еді. ... бен оның ... ... ... ... ... шығармалардың бірінде: “Тараз –
Испиджабтың жанындағы қала. Одан ... ... ... ...... елді мекендерінің бірі. Ол біраз ғалымдардың туған жері ... ...
Жікілден шыққан – белгілі дана ғалым Әбу ... ... ибн ... ... ... тілдері тарихы үшін ХІ ... ... ... ... лұғат ат - Түрк” (“Түркі тілдер сөздігі”) шығармасының маңызы ... Ол ХІ ... ... туып Баласағұн қаласында өмір сүрген ғалым.
Қашқарда білім алып, әрі ... ... мен ... ... Жинақтаған
мол тәжірибесінің байқағанын өзінің басты еңбегі “Диуани ... ат ... М. ... ... ... ... ... картасын жасаушылары.
Ғалымның бұл кітабы ерте ортағасырлық түркі халықының энциклопедиясы ... ... ... ... ... ... ... мен Орта Азияның аумағында болған кейбір тарихи тұлғалар жайында
құнды мәліметтер қалдырған. ... ... ... ... – шығармадағы
дүние жүзінің түрікше картасы /35/.
Жүсіп Баласағұн 1017 жылы ... ... ... келген. Кейбір
деректерде Баласағұн қаласы Қарахан мемлекетінің қолөнер сауда орталығы
болғандығын айтады. Баласағұн ... Шаш, ... ... Шу жазығы,
Ыстықкөл, Ферғана, Қашқар шахарларында өркен жайған мәдени ортадан шыққан
еді ... ... ... ... Бұқара қалаларынан алады. Өзенің
атақты ...... ... ... ... ... энциклопедиялық шығарма болып табылады. Ол қарахандар әулиетіне
жоғары дамыған Мавренахр, ... ... ... ... ... үйретуге тырысты. Сонымен бірге, шығарма тек ... ... ... ... орта ... ... ... мәдениет салаларын да
қамтиды.
Қожа Ахмет Йассауи - сопылық поэзияның негізін салушы, күллі Күн шығыс
мұсылмандарының рухани ұстазы болған ұлы ... діни ... ... Ахмет
Яссы (Түркістан) қаласында дүниеге келген /2/.
Қожа Ахмет Иассауидің поэтикалық, философиялық еңбектері жарық көрді.
Әзірет Сұлтан атанған бабаамыздың ... ... асыл ...... ... ... Қыпшақ диалектілерімен көне түркі тілінде жазған.
Ол шығармаларын исламның сопылық бұтағы ҮІІ-ҮІІІ ғасырларда пайда болды. Ал
“Диуани ... ... ... негізгі ережелері мен қағидаларын
көрсетіп береді. Ахмет Йссауи арқасында сопылық ілімнің философиялық ... ... ... ... дүние танымында шешуші мағызы болды. Осы
арқылы олар шығыс философиясы мен әлемдік діни пәлсапаны танып білді.
Тіл мәселесі ... ... ... ... ғасырларда Орта Азия мен
Қазақстандағы Түркі қағанатының ... ... ... ... ... бірге Жайықтың төменгі ағысы мен Дон жағасындағы, Солтүстік
Кавказдағы ... ... ... ... ... ... өз жазуын
пайдаланды /18/.
Түркілердің “қажетті адамдардың, жылқылардың, салықтар мен малдардың”
санағын жүргізген кезіндегі белгі ... ... ... ... болғаны
туралы деректер сақталынаған. ... қтар ... ... хаты ... Мысалы, жоғарыда айтып кеткен 568 ... ... ... келген соғдылық Маниах оған қағанның
осындай бір хатын тапсырған. Византия ... ... ол ... ... ... хабарлайды. Хатты император Юстин аудармашы арқылы
оқыды. Енді тікелей осы ... не ... ... ... ... ... ... Менандр Протектор бұл хаттың мазмұны жайында ештеме
айтпайды, тек Феофилакт ... ғана ... ... ... ... ... береді. Ежелгі түркі тайпаларының ... ... ең ... ... жазу ... ... ... атақты Орхон
жазбалары Тоныкөк және Естемидің автобиографиялары, немесе ... ... ... ... ... ... VІ ғ. қағандардың
автобиографиялары құрастырылса керек, бірақ бірінші қағандық ... ... ... біздің күнге жетпеді. Бірақ, бір биография толық
болмаса да сақталған. Бұл жоғарыда айтып кеткен түрік ... ... ... арқылы жіберген атақты хаты. 568 ж. Маниах бастаған түркі
елшісі Рим империясына қаған атынан хат алып ... ... ... ... ... ... мәлімделінген /51/.
Бұл хат яғни, текст өте маңызды себебі бізге жеткен ... ... ... яғни ... ... дерек болып есептелінеді. Алғашқы
түркі қағандығының ... ... ... көп ... береді.
Хаттың алғашқы сөйлемі былай басталады: «Царю ромеев каган, великий владыка
семи племен и повелитель семи климотов (областей) ... ... ... ... ... жеті ... Ұлы иесі және жеті дүниенің
(облыстың) ... ... Рим ... деп ... Ары ... жеке-жеке бөліп талдауды жөн көрдік.
1. Разбив наголову вождя племени абделов (я говорю о тех, ... ... этот ... ... их и ... себе власть над
ним. (Яғни, абдел тайпасының көсемін күйреткеннен кейін (эфталиттер ... ... ... ... бұл ... оларды жеңіп, өз билігіне
қосып алғаны жөнінде мәліметтер береді).
2. Сильно возгордившись этой ... и ... ... ... он ... племя абаров. Затем идет разъяснение, что это ... ... ... осы ... кейін қатты кеудесін көтеріп және
Стембис қағанды өзінің одақтасы жасап, абар ... ... ... беріліп, сосын бұл абарлар Еуропалық абарлар емес екендігі жөнінде
мәліметтер айтылады).
3. После того как абары были ...... ... к ... одни из них ... и ... убежище у тех, которые занимают
Табгаст. ... ... ... ... олардың бір бөлігі қашып,
Табғаста ... ... ... деп, ары ... Табгаст деген не
екендігіне толықтырулар беріледі).
4. Другие из абаров, вследствие порожения низведенные до ... ... ... жить у так называемых ... ... о ... ... ал ... ... ... кейін өз жерінде Мукри
деп аталатындарда қалады деп, ... ... ... ... ... ... ... и другое предприятие и подчинил себе людей племени
огор. Идет длинное описание, кто такие огры и предки ... ... ... (Яғни, қаған басқа да істерді қолға алып, огор тайпасының адамдарын
өзіне қосып алғаны ... және де, ... ... және ... ... және ... ұзақ түсініктеме беріледі).
6. Когда племя огор было окончательно побеждена, каган предал вождя
племени ... на ... ... Из ... племени во время войны было
уничтожено триста тысяч человек, так что ... ... ... ... ... на ... ... дней пути. Кто такие колхи,
Феофилакту казалось незачем объяснять, это и так было ясно его ... огор ... ... ... ... ... тайпа көсемін
өлтіруге колхтарға береді. Осы тайпадан соғыс кезінде 300.000 адам ... ... ... ... төрт ... жолды алып жатқан. Бірақ, ... ... ... ... Себебі, өз заманының
оқырмандарына бұл атау түсінікті болса керек).
7. Когда ... ... явно ... ... у тюрок началась
междоусобная война. Один человек по имени Турум, по роду близкий в кагану,
задумав ... ... ... ... ... (Яғни, қаған
көптеген жеңістерге жете бастаған кезде, өз араларында түркі қақтығыстар
басталып, қағанның жақын ... ... ... ... жасамақ болып,
үлкен күш жинаған).
8. Когда в битве перевес оказался на стороне этого захватчика власти.
Каган отправил посольство к ... трем ... ... ... ... билікті басып алушының күші аса бастаған кезде, қаған басқа үш
ұлы ... елші ... деп, ... ірі ... келтіреді).
9. Их имена следующие: Спарзебгун, Кунаксолан и Тульдих. (Яғни,
олардың аттары: ... ... және ... ... все ... ... у ... (это местечко окружено большими
равнинами) и когда в этом же месте противники выступили ... них ... ... пал в этой ... сам захватчик власти и ... ... ... ... в бегство. ( Яғни, барлық әскер Икрада
(үлкен жазықпен қоршалған) жерге жиналады, қарсы жақ ... ... ... болады, Турум қолға түседі, одақтастар қарсыластарын
қуғыншылыққа ұшыратады).
11. ... ... ... и ... ... стал ... ... земли.
Затем объясняется, где Икра и «Золотая гора, а ... ... ... о
нравах тюрок и бегстве от них племен ... ... и ... ... жақсылық болады, қаған қайтадан өз жерінің иесі болып. Арықырай Икар
мен «Алтын тау» қайда орналасқаны жайында түсініктеме беріліп, ... ... ... және ... тайпаларының қашуы жайында айтылады).
12. Закончив благополучно гражданскую войну, ... ... ... в ... свои ... он ... договор с читателями Табгаста,
чтобы, добившись прочного спокойствия, безмятежно установить свою ... ... ... ... ... ... түркі қағаны өз
жұмыстарын қалпына келтіре бастады; өзінің билігін нығайту үшін ... ... ету үшін ол, ... ... ... шарт жасап
бүліксіз өз билігін нығайтады /51/.
Хаттың мәні зор ... ... ...... өзі ... ... ... мәтінді тарихты әңгімелеу деп атауға болмайды,
себебі негізгі оқиғалар ... ... ... және Иранмен болған
соғыстар, қидандар мен қырғыздарды бағындыруы. Хаттың авторы осы аталған ... ... ... ... ол ұлы ... болды ма? Жоқ, себебі ол басқа үш ұлы
қағандарды (8 ... ... Оның атақ ... ... жеті ... мен ... жазбасында кездеседі, соған қарағанда жалпы ... ... ... ... ... ... жүргізудің барысында, Э.
Шаванның ойымен дәл келді, яғни бұл қағанның есімі, Истемидің баласы, жалпы
түркілердің соңғы ханы, Дяньгу Дату – хан, және оны ... Турк ... те ... ... жоғарыда айтылғандай Византия мен түркі қағанатының
арасындағы байланыстардың қатынастардың ... нақ ... ... ... ... ... ... ҮІІ ғасырдың алғашқы
жартысына таман түркілердің соғды жазуының негізінде өз жазулары ... Бұл жаңа жазу ерте ... ... ... ... ... толықтырылған /22/.
ХҮІІІ ғасырдың 20 жылдары Енисей алқабынан көне түркі жазуы табылды.
Оны тапқан тұтқынға түскен швед ... И. ... ... І ... ... неміс ғылымы Д. Мессершмидт еді. Олар бұл ... ... ... өте ... келе жатқан бір түрі) ұқсас болғандықтан,
“руникалық” деп атады. Солтүстік ... ... ... ... ең ірі ... ... саналады. Олар, негізінен,
Орхон, Толы, Селенга өзендерінің атырауында ... ... ... 732-735 ... Білге қаған мен оның бауырына және қолбасшы
Күлтегінге арналған ескерткіштер мен ... ... ... ... көзі ... 716 жылдар тұсында қойылған ескерткіш. Орта Азия
мен Қазақстан руникалық ескерткіштерді “ферғаналық” және ... ... ... ... ... ... Жетісулық ескерткішке қабыр үсті
тастарына жазылған тоғыз жазба мен Талас ... ... ... табылған тасқа қашалған жазулар жатады /5/.
Сонымен бірге археологтар Сыр боындағы қалалар мен елді ... ... ... ... ... жазбаларының бірнеше топтары
табылған. Осындай жазулар Іле аңғарынан да табылып, оларды түркі ... ... ... ... ғасырдан соң көнетүркілік руникалық жазба
қолданыстан шығып қалды. Алдымен оны ... ... ... ... ... дінін қабылдаған түркі тайпалары арасында араб жазуы ... ... мен ... ... руникалық жазбасымен қатар
соғды жазуы қолданылды. Сирия және ұйғыр жазуы да жат ... ... ... және ... ... арасында халықаралық тіл ретінде жүрді /22/.
2.3 Діндер мен мәдениеттер диалогі (христиан, буддизм, ислам,
зороастризм)
Ортағасырларда ... ... ... бірнеше мемлекеттік
бірлестіктер өмір сүрді. Солардың ... ҮІ ғ. ... ... ... атап ... ... ... қағанатына бағынышыты тайпалардың тыныс-
тіршілігі, дүниені түсінуі, болмысы көк тәңірмен байланысты болды /5/.
Жалпы орта ғасыр тарихы оқиғаларға толы, ... ... Дәл ... ... ... ... ішіндегі үшіншісі, әрі жас дін болып
есептелетін Ислам діні қалыптасып тарай бастады. ... ... ... ... ... жолы ... Қазақстан өңіріндегі
қалаларға, керуендермен ілесіп әр-түрлі діни миссионерлер де сапар ... ... діни ... де ... ол ... дін уағызшылары
(миссионерлер) өздерінің діндерін теңіздің арғы ... ... де ... Үндіден Орта азия мен Шығыс Түркістан арқылы ... ... ... Иран мен ... ... ... ... артыншаислам діні
таратылды. Зерттеушілердің пікіріне қарағанда, буддда діні Қытайға Үндіден
Орталық азия арқылы ... Бұл діни ағым ... ... дейінгі І
ғасырдың орта шенінде тараған. Шығыс Түркістан мен ... ... ... орта ... діни ... мен дін ... әсіресе
соғдылар мен парфяндар, қаңлылар маңызды рөл атқарды. ... ... ... саяси мақсаттары әсер еткен болуы керек, будда діні б.з.
ІІ-ІІІ ғғ. өте ... ... ... /16/. Ерте орта ... ... ... ... міндетін негізінен соғдалық діни уағызшылар атқарды. ... Орта ... ... да, ... ... осы ... жұмыстар жүргізді. “Бодисатва” сөзі орта ... ... ... ... ... енді. Шығыс түркістанның будда дініндегі түркі ... ... ... жасап көргенде, олардың соғдылардың
аралық дәнекерлігі арқылы алыс-берістен туған сөздер екені білінеді. Мысалы
Жапонның Нар астанасындағы ... ... ... ... ... ... миссионерлер арқылы Шығыс Түркістаннан Моңғолияға, ... одан әрі ... ... ... ... ... қатар будда
есерткіштері Жібек ... Орта ... қиып ... ... ... елді ... тау шатқалдардың жар тастарында сақталған.
Айталық, Қаратөбедегі Термезден ... ғғ. ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізілуде. Соғданың Санзар алқабында
жеке басқа ... ... ... ... ескі ... ... ... ескерткіштері ашылған. Бұтқа табынушы қажы Сюань-Цзян 629 жылы
“Будданың қасиетті қалдықтарын ... көру және дін ... ... ... ... Үндіге сапар шекті. Ол Қытайды Батыспен байланыстырып ... ... ... діни ... мен ... ... болып тұрған осы халықаралық жолмен жүрді /52/.
Буддизм тіпті ҮІ ғасырдан ... ... өте ... ... ... ... ... қағаны Мұқан (553-572 жж.) билікке
келген алғашқы жылдары-ақ буддизм ресми дін етіп ... ... ... Барлық “ұлы” діндердің ішінде буддизм түрік ақсүйектерінің
ортасында неғрлым ... ... ... керек. Бұған ... ... ... әсер еткені байқалады. ... ... ... ... ... ... қаған (572-581 жж.) өзі жақын
араласқан буддистік монах Хуэйменнің ықпалымен будда дінінің таралуына ... ... ... ... ... ... Бұғұт жазбасының
мәліметіне қарағанда, Таспар қаған буддизмді мемлекеттік дін ... ... ... ... оның ... уағыздаушы үнділік
Чинагуптаны еліне шақырып, монастырь салдырып, ... ... ... ... ... Қытай императорынан буддистік тақырыптағы
шығармаларды беріп ... ... Оған ... ... ... ... аударылып, қағанға жіберіледі. Зерттеуші В.А. ... ... ... ... ілімін таратуда соғдылықтар маңызды рөл атқарған деп
көрсетеді /52/.
Археологиялық зерттеушілер нәтижесінде ... ... ... ... ... ... және ... табылды.
Қазақстанның оңтүстігінде ҮІІ-ҮІІІ ғғ. буддистік ғибадатханалар салу ісі
қанат жайса керек. ... ... ... ... дініне бүйрегі
бұрып, монастырлар салдырып, буддистік ғұрыптарды ... ... ... ... ие бола алмаған /53/.
Жібек жолымен буддизммен қатар Батыстан Шығысқа қарай христиан ... ... ... Ү ғасырдың алғашқы жартысында Шығыс рим ... ... ... яғни ... ... пір тұтушылар сектасы
келіп енді. Бұл соңғы діни ағым қасиетті Мария құдайды туған жоқ, ... ... ... тек қасиетті рух иесі, “құдай өкілі” ғана деп
уағыздады. Несторийдің ... ... ... ... ... жоқ, Христы
туды, яғни Мария құдай –тағаланы туған жоқ, адам – Христосты ... Дәл ... күрт ... ... ... ... Сөйтіп, Несторий және оны
жақтаушылар “дін ... ... ... ... шіркеуден қудаланған.
Олар содан Кіші Азия, ... ... Азия ... ... ... ... Оның пікірін жақтаушылар несторийандар деп аталды. Несториан діні
осылайша бүкіл шығысқа кеңінен таралып кеткен /39/.
Бұл дінді таратушылардың көбі сириялықтар болған.
Мұсылман ... ... ... ... ... ... ... болғанын хабарлайды. Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... ... діни ілім кең етек ... ... ... шіркеулері болды. Шамасы, христиан дінін түрік
патриархы Тимофей (780-819 жж.) кезінде сірә ... ... ... ... ... ... ІХ-Х ғасырлар қарсаңында қарлұқтар айырықша
көп аймақтарды өз билігіне қаратып, Тараз бен Меркеде ... ... ... ... бойындағы қалаларда да христиандар тұрды /16/. Іле
алқабындағы Қаялықта ... ... ... ақ өз ... ... жайлы Вильгельм Рубрук хабарлайды.
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан қалаларынан ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті
түрде айқындай түседі. Бұған ескі Ақ-Бешім қаласы жұртынан аршып алынған
хрисиан шіркеуінің қалдықтары ... Оның ... тең төрт ... ... төбесі күмбезбен жабылған, тік бұрышты ауласы ар.
Жамукат және ... ... ... ... қазған кезде
күміс, қола крестерімен қоса жерлеген христиандар бейіттері ... ... ... (Қызыл өзен) атты ескі қала жұртынан кездейсоқ нефрит кресі
табылғаны да белгілі. Қираған ескі Төркөл-төбе ... ... ... жасалған деп ұйғаруға келетін тас келі Шымкент ... ... тұр. Онда ... ... пен ... ... ... қаласы жұртын қазғанда ҮІ-ҮІІІ ғғ. жататын топырақ қабатынан
бүйірінде “Петр және ... ... ... ... бар қыш ... ... христиан иконнамасы аңыздың желісімен өрнектеліп,
Аноковтық және ... ... ... мәшпүр болған екі күміс
ыдыстарды да несториан қолөнершілерінің ... ... ... ... ... күміс ыдыстағы (ІХ-Х ғғ.) бейнелер тегіс
өрнек түрінде қосымша оймышталып ... ... ... ... ... ... ... жалатылған. Бір-бірімен шеңберлесе айқасып
жатқан үш алқа (медальон) үш ... ... ... ... ... “Қол-аяғы керіп тасталған Иса”, олардың ара-арасында “Арыстан
орынағы Данил”, ... ... және ... ... ... Христиан діні қаңлы түріктеріне заманымыздың 561 жылдары ... ... ... ... ... ... белгісі бала кездерінде
салынған түрік жасақтары Римге ... ... ... ... отыз ... еді. ... 591 жылдан кем дегенде отыз жыл бұрын христиан діні
түріктер арасына тараған боды”, - деп ... ... ... Е.
Шаванн. Көшпелі түріктер арасын христиан діні Батыс Азиядан келген және
Орталық Азияның ... ... ... және Хорасандағы христиан
миссионерлері арқылы таралған деп ... ... ... бұл кездегі
Ұлы жібек жолының бойындағы басты саяси және ... ... ... қолында еді. Ал, жоғарыдағы өлкелер сол дәуірде эпископтық
дәрежедегі шіркеулері бар христиан ... ... ірі ... ... Орталық Азияда несториандық негізгі орталығы – ... ... және ... өмір ... ... ... территориясынан ҮІ-ІХ ғасырларға жататын руна
ескрткіштерінің тоғызынан крест нышанының табылуы, оның ... ... ... және ... ғұрпындағы өзгерістер Енисей бойында да
несториан дінінің таралғандығын білдіреді ... ... ... ... одан да ... ... ... ортасына христиандықтың несториандық тармағы жайлған, алайда ол
дәстүрлі дінді ... ... және ... ... ... оны ... қоғамындағы саяси жағдайлардың ерекшелігіне орай керек /54/.
Түріктер өз дүниетанымын мемелкеттік деңгейге ... ... ... ... ... ... ... ғана нәтиже берді,
ол буддизмді үнді және қытай мәдениетінен нәр алаған аздаған ... ... ... ... тағы бір дін – ... (рух пен ... ... діні. Ол Иранда ІІІ ғасырда пайда болып, тез
қарқынмен ... ... ... аралықта көпеген өз жолын ұстаушылар
ықыласын жаулап алды. Оның өзі ... мен ... ... бір
синтезін құрайтын еді. Бұл діннің негізін ...... ... ... Мани (216-276 жж.) деп ... ... негізін дуалистік идея құрады, дүниені екі бастауды: жарық пен
түнектің, ақ пен қараның ... ... деп ... ... да ... мақсаты – жарықтың бастауын азат ету деп уағыздады /48/. Мани жер
бетіндегі адамның ... ... ... ... оны азат ету үшін ... ... күресуі қажет деген ілімді ... Ет ... ... шөпті жұлуға,тіпті су мазасын алмау үшін ... тиым ... ... барлық түріне қарсы болған манихейлік доктринаға
сасанидтер алғаш қарсылық көрсетеді. Ал енді оның ... ... ... ... ... ... және оны қолдаушыларға қарсы үкімет
тарапынан қатаң қуғын басталады. Мани ... ... 276 жылы ... ... ... ... – ақ ... жетекші рөл атқарды. ... бас ... ... басқарушының ресми орыны Самарханда
болды. Манихей діні Орта Азияда ұзақ уақыт бой өмір ... және ... ... ... ... ... оның ... көз
қарасы жүйесіне де қатты әсерін тигізді. Манихей діні ... ... ... ең ... ... ... ... өзінің
жолын қуушыларын тапты. Жазба деректер Жетісуда ... ... ... ... ... ... негіздің қасиетті кітабы”
(турфан оазисінен табылған көне ұйғыр әліппемен жарық көрген). “Он оқ ... ... ... қаласында жазылады” /57/. Манихейліктер қоғамы тараздан
өзге Баласағұнда, Шағылбалықта өмір ... ... ... манихей
астрологиялық құдайының нышаны – айың суреті бар қола медальон табылған
/53/.
ҮІІ-ҮІІІ ғасырларда Манихейлік бүкіл Азия ... ... ... ұйғыр мемлекетінде бекініп қалды. Оның басты себебін білдіретін дерек
көздері жоқтың қасы. ... ... ... ... ... яғни
Қытайға қарсы күресте соғдылықтарды өз ... ... үшін ... деп ... ІХ ... ортасында ұйғыр қағанатын қырғыздар
құлатқан кезде, манихей діні ... ... оның ... ... ... ... ... түседі.
ІХ ғасырдың басында, Бирунидің мәліметіне қарағанда ислам діні
таралған жерлерге манихейлердің бірде-бір қауымы болмаған ... орта ... ... ... тұрғындары ежелгі
Иран жерінде біздің дәуірімізге дейінгі ҮІІ-ҮІ ғғ. ... ... тағы ... жүзілік діннің зороастризмнің өкілдері болғаны хақ. Зороастр діні
Қазақстан қалаларына ҮІ-ҮІІ ғасырларда соғдылар ... ... ... оның
элементтері Оңтүстік Қазақстанда бұдан сақ-массагет тайпалары кезінде-ақ
қалыптаса бастаған болатын. Кейбір ғалымдар отқа табыну ... ... діні ... ... ... ... Алайда, ғаламның төрт элементін
– суды, отты, жерді және ауаны құрметтеу тән болып ... ... өзі ... қай жерде пайда болды деген сауалға орай дүние жүзі
ғалымдары бір ауызды пікірге келе ... ... айта ... жөн. Оттың
шалқи, сүйірлене көтерілген жалыны ... ... ... ... ... ... еске салады. Олар ескі Қостөбе және ... ... ... сақталған. Дегенмен Орта Азия мен Қазақстанда
зороастризмнің ... ... ... айырықша бір түрі ғана кең
таралды. Оның өзі ... ... ... оның ... отқа, ру,
ата-баба аруағына, ... қой, ... түйе ... ... ... ... сіңісіп кетті.
Ойып өрнектелген ағаштар санаты Сырдария қалалары тұрғындарының діни
наным-сенімдері жөнінде өте бай ... ... Бұл ... жергілікті
нанымда мен қатар ақсүйек алпауыттар ортасының, соғдылардаң жеке ... ... да кең ... ... ... ... кангарлар (кенгерестер) сенімінде
соғдының діни нанымдары етек ... ... ... олар ... ... орай
түр өзгертіп, сәйкестендірілді /48/. Зороастризмдік пұтқа табынушылықтың
көптеген ... ... ... ... діні болғаннан кейін, көпке
дейін сақталып қала ... ... ... үйлерінен еденге ылайдан
құйып салған ... ... Ойып ... бай ... олар ... отын ... ... етті. Мұның өзі ислам діні
орнығып, тіпті араб ... ... қала ... ... одан әрі
сәуле шашып, жылу тепкен маздайзм ұлы отының жалғасы еді. Чаганнан ... ... ... ақынының ашықтан-ашық: дүниенің бүкіл
жақсылықтары ішінен мне ... пен ... ... ... аузы мен ... ғана алар едім деуі тектен-тек емес.
Зороастризм дінінің ескерткіштерін, яғни от ... ... ... және ... ... ... ... Соғды, Мерв, Самарқан, Хорезм, Шаш, Сыр және Жетісу ... бұл ... ... ... ... ... айырмашылығы
бар ерекше түрі таралған. Ол жергілікті ... - ... ... ... ғалым С.П. Толстов өзінің “Ертедегі Хорезм” деген еңбегінде
“Сырдария мен Амудария аралығындағы алқап зорастризм ... ең ... ... ... ... келген жері”, - деп жазады. Арабтар
Мауераннахрды жаулап алғанда көптеген ... ... ... ... ... монихей дінін тұтынушы соғдылықтар Жетісуға және
Шығыс Түркістанға қоныс ... Оның ... ... ... ... ... қоныстануы олардың будда, манихей, христиан, ислам діндерін
тарату миссиясына алғышарт жасап берілді /49/.
Ұлы Жібек жолымен таралған іргелі ... бірі ... ... ... ... ғана ... ... бірге мұсылман – көпестерінің майы
сорғалаған майда тілімен де кең ... ... діні ... ... зороастра діндерін де, жергілікті ... ... ... Жаңа дін жібек жолындағы көптеген қалаларда орнығып
тамыр жайды. Арабтар Орталық Азия ... көз ... ҮІІ ... ... ... Халифаттың алғашқы жорықтары Орта Азия ... ... ... ... ... шапқыншылық пен аяқталып отырды.
Бұл кезеңдегі ұрандары “дін үшін ... деп ... мен ... түскен олжаға баю мақсатында ... Орта ... ... пен діни ... ҮІІ-ҮІІІ ғғ. арабтардың табысқа жетуіне
септігін тигізді. Арабтар өз ... ... ... ... ... Бірақ олардың осы орайдағы тәсілі басқа, яғни ... ... ... ... (724-744 жж.) Сұлуға мұсылман ... ... оған осы ... уағыздаушысын жібереді. Түркеш ханы дін
бірлігі халифке не үшін қажет болып отырғанын ... ... ... Хан ... ... әскерлерінің байқауын өткізді.
Арабтардың өздерін жаңа дінге тарта отырып, ... және ... ... ... ... Сұлу қаған халиф ... ... ... ... ... жылжуын тоқтатты, әрі арабтар тарапынан
“сүзген” деген атқа ие ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік
Қазақстанды исламдандыру барысына айғақ бола алады. Нух ибн Асад 840 ... ... ... ... табынушылыққа өте-мөте құлай берілетіндер Жетісу ... ... 766 жылы ... ... онда саяси билігін жүргізіп
тұрған қарлықтар болды. Олар мұсылман дінін, ... ... ... ... ... жж.) кезінде қабылдады деген пікір де бар /58/. Алайда, бұл олардың
бәрін ... ... ... ... ... қарайтын Таразды
Исмайл ибн Ахмед 893 жылы ... ... ... ... бас шіркеуін мешітке
айналдырды”.
Х-ХІІІ ғасырлардың басына ... ... ... ... мекендеген түрік
тайпалары мен Азияның басқада өлкелерінің халқың тарихында ерекше кезең
болды деп айтуға болады. Дәл осы ... ... ... ... ортасында
исламдану процессі басталады. Ең ... ... бірі ... ... ... ... қараханидтер ортасында (200.000 шатыр)
ислам дінін қабылдады /57/.
Х ғасырдың ... ... ... қараханидтер әулиетінің ру басы Сатук
қабылдады, ал оның ұлы ... – хан Мұса 960 жылы ... ... ... ... дін ... көшпенділер арасында да тарала бастады. Бұл
жерде Ибн ... ... пен ... және Шаш ... ... ... ... туралы мәлімет береді /20/.
Оғыздар арасында мұсылмандықты, ортағасырларда ... ... ... селжктар қабылдады.
Қимақ-қыпшақ тайпалары арасында Х-ХІ ғғ. исламды қабылдағанын жазба,
археологиялық және ... ... ... бола ... ... ... ал-Идриси кітабында, қыпшақтардың исламдану поцессіне әсер еткен,
олардың ... ... ... ... ... ... болуымен
байланыста дейді /56/. Қыпшақ басшысы Алп-Дерек Хорезмге бағынышты болып,
өзі ... ... ... ... қаласының иесі Қайыр хан (Гайир-
хан) атымен танымал ... Осы ... ... келтіретін болсақ
жеткілікті. Ислам дінінің таралуына байланысты басты рөлдегі ... Қожа ... ... ... айта кету ... ... Х-ХІ ғасырлар түркі жұртшылығының рухани өмірінде өтпелі кезең
болды. Қазақстан ... ... және ... араб ... ... сияқты күрделі процессі басталады. ... ... осы ... ... тұрғыдан қарап оң баға бергендері де бар. Мысалы, түркі
танушы А. Бомбачи ... ғғ. тркі ... ... ... ... Кеңестік кезеңдегі ғылымда мәдени өпелі кезеңді, исламдануға
қатысты мәслеле бағаланбады. Теріс баға ... ... ... ... ... көрсеткісі
келіп, ұлттық дүние танымға, ұлттық мәдениетке қауып деп ... ... ... ... ... ... оның ... емес екенін айқындайды.
Тиімді өркениет – ол ортағасырлардағы ислам ... ... ... өз
құрамынан басқа көптеген мәдени жүйелерді шеттемей, араластырып бір-бірімен
ұштасып өмір ... /57/. ... ... парсылар, үндістер т.б. халықтар
сияқты, өздерінің салтын-дәстүрін, тілін, ... ... ... ... сол ... ... ... ете
білді. Яғни, ислам діні мен түркілер дүниесінің ... ... ... ... ... жалғасын табуда. Исламға дейінгі наным-сенім, ... ... ... жаңа ... ... қалыптастырды деуге
болады. Араб – түрік – ирандық өркениетінің түркілер тең ... ... ... болды.
Мұсылман өркениетіне ат салысқан ғұлама түркі өкілдері жеткілікті.
Айталық, Әбунасыр әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Ахмед Яссауи, Махмуд ... ... ... Навои, Мұхаммед Хайдар Дулати, Махтумкули, Абай, ... ... ... ... ғғ. ... ескерткіштері осы өңірде қалалық
мұсылмандық мәдениет қалыптасқанын дәлелдей түседі /4/. Тараз бен Меркедегі
шіркеулер ... ... ... ... ... қатары көбейе
түсуіне қарай қалаларда алқалық ғибадат мешіттері салына бастайды. Айталық,
Кедерде салынған солардың біреуі жайында ал-Макдиси хабарлайды /20/. ... ... ... тең ... ескі ... ... жұртын
қазғанда табылды. Мешіт қаланың орталық көшелері ... ... ... мен Қазақстан қалаларында ислам діні ... ... ... ... ... ... ... да жатады. Снымен қатар ислам дінінің
келуіне орай өлген адамдары жерлеу рәсімдері де өзгерді. ... ІХ ... ... кешендерінде зәулім де сәулетті мазарлар құрылысы бой ... ... ... бір тобы ескі Боран қаласы жұртынан
аршылды.
Тараздың шығыс бетіндегі 18 шақырым жерде Головачевка ... ... ... ... ... бірі – Бабаджи-хату – ою - ... жоқ және Х ... ... мовзолей. Екіншісі – Айша-бибі мазары.
Оның әсемдік бедерлері мен геометриялық ою-өрнектерге толы ... ... ... ... ... ... бетіне бай әшекейлер салынған
батыс беттегі қабырғасы ғана сақталған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... – ХІІ ғасырлық
мовзолейі бар.
Түріктер арасынан исламның таралуында ... ... ... жәрдем беру, салықтан босату секілді т.б. бейбіт шаралар да
кеңінен қолданған. ... ... ... орны өз ... ... арқау болатын мәселе. Дегенмен, зерттеушілер арасында түріктер
исламды қалай қабылдады: өз еркімен бе, әлде ... бе ... ... ... ... айта ... жөн. Қалай дегенде де ... ... ... зор ... ала келді.
Мұсылман өркениетіне қатысты зерттеу еңбектерін арнаған тарихшы
ұстазымыз Н.Д. ... ... ... ... ... ... процессі өте ұзақ, жүздеген жылдарға созылды”.
Соған орай ғалым төмендегі кезеңдерге бөлген; 1. ... ... ... ... нығаюы – Алтын Орда хандарының (Берке, Өзбек)
қызыметтерімен байланысты. Қазақтар арасында осы күнге ... ... ... сақталмаса керек - “Сенім бізге Өзбектен қалды” деген.
3. Кезең ХҮІІІ-ХІХ ғ. бірінші жартысындағы татар миссионерлерімен
байланысты.
4. ХХ ғ. басы – ... ... ... ... ... түрік дәуірінде діндерің де толассыз ағылға нын
көреміз. Осы діндердің ішінде түріктердің ... ... мен ... кей қырларының ұқсастығынан, ислам діні түріктерде нақты ... ... Осы бір ... ... ... да ... ...
“Жібек жолы” проблемаларын қысқаша шолу тұйықтай ... ... ... ... биік таулар мен жазықтағы құнарлы алқаптарды кәсіп
етіп, Еуропадан Азияғға дейін және оған ... ... ... жатқан
сауда-жолдарына ағылған сан-алуан таңсық тауарлар, ежелгі өнер мен ... ... ... ... ... тарих пен рухани өмірдің аса
күрделі болғанын атап айтпасақ болмайды /11/ Шығыс пен ... Азия ... ... ... ... бір-біріне мүлде ұқсамайтын
мәдениеттердің өзара кірігіп, ... ... аса ... ... туды. Өзара қарым-қатынас жасау нәтижесінде ... мен ... ... ... ... ... алқасында
маржандай жарқыраған таңғаларлық мәдениет жасай алды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі замандағыдай, ортағасырларда адамдар сапар шегіп, бір жерден –
екінші жерге ... ... және ... ... ... толық
дәлелденіп отыр. Осы жүретін жол тарихта “Ұлы Жібек ... деп ... ... ... ... ... ... қозғалыс күшті
болған, адамдар мәдени байланыстар мен алыс-беріс жасауға ... бір ...... ... ... болып табылады. “Ұлы Жібек жолының”
– Қазақ даласының, шөлді өлкелері мен тау асуларын басып ... ... ... ... және ең ... ... ... аса ірі мәдени
және экономикалық орталықтармен жалғастырған орасан мол тармақтарының
бағыттары жайнда жоғарығы ... ... ... кеттік. “Ұлы Жібек
жолы” жайында ортағасырлық ғұлама Жүсіп Баласағұн былай деп жырлаған
Тірлік істеп бар жапанды шарлайды,
Ақыл есін бір ... ... ... ... ... тілегіңді келеді.
Дүниенің таңсық қымбат нәрсесі
Көп оларда ей, Ер, биік еңсесі -
екен /57/. Олардың бойымен іскер, ... ... ... ... ... ... анықталғандай Ежелгі Жібек жолының ... ... ... Оның ... ... ... ... дамуы және дала мен таулы аймақтардағы мал шаруашылығының
дамуы ... ... ... ... “революциялық” бет бұрысты көлік
құралдарының дамуы жасады. Оларға түйе керуендері, доңғалақты көліктер және
жылқыға салт міну ... ... ... ... ... ... және ... дамуын жеделдетті. Бұл кезең б.з.д. ІІ мың жылдықтың ортасы ... мың ... ... ... берістің нәтижесінде Еуропа мен Азияда (Еуразия) Ұлы Жібек жолы
пайда болған деп тұжырым жасаған тарихшы ғалымдар, осы ... ... ... ... ... ... адам денесіне нәр беретін тарамдалған
қан тамырына ұқсайды. Ол ... ... ... мен ... бір-
бірімен жалғастырып тұрған сол заманғы байланыс жүйесі іспеттес әсер
қалдырады.
“Ұлы Жібек жолы” ... ... келе ... ат ... Бұл атау тек ... ... ... Оны неміс географы Фердинанд фон ... Сол ... ... осы бір сәтті табылған атау ... ... ... ... ... болып, халықтар соның арқасында бір
– бірімен ғылыми ойларымен, ... және діни ... ... ... жолы ... күнгі INTERNET жүйесі секілді сан ғасырлар бойы
ел мен елді біріктірген мағлұмат, ақпарат саласы болып табылды деп ... ... Сол ... ... басты тауар айналымы Қытайда
өндірілетін жібек ... ... жол ... ... деп ... Жібек жолы – Жерорта теңізінен Қытайға дейін Еуразияны көктей
өтіп ... көне ... мне орта ... ... осы ... сауда мне мәдени байланыстарына негіз ... ... ... жүйесі.
Ұлы Жібек жолы – сауда жолы ғана емес, жаңа елдер мен жерлерді көріп,
танып-білуге асыққан саяхатшылардың да жолы болған.
Ұлы Жібек жолы – ... ... ... ... ... атауы.
Б.з.б. ІІ ғасырдан б.з. ХҮІ ғасырға ... Орта Азия ... ... ... байланыстырды. Аталмыш керуен жолы арқылы шұға, жібек, тері, жүн,
иран кілемдері, әртүрлі бағалы металл бұйымдары, ... ... ... ... т.б ... Азия мен Шығыс елдерін Жерорта теңізімен және ... ... ... ... қатар жаңадан қалыптасқан “Нефрит
жолы” Шығыс Түркістанды Қытаймен байланыстырды.
Қазақ жеріндегі көне ... ... ... ... І ... шеніндегі “далалық сақ жолынан” басталады. Бір таңғаларлық ... ... ... ... ... ... мен темір жол маршруттарының ... дала ... ... дәлме-дәл сай келеді екн.
Жоғарыда айтып кеткендей Ұлы ... жолы ... ... жерімен
де өткен. Бас сауда жолы Тянь-Шань тауларының бөктері мен жүріп, Сырдария,
Талас, Шу, Іле ... ... ... ... қарай созылып жатты. Оның
тармақтары бұрын Яксарт, кейінірек Сейхунн деп аталға Сырдария ... ... ... ... ... Қара ... жағалауына, Византияға, Батыс
Еуропаға жеткен.
Ұлы Жібек жолымен ... ... ... ... ... ... ... Яғни, елдер арасындағы келісім-шарттар Ұлы ... ... ... Ұлы ... ... тармақтарының Қазақстан жерімен басып
өтуіне байланысты үлкен мәдени жарылыс болды деп атсақ ... ... ... ... дін ... ... ... үгіт
насихаттар жүргізе бастаған. Мұсылман ... ... ... халықтарының
ішінен қараханидтер ІХ ғ. қабылдады. Түркі халықтарының исламдану процессі
бір ... ... ... ... созылды. Ислам діні Орта ... ... ... ... ... тарады. Ортағасырлық түркі халықтары
зороастризм, ислам дінін, өздерінің наным-сенімдерімен ұштастырып алды.
Яғни, ... мен ... ... ... Осы наным-сенім күні
бүгінге дейін қазақ ... ... ... ... ... отқа май құю, нәрестенің ... ... ... ... бесікке үкі тағу, тіпті зираттардың ... ... ... ... ... көрсетеді. Осы сияқты мысалдар келтіре берсек
жеткілікті. Бұдан бір түсінетініміз алстау, үкі тағу, айды ... ... ... ... ... ... сияқты етене синтезденіп, ислам
дінінің универсальдығын көрсетеді.
Сонымен “Ұлы Жібек жолы және ... ... ... тақырыптағы диплом жұмысы өте үлкн, әрі қызықты. Осы тақырып бір емес,
бірнеш ғылыми жұмыстарға арқау ... ... ... ... ... толы ... өтпелі кезеңін басынан кешірген,
діннің қалыптасу сияқты ірі өзгерістер болды. Еліміздің тарих ... Ұлы ... жолы ... ... ... жаңалықтар ашу, қала
тарихын жандандыру қазіргі және келешек ғалым ... ... ... ... ... ... Изд “Наука”, Алматы, 1973.
2. Ходжа Ахмад ... ... ... ... 1991, С.161.
3. Никитин Е. Ұлы Жібек жолы туристік инфрақұрылым арқылы қайта ... // ... ... 1997. 18 ... Байпақов К.М. Средневековые города Казахстана на Великом ... ... ... ... Л.Н. Көне ... ... 1994.
6. Сыздықов С.М. Қарлық мемлекетінің тарихы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ
Ақпарат, 2000. –263 ... ... О. ... ... каганата. Фрунзе, 1983.
8. Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии ІХ-ХІІІ вв.
Ашхабад, 1969.
9. Кумеков Б.Е. Государство ... ... вв. По ... ... ... ... Ахинжанов С.М. Кипчаки в истории средневекового Казахстана. Алматы.
1989.
11. Нуртазиана. Н.Д.
12. ... А.Ш. Көе ... ... мәдениеті. Алматы. 2000.
13. Лубо-Лесниченко Е.И. Китай на Шелковом ... шелк и ... ... и ... Ктая. М., 1994.
14. Иерусалимская А.А. Велики Шелковый путь и Северный Кавказ. Л., 1972.
15. Петров А.М. ... ... ... О ... простом, но мало известном.
М., 1995.
16. Байпақов К. Нұржанов А. Ұлы Жібек жолы және ... ... 1992. 200 ... ... Ж.Қ. ... жолы ... ... // Лениншіл жас.
1991. 15 маусым.
18. Бичурин Н.Я. ... ... о ... ... в ... Азии в
древние времена Т. 1. М.-Л., 1950.
19. Волин С.Л. ... ... ... ... вв. О ... реки
Талас и смежных районах // ТИИАЭ. Ан КазССР, 1960.
20. Ақышев К. Ұлы ... ... оның ... мен ... ... 1991, № 2.
21. Мухлисов Ю. Ұлы жібек жолы туралы тың деректер. Азия. 1992. 17 қазан.
22. Қазақстан тарихы көне ... ... ... Том 1. ... 1996. 493
–б.
23. Елеуов М. Шу мен Талас өңірлерінің ортағасырлық қалалары (ҮІ-ХІІІ ғғ.
басы) Алматы, 1999. 15-б.
24. ... В.В. ... ... ... ... . М., 1963. Том ... Караев О. Арабо-персидские источники о тюркских народах. Фрунзе. 1973.
С. 242.
26. Мурад Аджи. Кипчаки Огузы. Средневековая ... ... ... Степи. – М.: Наука, 2001. – 389 ... ... К.А., ... А.Х., ... А.М., Кадырбаев М.К. Древняя
культура Центрального Казахстана А., 1998.
28. Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Из ... ... ... и ... ... Труды института истории, археологии и этнографии Академи наук
КазССР. Алм-Ата, Т.5. 1958.
29. Маргулан А.Х. Древние караванные пути через пустыню Бетпак-Дала // ... А.,1994 . ... ... в ... ... Под. ред. ... Алматы, 1993.
31. Шефер Э.Х. Золотые персики Самарханда. М., 1981.
32. Қазақстан тарихы. Т. 1. ... 1996. ... ... А.К. ... табылған өрнекті ефрит. Отырардағы археологиялық
зерттеу. Алматы. 1977. ... ... К., ... Қ. ... халықтарының тарихы. Алматы, 1996. 87-
б.
35. Әбсаттар Дербісәлиев. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы: Рауан, 1995.
233 ... ... ... ... // ... ... ... Олимпиодор, Малх Патрииций, Менандр, Кандид Ноннос и
Феофан Византиец /Пер. С. ... - СПб.: Тип. Изд. Л. ... - С. 313 - ... ... ... Таным тармақтары. Алматы, 1998. 180-б.
38. Боровиков Л.А. Центральная Азия, ... ... ІІ в. ... ... в. н.э. М., ... Бартольд В.В. О христианстве в Туркестане. Сочинения, т.2. М.Л., 1963.
С. 281-282.
40. Бартольд В.В. Отчет о поездке в ... Азию ... ... ... С.33.
41. Касенов М.С. Карлукское городище Орнек // Взаимодействие кочевых племен
и древних ... ... 1987. С. ... ... К.М. По ... ... ... Казахстана. Алма-Ата. 1990. С.
130.
43. Зуев Ю.А. Тамги ... из ... ... // ... ... ... 1960, т.8. ... Книга Марко Поло. Москва, 1955. С.132.
45. Алдабергенов Н. Ұлы Жібек ... ... // ... ... 1988. ... К. Байпақов. Қазақстанның ежелгі қалалары. А., 2005, 43 б.
47.Бабыр Захир ад – дин Мухаммед. Бабырнама. Алматы, 1993.
48.Байпақов ... ... және ... ортағасырлық
қалалар мәдениеті. Алматы,48-53 бб.
49.Мец А. Мусыльманский ренессанс. М., 1966.
50.Н.Ә. Назарбаев. Тарих толқынында. - Алматы: Атамұра, 1999. - ... ... ... ... ... ... ... центральной и восточной Европы) /Пер.
С.П. Кондратева. – М.: Академии Наук СССР, 1957. - 223 ... Б.А. ... и ... ... ... и буддизм. М., 1972. С. 150
53.Васильев Л.С. История религий Востока. Л., 1983. С. 16.
54.Кляшторный С.Г. ... ... ... // ... ... 1959 № ... Баласағұн. Құтты білік. Алматы, 1986. 414 б.
56.Қазақстан тарихы. 4-томдық. І-том. ... 1996, 324 ... Н.Д. О ... ... в ... // ҚазҰУ. Хабаршы. Тарих сериясы. 1998. №6. 84-85 бб.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ мәдениетінің бастаулары. Ұлы Жібек жолының пайда болу тарихы27 бет
Ұлы Жібек Жолы және VI- XIII ғғ. қала мәдениеті15 бет
Ұлы Жібек жолы мәдени феномен ретінде71 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
"Ұлы Жібек Жолы."16 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Ішкі туризм68 бет
Д. Досжанның романдарындағы тарихи образ жасау мәселесі53 бет
Діни туризм16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь