Айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету қағидасы айыпталушының құқықтарымен мүдделерін қамтамасыз етудің кепілі ретінде

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

1 ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУДЕГІ АЙЫПТАЛУШЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ПРОЦЕССУАЛДЫҚ КЕПІЛДІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.1 Қылмыстық іс жүргізу айыпталушының процессуалдық жағдайы ... ... ... ... ..8
1.2 Қылмыстық іс жүргізудегі айыпталушының құқығын қамтамасыз етудің маңызы және жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

2 АЙЫПТАЛУШЫНЫҢ ҚОРҒАНУ ҚҰҚЫҒЫН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ҚАҒИДАСЫ АЙЫПТАЛУШЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ МЕН МҮДДЕЛЕРІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ КЕПІЛІ РЕТІНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.1 Білікті заң көмегін алу құқығы қағидасы айыпталушының құқықтары мен мүдделерін қамтамасыз етудің кепілі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.2 Қылмыстық іс бойынша айыпталушының құқығын қамтамасыз етудегі адвокат.қорғаушының қатысуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
2.3 Білікті заңгерлік көмек жүйесін жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68
Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабына сәйкес: «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырды, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» болып табылады.
Ол туралы Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан-2030» стратегиясында: «мемлекеттің басты бағыты – адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау және оны қамтамасыз ету, сондықтан да адам мен азаматтардың конституцияда көрсетілген құқықтарын өте жоғарғы дәрежеде кепілдендіру қажет, өйткені тұлғаның құқықтары мен бостандықтары әлемдік өркениеттің құндылығы болып саналады» [1] деп атап өтті. Елбасы, әрбір жыл сайын Қазақстан халқына жасаған жолдауларында, осы бағытқа баса назар аударып отыр.
Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасын орындауда заңның атқарар орны зор. Себебі заң қоғамдағы адамдар арасындағы қатынасты реттейтін негізгі ереже болып табылады.
Алайда заңға қатысты шешімін таппаған мәселелер қазіргі таңда көптеп кездесуде. Оның бірі – қылмыстық іс жүргізу заңы. Аталған заңды қолдану барысында оған қатысушылардың, соның ішінде айыпталушының конституциялық құқықтары толық кепілдендірілуі тиіс.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының төрағасы Б.Бектасов да өз сөзінде: «Қылмыстық іс жүргізудің қатысушыларының құқықтарын қорғау – өзекті де, толғақты мәселелердің бірі болып саналады. Тұлғаның құқықтарының шынайы түрде қамтамасыз ету – қылмыстық сот ісін жүргізу сферасындағы демократияны, ізгілікті бағалаудың өлшемі. Бұл үшін, тек қана қылмыстан зардап шеккен адамдардың құқықтары мен бостандықтарын ғана қорғау емес, сонымен қатар қылмыстық ізге түсуге тартылған адамдардың да құқықтары мен бостандықтарын сақтау қажет. Кінәсіздерді соттау, негізсіз қылмыстық жауапкершілікке тарту мүлдем жойылу қажет деп атап кетеді[2, 15 б.].
Дегенмен де, қылмыстық іс жүргізу барысында Конституция нормаларының орындалуына қатысты бірқатар шешімін таппаған мәселелер кездесіп отыр. Ол тәжірибедегі қиындықтардың орын алуына және алдын ала тергеу жүргізу кезінде қылмыстық іс жүргізуге қатысушылардың конституциялық құқықтарының бұзылуына алып келуде.
Негізгі құқық бұзушылықтар болып, жауап алу барысында адвокаттардың қатыстырылмауы, күш қолдану арқылы айғақтар алу, аяқталған қылмыстық істермен адвокаттың, айыпталушының таныстырылмауы, тергеу әрекеттерін жүргізу барысында тұрғын үйге заңсыз ену, сот сараптамаларының дұрыс жасалынбауы және мерзімдердің сақталынбауы және т.б. табылуда.
1. Қазақстан Республикасы Н.Ә. Назарбаевтың 1997-жылы Қазақстан Республикасы халқына жасаған жолдауы Қазақстан-2030.
2. Бектасов Б. Проблемы усиления гарантий прав участников уголовного процесса // Проблемы усиления гарантий прав участников уголовного процесса: Мат-лы междунар.науч.-практ.конф. – Алматы: Фирма Киік, 2011. – 122 с.
3. Конституция Республики Казахстан. Научно-практический комментарий. - Алматы: Раритет, 2010. - 400 с.
4. Анализ соблюдения прав человека и гражданина в ходе предварительного следствия и дознания: Доклад с соблюдении прав человека и гражданина в Республике Казахстан в 2004 году / Под общ.ред. Т.Д. Абишева. – Алматы: ТОО «Издательство Lem», 2005. – 164 с.
5. Аяганова А. О некоторых вопросах, связанных с обеспечением подозреваемых, обвиняемых квалифицированной юридической помощью // Заң және Заман. – № 8. – 2005. – С. 44-48.
6. О.В.Арсентьев. “Адвокатура” уч. пособие. Кустанай: Лем, 2001-210с.
7. С. Тыныбеков “Адвокатура и адвокатская деятельность в Республике Казахстан” учебник. Алматы : “Дәнекер”, 2001.- 356с.
8. Строгович М.С. Материальная истина и судебные доказательства в советском уголовном процессе. – М., 1955. – 270 с.
9. Вольтер. Избранные произведения по уголовному праву и процессу.
– М.: Свет, 1956. – 410 с.
10. Қазақстан Республикасы Бас Прокуратурасының 2010-жылға арналған статистикалық есептері.
11. Петрухин И.Л. Свобода личности и уголовно-процессуальное при-нуждение. – М.: Наука, 1985. – 297 с.
12. Петрухин И.Л. Презумпция невиновности и вопросы доказывания на предварительном следствии. – М., 1989. – 273 с.
13. Мотовиловгер Я.О. Основной вопрос уголовного дела и его компо-ненты. – М.:Лем, 1992. – 311 с.
14. Гуляев А.П. Следователь в уголовном процессе. – М.: Наука, 1981. – 220 с.
15. Строгович М.С. Право обвиняемого на защиту и презумпция невинов¬ности. – М.: Наука, 1995. – 266 с.
16. Наташев А.Е., Стручков Н.А. Основы теории исправительно-трудового права. – М., 1967. – 290 с.
17. Огурцов Н.А. Правоотношения и ответственность в советском уголовном праве.– Рязань, 1976. – 256 с.
18. Пцов А.С. Проблемы реализации уголовной ответственности и правового статуса обвиняемого на предварительном следствии // Права человека и правоох¬ранительная деятельность. – М., 1993. – С.210-215
19. Ветрова Г.Н. Уголовно-процессуальная ответственность. – М.: Рейз, 1987.
– 258 с.
20. Савицкий В.М. Новый закон о возмещении ущерба невиновным // Суд и применение закона. – М., 1982. – 274 с.
21. Савицкий В.М. Язык процессуального закона. – М., 1987. – 288 с.
22. Макалинский П.В Практическое руководство для судебных следовате¬лей. – СПб: Знак, 1907. – 456 с.
23. Рахунов Р.Д. Участники уголовно-процессуальной деятельности. - М.:Свет, 1961. – 293 с.
24. Жамиева Р.М. Тактика профессиональной защиты по уголовным делам: Автореф … канд.юрид.наук. 12.00.08. - Алматы, 1999. – 24 с.
25. Шадрин В.С. Обеспечение прав личности при расследовании преступлений. – Волгоград: Издательский дом «Рада», 1997. – 311 с.
26. Самощенко И.С. Охрана режима законности советским государством.
- М.: Спарта, 1960. – 288 с.
27. Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. Т. 1. - М.:Наука, 1968.– 297 с.
28. Кротова Л.А. Процессуальные гарантии достижения задач уголовного судопроизводства: дисс. ... канд.юрид.наук. 12.00.09. - Казань, 1982. – 160 с.
29. Александров С.А. Содержание, система и развитие уголовно-процессуальных гарантий // Вопросы криминологии, уголовного права и уголовного процесса. - Горький, 1974. – 230 с.
30. Алауханов Е.О., Турсынбаев Д.Е. Борьба с коррупцией в государственных органах Республики Казахстан. – Алматы: КазАТК, 2008.– 280 с.
31. Витрук Н.В. Основы теории правового положения личности в социалистическом обществе. - М.:Свет, 1979. – 264 с.
32. Якупов Р.Х. Уголовный процесс: Учебник для вузов / Под ред.
В.Н. Галузо. - М.: Уникум, 1998. – 286 с.
33. Копабаев О.К. Актуальные проблемы конституционного права.
– Алматы: , 2002. – 438 с.
34. Добровольская Т.Н. Гарантии прав граждан в уголовном судопроизводстве // Советское государство и право. – 1980. - № 2. – С. 13-18.
35. Качалов В.И., Качалов О.В. Юридическая помощь в Российской Федерации: Схемы и комментарии: Учебно-практическое пособие. - М.: ИКФ «ЭКМОС», 2002. - 288 с.
36. Научно-практический комментарий к Конституции Кыргызской Республики /Авт.-сост.К.М.Осмоналиев, Р.Ш.Азыгалиев, Р.К.Мадалиев, 2-е изд. - Б.:Юринфо, 2009. -223 с.
37. Об адвокатуре. Международные положения. Закон Российской Федерации. Нормативные акты по состоянию на 10 февраля 1997 г. // Серия Федеральное законодательство. – М.: БУКВИЦА, 1997. - С. 11-20.
38. Адвокатура Узбекистана: Содействие в реформировании: (Предложения по законодательству и адвокатской практике). - Ташкент: Издательский дом «Мир экономики и права», 2002. - 480 c.
39. Лубшев Ю.Ф. Комментарий к Федеральному закону «Об адвокатской деятельности и адвокатуре в Российской Федерации» (постатейный). - М.: ТОН - Профобразование, 2002. -192 с.
40. Г.Ж.Сүлейменова, Л.В.Воронина “Адвокатура и адвокатская деятельность в Республике Казахстан” / уч. пособие. Алматы: КазГЮА, 2002.- 225с.
41. Барщевский М. Ю. Бизнес-адвокатура в США и Германии. Москва, Белые альвы, 1995.
42. Лубшев Ю. Ф. Адвокат в уголовном деле. Москва:Наука, 1997.- 125с.
43. Бернам У., Решетникова И. В., Прошляков А. Д. Судебная адвокатура. Санкт-Петербург: Рада, 1996.-250с.
44. Перлов Ц. А. Судебные прения и последнее слово подсудимого в советском уголовном процессе. М.; Госюриздат 1957.-215с.
45. Стецовский Ю. И. Адвокат в уголовном судопроизводстве. М. 1972.
46. Варфоломеева Т. В. Вопросы тактики защиты в уголовном судопроизводстве. Киев: Сер, 1984.-112с.
47. Сергеич П. Искусство речи на суде. М.: Наука, 1988.- 245с.
48. Апраксин К. Н. И др. Адвокатура в СССР. Москва: Свет, 1975.- 158с.
49. Канафин Д. http://www.soros.kz/sites/default/files
50. Варфоломеева Т. В. Криминалистика и профессиональная деятельность защитника. Киев:Светоч, 2007.-211с.
51. Барщевский М. Ю. Организация и деятельность адвокатуры в России. Москва: Свет, 1997.-258с.
52. Гаврилов С. Н. Адвокат в уголовном процессе. Москва:Наука, 1996.-125с.
53. Основные положения о роли адвокатов // Адвокатская деятельность и адвокатура. Сборник нормативных актов и документов / Под общ. ред.. Семеняко Е.В., Пилипенко Ю.С. – М.: Юристъ, 2005. С. 23-28.
54. Тусупбеков Р. На защите конституционных прав // Казахстанская правда. 2009. 20 октября, С.1-2.
55. Указ Президента РК от 24 августа 2009 г. № 858 «О Концепции правовой политики Республики Казахстан на период с 2010 по 2020 года».
56. АҚШ-тағы адвокатура // Интернеттегі адрес: http://www.sherbakova.ru/page=57, Уильям Бернам. АҚШ-тың құқықтық жүйесі. 3-ші басылым. – М.: «Жаңа әділет», 2006 ж. 247-248-б.
57. Американдық құқыққа кіріспе. Алматы: «Прогресс» баспагерлік тобы, 1993.- 202б.
58. Адвокатура во Франции. // Интернеттегі адрес: http://www.sherbakova.ru/page=57.
59. Стецовский Ю.И. Адвокатура и государство. – М.: Юристъ, 2007. с.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министірлігі
әл-Фараби атындағы Казақ Ұлттық университеті
«Қорғауға жіберілді»
Қылмыстық құқық, қылмыстық
іс жүргізу және криминалистика
кафедрасының меңгерушісі,
з.ғ.д., профессор Р.Е. ... ... ... ... ... ... ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ҚАҒИДАСЫ
АЙЫПТАЛУШЫНЫҢ ... ... ... ... ... РЕТІНДЕ
050301- «Құқықтану» мамандығы
Орындаған 3 курс студенті (колледжден кейін)____________Нұрлыбекова А.
Ғылыми жетекшісі, аға оқытушы ______________________ Баяндина ... ... ... ... ... 3
1 ... ІС ЖҮРГІЗУДЕГІ АЙЫПТАЛУШЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ
ПРОЦЕССУАЛДЫҚ
КЕПІЛДІКТЕРІ…..........…....................................................
...................................8
1.1 ... іс ... ... процессуалдық
жағдайы..................8
1.2 Қылмыстық іс жүргізудегі айыпталушының құқығын қамтамасыз етудің маңызы
және
жүйесі......................................................................
................…........20
2 ... ... ... ... ЕТУ ... ... МЕН МҮДДЕЛЕРІН ҚАМТАМАСЫЗ ... ... ... заң ... алу ... ... ... құқықтары мен
мүдделерін ... ... ... ... іс ... ... ... қамтамасыз етудегі адвокат-
қорғаушының қатысуы……………...................................………...….…37
2.3 Білікті ... ... ... ... ... ... 68
КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабына сәйкес: ... өзін ... ... құқықтық және әлеуметтік мемлекет
ретінде орнықтырды, оның ең қымбат қазынасы – адам және ... ... мен ... ... ... туралы Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан-
2030» стратегиясында: «мемлекеттің ... ... – адам ... ... ... және оны ... ету, ... да адам мен
азаматтардың конституцияда ... ... өте ... ... қажет, өйткені тұлғаның құқықтары мен бостандықтары әлемдік
өркениеттің құндылығы болып саналады» [1] деп атап ... ... ... ... ... ... жасаған жолдауларында, осы бағытқа баса ... ... ... ... ... орындауда заңның
атқарар орны зор. Себебі заң қоғамдағы адамдар ... ... ... ... болып табылады.
Алайда заңға қатысты шешімін таппаған мәселелер қазіргі таңда көптеп
кездесуде. Оның бірі – қылмыстық іс жүргізу ... ... ... ... оған ... ... ішінде айыпталушының конституциялық
құқықтары толық кепілдендірілуі тиіс.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... да ... «Қылмыстық іс жүргізудің қатысушыларының ... ... ... де, толғақты мәселелердің бірі болып саналады. Тұлғаның құқықтарының
шынайы түрде қамтамасыз ету – ... сот ісін ... ... ... бағалаудың өлшемі. Бұл үшін, тек қана қылмыстан
зардап шеккен адамдардың құқықтары мен бостандықтарын ғана ... ... ... ... ізге ... тартылған адамдардың да құқықтары мен
бостандықтарын сақтау қажет. Кінәсіздерді соттау, ... ... ... ... ... ... деп атап ... 15 б.].
Дегенмен де, қылмыстық іс жүргізу барысында Конституция нормаларының
орындалуына қатысты ... ... ... ... ... ... ... қиындықтардың орын алуына және ... ала ... ... қылмыстық іс жүргізуге қатысушылардың конституциялық ... алып ... ... бұзушылықтар болып, жауап алу барысында адвокаттардың
қатыстырылмауы, күш қолдану арқылы айғақтар алу, ... ... ... ... таныстырылмауы, тергеу ... ... ... үйге ... ену, сот ... ... және мерзімдердің сақталынбауы және т.б. табылуда.
Қазақстан Республикасында бұл ... ... ... бірі ... ... ҚР ... 13 ... 3
тармағында білікті заң ... ... ... ... бар ... ... ... қатар, заңда көзделген жағдайларда мұндай көмек
тегін көрсетіледі. Конституция жеке және ... ... ... заң
көмегін көрсету бойынша ... ... ... ал осындай
көмекті алуға әрбір адамның конституциялық құқығын қамтамасыз ету бойынша
айрықша міндеттерді мемлекетке ... [3, ... да, осы ... ... ... ... осы ... негізгі себебі болып отыр. ... ... іс ... оған ... ... ... ... ғана қылмыстық іс жүргізудің міндеттерін толық, дұрыс
орындай аламыз.
Әдебиеттерде Конституцияда көзделген заң ... ... ... ... ... ... қол ... мақсат еткен адвокатура,
нотариат, жеке детективтік ... ... ... ... және басқалар жүзеге асыратын азаматтар мен ... ... мен ... мүдделерін қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған
шаралар жүйесі болып табылатындығы көрсетілген. [4, ... іс ... ... ... ... ... және ... мүдделеріне аса үлкен көңіл бөлуді қажет етеді.
Қорғану ... – бұл ... заң ... ... ... ... ... іс жүргізу ережелерін толықтай сақталуын қадағалауы тиіс,
ал бұл – ... алу ... ... ... құқықтарының сақталуын
және оған қатысты заңның бұзылуына жол бермеуін кепілдейді.
1991 ж. Егеменді Ресей ... ... ... ... ... ұзақ ... даму ... өтті, өйткені 1991 ж дейін
айыпталушының қорғаушысы алдын-ала жүргізілетін тергеудің ... ... ... 1992 ж ... ҚІЖК 122 ... сәйкес айып тағылған немесе
тұтқынға алу жөнінде мәлімдеме хабарланған сәт тен бастап қорғаушыға рұқсат
беретін ... ... бұл ... адам ... заңмен
қорғалатын демократиялық қоғам құру бағытымен алынған тұлға ... бұл ... ... ... алып ... ... етілмеген әдістері, бетпе-бет кездестіру және заң көрінісі бар).
Мұндай әрекеттер ХХ ... 90 жыл ... ... ... ... мен ... ... бұзуларына әкелген
әрі әлеуметтік жарылыс туғызуы мүмкін еді. Бұл жағдай орын алмас үшін ... ... ... ... ... құқығы көпшілік халықаралық
тәжірибеге сай болды. Бұл, жалпы алғанда, халықаралық ... сай ... ... ... ... ... ... жарияланады және
белсенді түрде қолданылады:
1) 1948 ж 10 желтоқсанында БҰҰ-ның БАс ... ... ... ... ... ... 1966 ж 16 ... БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы қабылдаған адам
құқықтары туралы факт.
Бұл ережелер, сонымен қатар, ... ... 1991 ж. ... қабылдаған адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтараның
Декларациясында ... ... ... ... ... күдіктінің,
сотталушының қорғаушысы ретінде қатынасуын ... Бұл ... ... бірі және ... істі әділ және ... қажетті факторы болып табылады. Өзінің міндеттерін орындауға
адвокатқа берілетін құқықтар қорғану құқығының ... ... ... ... ... бұзылуы қорғану құқығының өрескел бұзылуы болып
есептеледі және ... сот ... ... ... алып ... ... ... «Әрбір айыпталушы оның кінәсі заң қарастырылған
ретпен дәлелденбейінше және де бекітілмейінше кінасыз болып ... емес деп тану өзі іс ... іс ... ... да бір ... ... ... объективті құқықтық ережені білдіреді.
Сол ҚІЖК 49 б, 2 б ... ... ... кінәсіздігін
дәлелдеуге тиісті емес».
Кінәлі емес деп тану тек ... ... мен үкім ... ... қана ... Оның айыптиалушының пайдасына мемлекет
органдарын соттың істің негізделген және әділ ... ... ... ... ... ... бейтарапты орнатуды көздейді. Кінәлі деп
танудыан ауытқу әділ ... ... және ... ... ... ... шектеуге алып келеді. Кінәлі емес деп танудың ұстанымы кез-
келген ... ... ... қалаушы болып табылады, ал адам
құқықтары мен ... ... ... ... барлығында
жазылған.
ҚР ҚІЖК-сінде кінәлі емес деп танудың ұстанымына 14 б, арналған, онда
былай делінген:
1) Айыпталушы ... ... оның ... осы ... ... бекіткенге дейін, дәлелденге дейін
кінәсіз боп есептеледі.
2) Күдікті не айыпталушы өзінің кінәсіздығын дәлелдеуге ... ... не ... ... ... кінаны
дәлелдеу және айғақтарды теріске шығару уақыты айыптау жағында
болады.
3) Осы Кодекс орнатқан ... ... ... ... ... ... ... жарғыларда халықаралық құқыққа сәйкес және әлемдік қауымдастық
оларды жалпыға бірдей сойындалған.
ҚР ҚІЖК-нда азаматтардың конституциялық құқықтары мен ... және ... ... ... ұстанымдар бекітілген тұлғаны
ұжданы мен қадір-қасиетін құрметтеу (ҚІЖК 9 б), жеке ... ... 10 б.), ... ... адам мен ... мен ... ... (ҚІЖК 11 б.), тұрғын үйге ... ... 12б), хат ... ... және ... ... ... және басқа хабар ету (ҚІЖК 16 б). Осылайша, адвокаттың
қылмыстық іс-жүргізуде адвокаттың қызметінің құқықтық бағасы ... ҚР ... және осы ... ... бұл ... мен ... ... нәтижелі іске асыруға және
соңында әділ сотқа – қылмыстық ... әді ... әсер ... ... жұмысты орындау барысында Қазақстан Республикасы заңдарына
қатысты өзекті мәселелерді шет мемлекеттердің заңдарымен салыстыра отырып
талдау ... ... ... ... ... КСРО және ... ... заңгер-ғалымдардың еңбектеріндегі құқықтық тұжырымдамалар
құрайды.
Алдын-ала тергеу стадиясындағы айыпталушының қорғану құқығын
қамтамасыз ету ... ... ... төңірегінде КСРО тұсындағы
заңгерлерден: Р.С. Абдрахманов, С.П. Ефимичев, А.С. Кобликов, А.М. Ларин,
В.З. Лукашевич, В.А. Стремовский, ... ... ... ... өз ... қарастырса, ал,
қазақстандық заңгерлерден: Т.Қ. Айтмухамбетов, ... ... ... ... ... ... С.Е. Еркінов, С.М. Жалыбин,
С.К. Жүрсімбаев, Д.Қ. Канафин, К.Ж. Капсалямов, М.Ч. Қоғамов, Қ.М. Кучуков,
А.С:Нуралиева, ... ... ... ... ... ... ... және т.б. өз
еңбектерінде тоқталды.
Дипломдық жұмыстың ... және ... ... зерттеу жұмысының
мақсаты, айыпталушының қорғану ... ... ету ... ... мен ... қамтамасыз етудің кепілі байланысты
мәселелерді кешенді қарау негізінде тұжырымдап және ... ... ... ... Және де осы ... қылмыстық сот өндірісіндегі жеке
тұлғаның құқығын қамтамасыз ... ... ... ... тұжырымдарды
талдап шығару және негіздеу.
Осы қойылған мақсаттар негізінде төмендегідей міндеттерді шешу алға
қойылады.
1) ... іс ... ... ... ... ... іс ... айыпталушының құқығын қамтамасыз ету
сұрақтары бойынша талдау;
3) айыпталушының құқықтарын қамтамсыз етуде адвокат ... ... ... іс ... ... ... ... ету
мәселелелерін көрсету.
Дипломдық жұмысты қорытындысы бойынша келесі ... ... ... ... құқықтарын қамтамасыз ету Қазақстанның
Конституциясына сәйкес, адам, оның өмірі, құқықтары мен ... ... ... ... тұжырымға жауап беріп және адам ... ... ... мен ... ... сәйкес
келуі қажет.
Айыпталушының қорғануға құқықтарының қамтамасыз ету деңгейін елеулі
түрде жоғарылату қажеттілігі ғана ... ... ... бүтіндей алғанда
қылмыстық іс жүргізудің міндеті деп тану қажет.
Қылмыстық іс жүргізу саласындағы процессуалдық кепілдіктер - ... ісін ... ... қол ... ... ететін заңмен
белгіленген құралдар мен ... және ... ... ... өз ... мен міндеттерін орындау мүмкіндіктерін ... ... ... ... процессуалдық кепілдіктерін, қылмыстарды
ашуға кедергі болатын және қылмыстылықпен күрес жүргізудің жағдайына кері
әсерін ... ... ... ... ... ... ... кепілдіктердің жүйесі – ол ... іс ... ... ... қылмыстық іс жүргізуге қатысушылардың
құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз етуде ... ... ... ... мен ... ... ... функциясы – ол күдік немесе айыптың жалған екенін дәлелдеу,
айыпталушыны ақтап, айыпталушының жауаптылығын жоятын немесе ... ашу, ... оның жеке және ... ... ... ... олардың қорғаушысының, азаматтық жауапкер мен
оның өкілінің, ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Қазіргі уақытта айыпталушының тарапынан өз қорғалушысының құқықтары
мен бостандықтарын жақтау үшін ... ... ... мен тәсілдерін
сапалы қолдануға қабілетті білікті қорғаушы қатысады. Бірақ тағайындау
тәртібімен іске ... ... ... ... ... орай өте ... ... төмендігі білікті адвокаттың жұмысын дәл
дәрежеде бағаланбағаныны білдіреді. Осы мақсатпен заң ... ... ... ... жоғары білікті адвокаттың көмегін алуы
мүмкіндігі болмаса, ҚІЖК 71 бабына сай тағайындау ... іске ... ... ... ... ... ... ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУДЕГІ АЙЫПТАЛУШЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫН ҚАМТАМАСЫЗ
ЕТУДІҢ ПРОЦЕССУАЛДЫҚ КЕПІЛДІКТЕРІ
1.1 Қылмыстық іс жүргізу айыпталушының ... ... ... ... ... ... қылмыстық істің
осы субъектісіне қатысты жалпы ережелерді қарастырайық
ҚР ҚІЖК 3-тарауы (қылмыстық қудалау) деп ... ... ... ... заңды анықтамасы жоқ, ол қылмыстық іс ғылымынан жасап шығарылған.
Бұл ретте ... мен ... ... ... қызмет
түсініледі. Яғни қылмыстық іс басты түрде жасалған қылмыс ... және ... ... ... ... үшін ... Егер сезікті іс
қозғалған сәтте белгілі болса онда әшкерелеу бірден басталады.
Алайда көп жағдайда сезікті, ... ... істе ... ... ... қылмыс ашылмаған кезде мүлде пайда болмайды. Сонымен қатар іс
жүзінде қылмыс болмаса, қылмыс белгілері бойынша қылмыстық істі ... ... ... ... ... тергеу органдары қылмыстың ықтимал
субъектісін іздейді. Бұл жағдайда қылмыстық қудалау тек ... ... ... және сезікті немесе айыпталушы орнына қоюға негіз беретін нақты
тұлға туралы жеткілікті деректер табылған жағдайда ... ... ... ... қылмыстық қудалау тергеу сатысындағы айыптаудың қылмыстық-
процессуалдық функциясының көрінісі ... ... 69 ... сай ... ... айыпталушы ретiнде жауапқа тарту
туралы қаулы шыққан адам, не өзiне қатысты сотта жеке айыптайтын қылмыстық
... ... ... оған ... ... органының бастығы айыптау
хаттамасын жасаған және бекiткен адам айыпталушы болып ...... ... ... ... ... - ... өзiне қатысты
айыптау үкiмi шығарылған айыпталушы, сотталған адам, өзiне қатысты ... ... ... ... деп ... 69 ... сәйкес айыпталушы заңға қайшы келмейтiн құралдармен және
тәсiлдермен өзiнiң құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғауға және қорғануға
дайындалу үшiн ... ... мен ... ... өзiнiң не үшiн
айыпталғандығын бiлуге және өзiн айыпталушы ретiнде тарту туралы қаулының
көшiрмесiн алуға; қылмыстық iзге түсу ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық процестi жүргiзушi органнан өзiнiң
құқықтарын және мүдделерiн ...... ... ... ... етiлуге, бұлтартпау шараларын қолдану туралы қаулының көшiрмесiн
алуға; өзiне тағылған айып ... ... мен ... беруге; айғақ
беруден бас тартуға; дәлел ұсынуға; өтiнiш пен ... ... ... ... өзi бiлетiн тiлде айғақ беруге және түсiнiсуге; аудармашының
тегiн көмегiн ... ... ... осы ... ... және ... ... алғашқы жауап алудың алдындағы ... ... ... және ... жолығуға; тергеушiнiң немесе
анықтаушының рұқсатымен өзiнiң өтiнiшi бойынша ... ... ... ... ... ... бойынша жүргiзiлетiн тергеу әрекеттерiне
қатысуға; осы әрекеттердiң хаттамаларымен ... және ... ... ... ... ... қоюға, сараптама тағайындау ... және ... ... ... тергеу аяқталғаннан кейiн
iстiң барлық материалдарымен танысуға және одан кез ... ... ... ... ... ... ... қорытындысының және оның
қосымшаларының көшірмелерін алуға; соттың, ... ... ... ... мен шешiмiне шағым беруге; ақтамайтын негiздер
бойынша iстi ... ... ... ... сөз талқылауын талап
етуге құқылы. Сотталушының бiрiншi және апелляциялық сатыдағы соттарда ... ... ... және ... ... құқықтарын пайдалануға,
сонымен бiрге ақырғы сөз құқығына да құқы бар. Сотталған ... ... сот ... ... ... және оған ... ... үкiмiне, қаулысына, судьялардың қаулыларына ... ... ... ... ...... ... шағымдар
мен қарсылықтар туралы бiлуге және оларға ... ... ... мен қарсылықтардың сотта қаралуына қатысуға құқығы бар.
Iске айыпталушының қорғаушысының ... ... ... ... ... да ... құқығын жою немесе шектеу үшiн негiз бола
алмайды.
Қылмыстық қудалауға түскен ... ... ... ретінде
қарастырыла алады. Бірақ ылғи емес екені белгілі. Алдымен ол қылмыстық істе
сезікті ретінде ... ... ... ... ... ... нұсқа да
шығуы мүмкін. Дегенмен сезікті үнемі айыпталушыға да ... ... ... ... ... заңнама бойынша
қылмыстық істің дербес қатысушысы ретінде орын алады. ... ... бір жайт бар: ... де қылмыстық қудалауға ұшырайтын тұлға.
Нақты тұлғаларға қатысты ... ... осы ... қорғану
мүмкіндігін беруді болжайды. Олардың ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру бойынша тиісті ... ... ... ... те ... Қылмыстық сот ісін
жүргізудің көпғасырлық тәжірибесі дәлелдегендей, сот қателіктерінің алдын
алу мақсатында қылмыстық ... ... ... ... қорғаныс
тарапынан қарсы дәйектермен салыстыру жолымен беріктігін тексеруді қажет
етеді.
Қылмыстық іске қорғану мүмкіндігі ... ... ... табады.
Оның субъектісі осы уақытқа дейін әдетте айыпталушы болып есептелген [5, 42
б.].
Заңгерлік әдебиетте айыпталушының ... ... ... ... ... көрінісін, өз мүдделерін қорғау үшін берілетін
барлық процессуалдық құқықтарының негізі ретінде қарастырылады [6, 160 ... ... ... ... ... кезекте негізгі қылмыстық-
процессуалдық функциялар бірі ... ... деп ... ... Бір ... ... қорғану құқықтарының субъектісінің мүдде
өкілі ретінде қорғаушының қызметі қорғау болып табылады [7, 117 б.].
Кез ... ... ... оны ... асыру үшін қажетті шарттар
жасалмаса, ресмилілікке айналуы мүмкін. Сондықтан ... ... ... ... ... жай ғана ұсынып ... ... ... ... бұл ... ... ... кезекке шығады.
Айыпталушыға қорғану құқығын беру қылмыстық істің принципі ретінде танылады
(ҚР ҚІЖК 26-бабы). Жоғарыда ... ... ... ... ... жасайтын органдарға қорғану құқығын қамтамасыз ету бойынша
міндеттер ... ... ... ... ... бұзу ретінде
бағаланады. Қылмыстық іс принципі ретінде айыпталушының ... ... ету ... аша ... М.С. Строгович оны айыпталушы құқықтарының
процессуалдық кепілдіктерінің жиынтығы ... ... [8, ... ... ... ... қамтамасыз ету қажеттілігі қылмыстық
іс бойынша іс жүргізуде олардың мүдделері анағұрлым өткір қозғалатындығына
байланысты. ... ... оған ... ... ... ... ... қудалау органдарына, мемлекет пен қоғамға
қылмысты жазасыз қалдыру қаншама ... ... да, ... ... ... ... ... оның кінәсі толық және күмәнсіз дәлелденген ... жол ... ... ... ... жүз мың ықтималдығына
қарсы бір ғана оның кінәсінің жоқтығы ықтимал болса, онда бұл ... ... ... ... – деп атап ... Вольтер [9, 185б.].
Айыпталушының құқықтарын қамтамасыз ету ... ... ... қылмыстылықтың айтарлықтай артуымен дөп келген. Бірақ ... ... ... да бір ... ... ... тырысуға еш
негіз жоқ. Қылмыстылықтың деңгейі мен күйі негізінен осы сәттегі қоғам және
мемлекеттегі әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... бірқатар объективтік себептерден, оның
ішінде Кеңес Одағының тарауы, экономикалық және саяси ... ... ... ... ... ... жаңа жағдайларға бейімделуінің
ауырлығынан туындаған. Қылмыстылық деңгейін күрт ... ... ең ... ... ... жағдайды жою керек. Тұлға құқықтарын қамтамасыз
етуді күшейтуге байланысты тергеудегі қосымша қиындықтарға келсек, ... ... ... ... және ... ... өсуі, олардың
техникалық жарақтандырылуы күшейту тергеу ... ... ... және ... ендіру есебінен өтеле алады.
Біздің елімізде айыпталушылардың құқықтарын тиісті түрде қамтамасыз ету
заңгер мамандардың тарапынан осы мәселеге баяу ... және ... ... ... ... ... ... санасында сот қателіктеріне жол
беру және шарасыздық туралы қалыптасқан пікірлердің мықтылығынан қиындай
түседі. Соған байланысты ресейлік ... 1999 жылы ... ... ... ... 271 судья, 289 прокурор, 220 тергеуші және
133 қорғаушыдан алынған сауалнама ... 76% – ... үшін ... 18% – ... жазаламау анағұрлым қауіпті екендігін көрсеткен,
5% – жауап беруге ... ... 10 ... 5 103 ... ... ... сауалнама жүргізу барысында адамдар қоғам үшін ... ... ... – 49% деп есептейтіндігін ... ... ... ... ... ... орында болып шықты – 36.8%.
Жауап беруге қиналғандар – 14.2%, кінәсізді соттау қоғам үшін ... деп ... ... тұлғаның құқықтары мен бостандықтарын
оларды халықаралық түсінуге сәйкестікте ... ... ... ... құқық қолдану тәжірибесі үшін айыпталушы ... ... ... ... ... ... қарқындылығы
тән. Қылмыстық процессуалдық заңмен қарастырылған барлық мәжбүрлеу шаралары
оларға қарсы шығуы мүмкін, бұл қылмыс ... және ... ... ... ... ... Мәселе оның әр ... ... ... яғни ... ... қолданудың заңдылығы мен
негізділігін анықтау дұрыстығында болып табылады.
Қылмыстық ... ... ... ... он ... ішінде
процессуалдық мәжбүрлеу қолдануға ... ... – тек ... ... ... емес – осы проблематика бойынша ... ... ... ... ... И.Л. Петрухинмен толық зерттелген
[11, 73б.]. Жалпы алғанда аталған автордың ... ... ... процессуалдық әрекетке қатысты қолданылатын тұлғаның ...... ... анықтамасына пайдаланылатын көзқарас
бойынша кейбір ойлар келтіре кеткіміз келеді.
Автордың ... ... ... еркін ерік таныту
саласынан бөлу критерийі – ... да бір ... ... ... ... азаматтың оған қылмыстық іс үшін жауапты орган немесе
лауазымды тұлғамен процессуалдық ... оған ... ... қатынасы болып табылады. “Азамат оған жүктелген осы міндетті
мақұлдайды, оны ... ... ... ... ... яғни ... Егер ол осы міндетті орындауға қарсы шықса, одан өзіне қас ауыртпалық
көрсе, міндетін психикалық қауіп немесе ... ... ... ... болып табылады” [11, 49б.]. Осы көзқарасқа сүйене отырып, ... ... ... ... ... мен ... ... мен айыпталушыға қатысты
мәжбүрлеу шаралары ... ... ал ... ... ... ... ... ұғымы (тексеру және басқа) мүлде орын алмауы тиіс.
И.Л. Петрухиннің өзі қоқан-лоққы, алдау, арбау, заңсыз ілу ... ... ... ... ... атап ... [11, ... Қылмыстық іс бойынша практикалық қызметте тіпті прокурорлық қадағалау
немесе практикалық ... ... ... ... айыпталушы сөз жүзінде
өз құқықтарын шектеу бостандығы туралы жариялап, ал іс ... ... ... ... ете ... ... да бір ойын ... отырғанын,
отырмағанын түсіну қиындау болып табылады. Осы ... ... ... ... таралған іс үшін маңызы бар заттарды “еркін
беру”, ... ... ... ылғи да шынымен еркін түрде бола бермейтіні
белгілі.
Қолданыстағы қылмыстық-процессуалдық заң нақты шараны ... ... ... ол ... ... көзқарасы тұрғысынан пайдалы
ретінде қабылдауға байланысты процессуалдық мәжбүрлеу шараларын ... ... ... ... жасамайтындай. Тіпті егер азамат
өз үйінде тексеру жүргізуге көндірсе де – прокурордың тексеруге ... ... ... ... ... заманауи жағдайларда тұлғаның
құқықтарын қамтамасыз етуді күшейту қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... қатарына жатқызу үшін
көбірек жауап береді. Осыған сүйене отырып, егер ... ... ... ... объективті түрде қамтыса, оны мәжбүрлі деп
есептеген ... ... ... ... басып тастайтын жау сияқты
қарауға болмайды. Қандай жағдайда да мойындатуға тырысу ... ... ... ... да бұзуға әкеліп соқтырады. Айыпталушыны тергеу
барысында, – ... ... шын ... жоқ, ... дәлелдейтін
деректерді білетіндігіне сендіре отырып, тергеуші өзін кәсіби борышын да,
айыпталушыға өзінің кінәсіздігін ... ... ... ... ... құқығын бұзады. Бұл заңды тікелей бұзу ... ... ... ... жоғалтпау керек. Тергеушіден ешкім айыпталушы немесе
сезіктінің алдында алдын ала “қолда бар карталарды ашуды” талап ... ... ... ... тергеуші шындыққа сәйкес келмейтін
көрсетулерді жоққа шығару үшін қолда бар ... мәні ... үшін ... ... ... алуы тиіс ... түріндегі есептер мен
дәлелдері болуы мүмкін. Тергеушінің қолындағы ... ... білу ... ... ... ... ... үшін қалаулы сөз айтуға алдын ала
айламен ... ... ... ... ... алу ... алдау
негізінде сезікті мен айыпталушыға тән сияқты, “қылмыс құпиясын” иемденуге
иек артылған әдістерді жол беруге болмайтын әдіс ретінде ... ... және ... ... мен ... басымдылығы әрекет еткен
жағдайларда тергеу ісі заңның заманауи талаптары ... ... ... ... ... өте қу ... ретінде бұрын дәл сипаттаған,
адамгершілік тұрғысынан әдепті ашық жалғандыққа қарағанда анағұрлым ... ... ... ... болу ... ... дәл сондықтан
соңғы кездері шығарылған криминалистика бойынша ... ... ... мен ... тәсілдерін сипаттауда “тергеу
қулықтары” туралы ештеңе айтпауға тырысады.
Егер, ... ... ... түрде айтылатындай, тұлғаны
айыпталушы ретінде жауапқа тартылатын тұлға үшін ... ... ... онда ... істі ... байланысты тұлғаны сезікті деп тану ол
үшін қауіпті ... ... оған ... ... ... қолдану
мүмкіндігін ұлғайту сияқты жағымсыз салдарды күтудің қажеті жоқ. Қазір де
тергеушілер қылмысқа тұлғаның қатысы ... ... ... ... оны ... кез келген мүмкіндігін пайдалануға тырысады, ... ҚР ҚІЖК ... ... ... бұлтартпау шараларын, басты
түрде қамауды қолдану әлдеқашан ерекшеліктен ережеге айналған болатын.
Тергеушілер кішігірім сылтаумен нақты тұлғаларға қатысты қылмыстық ... ... ... ... сезіктіге айналдырмауы да мүмкін. Қылмыстық
істі қозғағаннан кейін бірден сезіктінің қорғаушысы мен бетпе-бет кездесу
перспективасы ... да бір ... ... ... ... бар ... ... туралы деректер келтіру арқылы қылмыстық іс қозғалу туралы қаулы
шығаруда тергеушілердің ұстамдылығын ынталандыратын ... ... ... ... ... іс ... болса, ол автоматты
түрде сезіктіге айналып, уақтылы мазмұнын білуі тиіс айыптауға өту қаупі
бар күдіктен қорғану ... ие ... ... ... ... қылмыстық-
процессуалдық заңнамада тұлғаны ұстау арқылы сезікті ретінде қылмыстық іске
тарту мүмкіндігі қарастырылады. Қамауға алу ... ... ... ... ашу үшін ... ... туындауының алдын алу үшін
жасалатын қамаудың бір түрі, нақтырақ айтқанда ... ... ... ... жөн. ҚР ҚІЖК ... тура ... ... анықталған
қылмысқа шұғыл (тез) әрекет ету құралы ретіндегі ұстаудың ерекшелігі ... ... ... ... шешімін және әдеттегідей, қаулы шығарусыз
қолдану ерекшеліктерін алдын ала айқындайды.
Заңға сәйкес оған қатысты заңмен ... ... ... ... ... туралы қаулы шығарылған ... ... ... ... ... ... және бекітілген тұлға айыпталушы болып
табылады (ҚР ҚІЖК 69-бабы). Кінәсінің жоқтығының ... ... ... ... айтылғандай айыпталушыға қылмыскер ретінде қарауға тыйым
шығады. Кез келген ... ... ... ... айыпталушыны қылмыскерге
теңестіру оларға қарым-қатынастың жалпы сипатына, сондай-ақ оның ... ... әсер ... ... деп тану принципін бір ізді түрде қолданысқа енгізу,
теория және тергеу тәжірибесі үшін маңызды мәселелерді тұлға ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып, “айыпталушы ретінде жауапқа тарту” және
“қылмыстық ... ... ... ... ... ... көкейкестілікке ие болады.
Қылмыстық жауапкершілік және оған тарту іс жүзінде – қылмыстық ... ... ... ... ... кезде құқықтық ғылымда қылмыстық
жауапкершілікке тартуды процессуалдық мағынада – ... ... ... бере алу үшін ... ... ... ... тартылатын
қылмыстық жауапкершілік ретінде” қарастырылып келеді [13,9б.]. Нәтижесінде
қылмыстық жауапкершілікке тарту процессуалдық мағынада ... ... ... ... ... ... ... осылай үйлестіру айыпталушы үшін ешқандай зиян
келтірмейді және ... ... М.С. ... ... ... жауапкершілікке тарту” ұғымы процессуалдық мағынада ... ... ... А.П. ... атап ... [14,
125 б.], “қылмыстық жауапкершілікке тарту айыпталушының ... ... ... мәселені қою, айыпталушының қатысуымен осы
мәселені зерттеу ретінде түсінілетіндігін” анықтап берді [15, ... ... ... ... ... тікелей материалдық-
құқықтық мағынада қылмыстық жауапкершілікті жүзеге асыру, қылмыс жасаған
тұлғаның құқықтық ... ... ... байланысты болғандықтан
айыпталушыға қатысты құқық қорғау сипатындағы процессуалдық шаралар ... ... іс ... іс ... қатысу процедурасына ұшырау
қажеттігі сот ... ... ... ... Аталмыш ұстаным “айып
тағу қылмыстық жауапкершілікке тарту болып табылады. Анықтау, алдын ала
тергеу, соттағы өндіріс ... ... ... жазалау сияқты іс бойынша
барлық кейінгі өндіріс, – қылмыстық жауапкершілік болып ... ... анық ... [16, 8 б.]. ... ... ... ... сипаты бар бұлтартпау шараларын қолдану әлбетте,
“жасалған қылмыс үшін мемлекеттік мәжбүрлеу болып ... [17, 162 ... ... метаморфоза орналады: алдымен “қылмыстық жауапкершілікке
тарту” қандай да бір түсініксіз ойлардан қылмыстық құқықтың пайда ... ... іс ... ауыстырылған, содан кейін жаңа “мекендеу
ортасына” оған барлық ... ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке тартылған тұлғаның жасаған қылмыс ... ... ... ... ... жаза көтеру міндеті
қайтарылған. Осының бәрі – сотқа дейін, сотсыз, ... ... ... ... ... ... ... айыптылығының растығын заңды деп тануға ... ... және оның ... ... ... ... ... Бұл
тұста оның жақтастарының дәлелдері әбден сендіреді. Мысалы: “тұлғаға алдын
ала тергеу өндірісінде қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... қатынастар субъектісі болып табылса)
қылмыстық жауапкершілікті жүзеге асыру ретінде ... ... ... б]. ... ... сөйлем автордың айыпталушының кінәсіздігінің
растығын заңды деп танудан емес, керісінше ... ... ... ... ... ... деп ... қылмыстық іс принцип ретінде
мойындау осындай көзқарастармен келісуге мүмкіндік бермейді. Тек айыпталушы
болып ... ... ... заң ... деп ... болмайды.
Айыптау ұсыну қылмыс жасаған үшін жауап беру міндетін тудырмайды және осы
міндетті ... ... ... білдірмейді [19, 19 б.]. Айыптау ұсыну
арқылы тек ... ... ... ... жасауды
байланыстыруға болады. Қылмыстық іс бойынша іс ... ... ... шаралары, оның ішінде бұлтартпау шаралары жасалған
қылмыс үшін жаза элементтерін қамтымайды, қылмыстық істі ... ... ... ... таза процессуалдық құралдары болып табылады.
Мемлекет пен қылмыс жасаған тұлғаның арасында пайда болатын қылмыстық-
құқықтық ... ... ... ... асырыла алмайды. Қылмыстық істің
аталған сатысына қатысты оның ... ... сөз ... анық ... ... ғана ... ... болған қылмыстық-құқықтық қатынас расталады
немесе осы ... ... ... ... ... белгіленеді, яғни
тұлғаны кінәлі деп тану және оны жазалау құқығының жоқтығы ... ... деп тану ... ... ... ... тарту
туралы сияқты осы ұғымның жоғарыда қарастырылған ... ... ... ... ... айыпталушылардан олар қылмыскер көргісі
келетін жағдайда, ... ... ... ала ... қалыптасуына
септігін тигізеді. Ал егер айыпталушыға қылмыскер ретінде қарайтын болса,
оның құқықтарын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ретінде жауапқа тартуды қылмыстық жауапкершілікке тарту
ретінде атау мүмкіндігі немесе тіпті ... ... үшін ... келесі аргумент келтірілген.
Қылмыстық заңда анықтаумен айналысатын тұлғалардың, тергеуші немесе
прокурор алдын ала ... ... ... ... ... ... ... арадан бастап аталғандармен қатар жоғары сот ... сот ... ... тағы бір дәлел айтыла бастады,
қылмыстық жауапкершілікке тарту мерзімінің аяқталу сәтін анықтау барысында
қылмыстық ... ... күні ... ретінде жауапқа тарту
туралы қаулы шығарылған күн ... ... ... ... ... ... ... дәйекті, бұлтарыссыз болып табылмайды. Расында да ҚР
ҚК 344-бабында алдын ала кінәсізді қылмыстық жауапкершілікке тарту, ... ... ... тергеуші немесе прокурор айыпталушы ... ... ... ... ... қылмыстық заңның аталмыш бабының
редакциясының мінсіз екендігіне күмән келтіруге негіз ... – жол ... ... ... ... ретінде жауапқа тартуды
қылмыстық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ретінде есептеу – қарастырылатын ұғымдар тек синоним
сияқты пайдаланылатын болса, онда ... ... ... ... және ... ... ... термині бойынша қылмыстық құқық ғылымы жасап ... бір ұғым ... Оны ... ... ... тартуды
белгілеу үшін пайдалану қосмәнділік тудырады, қажет болмаса да, ол ... ... тән ... ... істе ... ... ... В.М. Савицкий “қылмыстық жауапкершілікке тарту” терминінің
теорияда дұрыс ... және ... ... және ... ... ... ... қиындықтарға назар
аударған [20, 9 б.].
Сондай-ақ ол ... ... ... ... ... ... ... ұғымға сәйкессіздігі
(терминнің жалған бейімділігі)” көп кездесетіндігін түсіндіреді [21, ... ... біз ... ... ... ... орнына “қылмыстық жауапкершілікке тарту” қылмыстық-құқықтық
ұғымын пайдалану барысында байқаймыз.
Заңды әртүрлі және оны ... ... ... жою ... ... айыпталушы ретінде жауапқа тарту туралы ... ... іске ... ... ... қаулы деп атаған жөн.
Алайда бәрі сондай жеңіл еместігін мойындаған жөн. Жоғарыда айтылған
терминдерді қайта атау немесе ... ... істе ... ... бұл ... ... ретінде жауапқа тартуға қылмыстық жауапкершілікке тарту
сияқты көзқарас бұрынырақта осы ... ... ... бағалау және
тағайындаудан басымдылықтардың ауысуын көрсетеді.
Айыпталушы ретінде жауапқа тарту туралы қаулы мен оған байланыстының
бәрі ең ... оны ... да бір ашық ... ... ... ... қорғану құқығын қамтамасыз етуде қызмет етуі тиіс. Аталған қаулының
нағыз мақсаты ... ... ... ... айыпталушы тағылған
айыптан қорғану мүмкіндігіне ие болу үшін оны айыпталушыға ... ... ... іс ... ... туралы тергеушінің қорытындысын құжат
түрінде көрсету болып ... ... ... ... ... ... ... айыпталушының оған қандай айып тағылатынын білу және оған
қылмыстық заңды ... бұзу ... ... шығару құқықтарын жүзеге асыруды
қамтамасыз ету қажеттілігіне байланысты.
Бірақ отандық қылмыстық істің дамуының тарихи ерекшеліктерінің әсерінен
айыпталушы ретінде жауапқа ... ... ... ... ... оған тән
емес қылмысты ашудың қандай да бір міндетті ... ... ... сот ... ... ... мән ... бастады.
Белгілі болғандай, қылмыстық іс ұзақ уақыт қылмыстық іс бойынша
айыпталушы ретінде ... ... ... ... ... әрекет еткен.
Қылмыстық сот ісін жүргізудің ... оны ... ... бірқатар жағдайда соттар тұлға мүддесінде “күдік тудыратын”
тұлғаларды ... ... сот ісін ... ...... ... ретінде жауапқа тарту туралы қаулы” шығарылды талап ете ... ... ... ... ... алу алдында сот тергеушісі оның
жеке басы екендігіне көзін жеткізіп, оған ... айып ... ... ... ... ... ... 403-бабы).
Капиталистік елдердің қылмыстық ісіне айыпталушы ретінде жауапқа ... ... ... ... ... ... қылмыстар осы күнге дейін
ашылған және ашылып ... ... ... ... өкілдері қылмыстық
жауапкершілікті санкциялар, жазалаулар, қылмыстық-құқықтық қатынастар және
т.б. ұғымдары мен қатар ... ... ұғым ... ... ... ... қылмыс жасауына мемлекет әрекетінің әлеуметтік болмысы ... Бұл ... сот ... ... ... ... табылатын қылмыскерді
мемлекеттің атынан айып тағу, соттау, жазалаудан ... ... ... қылмыстық жауапкершілік туралы айыптау үкімін шығарғанша айтудың еш
негізі жоқ, өйткені ... ... ... ... мемлекеттің
атынан ресми түрде оны соттың үкімі бойынша қылмыс жасауда кінәлі деп ... ... ... және оны ... тұлғаға теріс баға беру көрінісін
білдіреді” [22, 32б.].
Шынтуайтында мемлекет және ... ... ... ... арасында
қылмыс жасалған сәтте пайда болатын қылмыстық-құқықтық қатынас соттың
айыптау ... ... ... Үкім ... ... сот ... қатысты оны айыптау және жазалауға ұшырату бойынша мемлекеттің
құқығын түсіндіреді және осылайша қылмыстық ... ... ... енген және сот жаза тағайындаған ... ... өтей ... ... ... ... жүзеге асыру және бір ... ... іске ... ... жағдайларда аталмыш ұстаным жалғыз ғана дұрыс ұстаным сияқты
көрінеді. Одан кез келген ауытқулар, ... ... ... айыпталушы
ретінде жауапқа тарту сәтінен бастап немесе тұлғаға процессуалдық мәжбүрлеу
шараларын қолдануды ... ... ... қылмыстық жауапкершіліктің
көрінуі туралы ойларға негіз ... бұл ... ... ... деп ... қабылдауға жаман әсер етеді және ... және ... ... ... ... ... тигізеді.
Теория жағынан тергеушілерді олар іс ... ... ... қажеті жоқ. ... ... ... ... судьялардың 80% сотталушыны қылмыскер мен теңестіруге
түйсіксіз түрде бейім болса, онда тергеушілерде ... ... ... ... ... айыптау сипатына қарай анағұрлым айқын
көрінеді. Кінәлі емес деп тануды ... ... ... ... тікелей елемеу сезіктілер мен айыпталушылардың құқықтарын қамтамасыз
етуден бірден көрінеді және ... ... ... алғышарттарын
тудырады. Сотта осындай фактілерді анықтау қылмыстық ... ... үшін ... ... ... ... үкімдерін шығарумен аяқталады,
бұл тергеу органдары үшін ... ... атап ... ... ... білдіреді.
Айыпталушы ретінде тұлғаны тарту мәні айқын ұлғайту оған ... ... ... ... ... оны маңыздылығы жағынан
үкімнің қатарына шығару тұлғаның ... ... ... анық деректер
негізінде айыпталушы ретінде жауапқа тарту туралы ... ... ... ... қылмыстық іс теориясы мен тәжірибесінде
тұлғаның мүдделерін қамтамасыз ету тұрғысынан қарағанда ... ... ... ... ... ... бір тұлғаның қылмыс
жасағаны туралы ... ... ... ... ... ... ... туралы шешімге негіз бола алмайды. Бір ... ... ... ... ... ... сақтандыру
талпынысы жатыр. Алайда іс жүзінде бұл ... ... ... ... ... ... ... созу, осылайша оның қорғану құқығын жасанды
түрде қысқартумен аяқталады.
Өз кезінде Р.Д. Рахунов, В.З. Лукашевичтің тұлғаны ... ... ... ... айыптаудың дәлелденгендігі туралы мәселе бойынша
тергеу органдарының қателігінен кепілдік тек тергеушінің оның кінәлілігіне
толық сенімді болғанда ғана ... ... ... ... ... бұл
жерде айыпталушының құқықтарының ... ... ... ... әділ атап кеткен [23, 57 б.]. Өйткені, біріншіден, мұндай
жағдайларда барлық тергеу іс ... ... ... ... ... айып ... ... түсініктер беру мүмкіндігі
әлі берілмеген тұлғаның кінәлілігі туралы ... ...... ... ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке тартқан сәтте
түбегейлі ... ... ... алдын ала, қиындық тудыратын, ықтимал
білдіретін кінәлілігі ... ... ... ... қамтамасыз ету
мүдделеріне анағұрлым толық жауап береді . Егер тергеушінің сенімі туралы
айтуға болатын ... онда тек оның ... ... да ол ... ... мазмұнын құрайтын жағдайлар бойынша ықтимал қорытынды жасауға
жеткілікті дәлелдерге негізделеді.
Айыпталушының айыпталушы ретінде жауапқа ... ... ... туралы дұрыс деректер қажет ететін бастапқы ұстаным тергеуші
қылмыстық жауапкершілікке тартқаннан кейін ақтау ... ... ... ... ... ... ... ала тергеу жетістігі ретінде
қарастыруға болмайды деген ... ... ... ... көзқарас
қылмыстық қудалау негіздері жойылса, қылмыстық істі ... ... ... жүргізуге ынта жоғалады. Қандай ... да ... ... істі ... жеткізу және айыптау үкіміне қол жеткізуге
талпыныс пайда ... ... ... ... ... ... ... “біржола сенімге” ие болуға бейімділігі істің барлық
жағдайларын толық түсіну талпынысы мен қоса ... ... ... ... ... ... бағдар айыпталушының қорғаныс жасау
мүмкіндіктерін шектеу мақсатында айып ... ... ... созуды ақтау
қабілетті болып табылады. ... ... кең ... ... ... ... ... әрбір бесінші қылмыстық іс
бойынша айыптау алдын ала тергеу аяқталғанға дейін бір күн қалғанда ... күні ... және ... ... ... іс ...... ала
тергеу басталғаннан бірнеше күннен кейін (екіден беске дейін) тағылған, бұл
айыпталушының қорғану құқығын елеулі түрде бұзу болып ... ... ... ... ... ... болмайды. Мысалы,
тұлғаны қылмыс жасағанын мойындау негізінде ғана айыпталушы ретінде ... ... ... ... ... Заң ол үшін ... жиынтығын
тікелей талап етеді (ҚР ҚІЖК ... ... ... ... қамтамасыз етуге зиян тигізе отырып, жауапқа тартуды кешіктіруге
де болмайды. “Жауапқа тартудағы ...... іс. Бұл тек қана ... ... ... ... талабы. Бірақ сақтық ерте ме, кеш пе
шарасыз жауапқа ... тиіс ... ... ... шығаратын
қасақана баяу әрекетпен араластырылмауы тиіс” [24, 109б.]. ... ... ... жауапқа тартқан сәтте тергеуші оны айыпталушының
кінәлілігіне сендіретін дәлелдерді жинауы тиіс көзқарасты ... ... – Н.Н. ... В.И. ... Мотовиловкер, Н.Л. Грозинский, П.А. Лупинская, Т.Г. Морщакова,
Г.П. Саркисянец, И.Л. Петрухин және басқаларымен теріске шығарылғанын атап
кеткен жөн.
Айыпталушы ретінде ... ... ... бастап тұлғаға оның
мүдделері қорғау үшін кең құқықтар беріледі.
Соңғы жылдары айыпталушы құқықтарының тізімі ... ... ... оның ... алу ... елеулі түрде кеңейген. Егер бұрын, ... ... ... ... ала тергеу аяқталған сәттен бастап қылмыстық
іске қатысуға жіберілсе, енді барлық ... ... ... ... ... ғана ... алдын ала тергеу міндетті болмайтын істер бойынша
анықтау ісін ... ... ... ... ... сәттен бастап
қорғаушының көмегін пайдалануға құқылы. Мұндай жағдай ресейлік қылмыстық ... ... ... ... барысында сот бақылауының элементтерін енгізуді
білдіретін маңызды құқыққа ие болды – сотқа оған бұлтартпау ... ... ... ... ... қатар қамауға алу мерзімін ұзарту бойынша
шағым беру.
1.2. Қылмыстық іс ... ... ... ... етудің
маңызы және жүйесі
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... заң ... ... ... бар. Заңда көзделген реттерде
заң көмегі ... ... - ... Заң ... алу құқығы сан-
салалы, ... ... ... ... ... онда ... азаматтық, қылмыстық іс-жүргізу ... ... ... және ... да ... ... нормалары бекітіледі.
Сонымен бірге, заң көмегін алу ... ... ету ... таза
құқықтық мазмұннан басқа - саяси, әлеуметтік- мәдени, экономикалық сынды
қырлары бар. Сондықтан, заң ... ... ... ... әр ... ... жан-жақты зерттеуін қажет етеді. ... - ... ... емес , ... ... ... азаматтық қоғам институты. Заң көмегін көрсетуге тартылған
органдардың ішінде адвокатура билік ... ... ... ... ... ... ... құру азаматтардың
құқықтарына, бостандығына және заңды ... ... ... ... Бұл ... азаматтардың жеке өмірлеріне қолсұғумен,
бостандықтарын шектеумен және жеке ... ... ... ... шараларын қолданумен ұштасатын қылмыстық сот
жүргізу ережелерінің аса ... ... ... ... ... ... ... қамтитын
процессуалдық құрал көздерінің» синонимі ... ... ... ... де ... ... ... талдаулар аталған сөздердің мәні мен мағынасының бір екенін
көрсетеді. Осыған орай біз В.С. ... ... ... ретінде
қабылдауға болады» деген дәйектеулерімен толық келісеміз [25, 39б.].
Қылмыстық сот жүргізу саласындағы процессуалдық ... ... ... орындалуымен, қылмыстық сот жүргізу ісінің
субъектілерінің ... мен ... ... шын ... ... ... ал қажет болған жағдайларда- ықтимал құқық
бұзушылықтардан ... ... ... ... ... құралдар мен әдіс-тәсілдерін қамтиды.
Заңды кепілдіктерді арнайы кепілдіктерге жатқызатын болсақ, әлеуметтік-
экономикалық, саяси, идеологиялық ... ... ... ... ... ... ... дұрыс болар еді. Сәйкес
экономикалық базаны құрайтын әлеуметтік-экономикалық кепілдіктер жеке
тұлғаны, оның ... мен ... ... ... ... мен ... ... қылмыстық-процессуалдық қызмет барысында
қорғауды білдіреді. ... ... ... ... назарына түскен жеке
тұлғаның құқықтары мен заңды мүдделерімен үйлесімді түрде қамти отырып,
қылмысты жылдам және ... ... ... ... мен ... іс-
әрекеттерді іске асырған тұлғалардың айыбын жылдам және ... ашу ... ... ... ... ... Идеологиялық кепілдіктер
қылмыстық сот жүргізудің ... ... ... ... белгілі
бір адамгершілік ахуалын суреттейтін және азаматтарды қылмыстық сот жүргізу
органдарында алға қойған ... ... ... ... ... ... қатысушылардың құқықтары мен бостандықтарына ... ... ... ... ... ... арнайы жағдайлар жасайды.
Жалпы кепілдіктер жалпы қылмыстық іс бойынша жан-жақты, толық және
объективтік өндіріспен қамтитын ... ... ... ... ... сот ... ... және оның тағайындалған міндетіне қол
жеткізуінің әлеуеттік мүмкіншіліктерін ғана ... ... Бұл ... ... негізгі алғышарттарын ғана білдіретіндіктен, ... ... ғана әсер ... ... кепілдіктердің құқықтық іске
асырылуына байланысты тікелей ... ... ... ... ... қызметпен қамту ішінде ... ... ... орын беріледі. Олардың әлеуметтік міндеті, біріншіден,
жалпы кепілдіктерді нормативтік деңгейде ... ... ... ... ... ... ... кепілдіктер қоғамдық өмірдің саналуан
салаларындағы азаматтардың құқықтары мен бостандықтарымен қамтитын, нақты
іс-әрекеттік ... ... ... ... кепілдік шарттарын ерекше
тәптіштеп, бүге-шүгелеріне дейін ... ... ... бір түрі ... қатар материалдық құқықтық кепілдіктер
(құқық пен бостандықты іске асыру ... ... ... ... процессуалдық кепілдіктер, мінсіз ... ... ... ... заңды белгілер) және құқықтық
нормалардың техникалық-міндеттеуші сипаты).
Заң әдебиетінің деректеріндегі процессуалдық кепілдіктердің мәні мен
мағынасы туралы ... ... Осы ... ... ... бүтін үш көзқарасқа біріктіруге болады.
Бірінші топтағы ғалымдардың пікірлері бойынша, құқықтық (заңды)
кепілдіктер ... ... ... ... белгілейтін құқық
нормаларын ғана қарастыруға болады. И.С. Самощенко «заңдылықтың ...... ... ... ... ... және
заңдылықты бұзушыларды жазалаумен қамтитын, қоғамдық қарым-қатынастың
барлық қатысушыларының (соның ... ... мен ... ... ... ... құқықтарын таптауларына жол бермейтін)
құқықтық талаптарының бұлтартпай орындалуына кепілдік ... ... ... ... ... және ... ... жазады [26, 64б.]. М.С. Строгович процессуалдық кепілдіктерге «әрбір
қылмыстық іс бойынша әлеуметтік әділ сот міндетін ... ... ... ... ... бекітілген құралдар» деп суреттейді [27,
56б.].
Екінші көзқарасты ұстанушы ... ... ... іске асыру бойынша
процессуалдық қызметпен құқықтық кепілдіктерді теңестіреді. ... ... ... ... қатысушыларды өзінің бір пішінінде іске асыру
барысында қажетті әрекетке жетелейтінін негізге ала отырып, ... ... ... ... ... тыс ... кепілдік ретінде
қызмет атқаратыны жайлы айту мүмкін емес» деп санайды. ... ... сай, ... ... «нұсқаулардың қылмыстық-
процессуалдық құқық нормаларында көрсетілген белгілі бір ... ... ... ... [28, 102 ... ойымызша, келтірілген пікірлердің әрқайсысы ішінара ғана ... бір ... ... ... ... шын мәніндегі кепілдігі
және қылмыстық сот жүргізудің негізділігін білдірмейді. Құқық ... ету ... ... ... ... іске асырылуы
арқылы көрінетіндіктен, мұндай қамтулардың шынтуайттылығы емес, құқықтық
нормаларға енгізілген ... мен ... ... бір
мүмкіншіліктерге ие. С.А. Александровтың «Егер заң құқықтық ... ... ... ... ал ... ... іске ... құралы болып табылады»
деген дәйектеулерімен ... ... [29, 96 б.]. ... норманың
талаптарының орындалуы шынайы, қылмыстық сот ... ... ... ... ... ... қоғамдық қарым-қатынастар субъектілерінің
белгілі бір әрекеттік мінезін тудырады. Бұл ... ... ... ... ... іске ... секілді құқыққа қарсы әрекеттерді
іске асырудан өзін тежеуден де көрінеді.
Сонымен қатар тек ... ... ... ... ... ... пікірмен келісуге болмайды. Біріншіден,
құқық нормасының болу фактісінің өзі ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық сот жүргізу ісінің
өздеріне жағымды нәтижеге жетуге мүдделілігі (жеке, мемлекеттік, қоғамдық
заңды мүдделерін қанағаттандыруы) дәл ... ... ... ... ... ықпал етуге талпынуларына жетелеп, қылмыстық
сот жүргізу барысында олардың алдында ... ... қол ... ... ... құралдар мен әдіс-тәсілдерді пайдалануын түсіндіреді. Екіншіден,
құқықтық нормаларды іске ... ... ... туындауы, өзгеруі,
дамуы, доғарылуы байланысты болмақ. Олар ... сот ... ... мен ... ... ... ... мен олардың шешімдерінің түрлерін анықтайды. Демек нормалар мен
құқықтар, ал, ... ... ... онда ... ... ... заңды міндеттемелер құқықтық қатынас нұсқасы болып табылады, ал ... ... ... оның ... ... Оның ... ... тығыз, үздіксіз байланыстылығына орай, процессуалдық кепілдіктер
қылмыстық сот жүргізу субъектілерінің міндеттемелік құқықтарын реттейтін
және ... ... ... мен іске ... ... олар ... сай, ... асыратын қызметтің процессуалдық нормалардың
жиынтығы іспетті ұғым екендігі дұрыс түсіндіріледі.
Кейбір ғалымдар құқық нормаларындағы ... және оның ... ... міндетінің болуын мойындай келе, оларды өз бетінше ... ... деп ... атап ... жөн. ... Е.О.
Алауханов құқық нормаларының кепілдіктерімен қатар, мемлекеттік
органдардың, ... ... және ... тұлғалардың қызметін
сипаттайтын ұйымдастырылған кепілдіктерді айрықша атап көрсетеді [30, ... бб.]. Н.В. ... ... ... және ... ... ... кепілдіктермен қамту қажеттілігін ғана емес, соңғыларының да
қамтылуын назардан тыс ... Ол ... ... ... ... ... [31, 201-б.]. Аталмыш көзқарастық пікірлер даулы
әрине. Құқық субъектілерінің ... ... ... ... ... ие. Ол құқық нормаларының ... және ... ... ... іске ... Оны автор Н.В.
Витрук ұсынатындай «кепілдіктердің кепілдігі» деп есептеу ... ... ... ... да, ... ... де мақсаты біреу –
қылмыстық процесс субъектілерінің өз ... мен ... ... сот ... ... іске асыру мүмкіншіліктерімен қамтуға
қызмет ету.
Бірақ ... ... ... ... деп ... да
болмайды. Олардың авторлары ойдағыдай ... ... ... ... мен және процессуалдық қызметтің ролінің өзінің ... ... атап ... бұл ... өз ... екі ... кепілдіктердің тууына
алып келеді. Қылмыстық-процессуалдық құқық нормалары және ...... ... ... ... ... табылады және
қылмыстық сот жүргізу міндетіне қол жеткізу құралы мен әдіс-тәсілдеріне
жатады. Қазақ тілінде «құрал» сөзі ... бір ... ... асыруға
арналған қару (бұйым, әдіс-тәсіл құралдарының жиынтығы) ... ал ... ... ... бір ... іске ... бір ... жүзеге асыруда қолданылатын әрекет немесе әрекеттер
жүйесі ... ... ... да ... ... ... ... (процессуалдық қызметтің) жиынтығы процессуалдық
кепілдіктердің бірегей ... ... ... ... ... ... қарай
сыныпталады. Мысалы, Р.Х. Якупов а) заң мәртебесі; ә) ... ... ... б) жеке ... ... мен ... қорғау; в)
қоғамның заңды мүдделерін күзету; г) мемлекеттің заңды мүдделерін күзету
секілді ... ... ... атап ... [32,
20 б.]; О.К. Қопабаев: а) ойдағыдай ... ... ... ... б) ... ... в) ... мен
бостандықтардың өзін-өзі қорғауы; г) айқын қылмыстық бұйрықты орындау
жауапкершілігі сынды кепілдіктердің ... ... [33, ... ... айырмашылықтарының ... ... ... ... ... екі ... біріктіруге
болады: қылмыстық сот жүргізу және әділ сот кепілдігі саласындағы жеке
тұлғаның құқықтары мен ... ... ... Соңғы мәселені біз тар
мағынада қылмыстық сот жүргізу органдары мен ондағы ... ... ... қызметін қамтитын құқықтық құралдары мен әдіс-
тәсілдері деп ұғамыз. Олар ... сот ... ... көрінетін
қоғам мен мемлекеттің қылмыстық процестегі мүдделеріне кепілдік береді.
Әділ сот пен жеке ... ... ... ету бір ... ақиқат
орнату кепілдігі болып табылады, яки бүкіл қылмыстық процесс үшін ... ... ... қамтылады.
Сонымен қатар әділ сот пен жеке тұлға құқықтарының кепілдіктері әдетте
айтылатындай тым ... емес ... және ... ... ... ... ... бола бермейтіні жайында ғалымдардың ... ... ... сот ... ... және жеке ... ... болатындықтан, жеке тұлғаның мүдделерін қорғауға көзделген
дау-дамайдың өзі ... ... ... ... ... келтіретін
пайдасы шамалы арнайы кепілдіктерді көздеп жатады. Мемлекет қылмыстық-
працессуалдық шараларды қолдана отырып, қоғамның ... ... ... ... ол әрекетті іске асырған кінәлі тұлғаларды әділетті іс-шараларды
қолдана отырып, жазалауға деген орынды мүддесін қамти ... ... ... міндеттерін шешуде мәжбүрлік ету ... ... ... ... жәбірленушінің әділ сот шешіміне деген және
оған қылмыстық әрекетпен келтірілген залалды өндіріп алу ... ... ... ... ... бір айыптаушыларға қатысты қылмыстық-
процессуалдық мәжбүрлеу шараларын қолдану сот шешімінің ... ... ... үшін процессуалдық кепілдік болып табылады.
Айыпталушының қылмыстық процестегі кепілдіктерін мұқият зерттеу
нәтижесінде Э.Ф. ... ... ... ... құқықтары мен
міндеттері дәлі осы кепілдіктері болып ... ... ... ... ... ... өзін кепілдіктер қатарына жатқызады
және кейбір өзге процессуалист ғалымдар қылмыстық процестің, процессуалдық
мазмұнын, және ... ... ... өзінің, қағидаларын осылай деп
есептейді.
Біздің пікірімізше, жиынтықтап келгенде қылмыстық іске қатысушылардың
құқықтарын іске ... ... ... өзінің мазмұны жағынан
әрқалай болып келетін қылмыстық-процессуалдық ... ... ... қылмыстық-процессуалдық кепілдіктер деп санайтын
Т.Н. Добровольскаяның дәйектеулері ең ұтымды дәйектеулердің бірі ... 13 ... ... бір процессуалдық құралдың белгілі бір ... ... ... оның қосымша міндеттерінің бар
екендігін жоққа ... Оның ... өзге ... ... келетін, Бірақ Сонымен қатар процессуалдық ... ... ... болып табылатын нәтижеге қол жеткізуге әкеліп ... ... сот ... ... ... заңсыз және
негізсіз тұтқынға алынуы жөнінде жазылған шағымының қанағаттандырылмауы
қылмыстық сот ... ... өзге ... ... ... анықталады. Судья жеке анықтама шығару арқылы
сәйкес ұйымдар мен ... ... ... ... ... талап ететін осы мән-жайлар мен құқық бұзу фактісіне аударуға
құқылы. Сот қажет деп табатын ... өзге ... да жеке ... ... ... құқылы (ҚР ҚІЖК 59-бабының 5-бөлімі).
Демек айыпталушының құқын қорғау тұрғысындағы бір ... ... ... өзге субъектілердің заңды құқықтарын қорғауға, ... ... ... ... ... ... ... қауқарлы.
Жекеше алып қарағанда кепілдіктер өзара ұштасқан әрекеттер арқылы
азаматтардың құқықтары, ... ... ... қылмыстық
процестің қағидалары, т.б. іске асырылатын жеке тұлғаның құқықтарын ... ... ғана ... болады. Процессуалдық кепілдік жүйесінің
жекелеген бөлшектерінің әрекеттерінің бір алқапта бір бағытта ... яки, ... сот ... ... ... ... жекелеген бөлшектерінің өзара ұштаса әрекет ... ... ... ... ... ... көпміндетті
сипаты, олардың негізгі және қосалқы міндеттердің бір уақытта ... алуы ... ... ... ... атқаруларының негізі болып табылады.
Әрбір процессуалдық кепілдіктің меншікті нысаналы ... бар ... жеке ... ... ... мен ... арқылы түзілетін
жиынтығы қылмыстық сот жүргізу мақсатына қол жеткізумен қамтиды. ... ... ... сот жүргізудің міндетіне қол
жеткізу мақсатында қылмыстық сот ... ... ... мен
заңды мүдделерін қамту барысындағы өзщара әрекеттесе іске асырылатын
процессуалдық ... мен ... ... ... процессуалдық кепілдіктердің тізілімінің ашықтығы жайлы пікірді
қолдай отырып, олардың негізгі ... көзі тек ... ғана емес ... атап ... ... Егер ... сот ... қолданылатын барлық процессуалдық кепілдіктерді ... ... ... орай ... болсақ, мынадай үш топты аламыз.
Қылмыстық процессе субъектілерінің құқықтары мен заңды мүдделерін қамтитын
халықаралық-құқықтық құралдар оның ... ... ... ... ал ...... түрлері құрайды. Процессуалдық
кепілдіктердің үшінші тобының атауы оның ... ... ... сот
жүргізу саласындағы қарым-қатынастарды реттеуге арнайы құрылған қылмыстық-
процессуалдық заңның нормаларының құрайтынымен сипатталады. Бұл ... ... ... ... ... да ... Оларды құқықтық реттеудің жалпы мәні және заңды күші бірдей ... ... ... ... ... ұғымы
қылмыстық-процессуалдық кепілдіктер ұғынына қарағанда кеңірек. Соңғысына
қылмыстық-процессуалдық ... ... және ... сот ... ғана ... жатқызған жөн болады.
Процессуалдық кепілдіктерді зерттеулерге бағышталған ғылыми еңбектерде
қылмыстық-процессуалдық ... ... ... ... ... келтіріледі: 1) реттеу әсері арқылы қылмыстық процестің бүкіл ... ... ... ... сот ... ... ... не
процессуалдық ұғымдар мен институттардың ... ... ... 2) ... әсерімен белгілі бір сипаттағы
процессуалдық жағдайларды ... ... ... ... ... алғашқы тобын жалпы әрекет ететін
қылмыстық-процессуалдық құқықтың нормалары, ең алдымен, қылмыстық ... ... ... ... ... ие ... ... қалаушы ой ретінде олар барлық қылмыстық процестің құрылысын, оның
мәні мен ... ... Жеке ... ең басты құндылық деп ... осы жеке ... ... мен ... ... сол ... міндеті деп санайтын қоғамда қалыптасқан ұстанымды қағида ретінде іс
жүзінде қылмыстық сот жүргізу ... кез ... ... де ... ... жұмысының барысында да ең негізгі міндеттері ... ... сот ... ... ... ... жалпылама ерекшеліктері олардың қылмыстық сот ... ... ... ... мен ... ... қылмыстық-
процессуалдық заң қағидаларына негізделген ... ... ... Десе де, ... ... айтып кеткеніміздей, ҚР Конституциясы оның
нормаларының тікелей әсер етуін, соның ішінде, онда бекітілген ... әсер ... ... ... ... ... сот ... қылмыстық-процессуалдық заңмен белгіленген қосымша іске асыру
механизмінсіз-ақ қолдануға болатындай етіп қалыптастырылған ... ... 18 ... 2 ... 25 ... 1 ... 77 ... 3
тармағының 7 тармақшасы). Алайда тікелей, сонымен бірге, жанама түрде
қолданылатын нормалық қағидалардың кез ... ... ... ... ... ... ... не процессуалдық
әрекеттердің нәтижелерінің түкке тұрғысыз деп танылуына алып ... ... ... кепілдіктердің қағидалық сипаты заң нормаларында
бейнелене отырып, жалпы қоғамның мүдделерін де, жеке тұлғаның құқықтары ... ... ... құралына айналады.
Процессуалдық кепілдіктердің екінші тобы тек қосымша ғана емес, осыған
дейін аталып көрсетіліп кеткен бірінші тобын одан әрі ... ... ... ... Оның ... құралдары
қылмыстық сот жүргізу ісінің конституциялық құқықтарына сәйкес келуі ... бір ... ... және сот жағдайларында қолданылатын мәнін
егжей-тегжейлі ... алуы ... ... олар ... ... ... институттарына арналған процессуалдық
кепілдіктер жүйесін құрайды.
Жоғарыда айтылған мән-жайлардың негізінде, біз қылмыстық сот ... ... ... – қылмыстық сот жүргізу міндетіне қол
жеткізумен қамтитын заңмен белгіленген әдіс-тәсілдер мен құралдар және
қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... іске асыру мүмкіншіліктері деп есептейміз.
«Қылмыстық процестегі қылмыстық-процессуалдық кепілдіктер» ұғымының
маңызы «қылмыстық-процессуалдық кепілдіктер» ұғымына қарағанда ... ... ... халықаралық-құқықтық, конституциялық,
қылмыстық сот жүргізу ісіне қатысушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін
қамтушы қылмыстық-процессуалдық құралдардың меншікті өзін ... ... ... тек ... ... бекітілген және қылмыстық
сот жүргізу саласында ғана қолданылатын түрлерін ғана атаймыз.
Айыпталушының құқықтарының процессуалдық кепілдіктерін ... ... ... және ... ... ... кері ықпал ететін
олар лайықты емес жеңілдіктер беру деп қараған дұрыс болмас еді.
Қылмыс деңгейі, құрылымы және қарқыны, ең ... ... ... тыс ... ... факторларға байланысты орын алады.
Процессуалдық кепілдіктер жүйесі- қылмыстық іс ... ... ... ... сот ... қатысушылардың құқықтары мен заңды
мүдделерін ... ... ... ... ... іске ... ... мен құралдардың органикалық бүтіндігі.
Адам, азамат және қылмыстық сот ... ... ... ... бір ... ... атқаратын, нақты субъектінің
иеленетін барлық құқықтары мен міндеттемелері оның процессуалдық құқықтық
мәртебесінің мазмұнына ... және ... ... ... ... ... сот жүргізу процессіне
қатысушының процессуалдық мәртебесінің өз ... ... ... ... тіке көрсетілмеген, бірақ қылмыстық сот жүргізу ісіне қатысушылардың
қоғам ... және ... ... ... ... нәтижелеріне жетуге
ұмтылуына тыйым салынбаған құқықтық мүмкіншіліктерін білдіреді. Құқықтық
реттеудің жалпы мүмкін болатын ... гөрі ... ... ... ... ... ... емес, құқықтық қамту нысаны болып қана
табылады. Құқықтық шектеу ... ... ... ... ... қылмыстық процесс оның субъектілерін нақты процессуалдық
құқықтар мен ... ... ... ... егжей-тегжейлі тәртібін көздейтін, құқықтық реттеудің рұқсат
берілген сипатының көмегімен ғана ... ... ... ... ... ... тәртібін талап етеді. Қылмыстық сот ... ... ... ... іске асыру мүмкіндігі үнемі
қылмыстық іс өндірісінде ... ... ... ... ... Қылмыстық процесте ... ... ... ... оған ... өзге де ... ... құқықтарын
іске асыра алады. Бірақ оны іске асыруға байланысты ... ... ... ... болып табыла
алмайды. ... да біз ... ... ... мен ... ... қайшы келмейтін құралдармен әдіс-тәсілдерге сай қорғауы»
(ҚР ҚІЖК 69-бабының 1-бөлімі), сондай-ақ қорғаушының «заңға қайшы келмейтін
кез ... өзге ... ... мен ... ... (ҚР ҚІЖК
74-бабының 2-бөлімі) олардың қатысуымен жүретін қылмыстық-процессуалдық
қатынастардың ... ... ... сай ... ... олардың
процессуалдық құқықтарының тізілімінен сенімді түрде алынып тасталуы ... ... ... ... ... ... ЕТУ ... ҚҰҚЫҚТАРЫ МЕН МҮДДЕЛЕРІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ КЕПІЛІ РЕТІНДЕ
2.1 Білікті заң көмегін алу құқығы - ... ... ... алу ... әлем ... ... ... әртүрлі нысанда бекітілген.
Қазақстан Республикасында бұл ... ... ... бірі ... ... ҚР ... 13 бабының 3
тармағында білікті заң ... ... ... ... бар ... ... Сонымен қатар, заңда көзделген жағдайларда мұндай көмек
тегін көрсетіледі. ... жеке және ... ... білікті заң
көмегін көрсету бойынша ... ... ... ал ... ... ... адамның конституциялық құқығын қамтамасыз ету бойынша
айрықша міндеттерді мемлекетке жүктейді [3].
Әдебиеттерде Конституцияда көзделген заң ... ... ... ... ... қорғалуына қол жеткізуді мақсат еткен адвокатура,
нотариат, жеке детективтік қызметтер, ... ... ... және ... жүзеге асыратын азаматтар мен заңды тұлғалардың
құқықтары мен ... ... ... ... ... ... жүйесі болып табылатындығы көрсетілген. [4].
Заң көмегі мен оны конституциялық нормаларда жүзеге асыру ... ... ... ... мен бостандығының кең аясын қамтамасыз
ететін қалыптасқан немесе калыптасып үлгерген мемлекет ... ... ... Бұл ... ... ... мен ... білікті заң
көмегін көрсету, тәртібі мен шарттарын жетілдіру туралы негізделген
ұсыныстарды ... ... ... алқасы сияқты оның осындай ұыймдық-
құқықтық нысанын пайдалану арқылы) ұсынуға мүмкіндік береді.
Осыған байланысты кейбір ТМД ... ... ... бұл ... оны ... және ҚР ... 8 бабының
күшіне орай қазір ашылған жалпы мойындалған ... мен ... ... ... ... құқықтық реттеудегі шетелдік тәжірибені
игеру, қолданыстағы заңнаманы жетілдіру бағыттары туралы қорытынды жасауға
алғы шарт ... ... ... ... көпшілігінде заң көмегі ретінде адам мен
азамат құқығының осындай кепілдігі ... ... ... адвокат
көмегін пайдалану құқығы көптеген жағдайларда ... сот ... ... осы жәйт 1993 ... 12 ... ... ... (бұдан әрі - РФ) Конституциясында белгіленген. Осылайша, РФ
негізгі құқықтық актісінің 48 бабы ... ... ... заң көмегін алуына
кепілдік береді. Заңда көзделген ... ... ... ... Заң ... алу құқығын жазған ... 1993 ... ... ... өте ... ... бірі ... жол береді: заң көмегінің мәні түсіндірілмейді, білікті заң
көмегі ... заң ... ... ал ... ... іс ... қорғаумен байланыстырылады [35, 273-279 бет].
Қазақстан мен Орталық Азия ... ... ... негіздеріне келсек, бұл елдердің конституцияларында білікті
заң көмегін алу ... ... ... бұл ... заң қызметтері туралы
емес, нақты заң көмегі туралы болып отыр. Бұл жағдайда мұңдай көмек білікті
болуға ... яғни оны тек ... - ... ... (адвокаттар және
басқалар) ғана көрсете алады. Атап айтқанда, Қырғызстан Республикасының
Конституциясы «әркімнің ... заң ... алу ... бар ... Заңда көзделген жағдайларда мұндай көмек ... ... [36, 99 ... ... мен ... Азия ... заң ... көрсету
құқығы азаматтың конституциялық құқығы болып табылады.
Бұрыңғы КСРО-ның кавказдық республикалары ... ... бар, ... тек қылмыстық істердегі қорғау туралы ... және ... ... заң ... ... ... (Грузия
Конституциясы); олар адвокат туралы емес, ... бір ... ... ... Конституциясы - 61 бап, Армения Конституциясы - 61 ... ... -18 ... ... ... ... аударатын нормалар бар:
«Әрбір адамның білікті заң көмегін алу ... бар. ... ... ... көмек тегін көрсетіледі. Әркім өз құқығының қорғаушысын
таңдауда еркін. Айыптаудан қорғану құқығын қамтамасыз ету және ... ... да ... ... ... шешу кезінде құқықтық көмекті
көрсету үшін ... ... ... атқарады» (59 бап).
Білікті заң көмегі қылмыстық істегі адвокат туралы барынша нақты және
толық анықтама ... ... ... ... ... мен бостандықтарын қорғауда, оның ішінде адвокаттар мен
басқа да өз өкілдерінің көмегін кез келген сәтте сотта, ... ... ... өзін өзі басқару органдарында, кәсіпорындарда,
мекемелерде, ұйымдарда, қоғамдық ұйымдарда және ... ... мен ... ... ... ... ... асыру үшін білікті заң
көмегін алуға құқығы бар. Заңда көзделген жағдайларда мұндай көмек мемлекет
қаражаты есебінен ... ... ... ... ... кедергі жасауға тиым салынады» (62 бап).
Осы жерде Қазақстан Республикасы Конституциясында көрініс таппаған екі
жәйт бар. Біріншіден, заң көмегінің сот ... ... ... ... ... мазмұндалған. Қазақстандық Конституция да бұны меңзей
отыра, ... ... ... ... ... Конституцияның
міндетті күші бар және Қазақстанның бүкіл аумағында тікелей ... ... ... заң актілеріне заң көмегін алу құқығын қосымша бекіту ... ... да ... ... актілерде бұл құқық көрсетілсе ... ... ... ... ... еді. ... жағдайда осы
конституциялық нормалардан туындайтын міндеттер мен өкілдіктерді кез келген
мемлекеттік органның, лауазымды тұлғалардың және ... ... ... білетіндігі ешбір күдік туғызбас еді. ... ... ... ... бір ... заң ... ... өзіне
алады, ал Қазақстанда адвокаттар алқасы мен адвокаттар кеңсесі қаражаты
есебінен көрсетілуі ... ... ... кімнің есебінен екендігі белгісіз)
тегін заң көмегіне жәй ғана кепілдік ... ... ... мен ... ... ... конституциялық идеяларының даму
заңдылығы өте айқын көрініп отыр. ХХ ғасырдың ... ... ... ... мемлекет пен адам құқықтары туралы халықаралық
пактілер идеяларының үлкен ықпалымен ... ... ... мен ... құқықтардың негізін қалаған осы пактілер ұлттық
конституциялар мен құқық нормаларына оң ықпал етумен ... көп ... ... ... ... ... ... Мысалы, ҚР
Конституциясының 4 бабында Қазақстан Республикасындағы қолданыстағы құқық
болып Республиканың ... ... және өзге ... ... аталған. Бұл адам құқықтары туралы жалпы мойындалған халықаралық
пактілердің ең қажетті ережелерін жеке адам ... ... ... заң көмегі мен кәсіби көмек туралы әңгіме
болатын бөлігінің қатарына оның ... ... ... ... қосуға
негіз береді.
Қазіргі халықаралық құқықта азаматтарға заң ... - ... ... ету ... ... ... қызметінің ұйымдық
және құқықтық кепілдіктері түріндегі нормалар жиыны бар. Олар адамның
маңызды ... ... ... қауіпсіздікке және меншікке
ажырамас табиғи құқықтарына негізделген қорғау құқығын қамтамсыз етуге
бағытталған.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ең ... мыналар үлкен ықпал етті:
1) 1948 жылғы 10 желтоқсанда қабылданған және заңның алдындағы барлық
адамның ... ... ... ... ... ... және ең бастысы-қорғану кепілдігі бұзылған жағдайларда соттарда
құқықтарды ... ... ... ... ... бекіткен Адам
құқықтарының жалпы декларациясы;
2) 1966 жылғы 16 желтоқсанда ... ... және ... ... Халықаралық Пакт, бұл ... ... рет ... ... ... ... мемлекеттік органдардың заңдық қорғану
құралдары туралы мәселе БҰҰ Бас Ассамблеясы ... ... 1968 ... 16 ... ... ... ... және
мәдени құқықтар туралы Халықаралық Пакт.
Осы Халықаралық Пактілердің көптеген ережелері олар БҰҰ ... ... ... ... 1950 жылғы 4 қарашада Еуропалық
Кеңеске мүше-мемлекеттер үкіметтері ... және 1953 ... 3 ... ... Адам ... мен ... бостандықтарын қорғау туралы
Еуропалық Конвенцияға еңгізілген болатын. Осы ... ... ... және оған 1971 жылғы 20 желтоқсанда; 1990 жылғы 1 қаңтарда;
1990 жылғы 6 ... 1992 ... 25 ... 1994 ... 11 ... ... да өзгерістер еңгізілді [37, 15б.].
Біз бұл жерде, түпкі ... ... ... ... ... ... адам құқықтары туралы халықаралық пактілер
мен өңірлік пактілердің өзара ықпалының мысалын көреміз.
Адвокаттарға және заң ... ... ... (1990 ... ... ... ... жөніндегі БҰҰ 8 ... ... рөлі ... ... ережелерге тоқталамыз:
1) Кез келген адам қылмыстық ... ... ... өз ... ... ... үшін өз ... бойынша адвокат көмегіне жүгінуге құқылы.
2) Үкіметтер өз аумағында тұратын және өз құзыреттеріне бағынатын
барлық ... ... ... ... этникалық шығу тегіне,
жынысына, ... ... ... және өзге де ... ... басқа да мәртебесіне қарамастан адвокаттарға шынайы және тең мүмкіндік
үшін жұмыс істейтін рәсім мен тегершікке кепілдік беруі керек.
3) ... ... және ... да ... ... ... заң көмегі
үшін қажетті қаржылық және басқа да ресурстарды қамтамасыз етуге ... ... ... осындай көмек өкілімен жағдай жасауды
ұйымдастыруда ынтымақтастық жасауға тиіс.
Басқа халықаралық ... жеке ... ... да ... кепілі
және қорғанудың соттық мүмкіндіктерін қамтамасыз ету құралы ретінде шынайы
мүмкіндіктерін ескергенде заң көмегі мен ... ... ... орын алып ... 1988 ... 9 ... БҰҰ Бас Ассамблеясының 43
сесиясында қабылданған Ұстауға немесе қамауға ... ... ... ... ... ... ... болмасын мысал ретінде қызмет
ете алады.
Бұл ережелердің ҚР ... 13 ... 3 ... мен одан әрі 16
бабының 3 ... және одан ... ҚР ... атап ... 28 ... заң ... алу құқығын қамтамасыз ету) 72 ... ... ... ... оның ... ... ... тапқандығын
атап өтеміз. Осылайша бекітілу жеткілікті болып табылмайды деп ... ... және ... мен ... ... дамуымен азаматтар мен ұйымдарға заң көмегінің маңызы
арта түсуде. ҚР Конституциясы 13 бабының 3 ... ... деп ... заң ... кеңестер, түсініктемелер, құқықтық
құжаттарды құрастыру, сотта және басқа да мемлекеттік ... ... ... іс ... ... ... ... көрсететін негізгі
кәсіби заң көмегі.
Констицуциялық заңнама мен адам құқықтары жөніндегі халықаралық
актілерді ... заң ... ... ... ... оның ... ... ететін заң көмегіне мұқтаж жеке адамның мүліктік жағдайын ескере
отыра, оның ... ... бірі ... қабылдана бастағандығын
көрсетті. Еуропадағы Қауіпсіздік пен ынтымақтастық бойынша ... ... 1975 ... 1 ... ... ... бұл үдеріс анық
байқала бастады.
Әрбір азамат ... ... емес ... ... өз құқықтары мен
бостандықтарын сотта қорғауға, оның ішінде азаматтар мен ... ... ... ... мен ... ... бар ... жүгінуге құқылы.
Білікті заң көмегін алу құқығын конституциялық қағидат деңгейіне
көтеру өте маңызды мән-жәйдан туындап ... ... осы ... ... заң ... алу құқығынан айырады, бұл өз кезегінде адам мен
азаматтың ... ... мен ... ... ... ... алып ... қатар, кейде азамат пен жалпы қоғам үшін орны
толмайтын салдарға әкеп соқтырады.
ҚР Конституциясының ... заң ... ... ... мен ... және тең ... беретіндігін атап өткен абзал. Алайда «заң
көмегін алу құқығы» ... ... ... жоқ. ... осы ... кең және тар ... ... Біздің
ойымызша, ол кең мағынасында мемлекеттік органдар мен ... ... осы ... ... заң ... үшін ... заңды құқықтары
мен мүдделерін қорғаудың қолданыстағы заңнамада ... ... ... ... ... Тар мағынасында бұл термин ... ... ... ... мен ... да ... ... қызметпен байланысты емес қызметтер көрсететін,
өздеріне азаматтар мен заңды тұлғаларға ақылы заң ... ... ... заң ... мен ... да ... білікті заң көмегін
пайдалану мүмкіндігін білдіреді.
Заң ... ... сан ... ол ... кең ... және оны қандай органның жүзеге асыратындығына тәуелді. ... ... заң ... - ... ... жеке ... құқықтық
қорғалуына қол жеткізуді мақсат етіп ... ... ... ... ... бірлестіктер мен басқалар азаматтар мен ... ... және ... ... ... ... ... асыратын жүйе.
Конституцияның білікті заң көмегін алуда азаматтар мен ұйымдарға кең
және тең мүмкіндіктерді ... атап ... ... Конституциялық
нормаларға сүйене отыра, «Адвокаттық қызмет туралы» 1997 жылғы ... ... ... Заңы ... ... түсініктемелер, беретіндігін, шешілуі кәсіби заң білімін талап
ететін мәселелер ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы басқа да құжаттарды құрастыратындығын, ... ... сот ... және ... ... ... бойынша істерге
қатысатындығын; азаматтар мен ... ... да заң ... тікелей көрсетті.
Қазақстан Респуликасының Конституциясы білікті заң ... ... ... ... ... ... құқығын қоса алғанда (ҚР ҚІЖК
бабы 28 бабы), барлық азаматтарды бостандықтары мен заңды мүдделерін ... ... ... ету ... бекітті. Осы ережелерге сәйкес
анықтауды жүргізетін тұлға, тергеуші, ... сот ... іс ... өз ... ... ... мүмкіндігімен қамтамсыз етуге міндетті.
Әлеуметтік шығу тегіне, ... және ... ... ... ... тіліне, дініне, көзқарастарына, тұрғылықты жеріне қатысты
немесе кез келген басқа да жағдайлар бойынша ... ... ... ... заң ... жазаланады.
Адам құқығы туалы халықаралық пактілер мен ... ... ... заң ... ... қоғану құқығымен түпкілікті
байланыстырады. Алайда, біз адвокатураның мақсаты мен қызметінің ... ... ... ғана ... деп ... - олар ... Оның ... сотта қорғаудың тиімділігі - көп жағдайда адвокаттар
көрсететін ... заң ... ... ... көрсету құқығы қазіргі түсінікте ... ... ... ... ... ... кең. Заң көмегі тек сот
тақылуында ғана емес өмірдегі кез келген ... ... ... ... ... ... құқық тарихи тұрғыда адвокат ... ... таза іс ... құқығы ықпалынан дамыды. Өзіміз талай рет атап
өткеніміздей, заң ... алу ... ... іс ... ... байланысы қазір көптеген конституцияларда анық ... ... ... ... «заң ... алу ... ... жүгіну (шақыру)» түсініктері нақты ажыратылмаған. Осылайша,
адвокаттың көмегіне жүгіну ... ... ... ... ... ... кең жеке заң көмегі түсінігін біздің конституциямен қатар
Әзірбайжан, Армения, Беларусь, Ресей, Украина ... да ... Ал, ... ... ... ... конституцияларында
тек адвокаттың көмегіне жүгіну ... ... ғана ... ... ... тек ... заң көмегі туралы ғана айтылады,
алайда адвокаттың (қорғаушының) көмегіне жүгіну құқығы туралы ештеңе ... ... ... заң ... ... құқығы
туралы тек сот (қылмыстық) үдеріске қатысты ғана айтылады [38, ... ... ... ... құқығы адвокаттың (қорғаушының) көмегіне
жүгінудің жеке құқығын ажыратудың маңыздылығы мен ... ... ... жәй жеке ... ғана ... ... ... маңыздырақ
екендігін атап өткен жөн. Заң көмегіне жүгіну құқығының едәуір дәрежеде
республикалық бюджет ... ... бұл ... ... кепілдік
берілетін қылмыстық үдерісте адвокаттың ... ... ... атап
өтуге болады. Заң көмегінің ... ... ... тек ... көмегінің ғана тікелей конституциялық нормалармен реттелетіндігі
кездейсоқ емес. Заң ... ... ... алу ... көбінесе ағымдық
заңнамалар деңгейінде бекітіледі (ҚР ҚІЖК, АІЖК, ... ... ... ҚР ... Осы ... ... ... азамат үшін аса
қолайлы нәтижеге қол жеткізу мақсатында құқықтық қатынастарға жан жақты
ықпал ... ... Бұл ... ... қызметінің мақсаты ҚР
Конституциясында көзделген азаматтың ... заң ... алу ... ... ... табылады. «Адвокаттық қызмет туралы» ҚР Заңында мұндай көмектің
міндетті екендігі тікелей белгіленген.
Сөйтіп, ҚР Конституциясы 13 бабының 3 бөлігі ... ... ... ... ... бар» түсінігі қамтитындардың ... өз ... бұл ... ... ... заң көмегін алуға құқығы бар
екендігін тікелей көрсетеді. Конституциялық кепілдіктердің рөлін атқаратын
барлық іс жүргізуге ... ... заң ... ... бар-жоғына қарамастан кез келген жеке тұлға ... ... ... ... субъект «әркім» сөзімен анықталады.
Осындай көмекке мұқтаж адам ретінде кез келген адамды - ҚР азаматын,
шетелдікті, азаматтығы жоқ, қос ... бар ... ... ... ... және дене немесе психикалық кемістігі бар тұлғаны санауға
болады. Психикалық дертке шалдыққан тұлға да заң ... ... ... ... өйткені ол денсаулығының жәй-күйіне байланысты әрекетке
қабілетсіз, толық әрекет қабілеті жоқ ... ... ... ... ... ... жағдайларда адвокат осындай тұлғаларға, егер олар
өз мәселелерін ... және заң ... ... ... ... ... тікелей және де олардың өкілдері арқылы ... ... ... ... сондай-ақ оларды асырауына ... ... ... мен ... ... ... ... алады.
Заң көмегінің басқа субъектісіне-заңды тұлғаға келсек, мұнда бұл ... үшін ... ... жоқ. ... тұлға түсінігі ҚР АҚ 33 бабында
беріледі, сонымен қатар ҚР АҚ ... 43 ... ... ... мен ... ... ... мүддесін білдіреді және оларды
қорғауды жүзеге асырады.
Әркімнің «...білікті заң көмегін алуға құқығы бар» ... ... ... ... ... ... яғни ... тәртіппен заңгер
біліктілігі берілген маман көрсетеді. Осыған байланысты екі ... ... ... 1) ... ... ... білікті
заң көмегі және 2) өзінің кәсіби міндеттерін орындау бойынша ... ... ... қандайда бір субъективтік бағасын білдіретін
білікті заң көмегі. Екінші түсінік - бұл өз ... ... ... ... ... ... Ол ... болып нақтыланды, одан туындайды және
нақты ... ... мен ... ... ... сырттай
материалданады.
Сондықтан білікті заң көмегін кез келген адвокат жұмысының құқықтық
сипаттамасы, нақты осы маманның еңбегін ... ... Ал ... ... - бұл өте ... ... адвокаттың практикалық қызметі,
елеулі оң нәтижелерге қол жеткізуге алып келетін оның ... ... ... ... ... ... және оған ... клиентураны
жасайтын іскерлік бедел әкеледі. Бұл азаматтар ... ... ... ... қиын ... ... ... кез келген адвокатқа емес нақ
осы адвокатқа көмекке жүгінген кезде өтеді [39, 6 б.].
Екіншіден, осы көмек заңмен белгіленген жағдайларда заң ... ... ... Бұл осы ... қажетті көмекті төлеу үшін материалдық
қаражаттың бар–жоғына қарамастан барлық тұлғалар үшін қол ... ... ... жауапкершілікке тартылған немесе өзінің жеке
бостандығы уақытша ... кез ... ... ... ... ... айып тағылған сәттен бастап адвокат көмегін пайдалануы
конституциялық ... ... (3 ... 16 ... ... заң ... алуға құқығы бар екендігі туралы ережені
түсіндіру ... ... кең ... ... осы ... таяу
және алыс шет елдердегі сияқты көптеген елдердің заңдарында көрсетілген
сенім негізінде өз таңдауы бойынша ... ... ... құқығы
сияқты заң көмегіне ... ... ... ... бірі
көрсетілмеген. Қазақстан Конституциясында білікті заң ... ... тағы бір ... астары туралы: оны қатамасыз ету тегершігінің
кепілдігі туралы, атап ... ... сот ... ... ... ... органның қорғаушысы туралы ештеңе айтылмайды.
Заң көмегін алуға азамат құқығын қолдайтын мемлекеттің маңызды міндеті
осы көмектің жоғары ... ... ету ... ... Тағы да ... ... ... құқықты адвокаттық қызметке заңгерлерді
арнайы тәртіппен жіберетін тәуелсіз адвокатура ... ... ... ... ... ... ... заң көмегін алу құқығының
қандайда бір себеп бойынша шектелмейтін (әлеуметтік шығу тегіне, лауазымдық
және ... ... ... ұлтына, жынысына, тіліне, дініне,
көзқарастарына, ... ... ... ... кез ... ... да
жағдайлар бойынша) кез келген адам мен азаматқа ... ... ... ... ... ... ... дамыту мен жетілдіру
арқылы негізінен мемлекет кепілдік беретіндігін; бұл құқықтың мемлекеттің
құқық ... ... ... ... ... қорғаумен жеткілікті
күрделі қатынаста болатындығын атап өтеміз.
Қорғау - бұл қылмыс жасағандығы туралы күдік ... ... мен ... ... ету, ... ... ... айыпты
жеңілдету, сондай-ақ қылмыстық қудалауға заңсыз ұшыраған адамдарды ақтау
мақсатында қорғау ... ... ... ... ... ... талапкер және оның жауапты өкілі) жүзеге асыратын процесуалдық
қызмет.
Заң көмегін көрсету - қорғаумен ғана байланысты емес ... аса кең ... Ол ... ... ... кәсіби заң білімін талап ететін мәселелер бойынша жазбаша қорытынды
жасау, талап арыздар мен ... ... ... да ... ... алдын ала тергеу органдарында, соттарда, мемлекеттік және ... ... және ... ... ... және ... ... ету; заңнамада тиым салынбаған азаматтар мен ұйымдарға
басқа да заң көмегін ... ... ... ... түрлері мен оны қамтамасыз ету әдістері ... мен онда ... ... сай ... ... ... және салалық заңнамасы білікті заң көмегін
алу мүмкіндігін кеңейту, қылмыстық, ... сот ... ... осы көмектің жария-құқықтық маңызын сөзсіз мойындау жолы бойынша
дамып келеді.
2.2 Қылмыстық іс ... ... ... қамтамасыз етудегі
адвокат-қорғаушының қатысуы
Азаматтың конституциялық құқықтарын қамтамасыз етуде қорғаушының рөлі
әсіресе қылмыстық сот ісін жүргізуде аса маңызды болып ... ... ісін ... қорғаушының қызметі сезіктінің, айыпталушының құқықтары
мен заңды мүдделерін қорғауға және оған ... ... ... ... - ... ... ... сезiктiлер мен айыпталушылардың
құқықтары мен мүдделерiн қорғауды жүзеге асыратын және оларға заң көмегiн
көрсететiн ... ... 70 ... сәйкес қорғаушы ретінде адвокат қатысады.
Күдіктілердің, ... ... ... мен ... ... ... күдіктінің, айыпталушының, сотталушының жұбайы
(зайыбы), жақын туыстары немесе заңды ... ... және ... ... ... ... ... да қоғамдық бірлестіктердің
өкілдері жүзеге асыра алады. Шетелдік адвокаттардың іске ... ... егер бұл ... Республикасының тиісті мемлекетпен
жасасқан халықаралық шартында өзара негізде көзделсе, заңнамада белгіленген
тәртіппен жол беріледі. ... айып ... не адам ... деп ... бастап iске қатысуға жiберiледi. Бiр адам, егер ... ... ... ... ... ... ... болса,
олардың екеуiне бiрдей қорғаушы бола алмайды. Адвокаттың өзiне қабылдаған
сезiктiнi немесе ... ... бас ... құқы ... қорғаушының қылмыстық іс бойынша міндетті қатысуының келесі
негіздерін қарастырады.
Біріншіден, осындай ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Қорғаушының міндетті
түрде қатыстысу ... оның ... , ең ... ... өз еркі және ... бойынша қарастырады.
Бұл жағдайда ешкім де ... ... ... ретінде
белгілі бір тұлғаны ұсына алмайды. Сезіктінің ... ... ... ... ... ... ... келтіру іс
жүргізу заңнамасын елеулі бұзушылық болып табылады. Қандайда бір таңдаған
қорғаушы іске қатсыуға ... ... ... іссапар, т.б.)
анықтауды жүргізетін тұлға, тергеуші, прокурор сезіктіге (айыпталушыға),
басқа қорғаушыны ... ... ... ... оны ... ... ... қамтамасыз етеді.
Процесті жүргізуші орган сезіктінің (айыпталушының) қорғаушы алғысы
келетіндігі ... ... ... ... жоқ. Оның ... қандай
сатыда шақырғандығының маңызы жоқ. Ең бастысы, заң көмегін айыпталушының
өзіне қажет деп санағандығына, ал бұл өз ... ... мен ... ... қамтамасыз етуге міндеттейді.
Екіншіден, егер сезікті немесе айыпталушы кәмелетке ... ... ... Қылмыс жасаған сәтте он сегіз жасқа толмаған
, сондай-ақ ... ... үшін ... оның ... он ... ... жасаған тұлға кәмелетке толмаған болып саналады.
Кәмелетке толмағандардың ... ... іс ... ... толмағандардан сезікті немесе айыпталушы ретінде алғаш рет жауап
алынған сәттен бастап, ал айыпталғанға дейін ұсталған ... ... ... немесе тұтқындалған сәттен бастап жіберіледі. ... ... ... ... не оның ... өкілдері адвокатпен
келісім жасамаса, тергеуші, прокурор, сот қылмыстық іс бойынша қорғаушымен
қамтамасыз етеді.
Үшіншіден, ... ... ... дене ... ... ... ... құқығын өз бетінше жүзеге ... ... Бұл ... ... сол ... әрекетке қабілетті болып
танылғанымен, жүйкесінің ұдайы немесе ара-тұра бұзылатындығынан, тіл, көз,
құлақ ... ... өзге де ауыр ... зардап шегетіндігі
меңзеледі.
Қылмыстық іс жүргізу кодексінде дене кемістіг бар тұлғалардың тізбесі
толық келтірілмеген. ... ...... ... ... көрінетіндігіне ықпал етеін кез- келген психикалық ауру. Алайда, бұл
жерде айыпталушыны әрекетке қабілетсіз деп тануға мүмкіндік ... ... ... үшін ... ... ... ... өз
қорғану құқығын жүзеге асыруға кедергі келтіретін ... ... ... ... ... ... (айыпталушы) сот ісі жүргізілетін тілді білмейді.
ҚР-да қылмыстық сот ісі мемлекеттік тілде, ал ... ... орыс ... ... де ... Бір ... іс ... отырыс қылмыстық іс
жүргізетін органның қаулысы бойынша белгіленген сот ісі тілдерінің ... Іс ... ... ... ... ... немесе шала
білетін айыпталушы, адвокат құқығының кез-келген шектеулі және ана тілінде
немесе олар білетін басқа тілде ... сөз ... ... қамтамасыз етпеу
қылмыстық іс жүргізу заңының нормаларын елеулі бұзу болып табылады.
Бесіншіден, адам жазалу шарасы ретінде он жылдан астам ... ... ... өмір бойы бас бостандығынан айырылуы не өлім жазасы
тағайындалуы мүмкін болатын қылмыстық ісіті ... үшін ... ... және адам үшін орны толмас салдарды ескере отырып,
айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету – ... да ... ... да ... оған адвокат арқылы белсенді қорғануға және пікірін
дәлелдеуге, қисынсыз айыптаудын өзін арашалауға, қылмыс ... ... ... әшкереленуі мен жазалануына ... ... ... бәрі ... , ... ... және ... істі шешуге
қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Алтыншыдан, айыпталушыға бұлтартпау шарасы ... ... ... немесе ол мәжбүр етіліп стационарлық ... ... ... ... ... ... алу қолданылса
айыпталушыны қамауда ұстау үшін прокурор ... ... ... ... қаулысы немесе ҚІЖК-не сәйкес шығарылған
тұтқынға алу түрінде бұлтартпау шарасын қолдану ... сот ... ... ... ... ...... адамды , сезіктіні , сондай-ақ
тұтқынға алу түрінде бұлтартпау шарасы қолданылған адамды арнайы ... ... ... ... ... ... бұлтартпау шараларымен салыстырғанда тұтқынға алу айыптау
үкіміне, ... ... ... ... ... ... ... конституциялық құқықтары мен бостандықтарын шектейтін , ең қатаң
шара болып табылады. Бұл жағдайда қорғаушының міндетті қатысуы қылмыстық ... ... ... болатын ықтимал қателер мен ... ... ... ... ... мен айыпталушыға тәндік ... ... ... ... ... ... ... үшін
сенімді кепіл болып табылады.
Істі жүргізу органдарының ... ... ... ҚІЖК 14, ... сәйкес сот-психиатриялық сараптаманы жүргізу үшін қамауда отырған
сезіктіні медициналық мекемеге мәжбүрлеп орналастыру бұл туралы ... ... ... ... ... ал ... алынбаған адамға
сот-психиатриялық сараптаманы жүргізу үшін ... ... оның ... ал, ... ... жоқ болса, сот қаулысы
бойынша жол беріледі.
Жетіншіден, сезіктінің (айыпталушының) ... ... ... ... біреуінің қорғаушысы болса. Бұл сотталушыны бір іс ... ... ... және ... бар басқа сотталушылармен
салыстырғанда оны қылмыстық іс жүргізуде тең емес ... ... ... іс ... іс жүргізуге жәбірленушінің немесе
азаматтақ талапкердің өкілі қатысады. Тараптардың теңдігін және сот ... ... ... ету, ... істі ... ... ... үшін қорғаушының қатысуы міндетті болып табылады.
Тоғызыншыдан, іс сотта қаралған кезде мемлекеттік айыптаушы қатысады,
прокурордың сот ... ... ... жоқ ... тек ... ған емес, сондай-ақ кәсіби заңгердің алдында да тең емес жағдайға
ұшыратады. Сондықтан заң осы жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... және алдын ала тергеу
органдарына келуден жалтаруда . Қорғаушының қатысуы алғашқы алты, сондай-ақ
оныншы негіздеме ... ... адам ... ... ... ... сәттен бастап қамтамасыз етіледі.Сегізінші және тоғызыншы негіздер
бойынша айыпталушыны сотқа берген сәттен бастап қамтамасыз етіледі.
Сонымен, іске қорғаушының ... ... ... ... қосымша кепілдіктерге мұқтаж тұлғалардың ... мен ... ... ... ... ... 2-4, ... көзделген
жағдайларда айыпталушының қорғаушыдан бас тартуын қылмыстық іс жүргізуші
орган ... ... ... ... іс бойынша отырысқа қорғаушы міндетті ... ... ... ... ... өкінішке орай ол қолданыстағы
заңнамада келтірілмеген. Қылмыстық істі жүргізетіне органдардың практикалық
қызметінде тергеушіні, прокурорды, судьяны ... ... ... ... ... күмандандыратын материалдарды жеткілікті істер жиі
кездеседі. Осындай ... үшін ... ... ... өз ... ... ақыл-ой дамуы мен білімінің төмен деңгейі, т.б. ықтимал
мән-жайдың туындауы болып табылады және т.б.
Егер осы ... ... ... ... , айыпталушы шақырмаса
, оның заңды өкілінің, сондай-ақ басқа да ... ... ... ... ... ... ... процестің тиісті сатысында
қорғаушының қатысыуын қамтамасыз етуге міндетті. Бұл туралы олардың қаулысы
шығарылады. Бұл ... ... ... ... үшін ... ... ... 302-бабына сәйкес судьялардың бас сот ... ... ... ... ... қорғаушы ретінде жіберу
немесе ... ... ... ... ... ... Бұл
жағдайда заң шығарушы орган қорғаушыны тағайындауды қандай да істердің
тізбесімен шектемейді. Тиісінше бұл кез ... іс ... ... прокурордың, судьяның және соттың шешімі – ҚР ... ... ... ... сондай-ақ өзге мән-жайларда
қорғаушының қылмыстық іске қатысуы үшін құқықтық негіз ... ... ... ... ... ... оны айыпталушы , оның заңды
өкілі немесе басқа ... ... ... ... ... және ... тағайындау үшін шаралар қабылдауға міндетті.
Қорғау тапсырмасын алған нақта адвокат осы жағдайда өзін ... ... ... заң ... ... ... ... кезінде
қорғаушыны таңдауға құқығы бар. ... ... ... ... нақты адвокатты бөлу ... ... ... ... шарт ... арасындағы міндеттерді бөлудің адвокаттар алқасы органдары
мен лауазымды ... ... ... ... ... жөн. ... іс жүргізу санатында емес, сондықтанг тергеушінің, прокурордың,
судяның және ... ... ... ... талап ететін құқықтық
негізі жоқ. Адвокаттар алқасы органдары мен лауазымды ... ... ... адвокаттың өмірлік және кәсіби тәжрибесін, істің
күрделігін және басқада мән-жайларды ... ... ... ... ... қорғауды жүзеге асыру
кезінде адвокат айыпталушыны ақтайтын ... оның ... ... ... ... ... көрсетілген барлық
құралдар мен әдістерді қолдануға және айыпталушыға қажетті ... ... ... қорғалатын адам құқығын қамтамасыз ету мақсатында
адвокатқа ... ... ... ... ҚР ҚІЖК 97-бабында
көрсетілген жағдайларды (қылмыстық іс ... ... ... ... азаматтық талапкерді немсе ... ... ... ... ... ... алуға міндеттейді[40, 78б.] .
Заңның осы барлық қағидалары жауапкершілікке тартылған тұлғалар ... ... мен өзге ... ... ... ... ... кепілдік береді, қорғауындағы адамның немесе адвокаттың
көзқарасы тұрғысынан ... және ... үкім ... ... ... ... ... алады. ... ... ... ... айыпталушыны қорғаудан бас тартуға құқығы жоқ .
Адвокаттың қылмыстық іс бойынша алған тапсырмадан (оның сырқаттануы
мен өзге объективті мән-жайларды қоспағанда) ... да бір ... ... ... ... қылық болып табылады. Тапсырманы орындаудың мүмкін
еместігі туралы шешім қабылдасымен адвокат бұл ... ... ... ... оның басқа адвокатқа жүгіну мүмкіндігін алу үшін, алдын
ала құлақтандыруға міндетті.
Егер адвокат сот шешіміне ... үшін ... ... ал ... ... ... ... бұл жадайда сотталушының жазбаша бас тартуын алу
қажет. Осы тәртіп кәмелетке толмағандар мен дене және ... бар ... ... ... ... айыпталушының іс жүргізу құқығын жүзеге
асыруына заң ... ... ... ... ... және ... ... заңды, қисынды және әділ үкім шығаруға жәрдемдеседі.
Адвокаттың қорғаушы ретінде қатысу ... ... ... және ... ... тағайындау, ауыстыру.
Адвокаттар, кәсіби қорғау ған айыпталушыға білікті заң ... ете ... ... бола ... Адвокат өз мәртебесін
дәлелдеу үшін қажет жағдайда қылмыстық процес жүргізетін ... ... ... ... ... ... құжаттарды, адвокаттың осы
іске қатысу құқығы үшін заң консультациясының берген ордері ... ... оған ... ... ... ... ... қоғамдық
бірлестіктің немесе оның басшысы органдардың шешімі ) тапсырады.
Сонымен қатар, заң ... ... ... ... мен
сотталушының жұбайын (зайыбын), жақын туыстары мен заңды өкілдерін,
кәсіподақтардың және ... ... ... өкілдерін осы
бірлестіктер мүшелерінің істері бойынша қатысуына жол береді. Ол ... ... ... ... өз жақын туысқандарын (олар сезіктімен
немесе айыпталушымен туысқандық қатынасын дәлелдейтін құжат тапсырады)
немесе ... ... ... және ... ... мәжбүр ететін
моральдық себептерді ... ... ... ... ... ... ... болуын қаламайды) ескереді.
Алайда бұл жерде сезіктінің (айыпталушының) тек кәсіби ... ... ... ... ... ғана ... ... қатысуға кәсіби қорғаушыларды шақыру ... ... атап ... ... ... ол адамдардың қорғау міндетін
жүзеге асыруға қажет және ... ... ... бола бермейді. Атап
айтқанда, олар қорғаушы ретінде ... ізге ... ... ... ... ... істң ... соттың қаулысы бойынша жіберіледі.
Алайда, олардың ерекшелігі адвокаттар ... ... ... ... [41, 49б.].
ҚР ҚІЖК-ге сәйкес жақын туыстар болып ата-аналары, балалары, асырап
алушылары, асырап алғандар, бірге туған және ... ... туыс ... ... ... ... немерелері саналады.
Заңды өкілдер – олар сезіктінің , айыпталушының, ... ... ... ата-аналары, асырап ... ... ... ... ... немесе жәбірленушіні қорғап
немесе асырап отырған ұйымдар мен адамдардың өкілдері.
Қамқорлығында немесе асырауында ... ... ... өз ... заңды мүддесін дербес қорғай алмайтын дене немесе ... бар ... бар ... ... өкіл ... табылады. Заңды өкіл
қылмыстық сот ісінің ... ... ... ... және ... ... мен қорғаушыны көзқарасымен байланысты емес. Іске
айыпталушы ... ... ... ... ... әкеп ... да бір ... ықпалына орай кәсіби емес қорғаушының өз
міндетін атқара алатындығына күман тууы мүкін . ... бұл оны ... ... бас тарту үшін емес , қайта оның адвокатпен ... ... үшін ... ... табылады. Әйрпсесе, заңға ... ғана ... бола ... .
Іс нәтижесінде мүдделі қорғаушы ретіндегі тұлғаның қатысуына кедергі
келтірмейді, мүдделілік бұл жағдайда тез, ... және ... ... ... ... ... заңда белгіленген тиымдар тосқауыл болады. Мысалы,
тұлға мүдделері қайшы ... ... ... ... ... ... ... қаралауы; олардың әр қайсысына
тағылған айып сипатынан туындаған қайшылық және т.б.) ... одан ... ... ... ... ... бола ... мен өзге қоғамдық ұйымдардың қорғаушылар болуы құқығы мен
жүктелуіне келсек, бұның айыпталушы тарапынан ерекше ... ... ... адвокаттардың жетіспеушілігімен, сондай-ақ осы
ұйымдар міндеттеріңің қатарына өз ... ... ... мен ... түсіндіруге болады [42, 88б.].
Адвокаттың қорғаушы ретінде қылмыстық іс бойынша қатысуынан шеттету
үшін ... ... ... ... егер ол :
1) ... іске судья, прокурор, тергеуші, анықтаушы, сот отырысының хатшысы,
сот приставы, куә, сарапшы, маман, аудармашы, немесе ... ... осы істі ... ... ... қарауына қатысқан немесе қатысатын
лауазымды адаммен туыстық қатынаста болса;
3) қорғаушымен немесе сенім ... ... ... мүдделері бар адамаға
заңгерлік көмек көрсетіп жүрсе немесе бұрын көмек ... ... ... мұндай адамадармен туыстық қатынаста болса;
4) заңның күшімен немесе соттың шешімімен қорғаушы немесе өкілі болуға ... жоқ ... ... ... ... ... іс жүргізуден бас
тартуға міндеттейді (яғнй, ол қорғаушы бола алмайды).
Егер осылай жасалынбаса, іс жүргізуден ... ... ... ... ... тапсырма алған сәтте істі ... оның ... ... ... ... кез келген адвокаттың өзіне заң
көмегі үшін жүгінген тұлғамен келісімді жасаған ... істі ... ... ... болжау қиын. Алайда, алдын ала ... ... ... ... ... тобы ... Егер оның
құрамында адвокатпен туыстық қатынастағы ... ... ... ... осы мән-жайлар тапсырма алғаннан кейін тергеушімен,
топ жетекшісімен әңгімеде белгілі болуы әбден мүмкін. Бұл жағдайда, біздің
ойымызша, іске ... ... емес ... ... ... айыпталушыда адвокаттың (қорғаушының) көмегін пайдалану құқығының
бар ... атап ... ҚР ... ... 3-тармағы, ҚР
ҚІЖК 72-бабының 1-тармағы “қорғаушыны сезікті немесе айыпталушы,олардың
заңды өкілдері, ... ... ... ... ... ... басқа да адамдар шақыратындығы” тікелей көрсетілген)
лауазымды тұлғаны шеттету қажет ... ... ... ... ... ... (қорғаушының) көмегін пайдалану құқығының
дар екендігін”- айтылған-ҚР Конституциясы 16-бабының 3-тармағы, осы ережені
толықтыра отыра, ҚР ҚІЖК ... ... ... ... ... немесе келісімі бойынша сезікті немесе айыпталушы
шақыратындығы” тікелей көрсетілген, “Адвокаттық қызмет ... ... ... адамның адвокат таңдауда ерікті екендігі” атап көрсетілген,
ал 1966-жылғы азаматтық және саяси құқықтар туралы Халықаралық пактіде ... ... ... тағылған кез-келген қылмыстық ... ... ... ... ... ... барә ( 14-баптың
3 “б” тармағы), ал заңда осы жәйт ... ... бір ... ... ... ... өкілі,
азаматтық талапкер және азаматтық жауапкер бола алмайд . ... ... ... өзін ... ... бас ... мәлімдей
алмайды, тек оның көмегінен бас тартуға ғана құқығы бар.
Қорғаушыдан судья, прокурор, тергеуші, анықтауды жүргізетін тұлға ... іске ... бас ... ... алмайды.
Заң судьядан, прокурордан, тергеушіден, анықтауды жүргізетін тұлғадан
және кейбір іске қатысушылардан айыпталушының жауапкершілігін жеңілдететін
және ауырлататын, ... оның ... ... және жеңілдететін
мән-жайларды; олардың істің нәтижесіне белгілі бір мүдделігін анықтауды-бас
тарту үшін мүлтіксіз негізді талап етеді. Қорғаушыға келсек, ол ... ... ... ... және ... ... және ... істі жүргізуге көрсетуге тырысады. Адвокат істің
қорғалымдағы адам үшін сәтті аяқталуына мүдделі, өйткені бұл оның ... заң ... ... ... ... шеңберін кеңейтеді. Судьядан,
прокурордан, тергеушіден, ... ... ... және ... ... айырмашылығы–ол айыпталушымен туыстық немесе
достық қатынастағы іске ... ... . Осы ... байланысты қорғаушы
ҚР ҚІЖК 90-96-баптарындағы бас тарту мәлімделуі ... ... ... ҚР ҚІЖК ... ... ... және істің нәтижесіне
мүдделілігін немесе өз міндетін атқара алмайтындығын ... етіп ... бас ... ... ... ... қамтамасыз ететін
конституциялық принципті бұзуға әкеп соқтырады.
Айыпталушы мен сезікті кез ... ... ... ... бас ... ... өз ... қорғануға құқылы, тек мына
жағдайларда жол берілмейді, егер :
1) сезікті немесе айыпталушы кәмелетке толмаса ;
2) сезікті ... ... дене ... ... ... ... ... өз бетінше жүзеге асыра алмаса;
3) сезікті немесе айыпталушы сот ісі ... ... ... ... мәжбүр етіліп стационарлық сот-психиатриялық
сараптамаға жіберілсе.
Бұл арада айыпталушының ... бас ... ... іс
жүргізетін орган қабылдай алмайды .
Бас тарту тек айыпталушының (сезіктінің) бастырмасы бойынша және іске
адвокаттың қатысу ықтималдығы ... ... ... ... кез ... орын алуы ... бас ... еркі болуға тиіс бастама айыпталушыдан,
сезіктіден болуы қажет, ал бас тартудың өзі ... және ... ... мен ... бас ... себебін келтірмей-ақ қорғаушыдан бас
тартуға құқылы. Алайда, анықтауды жүргізетін тұлға, тергеуші, прокурор және
сот ... бас ... ... бас тарту себептеріне мән ... Бас ... ... ... ... соң, оларға
қорғаушының оның еңбегіне төлемнің бар-жоғына немесе ... ... ... ... ... ... Бас ... жазбаша түрде
ресімделеді немесе тиісті тергеу мен сот ... ... бас ... ... ... қатысушылардың жағдайына әсер
етпейді және айыпталушы мен сезіктіні іс бойынша өнірістің кез ... ... ... немесе қорғаушы тағайындау туралы өтінішіті
мәлімдеу құқығынан айырмайды.
Сөйтіп, жоғарыда көрсетілген төрт ... ... ... ... ... ... немесе прокурордың қаулысымен , ал сотта істі
қарайтын соттың қаулысымен ... ... ... ... ... заң ... алу ... айыпталушыға дәлелдеуге және
қамтамасыз етуге тиіс.
Қорғаушыны ... ... және ... ... ... бас ... ... болмайды.
Қорғаушы сезіктілер мен айыпталушылардың қылмыс жасаудағы ... ... ... ... етуге жұмылдыруға қылмыстық сот ісін
жүргізудің негізгі қатысушыларының бірі болып табылады. ... сот ... ... ... ... ... қамтамасыз етуді жүзеге
асыратын мемлекеттік органдар және олардың лауазымды ... ... олар ... ... ... тергеу функцияларының
шеңберінде, қатысушылар қылмыстық іске өздерінің қорғалушыларына білікті
заңгерлік ... ... үшін ... және ... ... ... ... көптеген
мәселелер бар, бұл мәселелер туралы біздің ... көп ... ... ... тек ... әдебиетте көп қозғалмаған мәселелеріне
тоқталамыз.
Халықаралық қауымдастық адамға ... ... ... ... ... ... көрсетуі тиіс институттардың тиімділігіне ... мән ... Адам ... мен ... бостандықтарын қорғау бойынша
конвенцияның 6-бабы 3-тармағы “с” тармақшасына сәйкес, әрбір ... жеке ... ... ... ... ... немесе егер онда
қорғаушы қызметтерін төлеу үшін жеткілікті қаражат болмаса, қорғаушы оған
тегін ... ... ... ... ... ... ... реформаны қажет етеді.
Қорғаушының жоғары мәртебесі, айыптау жағымен оның тең ... оның ... ... ... ... пайдалану туралы,
қорғаушының қызметіндегі басқа да қиындықтарды шешу туралы айтудың қажеті
жоқ.
Биліктің кең ... және ... қоры бар ... мен ... ... және ... тергеу әдісі ретінде айыптау реңкін
пайдалану ... ... қалу ... ... әсер ету ... ... ... дәлелдерін алу үшін қылмыстық қудалау органы мәжбүрлеудің
айтарлықтай әлеуетіне ие тергеу және басқа да ... ... ... ... ... ... күштеуге дейін).
Тергеушінің мемлекеттік билік өкілі ретінде талаптары, ... ... ... бұйымдар, лауазымды тұлғалар және азаматтардың
орындауына міндетті болып табылады. Тергеушінің ... емес ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін
кеңейтеді. Тергеушінің айыпталушы және басқа да тұлғалардың конституциялық
құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... арыздар прокурордың міндетті және шұғыл
қарастыруына жатады ... ... ... істе ҚР ҚІЖК ... ... ... өкілеттерді талдау сот билігінің қоры тек ... ... және ... ... ... мақсатында
пайдаланылатындығын көрсетеді (ақтау дәлелдері, ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай
процессуалдық мәселелердің бірі бұлтартпау шарасын қолдану болып табылады.
Айыпталушының дәлелдер ұсыну ... (ҚР ҚІЖК ... 2-ші ... ... және ... Ол айыпталушыға тән емес және
айыптау тарапы және қорғау тарапынан істің ... ... ... (ҚР ҚІЖК ... 4-ші ... ҚР ҚІЖК кез келген басқа азаматтар
мен ұйымдарға осындай құқық бергені түсінбестік ... ... ... Айыпталушы, қылмыстық іс бойынша өндірістің ... ... тек ... ... ... ғана ... ... қатар осы дәлелдер іс
материалдарына қосылу қажеттігі құқығында керек етеді. Аталған баптардың
нормаларын ... ... ... ... мен ... ... іске міндетті түрде қосуға ... ... ... ... Және бұл ... емес. Қылмысты анықтау және ... ... үшін ... ... ... етуі ... заттар мен
құжаттар ғана мүліктік дәлелдер ретінде танылады және іс материалдарына
қосылады (ҚР ҚІЖК 121-бабының 1-ші ... ... іс ... ... мәні болатындығы туралы мәселені оларды ақтау дәлелдері ретінде
ұсынған айыпталушы емес ... ... ... ... ... Осыған
қатысты тікелей нұсқау ҚР ҚІЖК 123-бабы 1-ші бөлімінде бар: ... ... ... және ... ... немесе растаған мәліметтер
қылмыстық іс үшін мәні болса, құжаттар ... ... ... тергеуші ғана ненің ... іс ... ... ... ал ненің дәлелдерге қойылатын талаптарға ... ... ... қылмыстық істе тергеу және басқа да
процессуалдық амалдар арқылы ... ... де, ... және ... ... ... ұсынған деректер де ... ... ... қорғаушысының) дәлел ұсыну құқығы ол іске қосу ... ... ... ... ... Тергеуші дәлелдерді бағалауда
сонымен қатар қорғаушы ұсынған ... ... ... ол ... жататындығы, жол берілетіндігі және дұрыстығы тұрғысынан танымауы
және іс бойынша дәлелдер жүйесіне қоспауы мүмкін. ... бұл ... ... істе ... ... Бұл ... ... іс бойынша өндірісітің келесі
сатыларында олар сол лауазымды тұлғалардың ... мәні болу үшін ... ... ... ... процессуалдық әрекеттер, сонымен қатар оның
арызын негізсіз деп танып, тергеушіні оны ... ... ... ... ... ... қатар бұл мәселені шешу тек
өркениетті батыс мемлекеттерінде табысты түрде жұмыс ... сот ... ...... ... құру ... ғана ықтимал болып
көрінеді. Бұл судьялар сот бақылауын, ... ... ... ... әрекеттері мен шешімдерінің сәйкестілігін және қылмыстық
істерді қарастырудан еркін ... ... ... ... сезікті, айыпталушы, оның заңды өкілі,
сонымен қатар сезікті мен айыпталушының тапсырмасы ... ... ... да ... ... мүмкін немесе қылмыстық іс бойынша ... ... ... ... ықтимал. Анықтаушы, тергеуші,
прокурор немесе сот егер ... ... (ҚР ҚІЖК ... 3-ші ... ... мен ... ... бойынша (ҚР ҚІЖК 72-бабы 2-ші
бөлімі), егер олар өздерінде қорғаушыны шақыруға ... ... оның ... ... ... қажеттігі жағдайларында қорғаушыны
тағайындайды. Бұл жағдайларда ҚР ҚІЖК 72-бабы 6-ші бөліміне сәйкес ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджет қаражатының
есебінен төленеді. ... ... ... көмектің және қорғау
мен өкілдік етуге байланысты шығындарды өтеу ... ... ... есебінен 1999 жылғы 26 тамыздағы №1247 Қазақстан ... ... ... ... анықтаушылар, тергеушілер, прокурорлар мен судьялар
қорғаушылардың еңбекақысы туралы процессуалдық ... ... ... ... ... ... мақсаты бойынша өздерінің міндеттерін
орындайтын қорғаушылардың еңбекақысын төлеуге арналған сомалар ... ... сол ... ... ... органдары мен
соттарды айналып өтіп, заңгерлік көмек көрсетуге ... ... ... еңбек көлемі мен сапасына байланысты сол орында
бөлінуі тиіс.
Жоғарыда көрсетілгендей, айыпталушылар ... ... ... жоқтығын жариялауы мүмкін және жариялайды, бірақ шын ... ... ... Және ешкім расында да, қорғаушының қорғалушысының
тұрмысы нашар екендігін тексермейді. Мемлекет, Осылайша ... де ... үшін де, ... ... ... ... үшін ... Бұл дұрыс екендігі белгісіз.
Қорғаушыға оның заңгерлік көмек көрсеткені үшін төленетін сомалар, ол
қылмыстық істе ... ... ... ... ... ұстап
қалуларға жатады (ҚР ҚІЖК 175-бабы 1-абз. 5-т.). Олар ҚР ҚІЖК 176-бабы ... олар ... тиіс ... мүліктік қабілетсіздігі жағдайында
мемлекеттің есебінен өтеледі. Сондықтан қорғауын қорғаушы тиісті ... ... ... мүліктік қабілетсіздігі қылмыстық іс бойынша
өндіріс барысында қорғаушы тағайындалған айдың алдындағы соңғы үш ай ... ... ... азаматтың) орташа жандық табысы туралы
анықтамамен расталуы тиіс.
Қарсы күрестегі ... және ... ... ... бір деңгейлі сипаты болатын сотта ғана олар тең құқылы болады
және сайыскерлік негізінде әрекет етеді.
Сонымен қатар қылмыс ... ... ... ... ... тек егер кәсіби заңгер қорғаушы болған ... ғана ... ... ... ... ... қылмыстарды алды
ала тергеу өндірісінің теориясы мен ... ... ... ... ... ... айыпталушы тұлғаларды қорғау тактикасы мен әдістемесін
меңгеруі және көптеген басқа да ... ... ... Онсыз ол заңда
белгіленген мақсатына сәйкес бола алмайды: ҚІЖК-де ... ... ... ... мен ... қорғауды жүзеге асырып,
оларға қылмыстық-процессуалдық заңда берілген өкілеттер, ... ... ... ... ... мен ... ... отырып, қылмыстық іс
бойынша іс жүргізуде заңгерлік көмек ... ... ... ... ... ... ... болып
табылмайды. Құзыреттіліктің басқа бір көрсеткіші оның кәсіби ... ... А.Д. ... ... ... «Маманның кәсіби толысуы тек
белгілі бір білім, дағды мен ... ... ғана ... ол ... ... ... тиісті деңгейіне, оның осы
мамандықтың моральдық талаптарын игеруін де ... [144, 5-б.]. Сот ... ... қызметтің адамгершілікті реттегіштері (құқықтық
формасы жоқ) құқықтық реттегіштерге ... ... ... етсе ... ... ... ұстануы оның кәсіби функциясын дұрыс
орындаудың ... ... ... ... ... қылмыстық істегі дұрыс
мінез-құлқы, тергеу жүргізуші тұлға және сот ісін ... ... ... ... ... ... қорғалушымен өзара сенімді
қатынастар орната білу қабілеті көп жағдайда жүзеге ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
қорғаушылар ретінде іске жіберілуі мүмкін барлық тұлғалардан заманауи
Қазақстан жағдайларында, тек ... ғана ... ... ... ... ... ... деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Оның ... ... ... ... ... заңнамамен анықталады.
Қазақстандағы қорғаушының мәртебесін жоғары заңгерлік білімі бар тұлға ... ... ... ... қорғаушы болуы үшін бір жоғары заңгерлік
білім жеткіліксіз. Бұл бірге ... ... яғни ... қабылдау үшін
қажетті ойлау қабілеттерін құрайтын практикалық дайындықпен ... ... ... ... ... бір бөлігі ғана – аталмыш
тұлға, сондай-ақ кем дегенде үш айлық тәжірибеден өтуі керек.
Қорғаушыны ... тек ... ... сонымен қатар этикалық
бастауы бар. Бұл түсінікті де: қорғаушы мен оның клиентінің қалыпты қарым-
қатынастары ... ... ... өзара сенім болмаған жағдайда қажетті
дамуын да ала алмайды. ... ... алу ... ... сезікті оның
сенім білдіруге тұрарлық заңгер болсын деген тілек білдіре алады. Сондықтан
болашақта қорғаушылар алқасының мүшесі болып ... ... ... қатысу мүмкіндігі жойылады. Бірақ ҚІЖК-де мұндай мүмкіндікті
таңдалған заңгер өзінің қорғалушысына ... ... ... ... болу ... ... жөн және бұл ... болуымен расталуы
керек.
ҚР Конституциясы 16-бабының 3-тармағына сәйкес: «Әрбір қылмыс жасауда
ұсталған, қамалған, айыпталушының ... ... ... ... айып тағу
сәтінен бастап қорғаушының көмегін пайдалану ... ... ... ... шын ... ... заңгерлік көмегімен алу
әрбір тұлғаға оның ... ... ... ... ... егер ... билік органдары осы тұлғаға қатысты бостандық пен жеке
қолсұқпаушылық нақты ... ... ... ... ұсталған
немесе сезікті деп тануға кепілдік беріледі.
Аталмыш конституциялық норманы дамыта ... ҚІЖК ... ... ... ... ... ... қаулы шығарылған сәттен бастап іске
қатысуға, ал ... ... ... ... іс қозғалған, қылмыс жасауда
сезікті тұлғаны ұстаған, ҚР ҚІЖК 132, ... ... ... ... ... қылмыс жасауда сезікті тұлғаға сот-
психиатриялық сараптама тағайындау туралы қаулыны оқыған, ... ... ... ... сезікті тұлғаның құқықтары ... ... ... да ... әрекеттерді жүзеге асырған,
– нақты тұлғаға қатысты қылмыстық іс қозғалған сәттен бастап немесе қылмыс
жасауда сезікті ... ... ... ... ... немесе қылмыс жасауда
сезікті тұлғаға сот-психиатриялық сараптама тағайындау туралы қаулыны
оқыған сәттен ... яғни ... ... ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын қозғайтын ... ... ... ... ... ... ... іске қатысуға
жіберілетіндігін белгілейді. Осылайша кез келген бұлтартпау ... ... ... ... ... ... ... құқығы бар.
Айыпталушы қорғаушысының процессуалдық қызметі қылмыстық-процессуалдық
қызметтің бір түрі ... ... Оның ... ... пікірімізше, келесі
негізгі ерекшеліктермен сипатталады. Біріншіден, ол жекеменшік-бұқаралық
сипатқа ие. Екіншіден, оның негізгі мақсаты күдік немесе ... ... ... ... ... ... ... жұмсартатын
жағдайларды анықтау, сонымен қатар олардың жеке және ... ... ... ... Үшіншіден, қорғаушының процессуалдық қызметінің
мақсаты қорғалушының заңды мүдделеріне ... ... іс ... осындай
нәтижеге қол жеткізуі болып табылады (оның практикалық және ... ... ... ... – бұл ... мен ... куәлік етуші барлық жағдайларды белгілеу, ал заңгерлік тұрғыдан
– осы жағдайларға сәйкес заңды және негізделген шешім шығару болып ... ... ... ... асыру үшін қылмыстық істе ... ... да, ... те дәл ... күтеді. ҚР Конституциясының 16-бабына
сәйкес, қорғаудың басты мазмұны сезікті мен айыпталушыға білікті ... ... ... ... Осы конституциялық ереженің нақты мәні
бойынша ... ... ... рөлі ... ... ... мен
міндеттерін заңгерлік тұрғыдан білімді түрде жүзеге асыруға көмек көрсетуге
саюы керек. Бірақ қорғау ... ... түрі бола ... ... қызметі біртекті болып ... ... ... ... ... ... сезікті немесе
айыпталушының құқықтары мен заңды мүдделерін ... ету ... ... ... ... (түрлерінен) көрінеді. Олардың
ішіндегі негізгілері:
1) Айыпталушыға құқықтық көмек көрсету;
2) Қорғаушының дәлелдеуге ... ... ... мен ... ... ... анықтаудың негізіне қылмыстық істегі қорғаушының алдында тұрған үш
басты міндеттер салынған. Заңда ҚІЖК-де белгіленген тәртіпте ... ... ... ... ... және ... қылмыстық іс
бойынша іс жүргізуде заңгерлік көмек көрсететін тұлға ... ... ... ... ... (ҚР ҚІЖК ... 1-т.); қорғаушыға ҚР
ҚІЖК 125-бабы 3-б. белгіленген тәртіпте заңгерлік көмек ... ... ... және ұсыну өкілеттерін бере отырып; ҚР ҚІЖК 84-бабына сәйкес
маман тарту; ... мен ... ... және ... ... ... біз ... міндет, сонымен қатар
қызмет түрі ретінде оның (құқықтарды қорғау) қылмыстық істе ... ... ету ... ... ... және ... қатар
қорғаушының процессуалдық қызметінің міндеттері мен түрлерімен ... ... ... ... ... ... қорғаушының
білікті заңгерлік көмегімен алу бойынша ... ... ... ... ... ... қорғаушының қатысуы,
сонымен қатар сезікті немесе айыпталушының құқықтары мен ... ... ... заңгерлік көмек әсіресе қылмыстық қудалау жүргізілген тұлғаға,
оның іске ... ... ... ... маңызды. Сот талқылауы
сәтінде ... ... ... ... ... ... ала ... пайдаланудың белгілі тәжірибесіне ие болып табылады. Сонымен
қатар сот ... ... мен ... оған ... сот ... ... ... осындай құқықтарды қалай іске асырғандығын
көріп, естуге мүмкіндік береді.
Қорғаушы көрсететін құқықтық көмек, ... ... ... міндеттерді
шешуге бағытталған. Жалпы түрде оның ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық іс жүргізу ісіндегі оның
құқықтық мәртебесін түсіндіру;
2) орын алған күдік ... ... ... ... ... үшін ... ... жауапкершілігін ақтаушы, жұмсартушы
немесе жоққа шығарушы) және ол үшін жағымсыз ... мен ... ... ... әшкерелейтін) жағдайлардың мәнін түсіндіру;
4) қорғаушының, сонымен қатар қылмыстық іс жүргізу ісіне ... ... ... мен ... ... ... ... шағым және басқа да процессуалдық ... ... ... іс ... ісін ... ... ... берілген лауазымды тұлғалар мен органдардың алдында қорғалушының
мүдделерін ұсыну.
Әлбетте әр іс бойынша қорғаушыға берілетін құқықтық ... ... ала тура ... ... ... Оның ... көбінесе нақты қорғалушы
жасады деген күдік ... ... ... ... істің
ерекшеліктері, қылмыстың түрі мен санатына, сонымен ... оның ... ... болып келеді. Олардың бірі тек ... ... ...... ... ... үшіншілері – оларға процессуалдық және материалдық ... зәру ... ... ал ...... ... көмек керек болады.
Айыпталушыға қорғаушының заңгерлік ... алу ... ... әрине жоғарыда аталған тармақтар шеңберінен шығып ... ... Біз ... іс ... дәл солар қорғаушының бұлтартпау шарасы
таңдалған сезікті немесе айыпталушыға берілетін ... ... ... ... ... Осы ... қорғаушының сезікті
немесе айыпталушыға біз атап кеткен алты тармақтың ... ... ... ... құқықтық көмегімен анағұрлым егжей-тегжейлі
қарастырған жөн секілді көрінеді.
Қорғаушының қорғалушыға оның ... ... ... ... ... сезікті немесе айыпталушыға оның құқықтарын
түсіндіру мен оларды пайдалану бойынша кеңестер мен нұсқаулар беру ... өз ... ... ... ... ... қиын,
өйткені сезікті немесе ... ... ... ... ... ... ... асыру қажеттігін жаттап алғанша, оның қылмыстық сот
ісін жүргізудегі заңды ... ... ету ... ... Осы ... күрделілігі сезікті немесе айыпталушыға қысқа мерзім
ішінде оған берілген қызметтердің бүкіл кешенінің маңызын есте ... ... ... ... Біз осыған дейін айтып кеткендей, тәжірибе осы ... ... ... ... ... ... түсіндіруі
оларды толық көлемде есте сақтауды да қамтамасыз етпейтіндігін көрсетті.
Аыйпталушы өз құқықтарын табысты ... есте ... ... бірі біз ... ... ... ... оның
тізімде келтірілген құқықтарын ... ... ... ... болуы мүмкін. Алайда сезікті, сондай-ақ айыпталушы өз құқықтарын
пайдалануға нақты жағдайлар туындату үшін ... жай ғана білу ... ... ... ... ... білу қажет. Әрине осының бәрін
қылмыстық іс ... ... ... ... және ... ... және ... міндетті. Бірақ бұл мақсатына үнемі жете
бермейді, өйткені қылмыстық қудалау жүргізіліп жатқан тұлға ... ... ... ... жүргізетін тұлғаның сөздеріне сенбейді. Сондықтан
қорғалушыға оның құқықтарын пайдаланудың болмысы мен ... ...... бірінші қарым-қатынаста-ақ орындалуы ... ... ... ... бірі ... табылады.
Іске уақтылы кіріскен қорғаушы өзінің қорғалушысымен ... ... ... ... құқығын бұлтартпау шарасын қабылдау, өзгерту немесе
болдырмау туралы мәселені шешу үшін осы ... ... ... ... қолдануға міндетті болып табылады. Қорғаушы ... ... мен ... беру – ... ... ... болып табыла
бермейтіндігін түсіндіруі тиіс. ҚР Конституциясы 77-бабының 3-т. ... ... ол ... қарсы, өзінің жұбайы мен жақын туыстарына
қарсы куәгерлік етуге ... ... ... ... ... ... бас ... сонымен қатар қасақана жалған айту оған ... ... да ... ... ... ... ... табылмайды.
Сондықтан одан жауап алу сезікті немесе айыпталушы жауап беруден бас
тартпаған ... ... ... мүмкін.
Сол мезгілде қорғалушы өзінің жауаптары тек дәлелдер көзі емес,
сонымен ... ... ... ... ... бұлтартпау шарасынан
қорғаныс құралы болып табылатындығын да білуі тиіс. Қамау ... ... ... ... ... ... бірден жүзеге асырылуы тиіс бірінші
жауап алу кезінде сезікті бірінші рет өзінің жауап беру ... ... ... Ол ... ... шарасын тудыратын ... ... ... ... ... ... өзгертуге мүмкіндік
беретін сезіктің қажеттілігіне ... ... ... хабарлауы
мүмкін.
Сонымен қатар жауабы бұлтартпау шарасын таңдау ... ... ... ... ... ... ... оны қолдану
үшін негіздердің болуы туралы тергеушінің пікірін теріске ... және ... ... келу туралы міндеттемені алып алу туралы
анағұрлым жайлы шешілуіне септігін тигізеді.
Сезікті немесе айыпталушыға оның ... ... ... ... оған ... ... ... құралдарын пайдалану тактикасы
мен әдістемесіне байланысты мәселелерге назар ... ... ... мен ... ... ... айыпталушыға өзінің құқықтарын
өздігінен қамтамасыз етуге және ... ... ... ала ... ... мүдделерін дербес қорғау мүмкідкітерін қамтамасыз етуге
бағытталуы ... ... ... ... іс ... қатысушысы ретінде тек
құқықтарға ие болып қана қоймай, қорғаушы түсіндіруі тиіс ... ... Осы ... ... белгілі бір қиындықты
тудыратынын атап кеткен жөн, ... ... ... шағын тізімі жоқ. Алайда
сезіктінің міндеттері ... тура ... және тек қана ... ие, олар заңда тыйым салынбаған белгілі бір әрекеттер жасауына жол
берілмеу керек және жағымды форма иелене ... ... яғни ... ... ... бір ... жасау міндеттерін тудырмауы тиіс
екендігімен келісуге болмайды [44, 85б.].
Сезікті, айыпталушы сияқты да екі ұшты мағынадағы міндеттер ... бірі ... ... ... бір ... жол ... ... басқалары қажеттілік туындаған жағдайда заңда жазылған ... ... ... ... ... регламенттеу сипаты да әртүрлі.
Сезікті міндеттерінің кейбіріне заңда ... ... ... ... ... ... ... бойынша келу (19-
тарау), басқалары осы міндеттерді корреспонденциялайтын тергеуші мен соттың
қылмыстық-процессуалдық нормаларында бекітілгендерден ... ... сот ... ... ... заңды жарлығын орындау міндеті
(ҚР ҚІЖК 327-бабы) және басқалар).
Қорғаушы үшін бостандығынан айыруға байланысы жоқ ... ... ... мен айыпталушының процессуалдық міндеттерін түсіндіру
әсіресе маңызды болып табылады. Мұндай қорғалушы келесіні білуі тиіс: ... ... ... заң талабы нені білдіреді; оның тергеушіге немесе
сотқа келуі қалай қамтамасыз етілуі ... ... ... оның ... ... ... ... мүмкін және т.б.
Қорғаушының қорғалушыға оның қылмыстық іс жүргізудегі құқықтық
мәртебесін ... ... ... ... ол соның көмегімен
қылмыстық іс ... ... ... мүдделерін қорғай алатын конституциялық
құқықтарының мәні жеткізілмеген болса, қанағаттанарлық деп тануға болмайды.
Басқа құқықтарының қатарында қорғаушы ... да, ... ... ... мәнін түсіндіруге міндетті.
Құқықтары мен міндеттерін түсіндіргеннен кейін қорғаушы қорғалушыға
орын алған ... мен ... ... ... ... көмек
көрсетуі тиіс. Қызметтің осы ... ... ... деп ... ... ... заңгерлік түсіндіру мен құқықтық біліктілігін ашуда
болып табылады.
Тағылған айыпты және оның салдарын ... ... ... өзінің
қорғану құқығын мақсатты түрде жүзеге асыруда маңызды мәнге ие ... ... біле ... ... оның ... ол ... ... алу, оның пікірінше, айыптауды теріске шығарып, бұлтартпау шарасын
қолдану қажеттілігін ... ... ... мәні бар, ... мен басқа
да нақты деректер талап ету туралы арыз беруі мүмкін.
Қылмыстардың нақты ... ... ... ... ... ... міндеті осы іс бойынша қолданылуы мүмкін қылмыстық
заң баптарында болатын құқықтық түсініктерді ... ... ... ... ... ... ашық ... сүйене отырып,
соңғыға оның әрекетінде қылмыс құрамының барлығы немесе жоқтығы туралы ашық
айтуы тиіс. Өзінің ... ... білу ... іс ... дұрыс
ұстаным таңдауына септігін тигізеді.
Қорғаушы айыптауды теріске ... ... мен ... ... ... ... ... керек. Біз тиісті нұсқаулар ... ... ... қорытындыларды сендіру ... ... да бір ... ... өздігінен келуге көмектесуі
мүмкін формада беріле алады деп қана ... ... бұл ... ... тұлғаның психологиялық ерекшеліктерін ескеруді
талап етеді.
Сезікті немесе айыпталушыға ол үшін ... және ... ... ... ... ... табылады, өйткені олардың барлығы немесе
жоқтығына бұлтартпау шарасын таңдау байланысты ... ... ... таңдау барысында ескерілетін ... ... ... ... оның ... ... ... сипаттайтын мәліметтерді
қорғаушыға хабарлауы немесе тергеушіге өзі бере алады ... ... ... ... немесе науқас күйін көрсетіп, осылайша бұлтартпау шарасын
болдырмау немесе өзгерту туралы арызын түсіндіруі ... ... ... оның ... қорғаушының өзі де
қылмыстық іске кіріскеннен кейін түсіндіруі тиіс. Қорғаушы ... ... ... да хабардар етуі тиіс. Қорғалушы оның ... және ... ... ... ... тек ... ... мен
тәсілдермен әрекет етуге құқылы екендігін білуі керек, өйткені ... ... ... әрекеттері оның қорғалушысы (сенім ... ... мен ... тудырады, бірақ кез келген заңсыз әрекеттер –
қорғаушы үшін жеке ... ... мен ... ... ... ... ... оның істің жағымды соңына үміт аз
болса да, өзі алған қорғаудан бас ... ... ... туралы
түсіндіруге міндетті.
Қорғалушы өзінің қорғаушысының құзыреті ... ... ... ... ... мүддесінде өзінің ... ... ... ... ... негізбен ойланатын болады. Бұл, өз кезегінде,
сезікті немесе айыпталушыға жеткілікті түрде белсенділік ... бас ... ... ... ... ... ... осы іске қатысушы қылмыстық
істің басқа да қатысушыларының ... мен ... ... ақпарат алуы
тиіс. Бұл қорғалушыға тергеудің процессуалдық ережелерін түсінуге және
соған ... ... ... ... ... ... да бір ... мүмкіндік береді.
Қорғалушының арыздар, шағымдар немесе басқа да процессуалдық құжаттар
жасауда көрсетілетін көмек бұлтартпау шарасы таңдалған ... ... ... ... ... орын алады. Мәселе ... іс ... ... ... көп ... ... тиетін
қылмыстық-процессуалдық мәжбүрлеу шараларының шектеу ... ... ... ... ... ... бірінші
кезектегі міндеті тергеушінің (соттың) бұлтартпау шарасын таңдау мен басқа
да процессуалдық ... ... ... пен негізделгендікті
тексеруде болып табылады. Егер ол қылмыстық іс бойынша іс жүргізуде ... ... ... ... ол ... ... ... оған
заңсыз немесе негізсіз процессуалдық әрекет немесе шешім, сонымен қатар
бұлтартпау шарасын қолдану туралы шағым жасауға ... ... ... ... ... ... ... жазу және т.б. өзінің
құқықтарын жүзеге асыратын процессуалдық құжаттардың ... ... ... ... ... айыпталушының шағымы неғұрлым ойлы және
негізді түрде ... ол ... ... ... ... ... де жеңіл болады. Алайда көптеген сезіктілер ... ... ... ... ... болса да, осындай құжаттарды
жасау барысында қиындық көруі мүмкін. Егер халықтың құқықтық мәдениетінің
жалпы төмен деңгейі мен ... ... ... ... ... тұрған еш таңғаларлық жағдай жоқ. ... ... ... ... ... ... құқықтық көмегі қажет.
Егер қатысушы іске қатысса, арыздар, шағымды және т.б. ол ... ... ал ... мен ... тек ... пікірлеріне
қосылады деген түсінік қалыптасуы мүмкін. Шындығында осындай ... ... алып ... Бірақ кейде құжат тек қорғалушының атынан ғана жасалатын
жағдайлар туындап отырады. Мысалы, қорғаушы ... мен ... ... қандай да бір арыз жасауға ... ... ... қорғаушы өзінің қорғалушысына оның көзқарасын ... ... анық және ... ... ... ... ... босамайды.
Біз бөлектеген екінші бір жайт – сезікті мен айыпталушы қорғаушысының
процессуалдық қызметінің бағыты оның қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... іс ... екі мәні
болады: 1) объективті ақиқатты белгілеу үшін дәлелдерді іздеу, жинау,
бекіту, ... және ... ... дәлелдеу және 2) растау
мағынасындағы дәлелдеу оны белгіленген деп ... алға ... ... ... ... ... ... іс» процессуалдық-құқықтық
әдебиетте былай анықтайды: «заңда белгіленген тәртіпте ... ... ... қозғау, тергеу, қарастыру және шешу бойынша қызмет» ... ... ... істі шешу үшін ... ... ... іс жүргізілетін
тұлғаның кінәлілігі мен кінәсіздігін дәлелдеу ... ... ... ... – негізгі элемент, қылмыстық істің ... ... ... негізді түрде жазады.
Қылмыстық істер бойынша өткенде орын алған фактілерді анықтау қажет.
Мұндай фактілерді белгіленген деп ... үшін олар ... ілім ... оларды тану қажет. «Белгілеу» сөзі мәндерінің бірі – ... табу ... ... сондықтан қылмыстық іс үшін мәні бар барлық
жағдайларды тану, дәлелдеу талап етіледі (қылмыспен ілесе ... ... ... ... ... іс жүргізуде дәлелдеу тану ісінің
бір түрі болып табылады, ... бұл ... ... ... ... Кері ... тану ... белгіленген жағдайда іс жағдайлары
белгіленбеген, ... ... ... ... жасауда нақты орын
алған жағдайды анықтаудың бүкіл ... екі жағы ... ... ... ... ... мәліметтер (ақпарат) анықтау бойынша
қызмет танымдық сипатқа ие ... ... ... ... ... ... формада расталады; аталмыш қызмет растаушы сипатқа ие
болады. Осылайша қылмыстық істе дәлелдеу өзінің ... ... ... ... мәліметтерді растау қылмыстық-процессуалдық дәлелдеудің формасы
болып табылады.
Сот ... ... ... ... ... жеңілдетуге
тырыса отырып, еріксіз өзі қорғамайтын, басқа сотталушылардың ... ... ... ... ... ... “Қылмыстық істе
сыпайылық әріптестер еңбегіне ... ... да ... ... ... ... ... құрылымдарды бұза отырып, олардың қорғау аумағына
қажетсіз кірмеген жөн. Мүдделердің ... ... ғана ... ... ... ...... С. Арийдің пікірімен келіспеуге болмас
[47, 50 б.]
Белгілі орыс заңгері Л.Е. ... ... істе ... ... ... заңды тәсілдермен қорғауы тиіс. Егер істен немесе басқа
деректерден ол ... ... ... ... ... айыптау
актісінде оны қалай әшкерелегенін көрсе немесе оны істе шатасқан, қылмысқа
тартқан өзінің ... ... ... ... ... ... ол қорғалушының мүдделерін қоршайтын әділ үкімге ... үшін ... осы ... ашуы міндетті”, – деп есептейді [47,
11б].
Мұндай қорғау ұстанымы мүмкін, ... ... К. ... өзара қарым-қатынастарынан туындайтын түбегейлі,
келіспейтін ... ... ... ғана және ... ... ... ... керек [48, 106б].
Мұндай жағдайда басқа сотталушылардың кінәлілігінің дәрежесін және
дәлелденгендігін ... ... ... ... ... туралы
өзінің қорғалушысының нұсқасын қолдау ... да және ... ... ... ... ... ... нақты бар коллизияға
қатысудан бас тарта алмайды және бас ... ... ... ... жағдайларда
тиісті дәлелдерді анықтау қорғаушының тікелей борышы мен ... ... ... ... ... ... қызметінің
бір түрі ретінде кез келген ықтимал тәртіп бұзудың алдын алуда, ... ... және ... тәртіп бұзуға әрекет етуге дайындықта,
басқаша айтсақ, кедергісіз жүзеге асыру күйін қолдауда ... ... ... норма санкция болмаған жағдайда қауқарсыз болатындай,
құқықтарды қорғаудың да оларды ... яғни ... ... оларды шектеу немесе оларды бұзудың нақты қауіпі пайда ... ... ... ... ... мәні ... Сондықтан
сезікті немесе айыпталушының құқықтарын тиісті түрде қорғау мақсатында
қорғаушы оның қорғалушысының бұзылған ... ... мен ... ... ... бағытталған құқықтық құралдардың белгілі бір
жиынтығы ... ... ... ... ... айтқан кезде, адвокаттың
өзінің қоғамдағы маңыздылығы мен рөлі туралы жеке ішкі пікірі ... болу ... ... Бұл – аз маңызды мәселе емес, бірақ
басты мәселе де ... ... ... ... ішкі өзін-өзі
бағалаумен емес, керісінше ... ... ... ... ... ... әрі ... дамуы үшін адвокат
мәртебесін арттыруға бағытталған адвокаттық қызмет туралы заңға өзгерістер
мен толықтырулар енгізу сияқты, кәсіби ... ... тура ... ... ... қажет екендігімен ешкім дауласпайтын шығар. "Ережесіз
ойынның" неге әкеліп соқтыратынын біз іс жүзінде жақсы көріп отырмыз. ... ... ... ... ... ... ... жариялы айыптауларға бата отырып, бірін-бірі құрта ... ... ... ... алу мен ... қорлау гүлденуде. Ешкімнің
бұйрығын көзіне де ілмейтін ... ... ... ... ... ... принциптерді мойындамайтын адвокатура қоғамның
сеніміне ие ... ... ... ... ... ... ... ісіне араласуы күшейе түсті, бұл адвокатура құқық
қорғау институты ... ... ... ... ... ... шектеуді тудырған.
Бұл ретте адвокаттық қауымдастықта этикалық мәселелердің ... ... ... ... ... бар екендігін түсіну керек. Көп
жағдайда біз қызметі өзінің жекелеген ... ... кез ... өз ... ... ... болу, бөлектенуге қатысты қалыпты
талпынысты кездестіреміз. Алайда ... ... ... ... ... ... құралдар дұрыс болып ... ... үшін ... ... ... өрбімеуі керек. Мұндай күрес табиғи,
содан да ықтимал болып ... ... ол ... ... ... ... заңгерлік көмек жүйесін жетілдіру
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес әр азаматтың бiлiктi
заң көмегiн алуға құқығы бар. ... ... ... ... ... ... көрсетуге міндетті. Қазіргі кезде мемлекеттің есебінен
адвокаттың көмегін алу құқығына заңмен белгіленген ... ... ... ... бұл ... ... тиісті түрде қамтамасыз етіле
бермейді. Істі тергеудің ең бастапқы кезеңінде білікті адвокаттың ... ... ... ... ... сирек кездеседі. Адвокаттардың кез-
келгені мемлекеттік бюджеттен өте шамалы ... бар ... ... ... құлшынып тұрмайды. Азаматтық және әкімшілік істер бойынша адамдар
тегін құқықтық көмекті аса шағын ... ... ... заңнамада
мемлекет есебінен адвокат берудің негіздемелері мүлде бұлыңғыр белгіленген.
[49]
Іс жүзінде бұл құқықтық көмектің ... ... ... ... жету мүмкіндігіне қатысты белгілі бір қиындықтар тудырады. Өкінішке
орай, азаматтар тіпті өздерінің пікірі ... ... мен ... ... ... деп ... ... да, солай болатынына көп
жағдайда үміт арта алмайды.
Мемлекеттік бюджет есебінен құқықтық көмек беру тәртібін ... Мұны ... ... ... ... Осы талдауда аталған мәселе
бойынша кейбір идеялар талқылау үшін ұсынып отыр.
Қазіргі ... орын алып ... ... ... құқық қорғау
органдарына шашыратпай, бір мемлекеттік ведомствоға – Әділет министрлігіне
мемлекеттік бюджет есебінен ... ... ... қаржыландырылуын
басқаруға уәкілеттік берген жөн сияқты көрінеді ... ... ... ... [50, 45б.].
Мемлекет есебінен төленетін құқықтық көмек көрсету саласындағы ... ... мен ... ... ... мен ... қоғамның
өкілдерінен тұратын құрылымдар арқылы жүзеге асыру.
Азаматтық қоғам ... ... ... нығайтуды
жалғастыруды және оның айрықша құзыретіне қылмыстық процесте, сондай-ақ
азаматтық және ... ... ... ... мемлекеттік бюджет есебінен
азаматтарға құқықтық көмек көрсетуді жатқызуды ұсынамыз.[51, 66б.]
Құқық қорғау институттарын дамыту ... ... ... ... ... ... ... халыққа кеңестеме беру мен
мүдделерін білдіру түрінде құқықтық көмек көрсетіп жүрген үкіметтік ... ... ... ... бюджет есебінен құқықтық көмек алуға кімнің және қашан
құқығы бар екенін заңда нақтылап көрсету. Қылмыстық және ... ... ... кез ... ... ... ... оған осындай
көмек тегін көрсетілуге тиіс болатын қазіргі қолданыстағы тәртіпті қалдыру
керек екені даусыз. Азаматтық ... ... әр ... ... ... көмекті, мысалы, бастапқы көмек ретінде, мемлекеттік бюджеттің
есебінен кепілдік берілген кеңестеме беруді және ... ... ... ... және ... ... ... тек азаматтардың ерекше
әлеуметтік жағынан осал топтары (мысалы, мүгедектер, әл-ауқаты ... ... ... ... және ... үшін ... білдіруден
тұратын толық көлемдегі құқықтық көмекті қарастырған ... ... ... ... ... баршаға құқықтық көмек көрсету ... ... ... ... (мысалы, мемлекеттік органдардың іс-
әрекеттерінің заңдылығы ... ... ... даулар, еңбек даулары,
экологиялық даулар және т.с.с.) заңда атап көрсету қажет.
Білікті заңгерлік көмек алу құқығы демократиялық ... жеке ... ... жету ... ... презумпциясы, адамның намысы
мен абыройын ... ... және ... ... іргелі негіздерінің
кепілдігі болып табылады. Түптің түбінде әр ... ... ... ... көмектің қаншалықты пәрменді әрі ... ... ... ... осы мәселені шешудің маңызы
зор әрі қоғам мен мемлекет тарапынан тиісінше назар аударуды қажет ... ... ... ... қаражат есебінен заңгерлік көмек
көрсету мен қаржыландырудың қазіргі кезде Қазақстанда ... ... ... ... ... ... Әдетте ол кезекші
адвокат немесе тағайындалған адвокаттың міндеттерін атқаруға қарсы емес кез
келген ... ... ... ... ... жүйесінің басты
кемшілігі – еңбекке ақы ... ... ... ... ... мен ... ... Осы факторлардан қосымша мынадай
кемшіліктер туындайды: тағайындалған адвокаттардың әлсіздігі, іске жадағай
көзқарас танытуы. ... ... ... ... ақы ... ... және
төлемақының төмен деңгейі адвокаттарды процесті созуға және сыбайласып заң
бұзуға ... ... ... ... ... заңгерлік көмек жүйесін құру
бойынша ұсынылатын шаралар. Мемлекет қаржыландыратын тегін заңгерлік көмек
көрсетудегі ... ... ... жайттарды жою мақсатында заңгерлік көмек
көрсетудің және оның ақысын төлеудің қолданыстағы жүйесін ... құру ... ... ең ... кезекте – халықтың әл-ауқаты төмен және
әлеуметтік жағынан осал ... ... ... ... ... ... ҚР ... кепілдік берген құқығын іске
асырудың құқықтық, ресурстық және ұйымдық механизмдерін ... ... ... ... ... ... заңгерлік көмек тұжырымдамасында
және оны іске асыру бойынша Мемлекеттік бағдарламада өз бейнесін ... ал ... ... ... – негізгі міндеті МҚЗК көмек ... ... ... ... ... ... табылатын институционалдық
инфрақұрылымды құру болуға тиіс[54, 1б.].
Мемлекет ... ... ... көмек берудің құқықтық негізі
республикада құрылған. ... ҚР ... 2008 ... 23
желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінің 2009-2011
жылдарға арналған стратегиялық жоспары ... № 1202 ... ... ... бірі ... ... мәселелерін реттемелейтін,
азаматтардың тегін заңгерлік қызметтерді заңнамамен көзделген жағдайлардың
100%-нда алу ... ... ... ... ... база ... Екіншіден, ҚР Президентінің 2009 ... ... ... 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған
құқықтық ... ... ... № 85 Жарлығы заңгерлік көмек
көрсетудегі негізгі бағытты республика халқының әл-ауқаты төмен топтарының
оған қол ... алу ... ... пен ... ... адамдардың неғұрлым көпшілігінің тегін
заңгерлік көмек алуға құқығы болған ... ... ... ... мұқтаж
әрбір адамға соғұрлым азырақ қаржы қаражаты берілетін болады да, тиісінше
олар алатын заңгерлік ... ... да ... ... ... ... көмек алудан үміткер бола алатын адамдар тобы едәуір
ауқымды болып шығады – ... ... ... ... ... ... адам ... бюджеттен қаржыландырылатын
тағайындалған адвокаттың қызметтерін пайдалана алады, ал сөйте ... ... ... ... ... ... Қаржыландырудың төмен
деңгейі қандай адамның болса да, тегін заңгерлік көмек алу ... ... ... ... жоққа шығарады деуге болады. Бұл жағдайды жақсарту
үшін біз тегін заңгерлік көмек көрсету ... ... ... ... жаңа ... және ... емес бағдарламаларды әзірлеу және
оларға ықпалдасу;
2) құқық қорғау саласында жұмыс істейтін ... ... ... ... ... көмек алушы тұлғалардың шеңберін олардың мүліктік
жағдайына қарай реттемелеу.
Тағайындау бойынша жұмысқа жоғары кәсіпқой адвокаттарды тарту ... ең ... ... осы ... ... көрсеткен кезде, адвокаттардың
қоғамдастығының арасында бәсекелесу мүмкіндігін жасауымыз керек. Әрине, бұл
тарифтерді арттыру жолымен шешілетін ... ... ... ақы ... тарифтерін бірнеше тәсілмен немесе олардың қиысымымен
жоғарылатуға болады:
1) тағайындалған адвокаттардың жұмысына ақы төлеу үшін ... ... ... ... ... арттыру;
2) тағайындалған адвокаттардың жұмысына қолдау көрсететін жергілікті
бюджеттерден төлемақы тағайындау [56].
Біздің ойымызша, жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... қысқарту барынша оңтайлы нұсқа болар еді.
Қызмет көрсету желісін кеңейту әдістері көрсетілді. Алайда бұл ... де ... ... – әрбір адам адвокаттың көрсеткен қызметтерінің
ақысына төлейтін ... ала ... ... ... ... біз ... көмек алуға құқығы бар адамдардың осы ... ... ... ... алмаймыз ғой – бұл олардың құқықтарын бұзу ... ... ... ... ... ... ... ұсынамыз, бұл жүйе
бойынша сақтандыру оқиғасы орын алатын, атап айтқанда, қылмыстық іс бойынша
қорғану қажет ... ... ... ... ... әрбір адам заңгерді
жалдап, оған мемлекетте қолданылатын ресми орташа тарифтер ... ... ... ... ... төлеу мүмкінідігіне ие болады.
[56]Осындай тетіктер әлемдік іс-тәжірибеде қолданылады және олар сақтандыру
оқиғасы орын алған ... ... ... ... ... ... ... Осыған ұқсас жүйе автомобиль жүргізушілер
үшін – апат орын алатын жағдайда қолданылады. Әрине, заңгерлік сақтандыру
жүйесін қабылдаған ... осы ... ... ... ... және оның
жұмыс істеу үлгісін әзірлеп, нақтылау қажет екені түсінікті.
Өкінішке орай, ... ... ... мүліктік жағдайына қарай тегін
заңгерлік көмек алуы үшін ... ... ... әзірлеу едәуір қиын.
Алайда, халықтың құқықтық және ... ... ... ... ... келешекке арнап мемлекеттің осы өлшемдерді көздеуіне және
оңтайлы іріктеу тетігін әзірлеуіне ... Осы ... ... ... ... үзіп-созғыламастан тұлғаның мүліктік параметрлерін белгілеуге
болады ... ... дәл ... істейді).
Адвокаттың көрсететін қызметтерінің төлемақысының қылмыстық іс бойынша
тартылған ... ... ... ... бір ... енгізу
қажет. Өз тұжырымдамамызда біз осыдан бұрын бұл мәселені ... ... әлі ... емес ... ... құқықтық және салықтық
мәдениетінің төмен болуынан деп дәлелдегенбіз. Алайда болашақта жоғарыда
аталған ... ... ... ... ... қабылдау тегін
заңгерлік көмек алудан үміткер ... ... ... ... ал
бұл өз кезегінде, азаматтардың аталған құқықтық сегментте ... жеке ... ... ... ... ... әуел ... кепілді төлемақы мөлшері
болады, бұл орайда осы істі мүмкіндігінше тезірек аяқтауға ... ... ... ... ... ... бірі – ... істі
жеңіспен аяқтауға деген мүдделілігін арттыру. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... адвокат
артылған үміттің ақталғандығының ... ... ... Бұл ... ... жететінінің өзіндік бір кепілдігі болып табылады.
Табыстылық қаламақысы ... ... ... ... ... ... болады да, керекті ... жету үшін ... ... ... ... ақы ... осы ... жаңа ештеңе де жоқ. Бұл
норма әлемдік тәжірибеге түгелдей сәйкес келеді. Бұл АҚШ-та, ... мен ... ... ... жалпыға бірдей таралған іс-
тәжірибе [57,46б.].
Табыстылық ... ... ... ұтыс ... ... бір
пайызынан үміттене алады. Бірақ табыстылық ... ... ... ... ... де ... болады. Адвокат үшін табыстылық
қаламақысы – бұл жоғары сапалы жұмысы үшін ... ... ... бір ... ... ... ... ретіндегі бағасының дәлелі.
Қылмыстық істер бойынша ... ... ... ... ... айта кету ... ол өзі ... төлеген нәтиже адвокаттың жетемін деп
уәде берген нақты мақсатының дәл өзі деп ... ... ... ... біз тек ... ... ... жүйесі туралы ғана сөз
қозғап отырмыз. Кепілдіктуралы түрлі әңгімелер – бұл ... ... ... ... және ... ... әдептілігін бұзудың
анық белгісі. Дегенмен де, ... істі ... ... ... ... болуға тиіс. Табыстылық қаламақысының ... ... ақы ... ... қабылданған тарифтік кесте үшін
немесе қандай да бір басқа жолмен әзірлеуге болады. Ең бастысы, бұл ... ... іске ... ... қорғау мәселесіне жауапкершілікпен
қарауға мүдделілігін тудыра алатын болуға тиіс[58]. Бұл орайда адвокаттарда
іске ... ... және ... ... ... яғни ... көзқарас танытуға қаржылық ынтагерлік пайда болады. Десе ... ... ... ... ... ... ... қызмет туралы» Заңның 16-бабында былай делінген:
Адвокат заң көмегiн көрсету кезiнде ... ... ... ... Көп күш-жiгер не уақыт жұмсауды талап ететiн қажеттi әрекеттер
жасаудан жасқанбай ыждағаттылық пен құлшыныс бiлдiру;
2) Заң ... ... ... ... мен ... ... өзiн әдептi ұстау;
3) Өз кәсiби мiнез-құлқын көмек сұрап өтiнiш жасаған адамның құқықтары
мен заңды мүдделерiне сәйкес қалыптастыра және ... ... iстi ... ... заң ... ... заңсыз әдiстерiне, алдауға жол
бермеу;
4) Көмек сұрап өтiнiш жасаған адамның мүдделерiне адал болу және ... ... ... да ... ... ... нормаларды орындау түгелдей қорғаушының ар-ожданына қатысты екені
айқын. Тағайындалған ... ... ... үшін ... ... мен ... ... оңайлатады. Бұл орайда ол істі жүргізу
жылдамдығына да, сондай- ақ оны сапалы жүргізуге де ... ... ... ... және ... болып бөлінетіні мәлім. Бастапқы
көмек кеңестеме беруден, құқықтық ақпарат ... ... ... ... ... ... кәсіпқой заңгер немесе тіпті құқықтық
заңнаманың қыр-сырын ... ... адам да ... ... Екінші құқықтық
көмекті көрсету үшін соттың өкілдігі, ... мен ... ... сотқа
дейінгі көмек қажет. Ол клиентпен ұзақ уақыт әңгімелесуді ... ... ... жай ғана заң ... ... адам ... ... бастапқы
заңгерлік көмектен өзгеше, оны жай ғана заңгер ... тура ... ... тиіс[59, 25б.].
Бастапқы заңгерлік көмек көрсету мәселелерінде басым түсе алатын тегін
заңгерлік емханалар жүйесіне қолдау көрсету қажет. Жалпы, ... ... ... ... ... Ол құқықтық бағыттағы үкіметтік емес
бейкоммерциялық ұйымның негізінде немесе ... оқу ... ... ... ... істейді. Емхананың көрсететін қызметтерінің
көпшілігін еріктілер мен заңгер студенттер тегін көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... етеді. Емхананың ерікті
жұмыскерлерін ынталандыратын басты нәрсе - өзінің ... ... ... жұмыс істеуде тәжірибе жинақтау. Емханалардың көпшілігі
бастапқы құқықтың айтарлықтай бөлігін ... ... ... ... ... алу арқылы көрсетеді. Бұл орайда заңгерлік емханалар гранттар
түрінде мемлекеттен қосымша ... ала ... ... бұл ... ... ... жүйесі бірнеше жылдан бері қолданылады),
сондай-ақ жеке демеушілерден де ... ала ... ... ... бұл
осы ұйымдар әрекет ететін барлық жерлерде едәуір кең ... ... ... үкіметтік емес ұйымдар мен университеттік заңгерлік емханалар
көрсететін тегін заңгерлік көмек ... ... де ... ... ... ... Ұсынылып отырған жүйе
Қазақстанның көптеген аймақтарында қолданылады және ... ... ... ... Ең бастысы – оны барынша дамыту.
ҚОРЫТЫНДЫ
Менің дипломдық жұмысым екі бөлімнен тұрады. ... ... ... ... іс ... ... ... етудің процессуалдық кепілдіктерін» сұрағын ашып ... ... сай ... мен ... ... ... мақсаты –айыпталушының процессуалдық жағдайы және айыпталушының
құқығын қамтамасыз етудің ... және ... ... сот ... ... құқықтарының орны мен ролі
туралы жалпы ... ... мен ... ... ... ... және оның ережелерімен негізделген ... ... ... ... ... барысындағы жеке тұлғаның
құқықтарын қамтамасыз ету деңгейін елеулі ... ... ... ... ... қатар, бүтіндей алғанда, қылмыстық сот ісін жүргізудің
мақсаты, ... ... және ... ... ... құқықтарының процессуалдық кепілдіктерін, қылмыстарды
ашуға кедергі болатын және қылмыстылықпен күрес ... ... ... ... ... берілген жеңілдіктер ретінде ... ... ... ... ... ... ... кепілдігінің болмауы, тергеу сатысында іс ... ... ... ... ... пайдалану және асыра
сілтеушілік үшін негіз болады. Бұл келеңсіздік құқықтық мемлекетте ... емес жеке ... үшін және ... ... үшін аса ... ... ... айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету қағидасы
айыпталушының құқықтары мен мүдделерін қамтамасыз етудің кепілі ретінде -
білікті заң ... алу ... ... көрсетілді. Және осы тарауда
айыпталушының құқығын қамтамасыз етудегі адвокат-қорғаушының ... ... ... ...... заң ... көрсететін адвокаттық
қылмыстық қатысуының негізгі себептері мен қатысуын ... ... ... ... өкіл ... ... ерекшеліктерін көрсету.
Жалпы бұл бөлімде «Адвокаттық қызмет туралы» Заңның кейбір нормаларын ... ... ... бул ... жете ... себептерімен өздерінің
кейбір құқытарын пайдалана алмайды. Адвокатты таңдау проблемасы ... ... ... ... қамтамасыз ету Қазақстанның
Конституциясына сәйкес, адам, оның өмірі, құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... және адам құқықтары
саласындағы халықаралық қағидалар мен нормаларға (стандарттарға) сәйкес
келуі қажет.
Айыпталушының ... ... ... ету ... ... жоғарылату қажеттілігі ғана емес, сонымен қатар бүтіндей ... іс ... ... деп тану ... ... ... ... одан бас тарту ... ... ... ету және оның ... іс ... органның тану міндетерінің
қарастырды. Адвокаттың қылмыстық іске қатысуы міндетті жағдайлар: егер
тулға кәмелеттік жасқа толмаған; ... ... ... ... ... ... білмеген; адамды жазалау мерзімі 10 жылдан астам
мерзімге не өмір бойы бас бостандығын он ... не өлім ... ... жағдайларды қарастыра отырып мен мынадай тужырымға келдім. Егер осы
тулғалардың ... ... ... көп ... ... ... Оларға
сол себепті тегін адвокат тағайындалады.
Бұл жерде адвокаттық этика мәселесін қарастыруға болады. Яғни әр бір
адвокат өз қызметін өзі ... ... ... ісі бойынша оның арқасына
қарамай толық түрде барлық күш жігерін, заңмен тыйым ... ... ... ... ... әр іске ... назар аударып ол өзінің
сонымен бірге барлық адвокаттардың, адвокаттық алқалардың ... ... ... өз үшін ... басыр еді. Қазіргі қоғамда адвокаттар
қызметіне немқурайлы қараудың ... – бір ... де ... ... адвокаттар өз қызметтерін тек қана табыс көзі ретінде пайдалануда.
адвокаттардың қоғамдағы ролін арттыра отырып біз өз ... ... ... ... ... қызметінің негізгі мақсаты сезіктіні неше айыпкерді заңсыз
жауаптылыққа тарту неше заңсыз ... ... іс ... ... ... іс - әрекеттерден қорғау. Сол себепті ... ... ... тулғаның құқытарын қорғауды аяқ асты етпей, оған нешқурайлы қарау
себебінен зандар әкелмей атқаруға тиіс.
Қорғау функциясы – ол ... ... ... ... ... дәлелдеу,
айыпталушыны ақтап, жауаптылығын жоятын немесе жеңілдететін мән-жайларды
ашу, сондай-ақ оның жеке және ... ... ... ... ... ... ... жауапкер мен оның өкілінің,
кәмелетке толмаған сезікті мен айыпталушының заңды ... ... ... ... ... заң ... алудағы конституциялық кепілдігі (ҚР
Конституциясының 13-бабы), қорғалушыға құқықтық көмек көрсету, ... ... ... ... ... ... ... мен
заңды мүдделерін қорғауға бағытталған қорғаушының белсенді қылмыстық-
процессуалдық ... ... ету ... ... ... ... ... қылмыстық процестегі айыпталушының қорғану құқығын
қамтамасыз ету қағидасының бірі білікті заң ... алу ... ... ... мен ... ... етудің кепілі болып
табылады.
Қорыта келе мен ... ... ... тұжырымға келдім.
Қылмыстық іс өндірісімен елеулі түрде айыпталушы, ... және ... ... аса ... көңіл бөлуді қажет етеді.
Қорғану құқығы – бұл ... заң ... ... ... Қорғаушы барлық іс жүргізу ережелерін толықтай ... ... ал бұл – ... алу ... ... ... сақталуын және оған қатысты ... ... жол ... ... ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... жолдауы Қазақстан-2030.
2. Бектасов Б. Проблемы усиления гарантий прав участников уголовного
процесса // Проблемы ... ... прав ... ... ... ... – Алматы: Фирма Киік,
2011. – 122 с.
3. Конституция ... ... ... ... ... ... 2010. - 400 с.
4. Анализ соблюдения прав человека и гражданина в ходе ... и ... ... с ... прав человека и гражданина в
Республике Казахстан в 2004 году / Под ... ... ... ТОО ... Lem», 2005. – 164 с.
5. Аяганова А. О некоторых вопросах, связанных с обеспечением
подозреваемых, обвиняемых квалифицированной ... ... // ... Заман. – № 8. – 2005. – С. 44-48.
6. ... ... уч. ... Кустанай: Лем, 2001-210с.
7. С. Тыныбеков “Адвокатура и адвокатская деятельность в Республике
Казахстан” учебник. Алматы : “Дәнекер”, 2001.- 356с.
8. ... М.С. ... ... и ... доказательства в
советском уголовном процессе. – М., 1955. – 270 с.
9. Вольтер. Избранные ... по ... ... и ... М.: ... 1956. – 410 ... Қазақстан Республикасы Бас Прокуратурасының 2010-жылға ... ... ... И.Л. ... ... и ... принуждение.
– М.: Наука, 1985. – 297 с.
12. Петрухин И.Л. Презумпция ... и ... ... ... ... – М., 1989. – 273 ... ... Я.О. Основной вопрос уголовного дела и его компоненты. –
М.:Лем, 1992. – 311 ... ... А.П. ... в ... ... – М.: ... 1981. – ... Строгович М.С. Право обвиняемого на защиту и презумпция невиновности.
– М.: ... 1995. – 266 ... ... А.Е., ... Н.А. ... теории исправительно-трудового
права. – М., 1967. – 290 с.
17. Огурцов Н.А. Правоотношения и ... в ... ... ... 1976. – 256 ... Пцов А.С. ... реализации уголовной ответственности и правового
статуса обвиняемого на предварительном ... // ... ... и
правоохранительная деятельность. – М., 1993. – С.210-215
19. Ветрова Г.Н. Уголовно-процессуальная ответственность. – М.: Рейз,
1987.
– 258 ... ... В.М. ... ... о ... ... невиновным // Суд и
применение закона. – М., 1982. – 274 с.
21. Савицкий В.М. Язык ... ... – М., 1987. – 288 ... Макалинский П.В Практическое руководство для судебных следователей. –
СПб: Знак, 1907. – 456 ... ... Р.Д. ... ... ... -
М.:Свет, 1961. – 293 с.
24. Жамиева Р.М. ... ... ... по ... ... … канд.юрид.наук. 12.00.08. - Алматы, 1999. – 24 с.
25. Шадрин В.С. Обеспечение прав личности при расследовании преступлений.
– Волгоград: ... дом ... 1997. – 311 ... Самощенко И.С. Охрана режима законности советским государством.
- М.: ... 1960. – 288 ... ... М.С. Курс ... уголовного процесса. Т. 1. - М.:Наука,
1968.– 297 с.
28. Кротова Л.А. Процессуальные гарантии ... ... ... ... ... канд.юрид.наук. 12.00.09. - Казань, 1982.
– 160 с.
29. ... С.А. ... ... и ... ... ... // Вопросы криминологии, уголовного права и
уголовного ... - ... 1974. – 230 ... ... Е.О., Турсынбаев Д.Е. Борьба с коррупцией в государственных
органах Республики Казахстан. – Алматы: КазАТК, 2008.– 280 с.
31. Витрук Н.В. ... ... ... ... личности в
социалистическом обществе. - М.:Свет, 1979. – 264 с.
32. Якупов Р.Х. Уголовный процесс: Учебник для вузов / Под ... ... - М.: ... 1998. – 286 ... Копабаев О.К. Актуальные проблемы конституционного права.
– Алматы: , 2002. – 438 с.
34. Добровольская Т.Н. Гарантии прав граждан в ... ... ... государство и право. – 1980. - № 2. – С. ... ... В.И., ... О.В. ... ... в ... Федерации:
Схемы и комментарии: Учебно-практическое пособие. - М.: ИКФ «ЭКМОС»,
2002. - 288 с.
36. Научно-практический ... к ... ... ... ... ... 2-е изд. ... 2009. -223 с.
37. Об адвокатуре. Международные положения. Закон Российской Федерации.
Нормативные акты по ... на 10 ... 1997 г. // ... ... – М.: ... 1997. - С. ... Адвокатура Узбекистана: Содействие в реформировании: (Предложения по
законодательству и адвокатской практике). - Ташкент: Издательский ... ... и ... 2002. - 480 ... ... Ю.Ф. Комментарий к Федеральному закону «Об адвокатской
деятельности и адвокатуре в ... ... ... - ... - ... 2002. -192 с.
40. Г.Ж.Сүлейменова, Л.В.Воронина “Адвокатура и адвокатская деятельность в
Республике Казахстан” / уч. пособие. Алматы: КазГЮА, 2002.- 225с.
41. ... М. Ю. ... в США и ... Москва, Белые
альвы, 1995.
42. Лубшев Ю. Ф. ... в ... ... ... 1997.- 125с.
43. Бернам У., Решетникова И. В., Прошляков А. Д. Судебная адвокатура.
Санкт-Петербург: ... ... ... Ц. А. ... ... и ... ... подсудимого в советском
уголовном процессе. М.; Госюриздат 1957.-215с.
45. ... Ю. И. ... в ... судопроизводстве. М. 1972.
46. Варфоломеева Т. В. Вопросы тактики защиты в уголовном
судопроизводстве. Киев: Сер, 1984.-112с.
47. Сергеич П. Искусство речи на ... М.: ... 1988.- ... ... К. Н. И др. ... в ... Москва: Свет, 1975.- 158с.
49. Канафин Д. http://www.soros.kz/sites/default/files
50. Варфоломеева Т. В. Криминалистика и профессиональная деятельность
защитника. ... ... ... М. Ю. ... и ... адвокатуры в России.
Москва: Свет, 1997.-258с.
52. Гаврилов С. Н. Адвокат в уголовном процессе. Москва:Наука, 1996.-125с.
53. Основные положения о роли ... // ... ... ... ... нормативных актов и документов / Под общ. ред..
Семеняко Е.В., ... Ю.С. – М.: ... 2005. С. ... Тусупбеков Р. На защите конституционных прав // Казахстанская правда.
2009. 20 октября, С.1-2.
55. Указ Президента РК от 24 ... 2009 г. № 858 «О ... ... ... ... на ... с 2010 по 2020 года».
56. АҚШ-тағы адвокатура // Интернеттегі ... ... ... ... ... 3-ші ... – М.: «Жаңа әділет», 2006 ж. 247-248-б.
57. Американдық құқыққа кіріспе. Алматы: «Прогресс» баспагерлік тобы,
1993.- 202б.
58. ... во ... // ... ... ... Ю.И. Адвокатура и государство. – М.: Юристъ, 2007. с. 83.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 92 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасында биліктің бөлінуі3 бет
Іргелі елге – ізгі заңнама5 бет
Қоршаған ортаның ластануы үшін төлемдер7 бет
Несие мәні және қажеттілігі19 бет
Cу тасқыны, одан қорғану жолдары11 бет
Адам құқығының дамуы жайлы қазақ ойшылдарының идеялары10 бет
Азаматтардың денсаулығын жақсартуы – мемлекеттің тұрақты әлеуметтік-демографиялық дамудың кепілі.10 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығының жалпы сипаттамасы70 бет
Азаматтық құқығының негіздері5 бет
Азаматтық құқық бойынша меншік құқығының нысандары мен түрлері23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь