19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі

Тақырыптың өзектілігі.
Халықтардың тарихи тағдырлары – сол халықтардың этникалық территориясы деп аталына алатын қандайда бір географиялық аймақпен тығыз байланысты.Бұл территорияларды мекендеушілер осы халықтардың этникалық ерекшелігін айқындайтын өзіндік шаруашылық тәжірибесі мен салт дәстүрін ұрпақтан – ұрпаққа мұра етті.
Әлем халықтарының, ал соның ішінде Орта Азия халықтарының тұрмысы мен мәдениеті өзара тығыз байланыста дамығандығына сан ғасырлық тарихтың барысы куә.
Бүгінде, әр халық өзінің тарихи тағылымын толық игеріп, өткенін саралап, ұлттық сипатын зерделеген шақта салт-дәстүр мәселесі біз үшін маңызды.
Қарастырып отырған кезең-аймақ халқының әлуметтік-экономикалық, этникалық, саяси және мәдени өзгерістер кезеңі еді. Бұл кезеңде Орта Азия халықтарын Ресей империясы өз құрамына қосып алған болатын. Кеңестік дәуірдің саяси идеологиялық саясатының ықпалында ұмытылуға айналған дүниетаным, рухани мәдениеттің кенже қалуы, бүгінгі заман талабы тудырған қоғамның рухани өміріне қажетті игіліктердің барлығын түбегейлі зерттеудің мәселесі тұрғысындағы бағдардың бір саласы
1. Ц. Г. А. Республики Казахстан. Ф.78. оп. 5. Д. 50. Л. 19.
2. Рычков П. И. Топография Оренбургской губернии, Спб.,1887.
3. З. Р. Г. О. Спб., 1881, Т. 9.
4. Наливкин В., Наливкин М., Очерк быта женщины оседлого туземного населения Ферганы , Казань ,1886.
5. Толстов С. П. Древний Хорезм , М. , 1948 , По следам древних цивилизации , М.,1948 , По древним дельтам Окса и Яксарта М., 1962.
6. Андрианов Б. В. Этническая территория Средней Азии М.,1958.
7. Марков Е. Кочевники Азии , М., 1976.
8. Жданко Т. А. Очерки исторической этнографии каракалпа-ков ,М., 1950.
9. Кисляков Н. А. Очерки по истории семьи и брака у народов
Средней Азии и Казахстана , Л., 1969.
10. Снесарев Г. П. Реликты домусульманских веровании и обрядов у узбеков Хорезма. М., 1969.
11. Шалекенов У. Х. Казахи низовьев Амударьи. Ташкент, 1966
12. Косбергенов Р. Положение каракалпакского населения в
Хивинском ханстве в конце XIX - начале XX века // Труды Хо-резмской экспедиции М., 1958. Т. 3.
13. Есбергенов Х. К вопросу о борьбе с пережитками устарев-ших обычаев и обрядов ( Каракалпакские поминки « ас» ) //Советская этнография М ., 1963, №5
14. Толеубаев А. Т. Реликты домусульманских верований в семейной обрядности казахов, Алма-Ата, 1991.
15. Толстов С. П. По древним дельтам Окса и Яксарта. М., 1962.
16. Антропологический состав паселения Средней Азии и Казахстана //Народы Средней Азии и Казахстана, Т. 1 М., 1962
17. Ю. В. Бромлей Народы мира, М., 1988
18. Ирмуханов Б. Б. История Казахстана, А., 2004
19. Толстова Л. С. Каракалпаки Ферганской долины., Нукус, 1959.
20. Аргыбаев Х. А. Семья и брак у казахов А., 1975.

21. Абрамзон С. М. Патриархально-общинный уклад и пути его
изживания у народов Среднеазиатских республик и Казах-ской ССР , М., 1964.
22. Источники историко-этнографических сведений о каракал-паках в России в XIX в // Этнографичекое обозрение 1999, №6.
23. Жданко Т. А. Каракалпаки. В кн. Народы Средней Азии и казахстана Т. 1 М., 1962.
24. Бекмуратова А. Т. Семейно-бытовой уклад каракалпаков в прошлом. «Задача преодоления его вредных пережитков» М., 1967.
25. Толстова Л. С. Каракалпаки за пределами Хорезмского оазиса в XIX- начале XX века, Нукус-Ташкент 1963
26. Штенберг Л. Я. Семья и род у народов Северо-Восточной Азии, Л., 1933.
27. Энтическая история и традиционная культура народов Средней Азии и Казахстана, Нукус, 1989.
28. Морозова А. С. Следы древних форм семьи у каракалпаков // Труды Ташкентского государственного университета. Вып. 172 Археология Средней Азии Т. 5, Ташкент, 1960.
29. Гаджиев Г. А. Доисламские верования и обряды народов нагорного Дагестана, М., Наука, 1991.
30. Домусульманские верования и обряды в Средней Азии М., 1975.
31. Банзаров Д. Черная вера и шаманство у монголов // Собрание сочинений, М., 1955
32. Зеленин Д. К. Табу слов у народов Восточной Европы и Северной Азии// Сборник М.А.Э. Л., 1930 Т. 9.
33. Сабитов Н. Культура и быт казахчкого колхозного аула, Алма-Ата ; 1950.
34. Этнография каракалпаков в XIX- началне XX в. Ташкент ; 1980
35. Васильева Г.П. , Кисляков Н. А. Вопросы семьи и быта у народов Средней Азии и Казахстана в период строительства социализма и коммунизма М., 1962
36. Хозяйственно-культурные традиции народов Средней Азии и Казахстана, М., 1975
37. Н. Я. Бичурин (Иакинф) Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии в древние времена ; М-л, 1950, Т. 1.
38. Толеубаева К. М. Қарақалпақтар мен қырғыздардың XIX ғ. аяғы мен XX ғ. басындағы бала тәрбиесіне байланысты ырым -салттар // Вестник П.Г.У.; 2004 №2
39.Уәлиханов Ш. Ш. Қазақтардағы шамандықтың қалдығы// Таңдамалы,Алматы,1985.
40. Фрезер Дж. Золотая ветвь, М., 1983.
41. Абрамзон С. М. Рождение и детство киргизского ребенка; М., 1965
42. Снесарев Г. П. К вопросу о происхождении празнества суннат-той в его среднеазиатском варианте // Занятия и быт народов Средней Азии Л, 1971.
43. Штернберг Л. Я. Первобытная религия в свете этнографии, Л., 1936.
44. Есбергенов Х., Хошниязов Ж. Этнографические материалы в каракалпакском фольклоре, Ташкент, 1988.
45. Левшин А. И. Описание киргиз-казачьих или киргиз\кайсачьих, орд и степей, Спб, 1832 Т. 3.
46. Толстова Л. С. Каракалпаки Бухарской области Узбекской ССР // Советская этнография, 1961, №5-6 (По материалам полевых исследований, 1960г.)
47. Толстова Л. С. Материалы этнографического обследования группы «каракалпак» самаркандской области Узбекской ССР //Советская этнография, М., 1961 №2,3
48. Смағұлов Е. Ас беру дәстүрінің зерттелу тарихы//Қазақ тарихы,2004,№4
49. Толстов С. П. Религия народов Средней Азии, Т. 1, М-Л, 1931.
50. Кастанье И. А. Из области киргизских верований // ВОУО Оренбург, 1912, №3
51. Из истории культуры народов Узбекистана. Ташкент, 1965.
52. Бартольд В. В. Культ святых в исламе М., 1971.
53. Галкин М. Н. Этнографические и исторические материалы по Средней Азии и Оренбургскому краю .Спб. 1868.
54. Нурмухамедов М. К., Жданко Т. А., Камалов С. К. Каракалпаки, Ташкент, 1971.
55. Косвен М. О. Этнография и история Кавказа М., 1961.
56. Воропаева Л. К. Существует ли загробная жизнь // Большая Советская Энциклопедия, Т 34
57. Геродот. История в девяти книгах . Перевод с греческого Ф. Г. Мищенка. М., 1885, Т. 1 с 262.
        
        ДИССЕРТАЦИЯ
Тақырып: 19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-
қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт ... ... ... ... ... – сол ... ... деп аталына алатын қандайда бір географиялық аймақпен тығыз
байланысты.Бұл территорияларды ... осы ... ... ... ... ... ... мен салт дәстүрін
ұрпақтан – ұрпаққа мұра етті.
Әлем халықтарының, ал соның ішінде Орта Азия ... ... ... ... ... байланыста дамығандығына сан ғасырлық ... ... әр ... ... ... тағылымын толық игеріп, өткенін
саралап, ұлттық сипатын зерделеген шақта салт-дәстүр мәселесі біз ... ... ... ... ... саяси және мәдени өзгерістер кезеңі еді. Бұл ... Орта ... ... ... өз ... қосып алған болатын. Кеңестік
дәуірдің ... ... ... ... ұмытылуға айналған
дүниетаным, рухани мәдениеттің кенже қалуы, бүгінгі заман ... ... ... ... қажетті игіліктердің барлығын түбегейлі зерттеудің
мәселесі тұрғысындағы бағдардың бір саласы
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Қарақалпақтар туралы алғашқы ... ... ... ... ... ал орыс ... XVII ... басында
кездесе бастайды. XVII ғасырдың деректемелері- Мәскеуде сауда жасайтын Хиуа
және Бұхар көпестерінің мәлімдемелерінде немесе орыс патшаларының Хиуа ... ... ... ... ... ... XVII ... ғасырларда Петр I - дің бұйрығымен, Семен Ремезов құрастырған
“Чертежная книга Сибири” ... ... ... төменгі сағасы мен
Арал маңында мекендеген ... ... ... ... ... ... Көне актілердің Орталық Мемлекеттік архивінің
“Каракалпакские ... атты 117-ші ... ... сақталған. XVIII
ғасырға жататын құнды мәліметтерді орыс тарихшысы П. И. ... ... Ол ... бірі болып Каспий маңын зерттеп, “төменгі” ... ... ... ... ... ... ... алғанда оның
“Топография Оренбургской губернии” [2] атты еңбегі маңызды.
А. В. Каульбарстың “Низовья Амударьи, ... по ... в 1873 ... [3] орыс ... ... үшін кеме ... ашу мақсатымен ... ... ... ... ... қарақалпақтардың орналасуы,шаруашылығы мен
өмір салты сипатталды.
Одан кейін Наливкиндердің “Очерк быта ... ... ... ... еңбегінде біздің тақырып бойынша біраз мәліметтер
келтірілген. Мұнда ферғаналық ... ... ... ... ... ... дейінгі кезеңде Орта Азияны зерттеуге ... ... ... ... ... ... әскери-
барлау, әскери-ғылыми экспедициялары, елшілік миссиялары,отарлаушы
әкімшіліктің шенеуніктері ... Орта Азия ... ... олардың аса қызығушылығын тудырмаған.Әскери-барлау экспедициясы
өкілдерінің мақсаты- отарлаушылық саясат қана еді.
Тек революциядан кейін ғана ... ... ... ... ... ... ... жеткен, көптеген жылдар бойы ұйымдастырушысы мен
жетекшісі- танымал шығыстанушы С.П.Толстов болған Хорезм ... ... ... Ол ... ... 1934 ... ... дейін жалғастыруда.Оның еңбектерімен ертедегі Хорезм
мен Арал маңындағы және соларға жақын жатқан Қарақұм мен ... ... ... орта ... ... төрт мың жылдық тарихы бар
ескерткіштер ... ... ... ... мен ... ... олардың ішінде С.П.Толстовтың
“Древний Хорезм”, “П следам древних цивилизации”, “По ... ... ... ... [5] ... еңбектерін айта кетуге болады.
Экспедицияның қызметкерлері сонау көне заманнан ... ... ... ... қамтитын археологиялық және тарихи-этнографиялық
сипаттағы көптеген еңбектер жариялады.Олар: Б.В.Андрианов-тың “Этническая
территория Средней Азии” [6], ... ... ... [7] ... Т. А. ... ... ... этнографии каракалпаков” [8]
атты еңбегінде қарақалпақтардың ... ... ... жеке
топтарының тарихы бойынша мәліметтер келтірді.
Қарақалпақтардың отбасылық өмірі мен некелік ... ... по ... ... и ... у ... Средней Азии”
[9], А.Т.Бекмуратовтың “Семейно-бытавой уклад каракалпаков в прошлом ... ... его ... атты ... жеке ... П. Снесаревтың “Реликты домусульманских веровании и обрядов у
узбеков Хорезма” [10] деген ... ... Орта Азия ... ырым ... тоқталған.
У. Х. Шалекеновтың “Казахи низовьев Амударьи” [11] атты ... ... ... ... ... қорытындысы жазылып, қарақалпақтар мен қазақтардың жақындау
процесі қарастырылған. Р. ... ... ... в ... ... в конце XIX - начале XX веков” [12] деген
еңбегінде Хиуа ... ... ... ... кейінгі этникалық құрамы
сипатталып, қарақалпақтардың қоғамдық ... ... ... ... ... тарихшы этнограф
Х.Есбергенов [13] маңызды мәліметтер қалдырған.
Көрнекті қазақ археолог – этнографы Ә. Т. ... ... ырым – ... ... ... ... монография-сында
қазақтың өлген адамды о дүниеге шығарып салуға байланысты ырым-жоралар
жосынына үлкен бір ... ... ... ... ... ... ауқымды кең заманды қамтитын деректер негізінде басқа орта
азиялық ... ... ...... ... қазақ халқының отбасылық – тұрмыстық наным - сенімі мен ... шығу ... ішкі ... ... мен осы ... және ... түп – ... дәл көрсете алған бірден –
бір ғылыми еңбек деп айта аламыз [14].
Еңбектің мақсаттары мен ... ... ... XIXғ. ... XX басындағы қарақалпақтардың
отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен ... ... ... ... ... этно-мәдени тұрғыдан
салыстармалы этнографиялық бағытта ... ... ... ... ... ... ... көзделді:
- Қарақалпақтардың үйлену тойына байланысты әдет-ғұрыптары мен ... ... ... ... ... ... ғана тән
компоненттерді іріктеу, топтау;
- Баланың дүниеге келуі мен тәрбиесіне қатысты, ондағы тиісті ұстанымдар
мен жосып – жоралғылар, ырым ... ... ... ... Өлікті жөнелтуге қатысты анимистік наным – сенімдердің алатын роліне
талдау ... ... ... ... ... ... ... мен салт-дәстурлерге әсер етуші негізгі факторлар мен
себептерді анықтау және ... ... ... ... ... әскррін зерттеу;
Зерттеудің әдістемелік негіздері
Зерттеудің барысында Ю.В. Бромлей, Т.А. ... ... С.М. ... Г.П. ... Л.Я. Штернберг, Ә.Т.Толеубаев,
В. және М. Наливкиндер, Н.А.Кисляков, У. Х. ... Ж. ... ... ... ... қарақалпақтардың рухани
мәдениеті жөніндегі ... - ... ... ... тегі ... ... қарақалпақ-қазақ отбасылық некелік қарым-
қатынастарындағы уқсастық, ерекшеліктерін (бақа ортаазиялық халықтармен
салыстармалы аспектіде) айқындау принципі басты ... ... ... ... шешуде этнографиялық зерттеудің
негізгі тәсілі болатын және кейбір мәселелерді ... аша түсу ...... тарихи салыстырмалы тәсілдері қолданылды.
Сонымен бірге этнографиялық мәліметтерді тарихи – ... ... ... ... ... де басшылыққа алынды.
Салыстырмалы мәліметтерді кірістіре отырып, Орта ... ... ... ... ... болған деректерді саралау, отбасылық
–некелік қарым –қатыныстарға байланысты әдет – ... мен ... ... ... мен ... ... ... бола алды.
Мұндай талдау барысында жекелеген халықтардың отбасылық –некелік қарым –
қатынастарына ... ... ... мен ... ... әркелкі
дәреже деңгейінде ескеріледі.
Қарақалпақтардың отбасалық ... ...... байланысты
әдет ғұраптары мен салт-дәстүрлерін сол ... ... ... саласы ретінде ... ... ... ... ... ала отырып, рухани мәдениет
аспектісі негізінде сараланды.
Зерттеудің деректік көздері
Негізгі дерек ... ... ... Ұлттық және Қазақстан
Республикасының Орталық ғылыми кітапханаларындағы, қолжазба қорлары ... ... ... ... ... В. және ... ... П.И.Рычков, И.А.Кастанье, А.Вамбери, М.Н.Галкин,
Х.Есбергенов сынды ғалымдардың еңбектері.
Қарақалпақтардың отбасылық –некелік қарым –қатынастарына байланысты
әдет – ғұрыптары ғасырлар бойы ... ... ... синкреттелген діни тағылымдардың түйінінің және философиялық
тұрғыдағы ойлау жүйелерінің негізі тақырыптың деректік көздерін ғылымның
әр саласында қамтуды ... ... ... ... ... және т.б. пайдаланумен қоса, ағымдағы газет, журналдардағы
тақырыпқа сай мәліметтер құрады.
Дисертацияның ғылыми-танымдық маңыздылығы
Қарақалпақтардың ... ... ... сан ... ... мен салттар, ғұрыптар, ырымдар мен наным сенімдер
жүйесін саралау қайта жаңғырған рухани қажеттілігімізді қанағаттандыруға,
зерделеугемұмкіндік береді.
Диссертация ... ... ... тың әдіснама мен бағыты
дамытуға жасаған қадам деуге ... ... ... ... ... ... тұрғыда мәдениетті рухани тұрғыда
зерделегенктен, оның хронологиялық шеңберін белгілі бір уақыттың ... ... ... ... емес. Себебі, дәстүрлі, әсіресе этномәдени
мәселелер ықылым дәуірді де, ... ... де ... ... да
бұл жұмыста Қазан төңкерісіне дейінгі де қазіргі кезеңдегі де, ... ... ... ЭТНОГЕНЕЗІНІҢ ТАРИХЫ
Орта Азия көлемі 4 миллион шаршы шақырым жерді алып жатыр.Осы үлкен,
кең ... ... 5 ... ... Тәжікістан, Қырғыстан,
Түркменстан, Өзбекстан және оның құрамына ... ... ... ... жер ... - 165,6 мың ... ... жағынан айтсақ,Қызылқұм мен үстіртің барханды құмдары, яғни
шөлді аймақ, территорияның 70 %-н, 14 % Арал ... сулы ... ... ... ... ... құрайды. Қарақалпақ ұлты тек өз елінде ғана
емес, Өзбекстанның Ферғана, Хорезм облыстарында, ... ... ... елімізде де тұрады.
Қарақалпақтар-Қарақалпақ Автономиясының негізгі ... ... саны 236 мың ... ... ... бойынша).Олар қарақалпақ
тілінде сөйлеп, ислам дінін ұстайды.
Антропологиялық түрінде 2 ... ... ... ... ... ... ... бері мекендеп келе жатқан жергілікті ... ... және ... тау ... ... ... дәуіріне жататын Хорезмдегі тазабағым
мәдениетінің ... ... ... мәдениетінің
ескерткіштеріне өте ұқсас келеді” деп ... ... ... ... ... ... негізінен қазақтарға өте ұқсас.
Қарақалпақтар мен қазақтарда ал, ... ... ... ... ... ... Бұл типтің сипатты ерекшелігі-бас көлемінің үлкен
және беттің жалпақ болуы.
Европеоидтық нәсілдің кейбір элементтеріде кездеседі. ... ... ... аңғарының қарақалпақтарында европеоидтық нәсіл
элементтері басым. Олардың беттері ... ... Бұл ... ... қосөзенде орналасуымен түсіндіріледі [16;410].
Этнограф Ю.В. Бромлей ... ... ... ... ... көне ... қатарына
біздің заманымыздан бұрын 7 - 2 ғасырларында Арал ... ... ... сақ – ... ... ... жатады.Біздің
заманымыздың 2 - 4 ғасырларында Арал маңына шығыстан ... ал ... ... ... жасап,жергілікті тайпалармен араласып кеткен.
Бұл уақытта Арал ... ерте орта ... ... оғыздар мен
печенегтер қалыптасып, 8 - 10 ... осы ... ... ... ... ғасырдың басында печенегтердің жартысы Батысқа, яғни Оңтүстік орыс
далаларына ... Киев ... ... ... тайпаларды “черные клобуки”
деп атап кеткен. Еділ мен Жайық арасында қалып қойған печенегтердің шығыс
бөлігі Ертіс бассейнінен ... ... ... ... ... қабылдап алды [17;132]. Деректерде қыпшақ ру-тайпалық одағының
құрамында ... ...... де ... XIV-XV ... ... ... байланысы біршама әсерін тигізген.
Көп деректерде көрсетілгендей, қазақ халқының негізін құраушылардың бірі
ноғайлар ... Б. Б. ... ... ... ... ... тегі
ортақ үш халықтың (қазақ, өзбек, ноғай) ішіндегі ... туыс ... ... мен ... ... ... Ш.Уәлиханов қазақтар мен
ноғайлардың бірігу ... (XV ғ. II-ші ... ... ... деп ... Демек, қарақалпақ пен қазақ халқының, тек мәдени, территориялық
ғана емес, этногенездік туыстығына да ноғайлар елеулі ықпал еткен.
Қарақалпақтар мен ... ... ... халық аңыздарында
да көрініс тапқан. Ол аңыз Қара-Қалпақ пен Қызыл-Қалпақ туралы:
“Бір бай ... екі ұлы ... ... Бір ұлы ... бір ... ... Атасы өлген. Бұның түйесі, жылқысы, қойы көп болған.
Қойды, түйені, Қызыл-Қалпаққа берген. Ол тау ... Оны ... ... ... қара ... Қара-Қызыл-Қалпақ (қазақ) аталас болған”
[19;134].
Бұл генеалогиялық аңыз қарақалпақтар мен ... ... ... ... ... ... ғасырдың аяғында Ортаазиялық деректерде қарақалпақтар ... ... ... олар ... ... және ... ... мекен еткен.XVIII ғасырдың ортасында қарақалпақтардың
көп бөлігі Сырдария сағасының ... ... ... ... 1811 ... қарақалпақ ұлты хиуалық ханның билігінде болып, Амудария ... 1873 жылы ... ... ... территориясы Ресей
құрамына енді. XIX ... аяғы - XX ... ... ... ... ... сақталған феодалдық түрде еді.
1932 жылы Қарақалпақ ... ... ... қалыпты
XIX ғасырдың аяғы – XX ... ... ... қарақалпақтар
төмендегідей топтарға бөлінген:
Бұхарлықтар – бұл топқа жататын қарақалпақтар Бұхар ... ... ... ... ... пен ... ... тұрады.
Ферғаналық. Ферғана аңғарының қарақалпақтары зерттеулер дерегіне сүйенсек,
негізінен Сыр-Дария мен ... ... ... ... ... ... орналасқан. Ферғана аңғарының қарақалпақтары
ру-тайпалық бөлініс сақталмаған отырықшы өзбек ... ... ... ... ... ... ... басым келеді.
Самарқандық қарақалпақтар Самарқандықтар шығысындағы Миянкөле ... ... мен Ақ - ... ... ... Бұл ... тіпті “өзбек - қарақалпақтар” деп атап кеткен.
Сырдариялық қарақалпақтар Ташкент ... және ... ... ... ... және ... оңтүстігінде қоныс
тепкен. Сырдариялық қарақалпақтар өзбектер мен ... ... ... болып өмір сүргендіктен, өздерінің ұлттық мәдениетінің ... ... ... ... ... хандығының оңтүстігінде
орналасқан [19;8].
II. ОТБАСЫЛЫҚ - НЕКЕЛІК ҚАТЫНАСТАРЫНА
БАЙЛАНЫСТЫ ӘДЕТ-ҒҰРЫПТАР.
Қарақалпақтар екі үлкен ... ... және 14 ру) ... (арыс). Арыстар
өз кезегінде тайпаларға, тайпалар руларға, рулар-рулық ... ......... бөлінді.
Қарақалпақтарда отбасылық - туыстық топтар көше деген атпен ... Т. А. ... ... ... ... отбасының өзіндік
қарақалпақтық формасы» деп атаған. Т. А. Жданко мен А. Т. Бекмуратованың
материалдарына қарағанда көше ... ... ... бірнше (6-10) шағын
отбасыдан құралған. Оларда барлық ... ... бір ... ... ... ... ... ер адамдары аталас туыс еді. Әрбір топты
бай әрі беделді қариялардан сайланатын басшысы көше би ... ... Көше ... осы ... атымен немесе үш-төрт ата бұрын өмір
сүрген бабаның атымен аталады. Жер де көше ... ... ... ... ... атбасылар –ұсақ шаруашылық және әкімшілік бірлік
болып табылатын ауылды сирек құрады, кейде бірнеше көше ірі елді ... іс ... ... ... жерлеріне ие болды, айталық,
ауылшаруашылық жұмыстарының жүргізілу мерзімін белгіледі, отбасылардан
салық ... ... ... отбасылар, бірігіп мал бақты, балық аулады,
сондай-ақ, шаруашылық байланыстармен ... ... ... ... тойын, жерлеу рәсімін, яғни отбасылық ғұрыптарды ... ... ... мұндай отбасылық - тұрмыстық топ ауыл-қыстау деп
аталады. ... ауыл ... бір ... ... туыс он шақты жанұядан
тұрады. Бұл ... ауыл ... деп ... себебі, қыста өз киіз
үйлерін бір-біріне ... етіп ... ... ... ... ... Кейде ауыл - жайлау деп те ... ... М. ... мен Т. А. ... ... ... ... біріккен бірнеше кішігірім туысқан отбасылар жайлы айтылады.
“Үлкен ... ... ... ... және ... ... ... бар неғұрым үлкен әлуметтік бірлестік пайда
болды. Бұл бірлестіктер бір ... ... ... отбасылардан құралған
отбасылық-туыстық топтар болатын”,- делінді [21;96].
XIX ғасырдың аяғы - XX ғасырдың басында ... жеке ...... үшін отбасылардың негізгі түрі саналды. Шағын отбасы әдетте, ... және ... ... ... оған қоса ... ... айталық отағасының бойдақ ... ... ... ... Әрине, шағын отбасыларда да патриархалдық қалдықтар әлі ... ... ... осы ... ... . ... кезекте көп әйел
алушылыққа тоқталсақ . Орта Азия халықтарында көп әйел алушылыққа тек ... ... ... де ... ... бізге белгілі, алайда ол
жаппай сипат алған жоқ . Ең ... ол ... ... ... да, ... ... ... жанұяларда кездесті [9;52].
Ферғананың ауқаты қарақалпақтарының екі әйел алушылығы туралы XIX
ғасырдың аяғында В және М. ... ... деп ... “ Ауқатты ауыл
халқында екі әйел алу-аңғардың түбінде орналасқан жыртылған жері, Сондай-ақ
жыл сайын жазда жайылымға кететін малы бар ... ... ... жиі ... Бұл ... бір әйелі жерге қарайласа,
ал екіншісі – көктем мен ... ... ... А. ... мен А. Т. Бекмуратова қарақалпақтарда ... пен оған ... ... ... қарым-қатынасының тұрақтылығын
атап өтеді. Отағасының билігі шексіз болған.Оның жөн ... ... заң еді. ... ... ... ... ... салынған.
Әкесі,әдетте ұлына қалыңдықты өзі таңдаған, тіпті бөлінгеннен ... ... өз ... еш ... ... шаруашылықты жүргізе алмады. ... ... ... үшін ... әкенің қарғысын алу ең үлкен бақытсыздық
саналды. ... ... ... ауыр ... отбасының толыққанды
мүшесі деп есептелмегендіктен, әкесіне, кейін күйеуіне бағынуға тиіс еді.
Әкесі қызының келісімінсіз оны қалың малға ... ... ... ... ... ... берді.Әсіресе, жанұяда үйдің барлық жұмыстарын
істейтін, отбасы мүшелерінің барлығына бағынуға тиіс ... ... ... ... ... ... қарастырғанда, онда экзогамия
мәселесі маңызды мәселелердің бірі еді.
Қарақалпақтар экзогамиялық нормаларды ұзақ ... бойы ... - ру ... ... тыйым салу қарақалпақтардың қоғамдық
құрылысындағы өте ертедегі ... ... - деп ... ... ... Т.А. ... Бір ... шыққан әйел мен ер адам
қанша ұрпақ ауысса да некелесе алмаған. Бұл барлық ... ... тек ... мен ... ... қамтымаған. Қаңлы ... ... ... ... ол ... ... кейін сан жағынан
азайып ру ғана болып қалған. Ал, ... ... ... ... ... ... экзогамияны бұзғандар жазаланған (рудан
қуылған). Бұхаралық қарақалпақтардың салтында да экзогамия болған. ... атап ... таң ... осы ... ... экзогамия Самарқанд пен
Ферғана даласының қарақалпақтарында жоғалған: ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, ақ-маңғыт руынан шыққан жігіт
осы рудың қызына үйлене алады [19;114]. Айталық, қарақалпақтармен ... ... орта ... ... ... ... рулық
экзогамия болмаған, оның орнын мал-мүлікті өз ... ... ... рулық эндогамия алмастырған. Алайда өзге тайпалардан қыз ... ... ... ... Неке ... ... ... түрі" дегенде неке қандай негізде құрылатыны
туралы ой ... ... ... ... Н.А. Кисилев Орта Азия
халықтарында отбасын құру ... ... ... түрлерін атап
көрсетеді:
1.ХІХ ғасырдың аяғы - ХХ ғасырдың басында Орта Азия ... ең ... түрі ... ... мал ... алу ... ... болды.
2.Патриархалды - рулық құрылыс жүйесінің әлсіреуіне байланысты
моногамды неке.
3.Әмеңгерлік салт (левират)
4.Сорорат (балдыз ... ... ... ... ... ... ... Қалың мал қызды тәрбиелеп, өсірген
әкесіне және шешесіне "сүт ақы" ретінде төленген.
Айталық, қалың мал төленіп болғаннан ... жас ... ... ... қалың мал қайтарылған. Алайда басқаша жағдайлар да кезедскен:
егер күйеу жігіт қайтыс болса, ал ... қаза ... ... ... ... ... әйелдікке әперіп, ал қалыңдығы қаза болса, күйеу
жігіт қалыңдықтың сіңілісін немесе ... ... ала ... ... қалың малдың мөлшеріне де ерекше мән берілген. Қарақалпақтарда қызды
күйеуге ... ... беру оның ... мен ... үшін ұят ... ... төлеу қиынға соққандықтан, күйеуі әйелінен 20-25 жас, ... да ... ... жиі ... ... малды алу үшін ата - анасы қызн ... ... ... де мәжбүрлеген.
Қарақалпақтар арасында қалыңмал басының мөлшері көп болған. ... ірі қара мал ... ... ... байлығына қарай ол
40, 60, 80 не 100 бас ірі қараға (тууар) есептелген.
Т.А. Жданконың ... ... ... ... алты ... мылтық,
бас ат ер-тұрманымен, шет (жас) ат, бас өгіз, шет (жас) өгіз және сегіз жел
баспақ (қысыр құнажын) кіретін. Осылардың бәрі 28 ... ... ... 60 ... ... жағдайда 6 жақсыға 12 сиыр қосатын. Жасау құрамына
бір ат ... ... ... әр ... ... көрсетіледі.
Бірақ тууардың мөлшері заманның өзгеруіне байланысты шартты болып, оның
саны ... ... ... ... ... орта ... 8 ірі қара
малға, 8 ұсақ малға, 4 ... 5 пұт ... 10 пұт ... 8-25 ... ... ... әр ... азық-түлікке (қант, темекі, құрғақ жемістер)
теңестірілді А.Т. Бекмұратова өзінің еңбегінде [24;13] «Кейбір жағдайларда
қалыңмал алдау мен ... ... ... ... ... ... куйеуге беру жөнінде әр түрлі себептерді ойлап табатын. Қалың
біртіндеп ақша түріне айналады.
Л.С. Толстованың мәлімдеуінше ... ... ... ... 20-дан 200 қойға дейін жеткен. Ал Ферғаналық қарақалпақтарда
тұрмысы ... ... ол 7-9 ірі қара ... ... Ауқатты адамдарда
қалың мал мөлшері 30-35 ірі қараға, кейде тіпті 40-80 бас ... ... ... ... қалың малы жөнінде этнограф Арғынбаев былай
көрсетеді: "Қазақтарда қалың мал ... ... ... ... ... (бұл 100 қой, 40 ірі қара деген ... ... ... ... ... жиырманың қалыңы (бұл 100 қой, 40 ірі қара деген ... ... ... ... ... жетінің қалыңы (бұл 40 қой, 7 қара) - бұл байлардың қатын
үстіне кедейлердің қызын алғанда төлейтін ... ... екі қара ... ... ... ... малы.
5.Сегіз қара-кедейлердің қара малы [20;112].
Әйел алу үшін міне ... ... ... мал ... ... ... ал кедейлер болса қалың малға ақша жинау үшін жылдар
бойы жалшы (издолыцыки) болып жұмыс істеп, тіпті қырық ... ... ... ... ... ... ... жиналған дүниесін қалың ... ... ... ... ... ата-анасы өз тарапынан жасау берді (бау-шуу). Кедей адамдардың
байлармен салыстырғанда жасауы да қарапайым еді. Жасаудың ... киіз ... ... ... ... киімдері кірді.
Қалың малсыз үйлену мүмкін емес болғанмен жасаусыз күйеуге тие берген;
Тек енесі кейде бетіне басатын. Жасау-келінінің жеке ... деп ... ... кедей болса, келннің жасауын қайынсіңлісі күйеуге шыққанда
бере-берген, келін оған ... ... ... ... тойы төрт ... ... ... жасты атастыру (помолвка) тойы (қалыңдықтың үйінде өтетін пата
той)
3.Некелесу тойы ... ... ... ... ... ... ... өтетін той (уллы той).
Қарақалпақтарда балаларын бесіктен немесе анасының құрсағында жатқанда
атастыру көп тараған, ол ... құда түсу деп ... ... құда ... ғана тән ... емес. Оның Орта Азия халықтарының көбіне
болғандығын Н. А. ... атап ... [9;87]. ... ... ... шамасынша бір-біріне сый-құрмет көрсетіп, кейде баларының
көйлектерінің етегіне ішек салып, ... ... ... ... ... ... ... құдалар арасында қалыңмал мөлшері де
кейде шағындау болған. Сайын келгенде, бесіктегі нәрестелерді атастыру
әдетінің түп ... өте көне ... яғни ... дәуірге кететін
тәрізді. Ана үстемдігі дәуірінде бір аналық рудың ұлдары туысымен екінші
аналық рудың қыздарының күйеулері ... ... ... ... рудың
қыздарының күйеулері болып саналатын неке түрін Л.Я. ... ... деп ... ... Сөйтіп ортодоксалды неке топты некеден дара
некеге өтуі кезеңімен тығыз байланысты болған.
Бесік ... ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, Л.Я. Штернберг: «Әрбір ұл
тапқан әйел босанысымен қызы бар туысына балаларды ... ... ... ... құда ... де, олардың білектеріне иттің жүнінен иірілген
жіп байлайтын» – ... түсу ... ... ... өзгеше де түрлері болады. Оған ең
алдымен қарсы құда болу әдетін жатқызу керек.
Қарсы құдалық үш ... (А, Б ж В) ... да ... ... яғни А ұлын ... ... ... Б ұлын В-ның
қызына, ал В ұлын – А-ның қызына атастыратын ... ... ... ... ... қайсысы болсын неке құрудың ортодоксаалды
көне түріне жататындығын, яғни оның қалдығы ... ... рет ... ... отырып Л.Я. Штернберг дәлелдеген болатын.35
Тіпті, егер балалары есейсе де, олардың тағдырын ата-аналары шешкен.
Қалыңдық таңдағанда жігіттің ... оның ... ... ... аса мән ... шешілгенде құда, яғни жаушы жіберген. Оған ықпалды, беделді
адамды таңдаған.
Құда күткенде қыздың барлық ағайын - ... ... ... той ... той). Егер екі жақ та ... ... ... қалың мал туралы ... ... ... ... Неке ... ... белгісі ретінде қыз
жақ құдаларға қарғыбау сыйлап, май қосылған тары - ... дәм ... той күні ... ... ... қыз жақ "тоғызлық", яғни тоғыз
зат сыйлық ретінде берген, олар: екі ... бес ... мата ... ... ... дәстүр ХІХ ғасырда қазақтарда болған. ... ... ХІХ ... ... ... қалың малы мен
жасауы "тоғыздық" бойынша анықталған [20;86]. ... ... ырым ... ұзақ ... ... байланысты көне наным - сенімдермен
ұштастырылады. Қалыңдықтың жасауының құрамына ... ... киіз ... ... ... ... ... енген. Аталған заттың біреуі
болмаса, кейде неке тойын артқа шегерген.
Пата той (құда ... күні ... ... бірі - нан ... Осы ... екі жақ ... ... туралы бір - біріне уәде
берісті. (Самарқандық, Ферғаналық).
Бұхарлық қарақалпақтарды үйлену тойына байланысты салттарында ... той ... ... ... роль ... Бұл ... екі жақ ... (қатта той) өткізілу барысын ақылдасқан (айталық, тойға қанша мал
сою керек (сойымлық), бәйге, лақ тартысудың жеңімпаздарына ... ... ... ... ... жағдайларда өзара келіскеннен кейін неке қию рәсімі өткен.
Қалыңдықтың үйінде той ... оған ... ... туыстарымен, дос-
жарандарымен келген.
Әдетте, үйлену тойы мен ... ... ... жақ ... ... дейін қалың мал төленіп бітуі тиіс еді; егер күйеу ... ... ... ... тойы да ұзақ уақытқа созылады.
Бұл кезеңде екі жас ұрын кездесіп тұрды (күйеулеу). Ол туралы қыздың
ата-анасы ғана ... ... ауыл ... ... да, ... нәрседей
қабылдады. Екі жастың кездесетін жері қыздың ағасының үйі ... ... ... аяғы ... ... ... босанған (оны жақта туш-оң
босағада туу). Бұл қыздың әкесі, отбасы үшін ұят ... ... ... ... ... бала ... ата-анасының тәрбиесінде қалған.
Қызға күйеуінің үйіне кеткенше ... ... ... ... ... ... отырыстарға барып, бозбаламен қалжыңдасу т.б. Осыған байланысты
қыз болашақ күйеуінен ... ... ... аяғы ... ... Бұл үшін қыз ... Ал баланы болашақ күйеу асырап алған
[9;82].
Қалың мал жиналып болғанда, ол ... ... ... ... олар қалың малды алып кету үшін, күйеу жігіттің үйіне ... ... үшін қой ... ... ... Келген қонақтар
дайындалған қалың малды түгендеп, мұқият ... ... ... ... ... кейін қой сойып, жиналған қауымға қой етін ауыз тидірген.
Үйлену тойы ... ... ... пен ... ... ... жиын ұйымдастырылған. Күйеу жігіттің үйіне келген
қонақтар тойға көмек ретінде ... ... ... Сол ... ... жігіт жақ өгіз әкеліп, қыздың туыстарының бірі оны сойып,
етінен бүкіл ауылға дәм татырған ... ... ... ... тойына келгенде қыздың жеңгелеріне ақшалай ... ... ... ... сатып алу). Бұл тойда жігіт - жолмен жүру
үшін де, ... ... киіз үйге кіру үшін де ... ... ... «шаш ... «қол ... т.б. төлем төлеген.
“Қараңғы қонақ” рәсімі
Күйеу жігіттің достары мен ағайындарының өтініші бойынша ауылдың ... ... ... ... ... ... ... келген
қыз да , келіншек те бұл ойын-сауыққа шақырылмаған [28;118].
Қалыңдықты әкетер алдында қалыңдықтың туыстары «құдаларға су ... ... ... мен ... ... су құйып алып,
құдалардың бас киімін шешіп мұздай су ... ... ... ... ... ... жігіттен, жол кәдесін талап еткен.
Қалыңдық үйінен шығар алдында мұсылманша неке қиылған. ... ... ... ... ... ... ... қатыстырылып бұл
рәсім де орындалады.Су құйылғаныдысқа қыздың әкесі тиын ... ... ... ... әкесі, куәлар ауыз тиген.
Кейін күйеуінің ауылына барғаннан кейін, қыз ... ... ... киген, оны алдында мүлдем ... өмір ... ... ... ... ... жақын туыс төркіндері «хошласу дәмін « татқызған.
Ұзатылып бара жатқан қыз сыңсу әнін айтып қоштасқан. Жас ... ... ... ... бара ... ... қоштасу әнін айтқан. Оны біздің
елімізде «сыңсу» деп ... ... ... деп ... Хаужардың
мынадай үлгілері бар екен:
«Ақ түйенің өркеші ойнақ еткен яр-яр-ау,
Өз ... қыз ... ... ... ... ... жаратқан мұңлық қылып яр-яр-ау
Өз елінің топырағы бұйырмаған яр-яр-ау
Хаужар ... ... ... қозып яр-яр-ау
Қара жібек иірдім жүндей созып яр-яр-ау
Айналайын орамал қалдың тозып яр-яр-ау
Адыра қалғыр ақ жаулық келдің озып яр-яр-ау
Немесе:
Хаужар басы, ендеше, ... ... ... ... ... ... біреуге малға беріп,
Етегімді толтырды көздің жасы.
Ақ шәйнекке су құйсам жылымайды
Өгей емес өз анам жыламайды
Жыламаған анамды жылатайын
Неден көңілі қалды екен ... ... ... жер ... ... ... көруге айнам болсын
Ол жақта да қайын енем бар деп жүр ғой
Аялаған анамдай қайдан болсын ... ... ... ... ... ... ... әкелген. Үйлену тойының арбасы
Самарқандық қарақалпақтарда - капели-арба, Хорезмдік қарақалпақтарда -
богекли-арба деп ... Ал ... ... ... ... ... демек, оларға көршілес қазақтардың ықпалы тиген. Бірақ,
ауылға жақындаған кезде келін, жеңгелермен бірге аттан түсіп, жаяу ... ... ... ... ... жол жөнекей кәделер талап
етілген (яхта-жейде, мата т.б.). Бұл рәсім жол тосу деп ... ... ... ... ол ... ... қайын сіңлілері қалыңдықтың
қалтасын ақтарып, жүзіктер алған.
Үйлену тойының ... ... ... ... ... ... ... мұрындық ене келінге орамал тағып немесе кимешек ... ... ... ... ... ... шашу шашады. Келіннің
бетіне жамылғы (чарсы) жауып, қайын атасының үйіне кіргізбес бұрын табаға
салынып ... ... ... келіннің басынан үш рет айналдырған.
Келінді үш рет иілдіріп аруақтар үшін және ... мен ... ... ... соң ... қолына май құйған ыдысты ұсынып, отқа май
құйғызған. Осы ... ... ... оң ... ... аттатқызып,
ішке енгізген.
Келіннің астына жаңадан сойылған қойдың терісін төсеген. Орта ... үшін қой ... ... тек ... өзі ғана емес, оның терісі де
өсіп-өнудің символымен қорғаушы, сақтаушы екендігі Ә.Т. ... ... ... [55; 29] Қай терісін осындай сеніммен жаңа ... ... ... ... Дағыстандықтарда да бар. Олардың нанымынша, қой
терісін жаңа түскен келіннің астына, үйде “береке мен ... ... ... төсейді” [29;58]
Л. Я. Штернберг өз еңбегінде бұның шығу ... ... ... ”Анайы
(премитивті)алғашқы малшылар үшін мал шаруашылығында түліктердің көбейіп,
өсіп-өнуі магиялық күш ретінде қарастырылады” Ең ... ... ... ... күш ретінде есептегендіктен, оның осы қасиетін дарыту
мақсатымен әйелдер ешкі ... киім ... ... ... Ешкі ... қой мен қошқар шығып, негізгі көбейіп,өсіп-өну культінің рөлі
бұларға ауысады. Ежелгі Египеттің қалалары Фиви мен ... ... ... Птаның баласы Осирис қошқар бейнесінде беріліп,тіпті Мендесте ... ... ... одан ... пен көбею, өсіп-өну кұшін бойларына
дарытуды мақсат етіп, әдетке айналдырған. [26;43].
Қырғыздарда жаңа үйленгендерді лақтың ... қағу ... бар. ... ... ... ... пен ... күштердің зұлымдығынан
құтқару үшін болса, екінші жат- өсіп- өніп көбеюне жол ашадыекен [30;310]
Жас ... ... ... тиіс ... ... шашу ... ... Келін
иіліп сәлем беріп, саусақтарын босағаға тигізіп, сосын маңдайын ұстаған.
Енесі келінінің маңдайына ырымдап май ... ұн ... күні екі ... ... ... уллы ... Бұл ... екі күнге созылған («келин тушті той»). Тойда мол ... ... ән ... ... ... лақ ... үйіндегі тойдың негізгі рәсімі «бет ашар» болатын, яғни келіннің
бетін ашу. Бұған дейін ... бет жүзі ... ... ... ... ... бірі ... Ол келінді ата-енесімен,
қайын жұртымен таныстырды. Ал келін өлеңде айтылған адамдарға иіліп ... ... бет ... ... ... бар екен:
«дарбазасы даңқ еткен,
даңқы самарқанға жеткен,
Исақ бабамызға бир ... әзіл - ... ... өлең ... мынандай болған:
«тамбашида пахал йоқ
сипаласа сақал йоқ
Абдуллаға бир салам.»
Беташардан кейін ... ырым ... ... ... келін бай болу
үшін қолын ұнға салған. Н.А. Кисляков: «ұн тек байлық қана емес, сонымен
қатар ... ... - деп ... ... жас ... отқа ... (және бір қызығы ол тоғыз рет қайталаған). Қарақалпақтардың ырым ... ... ... ... ... ... ... Д.
Банзаровтың мәлімдеуінше 9 санын моңғолдар да ... деп ... ... ханның жасағынан (урлук) саны 9 болса, рудың туына (бунчукқа) жылқы
қылынан ... 9 бума ... ... ХV ғ. І-ші ... Венеция емшісі татар ханына, татарлардың
салт бойынша 9 түрлі заттай сыйлықтар тарту еткен.
9 санын сондай-ақ якуттар, ... ... ... ... ... Мәселен, якуттар Джогогой піріне (ірі-қара малдың пірі) 9 бұйым
сыйлаған ... ... киіт ... де ... саны ... екі білезік, бес тақия, маталар) т.б. Ал қайын атасы келінге өз
батасын берген ... бала ... мал ... ... ... тойда қалңдықтың әкесі күйеу жігіттің әке - ... ... ... ... Осы уллы ... қарақалпақтардың тойы аяқталады.
2.3 Әмеңгерлік салт (левират)
Егер некелесіп, отау құрғаннан соң әйелі ... ері тұл ... онда ... ... ... мен кейбір бағалы заттары қайтарылған. Жесір
қалған әйел секілді ер адам аза ... ... ... ... отырмаған. Ал,
жесір әйелдің жөні басқа. Күйеуі өлген қара жамылып, оның орнын бір ... ... ... ... асы ... әйел ең ... рет ... айтып
қоштасқан.
Күйеуінің туған туыстарының арасында жесір әйелге сай келетін ... ... ... әйел ... ... ... ... шыққанға қарсы
болса онда өлген жұбайының дүние – ... ... яғни ... қожасыз
қалған дүние – мүлік», деп жариялаған. Бұл мүліктің ... ... ... ... 1/8 – ... жесір әйелдің тұрмысқа шығатын қызы
болса, соған жасау ретінде беріліп, ал одан артылса, яғни ... ... әйел өзі ... ... екен.
Егер жесірдің балалары болса, әмеңгерлік салт (левират) міндетті түрде
орындалған. Жесір басқа рудың адамына, марқұм күйеуінің ... ... ... шыға ... Оның ... ... ... ағайын – туысына
тастап кетуі керек еді. Левирит – әйел үшін өте қиын салт ... ... салт ... жасы ... әйел ... балаға тиюге мәжбүр
болған. Ол үшін әйел жылдар бойы ... ер ... ... ... ... ... көршілес орналасқан, Ферғаналық өзбектерде В.
Және М. ... ... ХІХ ғ. аяғы ХХ ғ. ... ... ... қайтыс болса, әйелге толығымен еркіндік беріледі. Тек әйелге тез
арада күйеуге шығуына жол ... ... әйел ... ... түтінін немесе бала-шағасымен басқа ... ... те ... ... ... оған ... ... [4;231].
Сөйтіп, қарақалпақтарда жесір әйелдің күйеуінің руластары балалардың
сыртқа ктпеуіне, әйелді ... руға ... ... ... ... ... ... – өлген әпексінің орнына кіші сіңлісін күйеуге беру. Бірақ,
бұл дәстүр Қарақалпақстанның барлық жерінде орын алмаған. Л. ... ... ... қарақалпақтарда: «Егер атастырғаннан кейін
үлкен қызы қайтыс болса, онда орнын әке-шешесі кіші ... сол ... ... Егер ... ... ... малды қайтарған» [25;155]
2.4 Отбасылық - некелік қарым - қатынастағы тыйымдар.
Л.Я. Штернбергтің тұжырымдауынша отбасылық некелік тәртіптегі тыйым
салулар ... екі ... ... ... ... сезімін әлсірету
2.бір - бірімен некелесуге тыйым салынған адамдар арасында жыныстық
қатынасқа дейін баруына жол ... ... ... ... негізінен жынысы бір, бір тапқа жататын,
мысалы туған ағайындылар арасында болды.
Екінші ... - ... ... ... еді ... ... некелік қарым - қатынастарындағы тыйымдарды үш
үлкен топқа бөліп қарастыруға болады:
1. қалыңдық пен ... ... ... ... ... мен оның ... ... арсындағы тыйым.
3. күйеу бала мен қайын жұрты арасындағы тыйымдар.
Этнограф Н.П. Дыренкова тыйымдардың өзін мәні бойынша мынадай топтарға
жіктеуді ұсынған:
1. бетпе - бет ... бет - ... ... дене мүшелерін жалаңаш күйде көрсетпеу (мысалы , келін жалаңаш
балтырын көрсетпеген)
3. әдепсіз сөйлеуге ... ... өз ... атауға тыйым салу;
Орта Азия халықтарында болашақ жұбайлар арасындағы тыйымдар негізіне
құдаласу кезінен басталған. Құдаласу кезінде, екі жасты ... ... ... уәделескен кезде қалыңдықты күйеу жігітке ... ... ... ... беті ... ... жабулы тұрған.
Алайда қалыңдық пен күйеу жігіт арасындағы мұндай тыйымдар - атастыру
мен үйлену тойының аралығындағы ... ... ұрын ... ... ... қыздың ата-анасы, әсіресе , әкесі білмеген кейіп
танытқан.
Келін мен қайын жұртының ... ... мен ... атасының арасындағы тыйым , әсіресе қатаң тыйым ... ... ... түскен кезде келін қайын атасына мүлдем
көрңнбеуге тырысқан. Егер жас ... жеке ... ... ... ... ... кіруге тыйым салынған. Қайын атасы жас жұбайлардың ... ... ... ... ... ... Егер екі жас ... ата-
анасымен бірге тұрса қайын атасы бар ... ... ... астында
отырған. Таң ертең келін қайын атасынан бұрын оянып, ертерек сыртқа шығып
кеткен, кешкісін ... ... ... ... шымылдығының астына кіріп
кеткен.
Алайда, тыйым тек бірінші бала дүниеге келгенше ғана жасалған. Келін
мен ... ... ... ... ... үшін ... ... рәсімі
жасалған. Бетін жамылғымен жабылған келін қайын ... ... ... , ... ... ұл бала ... ... отқа май құйып,
қайын атасы өз тарапынан келінге ... ... мен ... ... арасындағы келесі тыйымдар тұрақты болатын.
Келін қайын ... ... ... бас ... ... тұратын үлкен
үйдің төріне шықпаған.Қайын атасының төсегіне отырмаған; Бұл әдет ата-ене
отырған үлкен үй ,қара шаңырақты ... , ... ... ... ... да ... ... көрсетпеген. Келіннің төсегіне
отырмаған. Келін мен қайын атасы ... ... ... ... және ... ... атын атай ... Тіпті, солардың
атымен аттас заттың атын атамаған. Әдетте атасын ол ... ... ... ... ... ... өзгертіп те атаған: мысалы, Өмірші орнына-
«жаны ұзақ» ... [9;175] .
. ... ... ... ... да, ... ... әзілге айналған мынадай аңыз тараған: «жас келіннің
қайынағаларының есімдері Қамышбай, Өзенбай, Қасқырбай және Пышақбай ... күні ... ... ... ... ... жегелі жатқаның көріп,
әйелін пышаққа жұмсайды. Сасқалақтаған әйел ... ... ... ... ар ... сыбдырламаның арасында, ырылдаған маңырағанды
жегелі жатыр, ... ... ... – түсіндірген [23;500]. Бұл
қарапайым әзіл әңгімеден отбасылық – ... ... ... айқын аңғаруға болады
Анологиялық жағдай да қазақтарда да кездеседі.Ол туралы Ы.Алтынсарин
да атап өткен.
Жеңгесі қайнысын еркелетіп атаған. Мысалы, ... ... ... әні «Беташардан» үзіндіге назар аударсақ:
«Ана отырған қайын инің
Оған да бер бир салам
Атын-егер сұрасаң
Ол сен ... ... ... келін, тіпті жасы кіші қайын інісінің есімін
атамаған. Ұқсас дәстүр қазақтарда да бар ... ... те ... ... ... туыстарын есімімен емес, өзі ат ... ... ... пен қайын жұрты арасындағы тыйымдар
Т.А. Жданконың айтуынша күйеу жігіт те ... ... ... ... ұллы тойдан кейін қайын жұрты күйеу баласын
дәмге шақырған. Бұл ... ... уйге ... деп ... [9;192].
Әйелдің «бет-жүзін көрсетпеу салты» тек ферғаналық ... ... ... әрине өзбектердің белгілі бір дәрежеде ықпалы тиген. Ал
хорезмдік, самарқандық, бұхарлық, түркістандық қарақалпақтарда ... ... ... ... ... КЕЛУІ МЕН ТӘРБИЕСІНЕ
ҚАТЫСТЫ ЫРЫМ -ЖОРАЛҒЫЛАР
Орта Азия халықтары үшін көп ұрпақ қалдыру – ... ... ... ... ... ... ... себеп – біраз уақыт
бұрын болған ру-тайпалық қатынастар. Ол ... ... туыс көп ... ... көп болуы ел арасында беделдің артуына себепші болатын.Туысы
жоқ адамға жек көрінішпен қарап, ал баласы жоқтарды-организмнің ... ... ... ... ... деп есептеді. Сондықтан көп
балалы болып, ... ... ... ... ... аталған
үйлену тойында осыған байланысты ... ... ... тігу міндетті түрде көп балалы,дені сау
кәрі әйелге жүктелген.Үбірлі – шүбірлі болсын деген мақсатпен ,өзбектерде
мысалы,үйлену тойындағы ... арба үйге ... , ... ... ... ... тойында, барлық Орта Азия халықтарында қалыңдыққа кигізілетін
киімді дені сау, ...... кәрі әйел ... ... ... ... ... жас-жұбайлардың болашақта
тек үбірлі – шүбірлі болсын деген ... ... қана ... ... бұл ырымдар келінге көз тиюден сақтады.
Мысалы, Хорезмде (қарақалпақтарда) үйлену тойының арбасында келінді
әкеле жатқанда , ... көре ... ... ... бір уыс топырақ
шашып жіберген.Егер арбадағы келінді қорғаушы шам өшіп ... , ... ... деп санады [10;91].
Отбасылық рәсімдердің ішінде , әсіресе маңызды орын ... ... ... мен ... ... салт – ... патриархалды отбасында ұлдың дүниеге келуі , әсіресе , ... , ... ... , ... ұл ... ... ... , қамқоршысы деп
ерекше қадірлеген.Екіншіден , ұлдың дүниеге келуі ... ер ... жеке ... ... , ... жеке ... ... - өмір бойы жинап – терген мүлкі мен малдарын өз мұрагерлеріне
қалдыру мақсаты да ескрілген. Үшіншіден , ... ер ... ... ... ... ... бері , ... балаға беріліп келе
жатқан салт – дәстүр.
Бала шыр етіп дүниеге келгеннен – ақ оның ... ... үшін ...... жасалған.
Мұндай мақсатты көздеу – ертеректе Орта Азиядағы бала ... ... ... ... 10-12 ... бар ... 2-3 ... ғана тірі қалып отырған. Медициналық көмектің нашарлығы,
халық емінің ... ғана әсер етуі – бала ... ... себебі
болатын.
Қарақалпақтарда жаңа түскен келінге жайлы болған. Жас келіннің бойына
бала біткенін сезген енесі, оны өз ... ... ... ауыл
әйелдерін шақырып “құрсақ” тойын өткізген. Мұны “құрсақ ... деп ... аяғы ... алғашқы белгісі- оның белгілі бір ... ... еді. ... ... ... ... нәрестенің тіпті
жынысын анықтаған. Мәселең, әйел жабайы аңдар: жолбарыс, қасқар, ... ... ... ... ұл бала ... деп ... Егерде тәтті
тағамдарға жерік болатын болса – ... ... қыз ... ... аяғы ауыр кезде адамның жерігі қанбаса, анасының құрсағында сәби
де дұрыс дамымайды деп түсінген. Тіпті, сәбидің аузынан ... ... да ... ... ... қабат келіншекті үйде жеке жатқызбаған. Түйе етін бермеген. Олардың
түсінігі бойынша түйе етін ... ... ... 12 ай көтереді деген сенімде
болған. Бұл ырым қазақ және түрікмен халықтарында да бар [35;210]. ... шала ... деп ... құс етін , нәрестенің аузы “қоян жырық”.деп
қоян етін бермеген. Мұндай түсінік пен ... ... ... ... ... ... ... кең тараған. . Қарақалпақ әйелдері ... ... ... ... ... күшіне сенген. Сол халықтардың
түсінігі бойынша, егерде аяғы ауыр әйел ... ... не ... үш ... онда ... түсіп қалмауының алдын алады. Әрі уақытында босануға
көмек етеді деп ырымдаған. Егерде ауылда түйе ... онда түйе ... ... ... түйе ... ... ... жерге түйенің суретін
салып, оның үстінен үш рет аттатқызған , кейде айналдырған. [36;126]
Зороастризмнің көне жазбасы Авестада түйе өсіп – ... ... ... күшінде бейнеленген [37;142].
Егер аяғы ауыр кезде адамның жерігі қанбаса, анасының құрсағында сәби
де ... ... деп ... ... ... аузынан сілекейдің тоқтамай
ағуын да осымен байланыстырған.
Екі қабат әйелдің толғағы басталған кезде оны бөлменің сол ... Орта Азия ... көне ... ... ... ... - ... сол – жағы қонақтарға арналған... Босағаның сол жағына
негізінен ыдыс – аяқ, азық – ... және үй ... ... ... Ал, ... ... ат әбзелдері, ер – тұрман, мылтық тұратын.
Яғни, қарақалпақтар босағаның сол ... ... ... заттарды қойған. Аяғы
ауыр әйелді босағаның оң жағына сол себепті жатқызған ... ... ... ... ... ... сандықтардың немесе аузы
бұуылған қаптардың жібін шешіп босату ... ... ... ... Қазақ халқының салт-дәстүрлері сияқты қарақалпақтарда да екіқабат
жас келінге ... ... деп ... ... дұға ... ... дәстүрге айналдырған, осы дәстүр өзбектерде сақталған. Жас келін
бойтұмарды ... ... бау ... мойнына салып жүрген немесе, ... ... ... етіп ... ... ... ... астыңғы
жағынан көзге түспейтіндей жапсырып тігіп келіннің төсегінің іргесіне темір
қару: балта, қамшы, қару-жарақ, бүркіттің тұмсығы салынған. ... ... ... сескенеді деп ырымдаған [38;125].
Бала дүниеге келген күнен бастап 40 күн толғанша (чилля) анасы екеуі
ерекше қорғалады. Себебі ... ... ... ... осы кезеңде
болатын. Қарақалпақтарда бала туылған кезде алғашқы үш күнде, ұйықтамаған,
жын – шайтандардан ... ... отты ... жағып қойған. себепті
жатқызған себепті жатқызған Әйел босанған соң баланың жолдасы түсісімен ... ... ... ... көрсетпей адам баспайтын таса ... Ол үшін ... бір ... ... қаздырып, оның бір бүйірін
үңгіп ақым жасайды. Сол ақымға бала ... ... ... ... да шұңқырға жолдас жуылған қанды суды төгіп, көміп тастаған.
өзбектерде, мысалы, бала ... ... ... ... ... ... ... көмуді бөтен көзден жасырып істеудің өзінше себебі ... ... ... ... ... ... қалған
кіндіктің жартысын) бедеу әйел аяғымен басса, босанған әйел бұдан ... ... оның бала табу ... бедеу әйелге ауысып кетеді деген
сенім болған.
Бала жолдасының кісі баспайтын жерге адамша жерленуі, бөтен адамнан ... ... ... ... ... баладан үзіліп түскен кіндікті көп уақытқа
дейін сақтау әдеті әсіресе Хорезм өлкесінде (қарақалпақтар мен ... ... ... ... ... ... өзбектер мен қырғыздарға
бала жолдасы мен бірге асық көмген [10;77].
Бұл біріншіден, жолдасты жаны бар ... деп ... ... сәбидің ата-анасы ұлды болу үшін де осылай жасады Бұл туралы Г.
П. Снесарев магиялық, не ислам ... ... ... ... ... та, ... ... те бала жанының бір бөлшегі деп сенуден шыққан
дейді []10;91].
ӘсіреAан әйел мен оның ... ... жоқ әйел ... ... жас ... ... өтіп кетеді деп қорыққан. Егер мұндай ... ... ... ... ... атап ... қарақалпақтарда баласы жоқ әйелдерді
организмінің кемістігі емес, ... ... ... ... ұшырағандар
деп есептеді. Егер ұзақ уақыт бойы бала көтере алмаса, әйелдер ... ... ... ... мал шалған. Егер «әулиелі» баба бедеу
әйелдің ... еніп аян ... әйел ... ... ... деп ... әйел оны 3,7 немесе 40 күн бойы құпия қылып сақтаған. Қасиетті
адамның түске енбеуі, оның ... ... ... ... Мысалы,
тауап етушінің «қасиетті» бабалар күшіне ... ... ... ... ... т. б. Бұл рәсімде сиқырдың, анимистік наным – ... ... ырым – ... ата – баба ... табыну
әлі де басым орын алғандығын дәлелдей түседі. Мысалы, мазарда ас қалдыру,
суды мазар маңындағы бұлақтан ішу т. ... ... ... тауап етуші әйел ата-баба аруағының ... ... ... түркітанушы Д. Банзаров өзінің «Черная вера, или шаманство,
у ... атты ... ... ... ... ата-баба
аруағына табыну дәстүрінің тамырын ежелгі көшпелілер (ғұн) заманына апарып
тірейді және оның шығу ... ... ... байланыстырады
[31;81].
Белгілі этнограф-зерттеуші Ш. Уалиханов «Қазақтардағы шамандықтың
қалдықтары» деген еңбегінде ... ... ... ... деп ... рулық құрылысқа тән құбылыстың бірі ... ... ... ... ... құрметтеу. Бұл нанымның тамыры тарихи
деректе жатыр. Аруаққа табыну белгілі қоғамдық өндірістің даму ... ... оның ... ... ... ... ... ұшырау себептерінің бірі –жын –перілердің арбауына ілінуі
болатын.”[39;101]
Бедеулікті бақсылар (табибтер) да ... ... ... ... түрі қой ... орап ... арнайы саулық қой сойылып, жылы теріге түрлі дәрілік шөптердің
қайнатпаларын шашып, қойдың шарбы ... ... ... ... басы ... көрпемен қалыңдап орап, үш-төрт сағат бойы осы қойдың ет сорпасын
беріп терлеткен. ... ... соң тері мен ... ... ... ... Бұндағы ұғым – ауру осымен кетеді.
Сондай-ақ, құрсақ көтере алмай ... ... ... шуын түсісімен
ыстықтай құрсақ маңына орап тастап, жазатын әдеті болған.
Табибтер бұл әйелдердің бала ... ... көз ... ... аң – ... ұшықтаған (“қақтыру” мыcалы, тауықпен, ... ... ... әйел бойындағы жын – пері аң – құсқа ... ... Ал осы аң – ... етін тек ... ... ... келесі тотемі жолбарыс болатын. Жолбарыстың ... ... ем ... ... ... ... ... терісіне
ауады деп сенген. Кейде әйел екі қабат болуын 12 жыл бойы күткен, ... 12 ... бір ... ... ... ... алмай жүрген әйелдерге биенің шуын түсісімен
ыстықтай құрсақ маңына орап тастап, жазатын әдеті болған.
Бұлардың астарында біздіңше Дж. ... ... ... ... (контагиозная) магияларының практикалық позитивті әдісімен
туындаған ... ... түрі ... ... ... ... кезде 3-5 күн өткенде оны тұзды суға
шомылдырып киімі алғашқы “ит көйлегін” ... ... ... ... ... ... ... сәбиге кигізген, сондықтан да сәбидің слғашқы
киімінің аты да соған байланысты аталған [41;101]. «Ит ... ... оның ... қасиеті балаға дариды деп ырымдады е Бұл ... ... ... ... деп ... Осы ... ... анасына үй
шаруашылығымен айналасуға рұқсат етіледі. Егер алғашқы үш күнді аман ... ... ... ... сәбиді көрсетіп, жарысқазын жасаған.
Жеті немесе тоғыз күн өткенде “баланың еті торыққан кезде” ... ... ат ... бесікке бөлеген.
Бесікті қыздың шешесі әкелген. Баланы бесікке ... ... ... ... ... ... қайрақ және нан, аяғының астына айна
салған. Ол ... діни ... ... ... бала ... ... нан ... ұлы азамат болсын, ал өмірі айна тәрізді ... ... ... ... негізнен “жасы уллы” қарияларға, молдаларға жүктелген.
Баланың есіміне де аса ... мән ... ... Мұхаммед пайғамбардың,
ұлы адамдардың, тарихи тұлғалардың аттары қойылған. Есім таңдағанда ... ... ... ...... ... ... қасиетті
күндерге (Жұмабай, Жұмагүл) табыну байқалады.
3.1 Баланы қырқынан шығару
Баланың туылғанына 40 күн толғанда, оның ... ... ол ... ... ... Бұл ... сәбидің ит көйлегін шешіп, (ит – ... ... ... ... оны тұз, тиындар салынған 40 қасық суға
шомылдырған.
Бұл күні ... ... шашы мен ... алынған. Қарын шашты алған кезде
оның болашағымен, ұзатылуымен немесе ... ... ... ... ... Ұл баланың шашын, болашақта қалың малды аз төлесін
деп ... ... ... ... ... ... малы көп ... деп
жайырақ алады.
Шаш туралы көптеген халықтарда сияқты қарақалпақтарда да ... ... ... ... Бұл жөнінде Л.Я. Штернберг ... ... ... ... шаш адам ... ... оның жанымен
байланысты, сондықтан оны кесуге болмайды, негұрлым ол ұзын болса, соғұрлым
адам өміріде ұзақ болады, алайда ... ... жаны өмір ... қауіп бар, жын – перілер шашқа зиян келтіруі мүмкін, демек, ... ... күн ... сәби күле ... ... ... ... шай берілген.
Жаңа туылған сәбидің бөлмесі, Орта Азияда емдік қасиеттілігімен аса танымал
болған шөп адыраспанмен аласталған. ... ... ... ... жиі ... оны ... ... іліп немесе киіміне таққан.
Сәбидің дені сау болып өсу үшін оны ... ... ... ... ... ... ... өйткені қасқыр түрік ... ... ... ... т.б) ... ... ... Қарақалпақтарда
қасқырмен қатар итке де табынған. Айталық, сәбидің “алғашқы” киімі ... деп ... ... ... ... ... рет тәй – тәй ... кезде “Тұсау кесу” рәсімі жасалған.
Сәбидің аяғын жіппен байлап, ақылды, көп балалы, жеңілаяқ ... ... Бұл ... ... бақытты өмірі балаға дариды деп сенген.
3.3“Сүндетке отырғызу”
Орта Азия халықтарында, басқа мұсылмандарда сияқты, ұл баланы
сүндетке отырғызу ... – оны ... ... ... ... ... Христиан дінінде бұған шоқындыру рәсімі сәйкес келеді. Сүндетке
отырғызу – ... ... ... ... ... баланы 5, 7
немесе 9 жасқа келгенде молда сүндетке отырғызған [42;186]. Бұл рәсім
орындалған кезде ... ... ... ... бір ... – ұнға, екінші
саусағын – майға малып ... ... ... ... ... ... деп
есептеген.
Баланың дүниеге келуі мен тәрбиесіне байланысты ... ... ... ... ... ырым – ... ... екендігін
аңғаруға болады. Егер бұл ырымдардың сәбидің өміріндегі алатын ролі бойынша
топтастырсақ, 3 ... ... атап ... болады: залалдан қорғау,
сақтандырғыш, жасыру.
Аталған шаралардың көпшілігі қазақтардың, өзбектердің, түркімендердің
тәжіктердің ырым-жораларымен үндес келеді.
Сонымен, қарақалпақтарда, бала ... ... және оның ... ... – сиқырға, анимистік, тотемистік сенімдерге толы
болды. Бұл ...... ... – Орта Азия ... арасындығы
этногенетикалық және этномәдени байланыстардың тығыз болғандығын тағы ... ... ... ... БАЙЛАНЫСТЫ ЫРЫМ
ЖОРАЛҒЫЛАР
Жоғарыда атап өтілгендей, Орта Азияның басқа ... ... да XIX ... ... – XX ... басында
патриархалдық – рулық қалдықтар әлі де болса сақталды.
Адам өмірінің ... ... ... ... ... ... (үйлену той, баланың дүниеге ... ... ... ... ... де ...... құда – жекжат, ел –
жұрт болып аса құрметпен аттандырған.
Марқұмды аза тұту – ... жүзі ... ... ... ... ... ... Бұл туралы Л. Я. Штернберг ... ... ... орналасқан, мәдени даму деңгейі бір-біріне
ұқсамайтын, әр түрлі нәсілге жататын ... ... ... өте ... таң ... ... [43;204] деп түсіндіреді.
Адам өлісімен көзін жауып, иегін ... ... ... ... ... ... құбылаға қаратып жатқызған. Қарақалпақтарда босағаның сол
жағы - отбасылық, ал оң жағы қонақтарға ... ... ... ... ... оны ... ... қосумен тең болды .Мысалы ,
айттырылылған қызды да «оң ... қыз» деп ... ... өлікке жеке үй тіккен өлікті жерлегенше жеке
қалдырмай, ... ... да ... ... тек әйелдер ғана емес, ер ... да ... ... айтып, аза тұтқан
Қайтыс болған адамды еске алу – оның туыстары мен ... ... сый – ... ... ең ... ... бірі ... қайтыс болған адамның туған – туыстары дәстүрлі ас берген.
1. Қайтыс болған адамды жерлегенге дейін берілетін ас.(“қара асы”)
2. Жетісі. (жерлеген соң 7 ... ... ... (37 ... 40 күнен кейін)
4. Жүзі. (97 немесе 100 күнен кейін)
5.Жылы. (Жерленген соң 1 жылдан кейін) Салыстырмалы түрде қазақтардың ... ... ... А.И. Левшинбылай деп көрсетеді:
«Бұлар асты адам қайтыс болғаннан кейін 40 күн, 100 күн және бір ... ... 9 жыл ... береді. Аса маңыздысы жылы. ... ... ... қаржылай көмектеседі. Ас, беру рәсімінің
марқұмның ел ... ... салт өтуі оның ... мен ... ... ... ... ас берудің әсіресе шығынды көп шығаратыны қара асы мен жылы ... ... ... қара асын ... ... ... ... ас
беретіндігін ағайындарына, руластарына және де ауыл ... ... ... ... адамның үйіне “кенгес садақа” яғни ақылдасу жиыны
өткізілген. Кенгестің құрамына ауылдың барлық ... ... ... оның достары және де жасы үлкен қариялар кірген. Бұл ... ... іс ... ... жыртылатын жыртыс, сойылатын мал, азық –
түлік (май, ұн, қант, чай т.б) ... ... – ала ... ... ... ақ ... ... нан пісірушілерді, хабаршыларды сайлады.
Өлген адамның туыстары мен жора – жолдастары көмек ретінде мал, ... азық – ... ... ... ... ... кезде оның туыстары, құдалары, құрдастары міндетті түрде
келуі ... еді. ... ... ... ... Бұған байланысты ел
ауызында мынадай ... ... күні кел ... ... күні кел қайғырғаныңды білейік.
Қайтыс болған адамның асына тек шақырылғандар ғана емес, сонымен қатар
бұл хабарды ... ... ... басқа үйлердің қонақтары да көңіл
айтуға келген.
Ырымшыл адамдар “ас тамағы ” ... ... одан ауыз ... ... алады деп есептейді (ауырынан арылады немесе бақытты болады деген
түсінік). Ас берушілер ... ... риза ... ... ... ... тыс көп болуы, әрине, көп шығын шығуын алып келеді.
Асқа келген ауыл ақсақалдары, құдалар, жастар, әйелдер мен ... жеке – жеке ... ... ... асқа ... ... олардың қай руға жататындығы да ескелеріледі. Мысалы, қоңырат
руының өкілдерін құрметтеп, ... ... ... ... хандарға қарсы
халық көтерілістерін басқарған Ерназар ... ... ... би, ... ... Жиен – ... Күн – ... Ажинияз, Бердақ сынды танымал
қайраткерлер қоңырат руынын шыққан еді.
Табақ әкелген ... мал етін ... ... ... ... өлген адамның құдалары мен молдаларға бас пен тоқ жілікті; ... ... ... ... тартқан, бүкіл ет 12 бөлікке
бөлінген ... ... 3-ке ... ... ... қауымға таратылған
[13;39]. Асқа келген қонақтар “бесбармақтан” ауыз тиген. Ыдыс үй иелеріне
бос қайтпау үшін қалған ет ... ... оның ... бөлігі сарқытқа
қалдырылған. Олардың ойынша өлген адам қара асына келетін болғандықтан,
сарқыт соған ... ... ... түсініктері бойынша
сарқыттың емдік, сиқырлы қасиеті болған және одан ауыз тиген адам ... деп ... ... Асқа келген қонақтарды шығарып салмаған.
Қонақтарға әкелген затының ... және ... ... ... таратқан. Ер адамдарға марқұмның киімдері, ақша ... ... ал ... нан, ... май, ет және ... да азық ... үлестірілген. Кісілер тарқағанда, бірінеше молда қалып құран
оқыған (“қоран шықпа”). Кешкісін бұл молдаларға ... қой ... ... ... ... үшін ... көп ... ақшалай, малдай ақы алған.
Молдалардың ашкөздігі туралы халық ... ... ... сөз де тараған:
Отлы жерде өгіз семіреді.
Өлімлі жерде молла семіреді.
Міне, ... ... ас, қара асы ... ... ... ... ... оны мұсылмандық рәсім бойынша жуындырған.
Әдетте сүйекке түсушілердің санына аса мән ... ... саны тақ (5 ... тиіс еді, ... өлім ... тағы да өлім ... деп
жорамалдадыОтырықшы аудандардың ... және ... ... ... жуатын кәсіби «мамандар» (мурдашуй)
болмаған. Өзбектерде, мысалы сүйекке түсетін ... ... елді ... ... өзге халықтан оқшау тұрған. Сондай-ақ өзге
адамдар бұлармен қыз алысып, құдаласпаған [10;126].
Сонымен, қарақалпақтарда марқұмды жуындыруға ауылдық үлкен ... Бұл ... ... ... үшін, әдетте, марқұмның
киімдері үлестірілетін. Сонымен, қарақалпақтарда ... ... ... ... ... Бұл адамдарға мәйітті жуындырғаны үшін,
әдетте, марқұмның киімдері үлестірілетін Жуындырып болғаннан мұсылмандық
салт бойынша өлікті ... киіз ... ... ... ... марқұмды аяғын алға қаратып шығарған.
Кейбіреулері мұны марқұмның үйімен қоштасу деп ... ... адам бұл ... бас ... ... ... ... деп түсінген
[14;122].
Өлген адамды бейітке дейін ... ... ... ... ... ... ат» деп көрсетеді [47;39];
Сірә, бұл ортағасырдағы түркі көшпелілерінің жерлеу ғұрпына ... ... ... ... ... ... болған адамды атымен бірге
жерлеген [48;34].
Қабірге түсіргенен соң, лақат жабылмай тұрып, жиналғандар бір-бір уыс
топырақ тастайын ... ... ... ... адам болса басына құлпы тас
қойылған, атақты ... ... ... би ... ... ... ... кесене тұрғызған. Жас нәресте қайтыс болса, басына бесікқойған. Ата-
баба аруағының алдыңда бас июдің тағы бір ... ... ... ... ... жерлеу болатын; кейбір жағдайларда марқұмның мәйітін түйемен,
атпен немесе қайықпен өте алыс жерлерге де апаруға тура келді, ... ... ... ... ХІХ ғ. аяғы ХХ ғ. ... ... мен
қазақтардың қайтыс болған адамның жақындарының ас беру рәсімі.
Орта Азияда өлген адамды материалдық дене ... ... ... үйі ... ... деп ... Сондықтан өлген адамға зират
тұрғызды. Зиратқа ауа кіріп тұруы үшін, салған кезде ... ... ... ... ... о дүниеде өмір сүргендігіне сенгендіктен, қарақалпақтар оны
жерлеген кезде зират басына ас, ... ... ... біз қарақалпақтардың жерлеу рәсімінде әлі де болса исламға дейінгі
анимистік наным – ... ... ... байқаймыз.
Келесі ас жетісінде, яғни жерлегеннен кейін жеті күн өткенде берілетін.
Жетісінде мал сойылып, қайтадан құран ... ... ... ... Яғни ... ... адамдарға киім үлестірледі. ... қара ... ... аса көп адам ... Бұған тек жақын туыстары
шақырлады.
Әсіресе, көп адам жиналатын, әрі маңызды ол өлікті жерлегеннен кейінгі 37-
нші немесе 40-шы күні ... ... және ... ... ... ... жүзі ... табылады.
4.2 “Ас беру” рәсімі (жылы)
Марқұмның отбасы үшін ең көп ... ... ... соң 1 жыл
уақыт өткенде болатын жылы еді.
Түркістан археология және этнографиялық әуесқойлар ұйымының ... ... ХІХ ғ. аяғы ХХ ғ. ... Орта Азия мен ... ... беру дәстүрінің қоғамдық – саяси рөлін былай деп ... ... ... аста – ... қалған рулар татуласып, ескі
дау-жанжалдар шешілді» [50;66].
Кәрі адам қайтыс болса, оның жылы той сияқты өткізіледі. Ат ... ... ... ... бар ... ... ... Ауыл ақсақалы (“жасы уллы”) ... ... бірі ... ... ... ... негізнен малдай немесе киім
ретінде ... ... ... аза тұту, бір жыл өткен соң тоқтатылған. ... ... ... ... ... ... ... Адам қайтыс болған
кезде оның отбасының мүшелері қара немесе көк түсті киім ... ... ... әнінде, ұрыс алаңынан қаралы болып көк ту көтеріп қайтып
келе жатқан ... ... ... ... жалаулы көрінсе –
.......................................
Жалғызынан айырылған
Сордың үйі деседі [51;152].
Көк киімнің қаралы киім ретінде таралуы ... ... ... ... пайғамбар дін үшін соғыс (дінді тарату
мақсатындағы) жүргізген кезде қаза болғанда, оның жауынгерлік ақ жалауы ... ... және ... бөлікке бөлініп қалған, қаралы киімнің белгісі
ретінде осы ... ... киім ... киіп ... Осы ... ... ... қаралы күндері киген деседі [52;218].
Егер марқұмның бой жетіп отырған қызы ... жылы ... соң ... беру - ... аруағы риза болсын деген ниетпен жасалған. Бұл орайда
қазақтың “өлі риза ... тірі ... ... ... айта кеткен жөн.
Қарақалпақтардың түсінігінше қайтыс болған адамның жаны ... ... ... ... ... ... оны ... отыруды талап
ететін тылсым күш сияқты болып саналады. Сондықтан өлі аруағын риза қылып,
оны бұл ... ... о ... ... қажетті заттармен қамтамасыз
етуді парыз санады [53;269].
Қарақалпақтарда ... ... ... ... ... ... ... оның отбасы тез арада ас беруі тиіс болатын, әйтпесе отбасы
мүшелерінің бірі ауруға ... ... ... әйел ... бедеу болып
қалады деген үрей болады. Сондай–ақ, қарақалпақтардың көне наным– сенімдері
бойынша, марқұмның аруағы жылын бергенше әр жұма сайын, ... – айт, ... айт ... өз ... келіп құран дәметеді деп сенеді. Сондықтан бұл
күндері күндіз бауырсақ қуырып, иіс шығарады [54;173].
Асты белгілі бір ... ... ... ... адам ... ... ... Алғашқы ас беруді – адамның дүниеге келуімен;
2. Жеті күн өткенде – нәрестенің айналасындағыларды тани бастауы;
3. Құдай Мұхаммед пайғамбарды 40 ... ... 100 ... күле ... Бір ... ... жүріп, сөйлей бастауымен;
. .
Қайтыс болған адамды белгілі бір ... еске алу Орта Азия ... ... ... ... ... көптеген
халықтарында да кездеседі [55;28].
Орта Азия мен Қазақстан халықтарына ... ... ... ... ... 7-інші, 40-ншы күндер жылы. Қарақалпақтардың жерлеу
рәсімін зерттеуші Х. ... ... ... бір ... еске ... былай деп түсіндіреді: «адам жаны денеден шыққанда, қайта дүниеге
келген сияқты. Сондықтан марқұмның жаны, ... өсу ... ... ... барлық кезеңнен өтуі керек»[13;36].
Адамның қалыптасуы да ... ... ... ... 7 ... шешесіне өткенде» ұрық көбік ретінде болады, қырқыншы күні ұрық
қанға айналады, 40-ншы күннен нәресте болып дүниеге ... ... ... ... ... ... адамның ана құрсағында қалыптасу кезеңдері
(7,4 және 280 күн) қайтыс болған адамға ас беру күндерімен (қайтыс болған
күннен ... ... ... ... және ... ... ... емес. Мұның
түп-тамыры ертедегі анимистік наным-сенімдермен байланыстырылады.
Халық арасында марқұмды жерлегенен кейін ... ... күні ... ... шашының түсетіндігі, қырқынша күні – еті сүйегінен ... ал бір ... адам ... ... түсінік болған [56;133].
Міне, сондықтан қарақалпақтар Орта Азияның Басқа халықтары сияқты қайтыс
болған адамды жылы өткенше өлілер қатарына ... ... ас ... тек ... ғана ... Орта
Азия халықтарының барлығында кездеседі.
Қайтыс болған адамды жерлеген күні, 40 күн және бір жыл ... ас ... ... ... Арал ... көне ... скифтерде де
болған [57;211]. Марқұмды еске алу ретінде 5 рет ас беру оның ... ... ... Мысалы: жарлы – жақыбайларға жетісіне
немесе қырқына бір қой сойса оны ... ... ... ... ... ... сөзде де білдірілді:
“Өлім байдың малын шашады
Жоқтың етегін ашады ”
немесе
“Өлген жерде мал семизин сойдырып,
“Садақа”депбес мәртебе той құрып.
Біреулер еңіресе ... ... ... ... ... ... адамды материалдық дене ретінде есептеп, аруақтың
тиісінше үйі болуы керек деп ... ... ... ... зират
тұрғызды. Зиратқа ауа кіріп тұруы үшін, салған кезде төртбұрышты кішкене
терезелер ... ... ... о ... өмір ... ... ... оны
жерлеген кезде зират басына ас, тамақ қалдырған.
Бұдан біз ... ... ... әлі де ... ... ... ... – сенімдердің басым екендігін
Демек, көріп отырғанымыздай адамның ана құрсағында қалыптасу ... және 280 күн) ... ... ... ас беру ... ... болған
күннен бастап 7-нші, 40-ншы күндер және жылы) болуы кездейсоқ емес. Мұның
түп-тамыры ертедегі анимистік ... ... ... марқұмды жерлегенен кейін астың жетінші күні берілуі – ... ... ... күні – еті ... бөлінетіндігі туралы,
ал бір жылда адам сүйегінің құрғайтыны түсінік болған.
Белгілі этнограф Есбергенов: «жан денеден ... ... ... қайта
келеді. Сондықтан , ол дүниеге келген сәби ... ... өсу, ... барлық кезеңдерінен өтуі керек дейді.
Міне, сондықтан қарақалпақтар Орта Азияның басқа халықтары сияқты қайтыс
болған ... жылы ... ... қатарына қоспаған.
Исламға дейінгі наным-сенімдер мен ырым-жоралардың сарқыншақтары,
«отбасы» атты этнографиялық ұғыммен ... ... ... ... бұл салт-дәстүрлер кешені қатысында «отбасылық салт-дәстүрлер»
терминін белгілі бір жағдайларды ескере отырып түсіну қажет. Әсіресе ... неке ... оның ... оны жерлеу ғұрпымен байланысты
рәсімдерге қатысты. Бұл ... тек ... ғана ... ... мен оған ... ескерсек, тіпті бүкіл руды, ал «ас»
беруде кейде тайпа да қатыстырылады. Мұнымен қатар бұл наным – ... ...... ... адам ... үш негізгі оқиғамен: баланың дүниеге
келуі, некеге тұру және өліммен байланыстырылады. Бұл ... ... ... ... ... бұл ... мен ырым – жораларды «отбасылық» деп атауды жөн
көрдік.
Қарақалпақтардың үйлену тойындағы ырым – ... ... ... ... ... ...... байланысты. Бұл рәсімдерде
магиялық сипаттағы наным – сенімдер, ата – баба аруағына ... ... ... орын ... ... мұнда жоғарыда аталған наным –
сенімдермен байланысты діни – ... ... рөлі ... ... ... – магиялық тәжірбиенің негізгі қызметі – ұрпақ ... еді және ...... ... ... үйлену тойында ата-баба аруағының алдында бас ию –
қарастырып отырған Орта Азия халықтарының ХІХ ғ. аяғы – ХХ ғ. ... ...... Г.П. ... ... деп ... «Бұл кезеңде
қоғамның түрлі сипаттағы табиғаттың тылсым күштеріне сенімі және соған
байланысты ... ырым – ... әлі де ... орын ... ... некелесіп, отау құрғаннан соң әйелі өліп, ері тұл қалса, онда қайын
жұртына әйелінің ... мен ... ... ... ... ... әйел секілді ер адам аза тұтып, жылын (асын) ... ... ... ... жөні ... ... өлген қара жамылып, оның орнын бір ... ... ... ... асы берілерде әйел ең соңғы рет жоқтау ... ... ... ... жесір әйелге сай келетін еркек
кіндік табылмаса немесе әйел ... ... ... ... ... ... онда ... жұбайының дүние – мүмкін «тереке»» яғни «иесіз, қожасыз
қалған дүние – мүлік», деп жариялаған. Бұл ... ... ... ... ... 1/8 – ... ... әйелдің тұрмысқа шығатын қызы
болса, соған жасау ретінде беріліп, ал одан артылса, яғни ... ... әйел өзі ... ... ... ... ... А.И. Левишеннің еңбегі көлемі жағынан да,
тарихи – этнографиялық құндылығы жағынан да өзіне ... және ... ... ... ... ең бір ... ... болып саналады.
Оның 1832 жылы жарық көрген «Описание киргиз – казачьих орд и ... ... ... ... ... дәрежеге көтерілген деуге
боларлықтай. Әрине, оның кейбір ұлы державалық ... ... ... А.И. Левшин де қазақтардың өлімге байланысты ырым-жоралық
дәстүрлерінің атқарылу ... ... ... ... ... өз
пікірін білдіреді. Ас берудің әлеуметтік статустық меженін белгілеудегі
рөлі туралы А.И. Левшин: атап көрсетеді.
Х.А. Арғынбаевтың «Қазақ ... ... мен ... атты ... ... ... отбасылық қарым-қатынастар жүйесін нақты деректер
арқылы жан-жақты қарастырады. Адамның ... ... ... ... ... ... келе ас беру ... шығу тегі туралы
«ас беру өлген адамның ана дүниеге жүрген жанынының, яғни ... ... ... ... ... ... жебеп-желеуін,
қысылғанда сүйеп қолдауын керек еткен қараңғы халық сенімінен туған ғұрып.
Мұның өзі ислам дінінен әлдеқайда ... ... көне діни ... ата-
бабалар» аруағының кереметіне «сенуге байланысты пайда болған» дейді ол.
ХІХ ғ. аяғы ХХ ғ. ... ... ... діни ... мен нығайып
келе жатқан, ислам идеологиясының синкретизмі (араласу) орын алған болатын.
Қарастырып ... ... ... ... ... мен ... ... қоғамдағы рөлі де біркелкі емес еді. Ислам, негізінен ... орын ... ал ... бұқара халық әлі де түрлі сипаттағы
табиғаттың тылсым күштеріне, ... ... ... ... ... ... ... заттардың құдіреттілігіне сену) табыну, сену әлі
де жалғаса береді.
-----------------------
ҚОРЫТЫНДЫ
Қарақалпақ этносының қалыптасуы мен этнологиясы ... ... етер сан ... ...... және этномәдени деректердің
ішінде – сол халықтын шаруашылығының және тіршілік, өмір сүру ... ... ... келген әдет-ғұрыптары мен салт ... ... ... ... ... атауға болады.
Археалогиялық деректерге қарағанда анимизм, тотемизм ...... ... көне сақ – ... ... ... ... ие
болып идеологиялық танамында бекемделген.
Қарақалпақтардын отбасылық – некелік қарым қатынастарына байланысты
әдет ғұрыптары мен салт ... ... жіне ... ... ... негізіндегі жүйелерін талауда, діни ... ... ... ... ... жіктеуге болады: апотропейлік
(сақтандырушы) және протропейлік (өнім алу, әсер ету (побудительный)).
Апотропейлік ... ырым ... жын- ... ... ... жатады: мысалы, үйлену рәсімінде:
1. жасыру: жас жубайлар үшін шымылдық (чимылдык) құру, қалындықтын бетін
жамылғы мен ... ... ... бедеу әйелдерді үйлену тойына шақырмау, рәсімдерге
қатыстырмау.
Протропейлік топтамаға:
1. дәнекерлік (синдиасмикалық): ... ... ... ... ету; жас ... ... неке суын ішуі.
2. құнарлылық магиясымен байланысты (культ плодородия): құдаларға “су
шашу” ... ... ... ұн ... ... ... жас ... шашу рәсімі, негізгі салтанат тойларды үбірлі – шүбірлі әйелдің
бастауы.
Үйлену тойында ... ырым ... ата – баба ... ... орын ... Бұған куә: келіннің қайын атасының ошағына май
құю рәсімін жасауы және қайын атасының босағасына қолын ... ... аяғы XX ғ. ... ... отбасылық қарым
–қатынастарында өзбектерге қарағанд, патриархалдық қалдықтар әлі де ... ... ... ... ... өзбектермен салыстырғанда
әкесінің отбасынан бөлініп шығуы сирек кездесті.
Үйлену рәсіміне байланысты мынадай ерекшеліктерін атап ... ... ... ... ... ... кең көлемде өтуі.
2. “соғым” рәсімі қалындық ауылының тұрғындарына ... ... той ... ірі қара (тууар) сойып, таратып беру.
3. левират ... пен ... ... ... құда) әлі де
болса қоғамда орын алуы;
4. ... құда ... ... ... ... жігіттін екі – үш жыл бойы
ұрын келуі (күйеулеу) - бұл ... ... ... ... ... ... ... келуі , оның ... ... ... апотропейлік , протропейлік
имитативтік , ... , ... ... ... ... ... ... байланысты ... төрт ... ... , қой , ... ... бойынша
негізгі атрибутқа ие . Жалқы түлігі бұл халықтың ... ... ... ... медиатор ретінде танылған . Өлікті
жөнелтуге ... ... ... қой ... ... ... ... фарнға байланысты байлық – береке
негізінде және ... ... ... ... ... ... о ... ақыреттің қыл ... аман ... ... , ... ... ана ... ... , а яғни аруағының құрметіне
құрмалдықтар жасау , ... ... ...... ... ... ... қоғамында аминистік көзқарастардың әлі де
басым болғандығын дәлелдеу түседі ... XIXғ. ... ... ... ...... ... – қатынастарға
байланысты ырым – жоралғыларында щаманистік діні ... ... ... ... орын алғандарын көреміз жоғарыда
аталған ырым – ... ... Орта ... ... да
халықтарының ғасырлар бойы қалыптасқан салт – дәстүрімен , әдет ... ... ... , ... , түпкі мәні бірдей .
Ғасырдан-ғасырға , ұрпақтан-ұрпаққа ауысып келе ... ... ... ... асыл ... мұрасы ретінде зерттеп,
бағалап , оларды ... ... ... , ... ... отыру
өркендіде өнегелі іс деп тұжырымдаймыз.
Қарақалпақтардың отбасылық-некелік қарым-қатынастарына байланысты ырым ... ... ... мәнін қарастырамыз:
Тіршілік циклінің рәсімдеріндегі сакральді ... ... ... (периферийные) ... салт ... ... ... |Өлікті жөнелтуге |
| ... ... ... |
| | ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |Рәсім ... ... ... ... | |элементтері | ... | ... мал |7, ... |40 |Ас беру |3, ... ... | | |7, |
|. саны |27, | | | |40, ... |37, | | | |100, |
| |47, т.б| | | |1 жыл ... |9 |Шала туған |7 ... ... ... күн ... | |нәрестеге |40 күн | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... ілу)| | | ... |9 | | ... ... ... |
|арасындағы | | | | | ... | | | | | ... ... ... бойынша қойылатын бейттегі символикалық
белгілер.
|Жыныстық ерекшелік категориялары |Бейттегі символдардың белгілер ... ... ... ... ... сүйекті |
| ... ... ... ... үйді ... ... ... |
| ... ... |Уық, ... ... ... ... ... ... Ц. Г. А. ... ... Ф.78. оп. 5. Д. 50. Л. 19.
2. Рычков П. И. Топография Оренбургской ... ... З. Р. Г. О. Спб., 1881, Т. ... Наливкин В., Наливкин М., Очерк быта женщины ... ... ... , ... ... Толстов С. П. Древний ... , М. , 1948 , По ... ... , М.,1948 , По древним дельтам Окса и Яксарта М., 1962.
6. Андрианов Б. В. ... ... ... Азии ... ... Е. ... Азии , М., 1976.
8. Жданко Т. А. Очерки исторической этнографии каракалпа-ков ,М., 1950.
9. Кисляков Н. А. Очерки по ... ... и ... у ... Азии и ... , Л., ... Снесарев Г. П. Реликты домусульманских веровании и обрядов у ... М., ... ... У. Х. ... ... Амударьи. Ташкент, 1966
12. Косбергенов Р. Положение каракалпакского ... ... ... в ... XIX - ... XX века // Труды Хо-резмской
экспедиции М., 1958. Т. ... ... Х. К ... о ... с ... ... обычаев и
обрядов ( Каракалпакские поминки « ас» ) //Советская этнография М ., ... ... А. Т. ... ... ... в ... ... Алма-Ата, 1991.
15. Толстов С. П. По древним дельтам Окса и ... М., ... ... ... ... ... Азии и Казахстана //Народы
Средней Азии и Казахстана, Т. 1 М., ... Ю. В. ... ... мира, М., 1988
18. Ирмуханов Б. Б. История Казахстана, А., 2004
19. Толстова Л. С. ... ... ... ... ... ... Х. А. ... и брак у казахов А., 1975.
21. Абрамзон С. М. ... ... и пути ... у ... ... республик и Казах-ской ССР , М.,
1964.
22. Источники ... ... о ... в ... ... в // ... ... 1999, №6.
23. Жданко Т. А. Каракалпаки. В кн. Народы Средней Азии и ... Т. ... ... Бекмуратова А. Т. Семейно-бытовой уклад каракалпаков в ... ... его ... ... М., ... ... Л. С. Каракалпаки за пределами Хорезмского оазиса в ... XX ... ... 1963
26. Штенберг Л. Я. Семья и род у ... ... ... Л., 1933.
27. Энтическая история и традиционная ... ... ... Азии ... ... ... Морозова А. С. Следы древних форм семьи у ... // ... ... ... Вып. 172 ... ... Т. 5, ... 1960.
29. Гаджиев Г. А. Доисламские верования и обряды народов ... М., ... ... ... ... и обряды в Средней Азии М., 1975.
31. Банзаров Д. Черная вера и шаманство у ... // ... ... ... ... Д. К. Табу слов у ... Восточной Европы и Северной ... ... Л., 1930 Т. ... Сабитов Н. Культура и быт казахчкого колхозного аула, ... ; ... ... ... в XIX- началне XX в. Ташкент ; 1980
35. Васильева Г.П. , Кисляков Н. А. ... ... и быта у ... ... и ... в ... строительства социализма и коммунизма М., 1962
36. Хозяйственно-культурные традиции народов Средней Азии и ... ... Н. Я. ... ... ... сведений о народах обитавших в Средней
Азии в древние времена ; М-л, 1950, Т. 1.
38. ... К. М. ... мен ... XIX ғ. аяғы мен XX ... бала тәрбиесіне байланысты ырым -салттар // Вестник П.Г.У.; 2004
№2
39.Уәлиханов Ш. Ш. ... ... ... Фрезер Дж. Золотая ветвь, М., 1983.
41. Абрамзон С. М. Рождение и детство ... ... М., ... ... Г. П. К ... о происхождении празнества суннат-той в его
среднеазиатском варианте // Занятия и быт народов Средней Азии Л, ... ... Л. Я. ... ... в ... ... Л., ... Есбергенов Х., Хошниязов Ж. Этнографические материалы в ... ... ... ... А. И. Описание киргиз-казачьих или киргиз\кайсачьих, орд и
степей, Спб, 1832 Т. ... ... Л. С. ... ... ... ... ССР // Советская
этнография, 1961, №5-6 (По материалам полевых исследований, 1960г.)
47. ... Л. С. ... ... ... ... ... области Узбекской ССР //Советская ... 1961 ... ... Е. Ас беру дәстүрінің зерттелу тарихы//Қазақ тарихы,2004,№4
49. Толстов С. П. Религия народов Средней Азии, Т. 1, М-Л, ... ... И. А. Из ... ... ... // ВОУО ... ... Из истории культуры народов Узбекистана. Ташкент, 1965.
52. Бартольд В. В. Культ святых в исламе М., 1971.
53. Галкин М. Н. ... и ... ... по ... Азии ... краю .Спб. 1868.
54. Нурмухамедов М. К., Жданко Т. А., Камалов С. К. Каракалпаки, ... ... М. О. ... и ... ... М., ... Воропаева Л. К. Существует ли загробная жизнь // ... ... Т ... ... ... в девяти книгах . Перевод с греческого Ф. Г. Мищенка.
М., 1885, Т. 1 с 262.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлер93 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
"Қазақтың салт-дәстүрлері."35 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қиыр Шығыстығы халықаралық жағдай7 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь