Ақша айналысының заңы және теориялары

Кіріспе

І. Ақша теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
І.1. Ақшаның қажеттігі және шығу тегі ... ... ... ... ... ... ... .
І.2. Ақшаның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
І.3. Ақшаның қызметтері және экономикадағы рөлі ... ... ...

ІІ. Ақша айналысы және ақша қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ІІ.1. Ақша айналысы және оның заңы ... ... ... ... ... ... ...
ІІ.2. Инфляция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІІ. Айналыс және ақша жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ІІІ.1. Ақша массасы және ақша базасы ... ... ... ... ... ... ...
ІІІ.2. Ақша жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер
Ақшаның өндіргіш күштер мен тауар қатынастарының біршама жоғары дамуы нәтижесінде пайда болғандығы ертеректен бізге белгілі. Ақшаның жаратылысын зерттегендегі басты анық болғаны, ол оның тауарлы шығу тегіне байланыстылығын көрсетеді. Тауар - сатуға немесе айырбастауға арналған еңбек өнімі. Осы еңбек өнімнің тауарға айналуы ақшаның пайда болуының обьективтік алғышарттарын туғызған.
Нақты және абстракті еңбектің, жеке және қоғамдық еңбектің бөлінісі, тұтыну құны мен құнның арасында тауар табиғатына байланысты болатын қайшылықтар айырбас құнның әр түрлі формаларын туғызады. Айырбас бұл бір тауар өндірушіден, екінші біреуіне жүретін тауардың қозғалысын білдіреді. Мұнда тауарлардың баламалылығын (мал = бидай = балта), яғни тауардың түріне, сапасына, формасына және тағайындалуына байланысты өлшенуін талап етеді. Сонымен қатар, әр түрлі тауарлардың бір біріне өлшенуіне ортақ негіз болуы ңажет.
Мұндай негізге тауарлардың құны, демек тауар өндірісі процесінде жұмсалатын және сол затқа айналып отырған қоғамдык еңбек жатады. Тек қоғамдық еңбек кана (жеке адамның еңбегі емес) тауарларды өлшенетін жасайды. Нарықта бір тауарды екінші бір тауарға айырбастаудың өзі бұл тауарларға еңбектің шығындалғандығын, яғни екі тауардың да құнының барлығын көрсетеді. Осыған байланысты жекелеген тауарларды өндіруге жұмсалған еңбек әр түрлі болып, нәтижесінде олардың құндары да бірдей болмайды. Сөйтіп, коғамдык енбекті немесе құнды сандық жағынан өлшеу қажеттігі туындап, айырбас кұнының (1 мал — 1 қап бидайға) ұғымы туындайды.
Айырбас кұны — бұл бір тауардың баска да бір тауарға белгілі сәйкестікте айырбасталу қабілетін білдіреді. Натуралды шаруашылық тұсында өнім тек өндірушінің және оның отбасының қажетін қанағаттандырғандықтан да, ол тұтыну кұны қасиетіне ие болды. Тауар өндірісі тұсында өндірушіні өз өнімін айырбастау үшін, бірінші кезекте құны, содан кейін оның тұтыну кұны қызықтырды. Егер тауардың тұтыну құны болмаса, яғни оны ешкім қажет етпесе, онда оны айырбастау мүмкін емес.
Демек, айырбасқа арналмаған тауардың өндіруші үшін тұтыну құны болса жеткілікті. Ал егер де тауар айырбасқа арналған болса, онда оның өндіруші үшін айырбас құны мен сатып алушы үшін тұтыну құны болуға тиіс.
Сөйтіп, тауарлар айырбасының дамуы өз кезегінде құнның мынадай формаларының қалыптасуына себеп болған:
– Алғашқы формасы — өндіргіш күштердің төменгі даму сатысына тән құнның жай және кездейсок формасы. Айырбастың бұл формасында бір еңбек өнімі екінші бір еңбек өніміне тікелей айырбасталып отырған. Мысалға, бір мал бір қап 6идайға айырбасталды.
– Екінші формасы — бұл күннын толык немесе жалпы
формасымен сипатталады. Еңбек бөлінісінің дамуы және
өндірістің өсуі нәтижесінде нарықтағы тауарлар саны мен түрлері
арта түседі. Мүнда көбіне бір тауар басқа да көптеген балама тауарлардың айырбасында жүрген. Мысалы:
– 1 қап бидай ~ 1 қойға
— 1 балтаға
— 1 құмыраға және т.б.
1. Ақша, несие, банктер. Ғ.С. Сейітқасымовтың редакциялығымен. —
Алматы: Экономика, 2001.

2. Деньги, кредит, банки / Под ред. Лаврушина О.И. — М.:Финансы и
статистика, 1999.

3. Финансы Денежное обращение. Кредит / Под ред. Дробозиной Л.А. -
М.: Финансы, ЮНИТИ, 1997.

4. Общая теория денег и кредита / Под ред. Жукова Е.Ф. -М.: Банки и
биржи, 1995.

5. Ақша , несие , банктер. Ғ.С. Сейітқасымовтың жалпы редакциясы – Алматы
: экономика , 2001 ж.

6. Ақша , несие , банктер , валюта қатынастары. Алматы , экономика 2000 жыл
328-бет.

7. Қазақ Совет Энциклопедиясы. Бас редактор : Қаратаев М.Қ. , ал мүшелері :
Арыстанбеков Х.А. , Ахмедсафин У.М. , Әбілханов Қ.С. Алматы :
1973 ж. 640-бет.

8. Международные валютно – кредитные и финансовые отношения , под редак
ци , Красавиной Л.Н. 1994 г..
        
        Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі
Ө.А. Жолдасбеков атындағы экономика және құқық академиясы
Гуманитарлы-экономикалық ... ... ... ... : ... ... заңы және теориялары»
Орындаған :
203 топ
студенті Ишамбаева А.К.
Тексерген : аға оқытушы
Қорабаева А.Д.
Талдықорған 2007 жыл
Жоспар
Кіріспе
І. Ақша теориясы ... ... ... және шығу ... Ақшаның түрлері
..................................................
І.3. Ақшаның қызметтері және экономикадағы рөлі ...........
ІІ. Ақша ... және ақша ... ... Ақша ... және оның заңы ... Инфляция
....................................................................
ІІІ. Айналыс және ақша жүйесі
..................................................
ІІІ.1. Ақша массасы және ақша ... ... Ақша ... ... Ақша ... ... ... және шығу тегі
Ақшаның өндіргіш күштер мен тауар қатынастарының біршама жоғары
дамуы нәтижесінде ... ... ... ... белгілі. Ақшаның
жаратылысын зерттегендегі басты анық болғаны, ол оның тауарлы шығу тегіне
байланыстылығын ... ... - ... немесе айырбастауға арналған
еңбек өнімі. Осы ... ... ... ... ... ... болуының
обьективтік алғышарттарын туғызған.
Нақты және абстракті еңбектің, жеке және ... ... ... құны мен ... ... тауар табиғатына байланысты
болатын қайшылықтар ... ... әр ... ... ... Айырбас
бұл бір тауар өндірушіден, екінші біреуіне жүретін тауардың қозғалысын
білдіреді. Мұнда ... ... (мал = ... = ... яғни
тауардың түріне, сапасына, формасына және тағайындалуына байланысты
өлшенуін ... ... ... ... әр ... ... бір біріне
өлшенуіне ортақ негіз болуы ңажет.
Мұндай ... ... ... ... ... ... ... және сол затқа айналып отырған қоғамдык еңбек ... ... ... кана (жеке адамның еңбегі емес) тауарларды өлшенетін
жасайды. Нарықта бір тауарды екінші бір ... ... өзі ... ... ... яғни екі ... да құнының барлығын
көрсетеді. Осыған байланысты жекелеген тауарларды өндіруге ... ... ... ... ... олардың құндары да бірдей болмайды. Сөйтіп,
коғамдык енбекті немесе ... ... ... өлшеу қажеттігі туындап,
айырбас кұнының (1 мал — 1 қап бидайға) ұғымы туындайды.
Айырбас кұны — бұл бір ... ... да бір ... ... ... ... білдіреді. Натуралды шаруашылық тұсында өнім тек
өндірушінің және оның отбасының қажетін ... да, ... кұны ... ие ... ... ... тұсында өндірушіні өз өнімін
айырбастау үшін, бірінші кезекте құны, содан кейін оның ... ... Егер ... тұтыну құны болмаса, яғни оны ешкім қажет етпесе,
онда оны ... ... ... ... ... ... ... үшін тұтыну құны болса
жеткілікті. Ал егер де тауар айырбасқа ... ... онда оның ... ... құны мен сатып алушы үшін тұтыну құны болуға ... ... ... ... өз ... құнның мынадай
формаларының қалыптасуына себеп болған:
– Алғашқы формасы — ... ... ... даму ... тән ... және ... ... Айырбастың бұл формасында бір еңбек өнімі
екінші бір еңбек өніміне тікелей айырбасталып отырған. Мысалға, бір мал ... ... ... ... формасы — бұл күннын толык немесе жалпы
формасымен ... ... ... ... және
өндірістің өсуі нәтижесінде нарықтағы тауарлар саны мен түрлері
арта түседі. Мүнда көбіне бір тауар басқа да ... ... ... жүрген. Мысалы:
– 1 қап бидай ~ 1 қойға
* 1 балтаға
* 1 құмыраға және т.б.
– Үшінші формасы — бұл ... ... ... Әр ... ... еңбектеріне қарай барлығына бірдей қажет жалпылама тауар ... ... ... ... ... тауарлар массасынан
жалпылама балама рөлде жүретін тауарлар ығысып шығады. ... ... кей ... мал ... ... ... ... және т.б.), ан терісі (Скандинавияда, ертедегі Русьте), шай
(Қытайда), тұз (Абиссинияда), піл ... ... ... атқарады.
Ресейге қосылғанға дейінгі Қазақстанның кейбір алыс түпкірлерінде ішкі
сауда-саттық жүргізу үшін жалпыға бірдей балама ... ... ... ... ... ... аталған тауарлар мұндай рөлде ұзак уакыт жүрмеген,
себебі олар тауар айналысының талаптарын толығымен қанағаттандыра алмайды
және ... ... ... ... ... ... ... Құнның жалпыға балама формасының дамуы нәтижесінде барлық
тауарларға тікелей ... ... ... бір ... — ақша тауары калыптасты. Ол тауар рөлін
бағалы металдар: алтын және күміс атқарды.
Сонымен, ақша — бұл ... ... ... ... ... ... тауар. Ақшаның объективті қажеттігі тауар өндірісі
және айналысының болуына сәйкес қалыптасты. Ақша — бұл ... ... және оның ... ... мен акша ... бөлінбейді, себебі
ақша айналысынсыз тауар айналысының да болуы ... ... Ақша ... ... де, ол ... ... ... қала береді. Ақшаның
жалпыға бірдей балама рөлін атқару ... ... ... ... ... ... бейнелеуі, онын ең бастысы мынадай табиғи касиетіне
байланысты: біріншіден, алтынның табиғи сапа-лылығы, яғни оның ... ... және ... ... құны өте ... оның ... сиректігі мен өндіругс кететін еңбек шығыны жоғары
болуы.
Ақша — өндіріс және бөлу ... ... ... ... ... ... ... келген экономикалык категория. Акшанын,
экономикалық категория ретіндегі мәні, оның мынадай үш ... ... ... ... ... ... формасы;
– айырбас құнының дербес формасы;
– еңбек өлшемінің заттай (материалдану) формасы.
Жалпыға тікелей айырбасталу формасы, оның кез ... ... ... айырбасталатынын сипаттайды. Екіншісі тауарларды сатумен байланыссыз.
Соңғы ңасиеті ... ... ... ... ақша ... ... құнын сипаттайды.
І.2. Ақшаның түрлері
Ақша өзінің дамуы барысында екі түрге бөлінеді: толық құнды ақшалар және
толық құнсыэ акшалар.
Толық ... ...... кұны оны ... ... нақты
кұнымен сәйкес келетін акшалар. Мұндай ақшаларға металл ақшалар, ... ... ... және ... ... жатады. Металл ақшалар
әр түрлі формада болған. Монета түріндегі формасы - бұл ... ... ... бет жағы — ... артқы жағы — реверс және жаны гурт деп
аталады.
«Монета» сөзінің шығуын римдіктердің жүрегі ... ... ... ... ... яғни сол ... берілген ақшалай
каражаттың көмегімен Римнің эпир ханы ... ... ... 275 ... ... ... аңыз бар. «Монета» сөзі латынша «moneo» — «кеңес
беремін, көңіліңнен шығамын» дегенді білдіреді.
Алғашқы монеталар VII ғ. б.э.б ... ... және ... ... ... ... Киев ... алғашқы монеталардың пайда болуы
IX—Хғғ. жатады. ... ... ... ... ... ... ... да қоса жүреді.
Алтын айналысына бірқатар елдер де XIX ғ. екінші ... ... ... ... ... өндіру жағынан бірінші орынды, өзінің отарларымен
бірге ағылшын елі алған.
Алтын айналысы тұсында кұнның ... ... ... ... объективті кажеттіліктері болған:
- алтын өндірісі тауар ... ... ... ... ... ақшаға деген қажеттілікті толық өтей
алмады;
- жоғары құнды алтын ақшалар ұсақ құнды айналымға қызмет көрсете
алмады;
- алтын стандарты, ... ... ... және ... ... Алтын айналысы не бары бірінші
дүниежүзілік соғысқа дейін болды және соғысушы ... ... ... ... ... қағаздай белгілерін шығаруды ұлғайтты. Соның
нәтижесінде, біртіндеп алтын айналыстан шыға ... ... ... (кұннын белгілері) — номиналдық құны нақты құнынан,
яғни олардын өндірісіне кеткен қоғамдқ енбектен жоғары ... ... ... ... ... ... ... — арзан бағалы металдардан жасалған
ұсақ монеталар, мысалға жез, алюминий т.б. монеталар;
– құннын кағаздан жасалған белгілері. Құнның қағаздай белгілері ... ... ... және несиелік ақшалар
Қағаз ақшалар — бұл нағыз ақшалардын өкілдері. ... олар ... ... және күміс монеталардың орынбасарлары ретінде пайда болды.
Қағаз акшалардың айналыста жүруінің ... ... ... ... қызметін аткару ерекшеліктеріне байланысты.
Металл ақшалардың қағаз ақшаға ауысу себептері мынадай:
– металл ... ... алып жүру ... ... ақшалардың мемлекеттік билік органдарының жасаған әрекетінің
нәтижесінде, яғни қазынаға қосымша табыс алу мақсатында металдың
құрамын төмендетуі барысында ... ... ... ... кағаз ақшаларды шығаруға қарағанда
кымбатқа түсуі;
– эмиссиондық табыс (шығарылған ақшалардың номиналдық құны мен
олардың нақты құны арасындағы айырма) алу мақсатында қазынаның
қағаз ақшаларды ... ... ... жабу ... ... ... ... кағаз ақшалар б.э. XII ғ. Қытайда, 1690 ж. Ұлыбритан отары
болған Солтүстік Америкада, 1762 ж. ... және 1769 ж. ... ... ... ... ... ... қағаз акшалар барлык елдерде
шығарылды. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... он ... ... Индия, Индонезия және т.б.) ғана сакталған. ... ... ж. ... ақша ... ... кағаз ақшалар, яғни 1, 3, ... ... ... ... ... рет ... ... кейінен
Ресейдегі 1991 — 92 жж. және Қазақстандағы 1993 ж. акша ... ... ... ... (казыналық билеттер) — бюджет тапшылығын жабу максатында
шығарылатын және металға ауыстырылмайтын, ... ақ ... ... ... бар ... белгілері.
Қағаз ақшалар тек қана айналыс құралы және ... ... ... ... ... ұлғаюы мемлекеттің қаржы жетіспеушілігіне
байланысты шығаруымен түсіндіріледі. Қағаз акшалар өзінің табиғаты жағынан
тұраксыз және құнсыздануға тез ... ... ... ... басы ... ... ақшалардың шығарылуын, эмитентке деген сенімнің
төмендеуін және төлем балансының қолайсыздық жағдайын ... ...... ... ... яғни ... сатып алу
және сатудың уақытын кешіктіріп төлеуге, (несиеге) берілуімен байланысты
пайда ... ... ... ақшалардың шығуы банктердің несиелеу
операцияларымен ... ... ... басты мақса-ты: ... ... ету; ... ... ... ... ақша
айналымының дамуына мүмкіндік жасау.
Несиелік ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота және чек.
«Вексель» сөзі ағылшынша Ьill поtе — ... шоты ... ...... бір ... ... ала ... мерзімде және белгіленген
жерде төлейтіндігі туралы борышқордың қарыздык міндеттемесі.
Вексельдің екі түрі бар: жай және ... ... ... ... ... ... ... ҚР
заңында мынадай түсініктемелер берілген:
* Жай вексель ...... ... ... соманы белгілі бір уакытта немесе талап етуге
байланысты төлеу туралы вексель берушінің еш нәрсемен
негізделмеген
міндеттемесін сипаттайтын вексель.
* Аудармалы ... ... ) — ... ... білгілі бір уакытта алғашқы вексельді ұстаушыға
(ремитентке)
төлеу туралы үшішні бір тұлғаға (трассатқа) вексель берушінің
(трассанттық) еш нәрсемен негізделмеген ұсынысын (бұйрығы)
сипаттайтын вексель.
Трассат ... ... ... ... бергеннен бастап, борышқор
болып табылады. Аудармалы вексель келесі ... ... ... ... жазу) көмегімен айналыста жүре береді. Аудару туралы
қолдардың көбеюіне байланысты вексель айналысы ұлғая ... және ... ... ... бойынша міндеттемеге бірлесіп жауап береді.
Жай және аудармалы вексель — коммерциялық вексельдің түрлері ретінде
қарастырылады.
Сонымен ... ... ... ... ... түрлерге
бөледі: қаржылык, қазыналық, достық, бронзалык.
Қаржылық (банктік) ...... бір ақша ... ... ... ... міндеттеме.
Қазыналық векселъ — бюджет тапшылығын жабу мақсатында мемлекет тарапынан
шығарылатын оның міндеттемесі. ... ... ... мемлекет борышқор
болып саналады.
Достық вексель кейіннен банкте оларды есепке алу мақсатында бір-біріне
беріледі.
Бронзалық вексель ... ... ... ... міндеттемені
білдіреді.
Вексельдің мынадай өзіне тән қасиеттері бар :
– дерексіздік, яғни вексельде мәміленің ... ... ... яғни ... ... ... ... жасағаннан кейін
тиісті шара қолданылғанға дейінгі қарыздың міндетті түрде
төленуге ... ... яғни ... бір ... ... жазу арқылы
(индоссамент) төлем кұралы ретінде вексельдің берілуі.
Қазақстанда жоғарыда аталған заң кабылданға дейін және онан кейін ... ... ... ... Вексель айналысын бірінші болып
қолдаушылардың қатарында Казкоммерцбанк тәжірибесін атап кетуге болады. Бұл
банк 1996 жылы ҚР ... ... ... ... ... ... 500,
1000 және 5000 АҚШ долларындағы «астық» вексельдерін ... ... ... ... ... ... берді. Сол клиенттерінің ішінде
атап айтсақ, сыртқа астық ... ... ... акционерлік
компаниясы 5000 АҚШ долларындағы вексельді тендер бойынша жеңіп алып, ... ... ... ... ... ... пайдаланды.
Сонымен қатар, осы банк 2003 жылы домицилиант ретінде ... ... ... 200,0 млн ... ... вексельдерін өтеді.
Мұндағы, «домицилиант» — вексельде көрсетілген төлемді жүзеге асыратын,
вексельде ... ... ... ... ... ... ... аударғанда «банк билеті») — орталық
банктің айналысқа шығарған әр ... ... ақша ... ... және ... ... ... ажыратылады. Банкнотаның
вексельден мынадай айырмашылығы бар:
мерзімділігіне қарай, егер де вексель мерзімді қарыздың міндеттеме ... ... ал ...... ... міндеттеме;
кепілдігне қарай, вексельді айналысқа жеке кәсіпкерлер ... ... жеке ... ... ал ... ... ... орталық банк
шығаратындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.
Экономикалың әдебиеттерде банкнотаны екі түрге бөледі: классикалык жәке
жай.
Классикалық банкнота — бұл ... ... ... ... формасы
ретінде алтынға еркін алмастырылатын, яғни ... ... ... ... билеті.
Классикалык банкнотанын кағаз ақшалардан өзіндік айырмашылығы бар:
– жаратылысына қарай — қағаз ақшалар ақшаның айналыс құралы
ретіндегі ... ... ал ... ... ... құралы
кызметінен пайда болған;
– эмиссиялау әдісі бойынша — қағаз ақшаларды айналысқа қазынашылық
шығарса, ал банкнотаны Орталық банк шығарады;
... ...... ... вексель мерзімінің
аяқталуына байланысты Орталық банкке қайтарылса, ал кағаз ақшалар
қайтарылмайды, яғни олар айналыста қала береді;
– ауыстырылуына қарай — ... ... ... ... алтынға немесе күміске ауыстырылып отырса, қағаз
ақшалар кашаннан ... ... ... ... ... ... ... алтынмен
камтамасыз етілуі қысқарып, оның вексельдік қамтамасыз етілуі де күрт
нашарлай ... ... ... банктің вексельдік портфелі көбірек
қазыналык вексельдер мен міндеттемелерге толықты.
Жай банкнота — бұл казіргі кездегі ... ... ... ... металға алмастырылмайды, тек қана Орталық банктін барлық активтерімен
камтамасыз етіледі. Ендеше қазіргі айналыста жүрген орталык банктен шығатын
жай ... ... ... ... ... ... белгілі бір
дәрежеде тауарлық немесе несиелік негізі сақталған, ... олар ... ... ... ... кезде ҚР Ұлттық банкісінің жай банкноталардың эмиссиялануының
мынадай үш жолын бөліп ... ... ... ... жолымен;
– Мемлекетті (үкіметті) несиелеу, яғни мемлекеттік қарыздық
міндеттемелердің орнына банкноттардың ... ... да, ... тәуелсіздік алған жылдардың ... ... ... 1993 —1998 жж. мұндай көріністің куәсі болдық.
Айталық, 1995 —1996 жылдары бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 5,5 %-на ... ... сол ... ... бюджет тапшылы-
ғының 80 %-ға жуығы Ұлттық банктің Үкіметке ... ... ... ... ... бұл жолдың теріс жақтары да болды, оның бірі
елімізде гиперинфляцияның орын алуы;
... ... ... ... камтамсыз ету және еліміздің
сыртқы қарыздарды өтеу үшім мемлекеттің валюталык резервтерін
арттыру мақсатында ... ... ақша ... ... ... мен банкнотаға қарағанда коммерциялық банктердің құрылып,
олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай қаражаттардың жинақталуына байланысты
несиелік және айналыс ... ... ... кеш пайда болды. Алғашқы
чектер 1683 ж. ... ... ...... шот ... чекті ұстаушыға белгілі бір ақшалай соманы
төлеу туралы немесе басқа ... ... ... ... өзінің банкісіне
берген жазбаша бұйрығы.
Чектің мынадай түрлері бар:
ақшалай чек — банктен колма-қол акша алуға арналған төлем қүралы;
атаулы чек — ... ... ... бір ... ... ... чек — бір тұлғаның атына толтырылған, бірақ индоссамент ... бір ... ... ... береді;
мәлімдеуші чек — чекті мәлімдеушіге ондағы көрсетілген сомасы төленеді;
есеп айырысу чегі — ... ... ... ... есеп
айырысуларда қолданылады;
жол чегі — туристік сапарларға арналған төлем ... чек — ... ... көрсетілген соманы төлеуге
кепілдендіруін сипаттайын төлем құралы.
Чектің экономикалық жаратылысы мынадай:
– біріншіден, ол ... ... ... ... ... етеді;
– екіншіден, ол айналыс және төлем құралы кызметін атқарады;
– үшіншіден, ол қолма-қолсыз ақшамен есеп аиырысу құралы.
Электрондық ...... ... ... ... ... ... колданатын байланыс жүйелері арқылы жүзеге ... және ... ... ... мен сатып алушылар арасындағы
төлемдер жиынтығы. Электронды ақшалар пластикалык ... ... Олар екі ... ... ... (төлем) карточка — банкте арнайы карточкалык каражаты бар,
клиент арасындағы келісімшартқа ... ... ... ... ... колма-қол ақша алуға, сондай-ақ тауарлар мен кызметтер үшін
төлеуге арналган төлем құралы.
Кредиттік карточка — оның ... мен ... иесі ... ... ... ... ... мен кызметтер үшін төлемді
жасауға, не колма-қол ақша алуға ... ... ... ... ... банктер дебеттік және
кредиттік карточкалардың отандық және халыкаралық ... ... ... ... ... ... ... «АLТҮN», «Маеstго»
және т.б. жатады.
Қазіргі кезде жалақы алуға арналған дебеттік карточкалар да ... ... ... ... ... ... ашылады.
Несиелік карточкалар бөлшек сауда айналымында және ... ... ... ... ... ... карточкалардың мынадай
түрлері қолданылады: банктік, саудаға арналған, ... ... ... туризм және ойын-сауық шараларын төлеуге ... ... ... ... ... ... ... болады.
І.3. Ақшаның қызметтері және экономикадағы рөлі
Ақша экономикадағы рөлін өзінің атқаратын негізгі қызметтері арқылы
орындайды. Ақшаның әр ... ... ... ... туындайтын тауар
өндірушілердің формасы ретінде акшаның әлеуметтік және экономикалық
мазмұнының белгілі бір ... ... ... ... ... қызметтеріне мыналар жатады:
1) құн өлшемі және баға масштабы;
2) айналыс (айырбас) құралы;
3) төлем құралы;
4) қорлану және қор ... ... ... ақша.
Ақшаның құн өлшемі қызметі. Ақша жалпыға бірдей балама ретінде ... ... ... Ақша құн өлшемі ретінде: «мөлшері жағынан аттас,
сапасы жағынан салыстыруға келетін тауарлар құнын бейнелеу үшін ... ... ... ... ... ... та тауарларды өзара
өлшейтін ақша емес, тауарлар ... ... ... ... ... ... ... өлшенуіне жағдай жасады. Барлық тауарлар коғамдық
еңбек өнімдері, сондықтан олардың құнын өзіндік құны бар ... ... және ... ... ... ... ақшамен бейнеленуі оның башсы деп аталады. Баға ... және ... ... ... ... ... ... Әрбір
елде ақшаның өлшемі ретінде қабылданған және ... ... ... ... металдың (алтын) баға белгілеу процесіндегі ақша бірлігіне
бекітілетін салмақты саны баға ... деп ... ... және ... ... құн заңы ... Ақшаның
құн өлшемі кызметі мен баға масштабы арасында өзара айырмашылық бар. Қүн
өлшемі бұл мемлекетке ... ... ... ... ... өлшемі қызметі құн заңына байланысты анықталады. Баға масштабы бұл
мемлекетке тәуелді, ... ... ... көрсету үшін емес, тек оның
бағасын бейнелеу үшін ... ... Баға ... нарық заңына, яғни
сұраныс пен ұсынысқа байланысты белгіленеді. Сөйтіп баға ... ... ... ... ... ... ақша бірлігіндегі көрсетілетін
нарықтық бағаға айналады.
Бүгінгі таңда тауарлар алтынға ... ... және ... алтынмен бейнеленбейді. Ақшаның бұл қызметін алтыннын ... оның ... ... ... қағаз және несиелік ақша белгілері
атқарады. Мұндай ақшалардың меншікті құны болмайтындықтан да, ... ... емес ... деп ... ... олар тауарлар құнын ... ... ... ... ... құралы қызметі. Айналыс құралы қызметінде ақша ... ... ... рөл атқарады. Тауар ... ... ... ... ... яғни оның ... ... және тауарды
сатып алу, яғни тауардың ... ... Бұл ... ... ... ... ... болады: Т (тауар) — А (ақша) — Т (тауар).
Ақша ... ... ... ... ақша тауарларды біртіндеп
айналыстан шығара отырып, өзі айналыста үнемі қалып ... ... ... ... ... басты ерекшелігі, біріншіден, бұл
қызметті толық бағалы емес құнның белгілері: қағаз және несиелік ... ... ... және ... ақшалар атқарады.
Сонымен ақша, айналыс құралы қызметін атқаратындықтан да олардың саны,
яғни айналысқа қажетті сатылатын тауарлар массасы және ... ... Ал егер ... ақша массасы тауар массасынан артық болса,
онда ақшаның ... ... жол ... ... ... ... Әр ... жағдайлардың болуына байланысты
тауарлардың тек нақты ақшаға ғана сатылмайтыны белгілі. ... әр ... ... кезеңі мен айналыс мерзімінің ұзақтығының ... ... ... ... ... мен ... ... болуы шаруашылық субьектіглнде косымша қаражаттардың
жетіспеушілігін ... ... ... тауарлардың төлемін кешіктіріп
сатып алу және сату, ягни ... беру ... ... Ақша ... ... ... ерекше бір қозғалыс формасына ие: Т (тауар) — М
(міндеттеме), келісілген мерзімнен кейін: М ... — Т ... ... ... қызметі мен айналыс құралы кызметтері арасында өзара
айырмашылық бар. Ақша ... ... ... ... ... ... ... құралы қызметінде ақша мен тауардың бір-біріне карама-карсы
қозғалысы ... яғни ... ... ... ... сату және ... ... аяқталғандығын білдіреді. Тауарлар мен ақша арасындағы
уақыттағы алшақтық кредиторға қарыз алушының төлемеу ... ... ... ... ... ретінде тек қана тауар айналысына қызмет етіп ... ... ... және несие қатынастарына да кызмет етеді.
Жалпы барлық ақшалай төлемдерді мынадай түрде топтастыруға болады:
– тауарлар және ... ... ... ... мемлекетке қатысты қаржылық міндеттемелер;
– банктік несиелер, мемлекеттік және тұтыну несиелері бойынша
қарыздық міндеттемелер;
– сақтандыру міндеттемелері;
... сот ... және өзге ... ... ... ... ... бағалы емес, яғни қағаз және несиелік
ақшалар атқарады.
Ақшанынң қор ... және ... ... Ақша ... ... балама
ретінде, оның иесіне тауар алуды қамтамасыз етумен қатар, байлықты жинау
құралы болып табылады. Сондықтан да ... ... ... ... ... Корлану үшін ақша айналыстан алынады, сөйтіп тауарды
сату және сатып алу қозғалысы үзіледі.
Ақшаның кор жинау ... ... ... емес ... ... ... олардың меншікті құны жок. Бұл қызметті атқару қашаннан ... ... ... ... ... ... емес ... аткарады. Тауар
өндірісі жағдайында қорлану екі (формада ... ... десе ... ... мен ... ағымдық және жинақ
(депозиттік) шоттардағы, сол сияқты банктегі басқа шоттарда-
ғы ақшалай қаражат қалдыктары түрінде коғамдық қорлану
формасында;
2) Банктердегі ... ... ... жеке қорлану формасында.
Дүниежүзілік ақша. Сыртқы сауда байланыстары, халықаралық заемдар,
сыртқы серіктестерге қызмет көрсету барысы дүниежүзілік ... ... ... ... ... ақшалар жалпыға ортақ төлем құралы,
жалпыға ортақ сатып алынатын құрал және жалпыға ортақ қоғамдық ... ... ... ... ... төлем құралы ретінде
дүниежүзілік ақшалар халықаралык байланыстардағы есеп ... ... ... ... ... ретінде дүниежүзілік ақшалар
елдер арасындағы ... ... ... ... және ... ... ... бұзылған жағдайда кызмет етеді. Жалпыға
ортақ қоғамдық байлықты құрау ... ... ... бір ... ... елге займ ... субсидиялар беруі барысында кызмет етеді.
Егер де еліміздің ішіндегі ақша мемлекетпен заңдастырылған ұлттық ақша
бірлігі формасында кызмет ететін болса, ал ... ... ... ... өз еңбегінде: «Ақша өзінің ұлттық киімін шешеді де, өзінің бастапқы
формасы ретіндегі металл құймасына, яғни жалпылама балама ... ... деп ... Сондай-ақ бұл жерде дүниежүзілік ақша ретінде алтынның
қызмет етуі сипатталады.
Алтын монета стандарты тұсында дүниежүзілік ақша қызметін ... ... ... ... ... ... ... (банкноталар)
көбіне АҚШ доллары және ағылшын фунт стерлингі атқарған.
Қазіргі кезде дүниежүзілік ақша ... АҚШ — ... ... ... валютасы — еуро, сол сиякты Халықаралық валюталық қордың
СДР-і (арнайы ... алу ... ... жылы ... ... бастап, Еуропалық қауымдастық елдерінде жаңа
валюта «Еуро» енгізілді. Еуропалық валюталық Одақта ... он бір ... ... ... ... ... ... Бельгия,
Финляндия, Ирландия, Португалия, Испания және ... 1999 ... ... ... ... ... ... үшін және мемлекеттің жаңа
кағаздарын орналастыру үшін пайдаланылды. ... ... мен ... жылдың 1 каңтарынан және 6 айдай уақыт ішінде енгізіліп, валюталық
одаққа мүше елдердің ... ақша ... 2002 ж. 1 ... ... ... ... Ақша айналысы және ақша қызметі
ІІ.1. Ақша айналысы және оның заңы
Ақша айналысы — шаруашылықтағы тауарларды ... ... ... ... және есеп ... жүзеге асыруға қызмет ететін қолма-
қол және қолма-қолсыз ақша ... ... ... ... ... ... де ... өндірісі жатады. Тауар
өндірісі тұсында тауарлар әлемі: тауар және ... ... ... ... ... ... ... Коғамдық еңбек бөлінісінің
тереңдеуіне және ... ... және ... ... ... ... тұсында ақша айналысы да әрі қарай дами ... ... ... ... ... ете ... барлық жиынтық қоғамдық
өнім айналысы мен айырбасына дәнекер болады. Ақшаның қолма-қол және қолма-
қолсыз формаларының көмегімен тауарлар айналысы, ... ... ... капиталдын козғалысы жүзеге асырылады. Ақша айналысының құрылымына
қолма-қол ақшалар ... мен ... ... ... ... ... ... нақты ақшалар қозғалысын білдіреді. ... ... және ... ақшалар (қазыналық билеттер) қызмет
етеді. Дамыған елдерде нақты ақшалар ... ... ... ... шығарылған банктік билеттер құрайды. Ақша шығарудың кішкене
бөлігі (10 /о-ға ... ... ... ... ... тиеді.
Қолма қолсыз ақшалар айналысы — қолма-қолсыз ... ... ... ... ...... ... карточкалар
электрондық аударымдар көмегімен пайдаланылатын клиенттердің шоттардағы
сақтаған ақшалары (депазиттср).
Қолма-қол ақша мен қолма-қолсыз ... ... ... ... пен ... бар. Ол ақшаның үнемі бір айналыс сферасынан екінші ... ... ... ... ңолма-ңол аңшалардың банктегі депозитке
салынуы, олардың ... ... ... ... ал ... ... стипендия, зейнетақы және т.с.с. ... үшін чек ... ... ... ... ... ауысуы байқалады.
Құн заңы және оның айналыс аясында пайда болу ... яғни ... заңы ... ... ... ... ... тән болып келеді. Құн формаларының дамуына талдау жасай отырып,
К. Маркс ақша ... ... ... ... ... ақша ... ... мәні ақшаның айналыс қызметін
атқаруға кажетті ақша саны, сатылатын тауарлар бағасы ақша ... ... ... Ақша ... заңы ... ... ... мен олардың бағасының деңгейі мен ақша айналысының
жылдамдығы арасындағы экономикалық тәуелділікті бейнелейді.
Ақша айналысының заңы — ... ... үшін ... ... (Ата) ... ... сомасы
Ата Ақша айналымның саны
Бұл жерде бір айта кететіні, ақшаның төлем құралы кызметін атқаруымен
байланысты бұл формула да ... ... ... ... ақша ... мынадай формуламен бейнелеуге болады:
Стб – Нтб + Мтс – Өтс
Ақ =
Аос
Мұндағы А — ... ... ақша ... — сатылатын тауарлар бағасының сомасы;
Нтб — несиеге сатылған тауарлар бағаларының сомасы;
Мтс — ... ... ... ...... ... ... сомасы;
Аос — айналыс және төлем құралы ретіндегі ақша айналымының, орташа
саны.
Осындай жағдайларда айналысқа қажетті ақша ... ... ... ... ... келетін әр алуан факторлар ықпал етеді. Оның
біріне ... ... ... ... ... Сондай-ақ
шаруашылыктағы ақшаға деген қажеттілік ... және ... ... ... ... да анықталады. Айналысқа қажетті ақша
санына мыналар кері ықпал етеді: несиенің даму дәрежесі, себебі ... ... ... несиеге сатылса, соғұрлым айналысқа аз мөлшерде
ақша қажет ... ... есеп ... ... ақша ... жылдамдығы.
Металл ақша айналысы тұсында айналыстағы ақша саны акшаның қазына жинау
құралы қызметінің көмегімен реттеліп отырды. Егер ... ... ... онда айналыстағы артық ақша (алтын монета) айналыста қазынаға
кетіп, ал егер ақшаға деген қажеттілік ұлғайса, онда ... ... ақша ... ... шығырылып отырады.
Егер де айналысқа алтынға ауыстырылмайтын банкноттар немесе қағаз
ақшалар (казыналық билеттер) кызмет ... онда бұл ... ... айналысы қағаз ақша айналысының заңына сәйкес жүргізіледі.
Ақша айналысын колдап отыру шарттары мен заңдары мынадай екі ... ... ... ... шаруашылықтағы ақшаға деген ... ... ... ... ... Егер де айналымдағы ақша көлемі,
шаруашылыққа қажетті ақшадан артық болса, онда акшаның құнсыздануына, яғни
ақша бірлігінің сатып алу ... ... яғни ... ... ... Үкіметі беретін өкілеттіктерге сәйкес
келіссөздер жүргізу, ... ... ... қол қою, ... ... бағалы қағаздарын шығару, Қазақстан Республикасы
резеденттерінің мемлекеттік емес қарыздары ... ... ... ... ... алу, пайдалану, етеу жөне оларға қызмет көрсету,
Қазақстан Республикасы резиденттерінің мемлекеттік емес ... ... ... ... орындалуын қамтамасыз ету;
республикалық бюджетте көзделген және ... ... ... ... ... ... жөне өзге де ... кредит беру;
үкіметтік сыртқы қарыздар туралы келісімдерді бекітуге қажетті қүжаттарды
дайыңцауға қатысу; түпкі қарыз алушылар мен ... ... ... ... ... және ... бірлесіп қар-жыландыру
үлесін республикалық бюджетке қайтару туралы ішкі кредиттік келісімдердің
жобаларын дайындау; ... ... ... ... оқшауландырылған қаражатты өңдіріп алу жөніңде түпкі ... ... ... және ... және ... ... басқа да міндетті төлемдердің бюджетке
түсуін кездейтін заңнаманың сақталуын, міндетті зейнетақы жарналарының
толық жөне ... ... ... ... ... ... ... жинаудың нысандары мен
төсіддерін жетілдіру;
Ұлттық банкпен келісім бойынша конкурстық негізде үкіметлік ... ... бар ... емес ... және ... қарыз алуға байланысты гранттарға қызмет керсету үшін екінші
деңгейдегі банктерді, бастапқы ... ... ... бағалы қағаздар-ды шығару жөніндегі басқа да өріптестерді
іріктеу; ... ... мен этил ... ... және оның ... ... ... белгіленген тәртіппен Қазақстан
Республикасында лотерея ... және ... ... ... ... ... ... озге де қызмет түрлерін лицензиялау; салық
және бюджетке төленетін басқа да міңдетті төлемдер ... ... ... ... алу жөнінде жұмысты үйымдастыру;
өз құзыры шегінде салықтық қүқық бүзушылыққа қарсы күрес моселелері бойынша
Қазақстан Республикасының халықаралық ... ... ... жүргізілуін (банктерді жөне сақтан-дыру (қайта сақтандыру)
үйымдарын қоспағанда) мемлекеттік ... ... ... тыс ... ... тарту; оған заңнамамен жүктелген өзге де функциялар.
Қаржыны басқару жөніндегі сан алуан функцияларға байланысты Қаржы
министрлігіне ... ... ... ... ... іске ... және өз функцияларын жүзеге
асыру үшін зандарда белгіленген тәртіппен:
мемлекетгік органдардан, өзге де ... және жеке ... ... ... ... ... үшін ... ақпараттарды
сүратуға және алуға;
өз құзырының шегінде барлық мемлекеттік ... өзге де ... жеке ... орыңдауы үшін міндетті нормативтік құқықтық актілерді
шығаруға;
Министрліктің қарауындағы комитеттер мен ... ... өзге де ... ... немесе тоқтата түруға;
акционерлік қоғамдардағы мемлекеттік үлеске және респуб-ликалық меншіктегі
басқа да ... ... ... пайдалануға, соңцай-ақ заннамалық акгілермен
және Үкімет белгілеген жағдай-ларда билік етуге;
өз құзырындағы мәселелер бойынша халықаралық үйымдар-мен ... ... ... ... және Қазынашылық комитетінің корреспонденток
шоттарындағы ... ... ... ... тәртіппен тиімді
орналастыру жолымен ... ... ... ... көзделген жағдайларда бюджет қаражат-тарын қайтарып
алуға, қаржылаңдыруды тоқтата түруға;
қымбат бағалы металдар мен асыл тастарды ... ... және ... ... ... жатыр.
ІІ.2. Инфляция
Инфляция (латын. іnflatio, аудармасы — «қабыну», «ісіну») — бұл бағаның,
өсуінен, тауарлар тапшылығынан және тауарлар және ... ... ... ақшанын құнсыздануы, сондай-ақ оның ... ... ... ... — бұл кез ... ... даму ... объективті құбылыс. Инфляцияның себептері айналыс және өндіріс
саласында орын алады.
Қазіргі ... ... ... байланысты:
1) Акша айналысының факторларына: бюджет тапшылы-
ғын жабуға пайдаланған, шексіз көп акшаның ... ... ... ... ақша массасына толып ... ... ... ... ... ... емес ... қоғамдық өндірістегі теңсіздікке,
шаруашылығының шығындық механизміне, мемлекеттің экономикалык саясаты, оның
ішінде, салык ... баға ... ... ... саясатына
байланысты факторлар жатады.
Аталған факторлардың қанат жаюына байланысты инфляцияның екі типі
болады: ... және ... ... ... ... мынадай факторлардың әсерінен туындайды:
– әскери шығыстардын өсуі, яғни әскери техникалардың азаматтық
салаларда пайдалану қажеттігінен, нәтижесінде ақша ... үшін ... ... ... ... ... ... және ішкі қарыздардың өсуі, яғни
мемлекеттің кысқа және орта мерзімді міндеттемелерім шығару
есебінен бюджет ... ... ... ... ңарызы артады;
– несиелік экспанциялау, яғни елдің орталық банкінің коммерциялық
банктер мен ... ... ... ... ... ... инфляция, яғни шетел валюталарын сатып алу
барысында тауар айналымына қажеттіліктің үстіне ұлттық валютапың
эмиссиялануы;
– ауыр өнеркәсіп саласына өте көп ... ... ... ... иифляииясы — бұл баға белгілеу процесіне әсер ететін ... ... ... ... ... өнімділігінің өсуін азайту және өндірістің құлдырауы;
– көрсетілетін кызметтің маңызының артуы;
– бір өнім ... ... ... ... ... ... энергетикалық дағдарыс.
Инфляция жағдайында қағаз ақшалар мыналарға қатысты кұнсызданады:
– алтынга;
– тауар;
– шетел вплютасына.
Бірінші ... ... ... берілетін алтынның нарықтық құны артады.
Екінші ... ... ... ... ... ... шетел валютасына
қатысты ұлттық валютаның бағамы төмендейді.
Инфляцияны мынадай белгілеріне байланысты жіктеуге ... ... ... ... ... ашық инфляция, яғни бағаға
ешқандай да ... ... оның ... өсуі ... инфляция, яғни тауар тапшылығы жағдайында бағаға мемлекет қатаң
бақылау ... ... ... шоқ яғни бір ... бірден баға өсіп
кетеді.
2) Таралу орнына қарай: локальдық инфляция, яғни баға бір ғана елдің
шекарасында өседі; дүниежүзілік ... яғни ... ... ... барлык ғаламдық әкономиканы түгелдей дерлік қамтиды.
3) Бағаның өсу ... ... баяу ... — баға баяу ... ... жылына 10 /о-ға
өседі;
– орташа инфляция — баға тез карқында ... ... ... ... ... баға ... ауыр ... және
әлеуметтік зардаптарға шалдықтырады;
– Ұшқыр инфляция — баға жылына 500-ден 1000 /о-ға ... ... ... ңарқынмен өседі. Ұшкыр инфляция акша жүиесінің
кұлдырауына әкеліп соғады. Мұндай жағдайда ақша өзінің
атқаратын қызметтерін ... ... ... ... үшін бірінші түрі тән болса, ал дамушы елдер
үшін ... және ... ... тән.
Қазақстан Республикасында бағаның өсуіне қарай қазіргі кезде бірінші түрі
көрініс ... ... 2002 ... ... ... ... ... мөлшері — 5,9%-ды (2001 жылы — 8,4%) ... Бұл ... ... ... ... ... жылдарға арналған ақша-
несие саясатының негізгі бағыттарында бекітілген болжамға сай ... ... ... статистикалык көрсеткіш — тұтыну бағаларының
индексі тауарлар мен қызметтердің түрлерін қамтитын тұтыну қаржыны
негізінде анықталады. Тұтыну бағаларының индексі тауарлар мен кызметтердің
түрлерін ... ... ... негізінде анықталады.
Тұтыну бағаларының индексін (ТБИ) есептеуде мынадай формулаға
қолданылады :
ТБИ = ... ... ... қоржынының бағасы х 100
Базалық жылдағы тұтыну қоржынының бағасы
Тұтыну бағаларының индексінің үш сандык мәні ... ... ... баға индексі 100%-ға тең болады, яғни баға өзгермеген болып табылады;
– баға индексі 100%-дан жоғары, мысалға 140 /о-ға тең. ... ... ... ... ... 1,4 есе ... ақша инфляциялық құнсызданды;
– баға индексі 100 /о-дан төмен, айталық 80%-ға тең, яғни ... баға ... ... 20%-ға ... ... ... болғаның яғни баға деңгейінің төмендеуінен
білдіреді.
Инфляцияның тигізетін әлеуметтік-экономикалық салдарын мынадан көруге
болады:
– халық топтары, ... ... ... шаруашылық
құрылымдары, мемлекет, фирмалар арасында, дебиторлар мен
кредиторлар арасында табыстардың қайта бөлінуі;
– халықтың, ... ... ... ... ... бюджет қаражаттарының құнсыздануы;
– бағаның әркелкі өсуі натижесінде өнеркәсіп салаларындағы пайда
нормасының теңсіздігінің артуы және ұдайы ... ... орын ... ... өсуі;
– халык шаруашылығына деген инвестицияның қысқаруы;
– амортизациялық қорлардың құнсыздануы;
– бағадағы, ... және ... ... ... ... экономиканың белсенді түрде дамуы;
– ұлттық валютаның сатып алу қабілетінің төмендеуі;
– қоғамның әлеуметтік топтарға бөлінуі.
Жоғарыда аталған инфляцияға ... ... ... мен оның ... ... ... оған қарсы аттың болуын талап етеді.
Инфляциялық процестің жағдайларына байланысты ақша ... ... ақша ... мен антиинфляциялық саясат жатады.
Ақша реформасы — ұлттық ақша бірлігін ... ... ... ... келтіруге және нығайтуға бағыттаитын ақша айналысында
мемлекет тарапынан жүзеге ... ... ... ... ... ... ... асырылады:
— жаңалау. яғни құнсызданған ақша бірлігін жою туралы не жаңа валюта
енгізу туралы ... ... ... яғни ... ... ... құрамын немесе
валюталық паритетін қалпына келтіру;
– номинация. яғни «нолдерді қысқарту» ... ... ... ... ... ... әсер ... факторларға жауап ретінде басты
антиинфляциялық саясаттың мынадай әдістері жұмыс жасайды:
Дефляциялық саясат — бұл ... ... ... ... ... ... салық механизмін қолдану аркылы мемлекеттік шығыстарды
азайту, несие үшін ... ... ... және ақша массасын ... ... ... — бағаға және жалақыға бақылау жасау шаралары.
Біздің елімізде бағаға бақылау ҚР монополияға ... ... ... ... ... ... ... саясаттың бұл түрі өте
сирек қолданылады.
Индексациялау — ақшаның құнсыздану ... ... ... ... ... ... толтыру әдісін білдіреді.
Бұл әдіс 1999 жылы 5 сәуірде ҚР Үкіметінің шешімімен «еркін өзгермелі
валюта бағамына» өту барысында, АҚШ долларына ... ... ... ... ... ... 1 АҚШ ... бағамы 87,5 теңгеден
132,4 теңгеге және одан жоғары көрсеткішке жетті) халыктың екінші деңгейлі
банктердегі ... ... ... ... ... ... ... келтіру мақсатында
қолданылды.
ІІІ. Айналыс және ақша жүйесі
ІІІ.1. Ақша массасы және ақша базасы
Ақша айналысының негізгі сандық көрсеткіштерінің біріне ақша ... ... ... ... Ақша ... — жеке тұлғаларға, кәсіпорындармен
мемлекетке тиісті және ... ... ... ... алу ... ... ... бір күндегі және белгілі бір кезеңдегі ақша айналысының сандық
өзгерісін талдау үшін, сондай-ақ акша ... өсуі мен ... ... ... ... үшін әр түрлі көрсеткіштер пайдаланылады. Ондай
көрсеткіштерді ақша агрегаттары деп атайды.
Өнеркәсібі ... ... ... қаржылык статистикасында ақша массасын
анықтау барысында мынадай ақша агрегаттары қолданылады:
– М1 агрегаты, яғни ол ... ... ... ... ... және банктегі ағымдық шоттардағы қаражаттарды
қамтиды;
– М2 ... ол М1 ... ... ... ... және ... ... (төрт жылға дейінгі) тұрады;
– МЗ агрегаты, ол М2 ... ... ... ... мекемелердегі
жинақ салымдарын құрайды;
– М4 агрегаты, ол МЗ агрегаты қосылған ірі коммерциялық банктердегі
депозиттік сертификаттардан тұрады.
АҚШ-та ақша массасын ... төрт ақша ... ... ... — үш, ... мен Францияда — екеу, Ресейде үш ақша агрегаттары
пайдаланылады.
Қазақстанда ақша массасы Ұлттық Банк пен ... ... ... ... ... ... анықталады және оның ... ... ақша және ... ... тұлғалар мен үй шаруашылығы
(жеке тұлғалардың) депозиттері жатады.
Қазақстан Республикасында Ұлттың банктің 12.01.1995 ж. ... № 2 ... ... ... ... ақша базасын анықтау
әдісі және ішкі, сыртқы актнвтерді аныктау барысында баланстық ... ... ... ... ақша ... мен ақша массасы ссептеледі.
Аталған ережеге сәйкес, ақша ... (МВ) — бұл ... ... және ... ... ... Ол мынадай формуламен
есептеледі:
МВ = СІС + RR + DСВ,
мұндағы СІС — айналыстағы нақты ақшалар;
RR — ... ...... ... банктердің Ұлттық банктегі коршоттағы
қаражаттары.
СІС = L (Н + С),
мұндағы Н — айналысқа шығарылған банктік билеттер;
С — айналысқа ... ... ақша ... ... сонына
2006 ж.
| |Ақша агрегаттары |12.00 |12.01 |12.02 ... ... ... ... ақша) | | | |
| ... ... : |134416 |174959 |208171 |
| ... ... тыс қолма қол | | | |
| ... : |116335 |145477 |177899 |
| ... және ... | | | |
| ... ... банктегі | | | |
| ... : |18081 |29482 |30272 ... |М0 ... ... қол ... |106428 |131175 |161701 ... |М1 |195442 |224234 |287293 |
| ... ішінде : | | | |
| ... ... ... | | | |
| ... |15245 |1912 |17799 |
| ... емес ... | | | |
| ... ... | | | |
| ... ... |73769 |91148 |107792 ... |М2 |290643 |337980 |498071 |
| ... ... : | | | |
| ... ... ... да | | | |
| ... және шетел | | | |
| ... ... | |48876 |61442 |
| ... |21662 | | |
| ... емес ... | | | |
| ... ... ... да | | | |
| ... және ... | |64870 |149336 ... |валютасындағы аудармалы |73539 |576023 |764954 |
| ... |397015 | | |
| |М3 | | | |
| ... ... : | |134077 |171439 |
| ... шетел |51573 | | |
| ... ... да | | | |
| ... | |103967 |95443 |
| ... емес ... |54999 | | |
| ... ... | | | |
| ... ... да | | | |
| ... | | | ... негізгі ақша агрегаттарына, қазіргі кезде ақша-несие
статистикасын ... және ... ... жүрген, ақша базасы мен
белгіленуі МЗ — ақша ... ... Ақша ... ... ... ... ... МО (айналыстағы қолма-қол ақша немесе банк жүйесінен тыс ақша);
– М1 = М0 + банктік емес ... ... мен ... ... ... М2 = М1 + теңгедегі басқа да депозиттер және банктік заңды
тұлгалар
мен халыктың ... ... ... ... МЗ ... массасы) — М2 + банктік емес заңды тұлғалар мен ... ... ... да депозиттері.
Мұндағы,
– Аудармалы депозиттер —
1) әрқашан айыппұлсыз
және шектеусіз
атаулы құнымен ақшаға
ауыстырылады;
2) чектің, траттаның
немесе жиро-кепілдіктің
көмегімен еркін
айналады;
3)төлемдер жүргізуде
кеңінен ... ... ... бір бөлігін
құрайды.
Бақка депозиттер — негізінен, ол белгілі уақыт аралығынан кейін ғана
алынатындары немесе әр ... ... жай ... ... ... ... және ... механизміне қойылатын талаптарға
жоғары дәрежеде сай келетін жинақ және ... ... ... ... қатар, шетел валютасында салынған басқа салымдар мен
депозиттерді қамтиды.
Ақша базасының акша массасына ықпал етуі акша ... ... ... формула арқылы есептеледі :
МЗ (ақша массасы) м
Ам = МВ (ақша базасы)
Егер мысалы, ақша мультипликаторы 2,0-ге тең болса, онда ақша ... ... 2 ... ... ... көрсетеді. 2002 жылы
ақша массасындағы депозиттердің өсуі, ақша ... мәні ... ... ... ... ... ... отыр.
ІІІ.2. Ақша жүйесі
Ақша жүйесі — бұл тарихи түрде қалыптасқан және ұлттық ... ақша ... ... ... жүйесінің өзіне тән типтері және элементтері болады. Ақша жүйесінің
типі бұл ақшаның қандай формада болуын сипаттайды. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... ақша ... яғни мұндай ақша тауары тікелей айналыста бола
отырып, ақшаның ... ... ... ал несиелік ақшалар
металға ауыстырылады;
– несиелік және қағаз ақшалар жүйесі, яғни алтын айналыстан алынып
тасталып, оның ... ... және ... ... ... түседі.
Металл ақша айналысы екіге бөлінеді:
1. Биметаллизм — жалпыға балама рөлі екі ... ... ... ... негізделген ақша жүйесі.
Биметаллизмнің үш түрі болған :
— қос валюталы жүйе, яғни мұнда алтын мен кұмістің арасындағы
шекті ... ... ... ... ... қатар жүретін валюталар жүйесі, яғни мұнда бұл қатынас мемлекет
тарапынан белгіленген;
* ... ... ... яғни ... ... және ... ... заңды
төлем құралы қызметін атқарады, бірақ бірдей негізде ... ... ... ... ... ... асырылып алтын
монеталарды жасауға ерік берілді.
Биметализм ХVI—XVII ғғ. ... ... ал ... ... XIX ... ... ... та биметалдық ақша жүйесі капиталистік шаруашылықтың
даму қажеттілігіне сәйкес келмеді, себебі екі ... құн ... ... ... ... бұл қызметінде қарама-қайшылық тудырды.
Нәтижесінде, жалпы құн ... ... ... ... бір ғана ... ... ... Сөйтіп, биметаллизм ақша жүйесінің ... ақша ... ... ... — бұл ... ... ... және ақша айналысының
негізі ретінде бір ғана металл (алтын немесс күміс) ... ... ... ... ... ... жж., ... 1852—1893 жж.,
Голландияда 1847—1875 жж. қызмет етті. Алтын ... ... рет ақша ... типі ... XVII ғ. Ұлыбританияда қалыптасып,
1816 ж. заңды ... ... ... ... ол XIX ғ. ... қарай
енгізілді, айталық : Германияда — 1871 1873 жж., ... ... ... — 1873 ж., ... 1876— 18/8 жж., ... — 1892 ж., ... Жапонияда — 1897 ж., АҚШ-та — 1900 ж.
Алтынға ауыстырылатын құн ... ... ... алтын
монометаллизмі мынадай түрлерге бөлінеді : алтын монета стандарты, ... ... және ... ... (алтын валюта) стандарты.
Алтын монета стандарты — бұл еркін бәсекенің тұсындағы капитализмнің
талаптарына біршама ... келе ... ... ... ... сауда мен капиталды сыртқа шығарудың дамуын қолдады. ... ... ... тән ... ... ... алтын елдің ішкі аңша айналысында болып, ақшанын барлық
қызметтерін бірдей атқарды;
* алтын монеталарды құюға рұқсат етілді (әдетте ... ... ... ... емес ақшалар айналыста жүре отырып, еркін және
шектеусіз мөлшерде алтын монетаға ... ... және ... ... еркін түрде сыртқа
шығаруға және ішке алып келуге болатын болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс ... ... ... ... оны ... ақша ... ... жабу эмиссиялық банктердің алтын қорларының көп
мөлшерде айналыстағы ақша массасының өсуіне ... ... ... ... монеталарға еркін ауыстыру қаупін туғызды. Бұл ... ... ... соғысушы елдерде өзінің
қызметін тоқтатса, кейіннен көптеген елдерде де (АҚШ-тан басқа) тоқтатты.
Сөйтіп, банкнотаны алтынға ауыстыру тоқтатылды және оны ... ш ... ... ... ... ... қазынаға сақталуға жіберіледі.
Бірінші дүниежүзілік ... соң ... ... ... тұсында,
ешбір капиталистік мемлекет өзінің ... ... ... ... ... ... ... 1924-1929 жж. ақша реформасының жүруі
барысында алтын стандартына қайта ... яғни оның ... ... формасы жасалады: алтын құйма ... және ... ... ... ... ... монетадан айырмашылығы, мұнда айналыста
алтын монета болмайды және алтын монетаны ... ... ... тыйым
салынады. Мұнда банкноталар, басқа толық бағалы емес ақшалар сияқты алтын
құймасына тек олардың сомалары көрсетілген жағдайлар да ғана ... 12,4 кг ... ... бағасы 1700 фунт стерлинг, Францияда 12.7
кг салмақтағы алтын құйма бағасы 215 мың франке тең болды.
Австрия, Германия, Дания, Норвегия және ... да ... ... ... (алтын
валюта) стандарты бекітіліп, мұнда да айналыста алтын монета және алтын
монетаны еркін түрде ... ... ... ... ... ... ... ауыстыру жүргізілді. Осындай жолмен алтын
девиз стандартын қолданатын елдердің ақша ... ... ... ... ... сақталды.
Сонымен, 1929—1933 жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыс нәтижесінде алтын
монета ... ... ... ... айналыстан алынып тасталынып
(мысалға, Ұлыбританияда — 1931 ж., ... — 1933 ж., ... — 1936 ... ... ... ... ... жүйесі бекітілді. Қазіргі ақша
жүйесі мынадай элементтерден тұрады: ақша ... ақша ... ... жүйе.
Ақша бірлігі — барлық тауарлардың бағаларын бейнелеуге қызмет ететін, ... ... ақша ... ... ұсақ ... ... ... елдерде 1:10:100, яғни
ондық бөлу жүйесі бекітілген. ... ... 1 ... 100 ... тсң,
ағылшынның 1 функ стерлинг — 100 пенсаға, ... 1 ... — 100 ... 1 ... — 100 ... және ... ақша ... — «теңге» деп аталауы, менің ойыша, оның
тарихымен тығыз байланысты болуға ... ... ... ... ... ... энциклопедиясында теңгенің тарихы ... ... рет Ақ ... б.з. I ... бір беті ... ... ... эфталит
түркі-руни) жазуы бар теңгелер (б.з. V—VI ғ.) жасап ... ... ... елі ... халқын құраған негізгі) баба түркілер Ұлы Жібек
жолына орналасқандықтан ақша жасау, оны айналымға енгізу өмір ... тым ерте ... 6-8 ... ... ... ... қашалған ру
рәмізін бейнелеген теңгелер құя бастаған. ... орта ... ... ... қола ... VI — ғасырдың 1-жартысына дейінгі
аралықта қолданылған. Бұл ... ... ... ... ... ... мұндай теңгелерді Суяб, Тараз қалаларында арнайы шекараларда
құйған. Сонымен қатар Отырар маңындағы ... да ... ... ... — сәл үмтылып, секіргелі түрған арыстан бейнеленген мыс
теңгелер, екіншісінде ... және ... ... ... ... ... төрт бұрышын мегзеген ... ... ... ... таңбалы (түркінің ана әулетінің таңбасы) теңгелер. б з ... ... ... ... ... көк ханының теңгесі»
немесе «Түркінің көк ... ... ... ... болған. Бұл
тайпалық дәрежедегі теңге емес, мемлекет дәулетін, ... ел ... ... 1271 ... Масудбек ... ... жаңа ... ашты. Бұл реформа бойынша алтынды ақша орнына
қолдану мүлдем тоқтатылып, салмағы 2 ... ... 78 — 81% ... ... кіргізілді. 1321 ... ... хан ... да үлкен маңызы болды. Ол бүкіл мемлекет
атынан «Кебек хаи теңгесін» айналымға ... ... ...... ... шыңдап жасаған. «Кебек хан теңгесі» Қазақстанның ... ... ... қалаларында әзірленді. Өзбек хан, Жәнібек хан,
Бердібек хан, ... ... ... ... шығарылған Алтын Орда
тенгелері Түркістан, Жетісу, Еділ жағалауларына ... ... ... ... 1428 ж. ... Ұлықбектің ақша реформасы
Орта Азия және Казақстан ... ... ... ... ... ғ. ... мыс теңгелері және Иасының (Түркістанның) күміс теңгелері
Онтүстік Казақстан жерінде сауда айналымында өз ... ... ... ... соңы мен 17 ... ... Қазақ хандығының атымен ... ... ... Бұл ақшалардың дизайндық шеберлігі жоғары ... мен ... ... ... ісін бір жолға қоюда, халықтың басын
біріктіруде үлкен міндет атқарды».
Қорыта айтқанда, содан бері үш ... ... ... ... ... ... 1993 жылы 15 ... ҚР-нын жаңа ақшасы — теңге қайта
айналымға шығып отыр. Сол теңгенің ... биыл 13 жыл ... ... ... ТМД мемлекеттерінің ішінде біршама тұрақты валютаға айналып
отыр.
Ақша түрлеріне заңды төлем құралы болып табылатын: ... және ... ... ... ... Мысалға, АҚШ-та айналыста: 100, 50,
20, 10, 5, 2 және 1 ... банк ... 100 ... ... 1 ... 50, 20, 10, 1 ... ... және мыс-никельдік
монеталар жүреді. Ұлыбританияда айналыста: 50, 20, 10, 5 және 1 ... ... 1 фунт ... 50, 10, 5, 2 ... 1 ... ... сондай-ақ жаңа 10 және 5 пенсалардың құнына тең келетін 2 ... ... де ... ... ақша ... 10000, 5000, 2000, 1000. 500, 200,
100, 50, 20, 10, 5, 2 және 1 ... ... ... 20, 10, 5, 2 және ... ... ... 500 ... алтыннан мерейтойға арнап,
дайындалған монеталар, алғашқыда көлемі 64x100 мм су ... ... 50, 20, 10, 5, 2 және 1 ... кейіннен олардың орнына осы
номиналдарда металл тиындар шығарылды. Бірақ бүгінгі күні 1 теңгеге ... ... ... ... сондай-ақ 100 теңгеге дейінгі
номиналдағы банкноталар із ... ... ... ... орнында
металдан жасалған монеталар қолданылыста жүр. Қазыналық билеттер айналымда
жоқ.
Эмиссиондық жүйе — бұл әр ... ... ... ... ... білдіреді. Мысалға, АҚШ-та банкноттарды айналысқа шығарумен
Федералды резервті ... ... — РФ ... ... ал ... ... банкі айналысады. Ұлттық банктің ... ... ... — Банкнота фабрикасы (Алматыда) мен монета жасайтын — ... ... ... ... ... ... банктер. Ғ.С. Сейітқасымовтың редакциялығымен. —
Алматы: Экономика, 2001.
2. Деньги, кредит, банки / Под ред. Лаврушина О.И. — ... ... ... ... ... ... ... / Под ред. Дробозиной Л.А. -
М.: Финансы, ЮНИТИ, 1997.
4. Общая теория денег и кредита / Под ред. ... Е.Ф. -М.: ... ... ... Ақша , несие , банктер. Ғ.С. Сейітқасымовтың жалпы редакциясы –
Алматы
: экономика , 2001 ... Ақша , ... , ... , ... ... ... , ... 2000
жыл
328-бет.
7. Қазақ Совет Энциклопедиясы. Бас редактор : Қаратаев М.Қ. , ал
мүшелері :
Арыстанбеков Х.А. , ... У.М. , ... Қ.С. ... ... ж. ... ... ... – кредитные и финансовые отношения , под редак
ци , Красавиной Л.Н. 1994 г..

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналысы және оның дамуы31 бет
Ақша айналысы заңы4 бет
Ақша айналысы, заңы, ақша массасы және ақша жүйесі31 бет
Ақша айналысын басқару және реттеу32 бет
Ақшаның мәні, экономикалық мазмұны мен қызметтері42 бет
Ақша айналыс заңы38 бет
Ақша айналысы және оның заңы3 бет
Ақша айналысының заңы және оны реттейтін институттар3 бет
Ақша айналысының заңы және оны реттейтін институттар жайлы6 бет
Ақшаның айналысының заңы ақша массасы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь