Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен батырлар

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І . тарау. Жоңғар . қазақ қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.1. Ту ұстаушы батырлар (Қожағұлұлы Қабанбай, Құттынбетұлы Наурызбай) ... 7
1.2. Сырымбетұлы Хангелді, Хангелдіұлы Райымбек ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10

ІІ . тарау. Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен батырлар.
2.1. Қырбасұлы Жауғаш, Толыбайұлы Олжабай, Тоқтыбайұлы Саңырық ... ... ... ...13
2.2. Өтеғұлұлы Өтеген, Өмірұлы Жасыбай, Бердәулетұлы Жәнібек ... ... ... ... ... ...17

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21

Пайдаланыған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
Кіріспе
Жонғар экономинкасының негізі орасан зор жайылымдық жер аумағында бытырап жатқан көшпелі мал шаруашылығы болатын. Халық саны бір миллионға жуық, сондай-ақ 0,5 миллион басқа халықтардың өкілдерінен құралды. Әкімшілік және шаруашылық бөлінісі ұлыс болды. Ол отоктардан, жастар мен ангалдардан тұрды. Оток , сонымен қатар әскери құрылым (хошун) болып та саналды. Жоңғарлардың әскери ұйымы ұйымы қазақ жасақтарының әскери ұйымының құрылымна ұқсас болды. XVIII ғасырдың басына қарай Жоңғарлардың негізгі қауымдары Торғауыттар мен дербенеттермен Тарбағатай, Монғол Алтайы Ертістің жоғары ағысы жанындағы қолайлы жайылымдары алып жатты. Бұл жерде Коряков форпосына дейін қоныстанды Қара ертіспен оның салалары бойында, сондай – ақ Қобда өзенінің алқабында хойоттар тұрды. Чоростар Іле өзенің жоғарғы және орта ағысы мен оның салаларымен алқабын мекендеді. Чоростардың шығыс жағында, Жоңғар алатауының беткейлерінде Хошоуыттар көшіп жүрді. Жоңға хандығының әлеуметтік - таптық құрылымы қатаң ирархиялық сипатта болды. Қоғамның саяси құрылымы рулық бөлініске сәйкес келеді. Жоңғар қоғамының үстемдік етуді сослвиесі хандар мен тайшылар еді. Руларды немесе әр түрлі қауымдық бөлімшелерді басқарған жайсандарда елеулі рол атқарды. Жоңғар хандығының мен саясаты өмірінде ламалық дін басылары ерекше ықпал етті. Ламалық діннің орталығы Лқаса болатын. Діні жағынан жоңғарлар қазақ қауымдарына қарама – қарсы тұғырда болды. Ұзаққа созылған соғыстар кезеңі ішінде Жоңғар жайсандары ұрыс қимылдарын жүргізудің өзіндік тактикасын жасап алды. Олар ұрысты ашық жерде дала бетінде жүргізуді артық көрді. Бұл орайда сан басымдылығын пайдаланды. Олардың өздері құс саңырығы мен күкірттен оқ дәрі өндіріп, қылышты сауытты , кіреукені дулығаны және басқаларын өздері дайындады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ч. Мусин “Қазақстан тарихы” Алматы, 2005 ж. ІІІ том.
2. Тынышбаев М. Т. Ақтабан шұбырынды (Великие бедствия и великме
добеды казахов Ташкент, 1927
3. Тынышпаев М. История каюхского народа. А., 1993,г.
4. Бес ғасыр жырлайды І том. Алматы, 1984 ж.
5. Сабырханов А. Годи виликого бедствия (Ақтабан шұбырынды Алқа көл
сұлама) История Казахской ССР ІІІ том Алматы, 1979 ж.
6. Мамырұлы Қ. “Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы
күресі” Өскемен 1994 ж.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
...........................................................3
І – тарау. Жоңғар - қазақ
қатынастары.................................................................
.4
1.1. Ту ұстаушы ... ... ... ... Сырымбетұлы Хангелді, Хангелдіұлы
Райымбек................................................10
ІІ – тарау. Жоңғар шапқыншылығына ... ... ... ... ... ... Олжабай, Тоқтыбайұлы
Саңырық...............13
2.2. Өтеғұлұлы Өтеген, Өмірұлы Жасыбай, Бердәулетұлы
Жәнібек.......................17
Қорытынды...................................................................
.................................................21
Пайдаланыған
әдебиеттер..................................................................
........................22
Сілтемелер
тізімі......................................................................
.....................................23
Кіріспе
Жонғар экономинкасының негізі ... зор ... жер ... жатқан көшпелі мал шаруашылығы болатын. Халық саны бір ... ... 0,5 ... ... ... өкілдерінен құралды.
Әкімшілік және шаруашылық бөлінісі ұлыс болды. Ол отоктардан, жастар ... ... Оток , ... қатар әскери ... ... та ... ... ... ... ұйымы қазақ
жасақтарының әскери ұйымының құрылымна ұқсас болды. XVIII ... ... ... ... ... Торғауыттар мен
дербенеттермен Тарбағатай, Монғол Алтайы ... ... ... ... ... алып ... Бұл ... Коряков
форпосына дейін қоныстанды Қара ... оның ... ... – ақ ... ... ... хойоттар тұрды. Чоростар Іле
өзенің жоғарғы және орта ... мен оның ... ... Чоростардың шығыс жағында, Жоңғар алатауының беткейлерінде
Хошоуыттар көшіп ... ... ... ... - ... қатаң ирархиялық сипатта ... ... ... құрылымы
рулық бөлініске сәйкес ... ... ... үстемдік етуді
сослвиесі хандар мен тайшылар еді. Руларды немесе әр ... ... ... ... елеулі рол атқарды. Жоңғар
хандығының мен ... ... ... дін ... ерекше
ықпал етті. Ламалық діннің орталығы Лқаса ... Діні ... ... ... ...... тұғырда болды. Ұзаққа
созылған ... ... ... Жоңғар жайсандары ұрыс ... ... ... ... ... Олар ... ашық ... бетінде жүргізуді артық көрді. Бұл орайда сан ... ... ... құс ... мен ... оқ ... ... сауытты , кіреукені дулығаны және басқаларын ...... ...... ... XVIII ... басынан-ақ сыртқы саяси жағдайдың одан
әрі ишеленісуі туғызған аса ауыр хәлді бастан ... ... ... ... да ... жүздерде тыныштық орнатты, сол арқылы
қазақ руларының қоныстарын сырттан басып кіруден ... ... ... ... ... қарама-ғында 80 мынға жуық
сарбаз болғаны едәуір ... көп ... ... Алайда билік үшін
күреспен сұлтандардың оқшаулануға ... көп ... ... ... ... ... ... пайдаланып қалды. Онтүстік батыстан Жайық казактары
қолдаған Еділ ... ... ... ... ... ... шықты; Жайықтың арғы бетіндегі қоныстардан башқұрттар дәмеленді.
Онтүстік жағынан қазақтарды Орта Азия ... ... ... ығыстырды. Бірақ ең ... ... ... ... басқыншы әскери-феодалдық Жонғар хандығы тарапынан төңген еді.
Қазақ және ... ... ... ... жүз ... астам
уақытқа созылды. Оның негізінде жайылым үшін бақталастық ... еді. ... ... қарай көшпелілер мал шаруашылығы өндірісі үшін ... ... ... ... қонтайшыларын жайылымдық жерлер мен оңтүстік Қазақстанның
сауда-қолөнер орталықтарын қызықтырды. ... ... ... басып
алу арқылы жонғар феодалдарына ... ... ғана ... қатар Қазақстанды Ресеймен және Шығыс елдерімен байланыстырып
жатқан керуен ... ... ... да ... ... ашылды.
Казақ және жонғар хандықтары арасындағы ... ... ... және қан ... ... ала ... хандығының XVII ... 90 ... Цин ... ... ... ... ... жасауға әкеп соқтырды.
Бұл ... ... адам ... , ...... қаза табуына байланысты еді. Оның ... ... ... дипломат қолбасшы Цеван – ... ... (1697 ... ... ... ауыр қысым көріп қасірет шегуі ... ... Ол ... жыл бойы Мачжур әулетінің
билеушілерімен , Циндік ... ... ебін ... ... және де ол ... ... тез арада нығайтып алып, өзінің
күш жүгерін қазақ қоныстарын Тянь Шань ... ... ... Саян ... ортасында және Барабин даласын қоныстанған
халықтарды жаулап алуға ... ... Ұлы ... ... ... Жоңғария өзінің басқыншылық
ниетін Қазақстанға ... ... ... ... үсті ... ... жасап тұтқындармен ... ... ... мүлкін тартып алып, кейде тұтас ... мен ... ... Үздіксіз жасалған сыртқы ... мен ... ... ... ... ... бұл ... асқан
зор қайғы қасіреті бастан кешірді.
1723 жылға қарай қазақ-жоңғар қатынастарындағы жағдай күрт озгерді:
Қытай ... ... ... ... ... ... (4). Ертіс бекініс
шебінң құрылуына оайланысты Ресей үкіметі кандай да болсын ... ... ... ... ... ... мен
тайшылары қазақжеріне шабуыл жасау үшін пайдаланбақшы болып ... ... ... ... және ... ... мықтап
дайындалып алған жонғар билеушілері 1723 жылы өз ... ... ... 1723 ... шапқыншылығы елеулі оқиға болып қана қойған
жок, ол қазақ халқы өмірінің барлық салаларына және ... ... ... ... болды. Жонғарлардың бұл тендесі жоқ ... ... ... әр түрлі жеті бағыт бойынша күтпеген жерден берілетін және
қуатты соққының барлық салдарын ... ... ... ... ... 1723 ... ... дайындату барысында жоңғар ханы
Цеван-Рабтанның елеулі рол атқарғаны да көрінді (5). ... ... мен ... ... ... үшін ... мазмұны бар жұмыстар
басталған сол бір ерте көктем кезінде жонғарлардың күтпеген жерден ... ... ... Оның ... ... жеке деген
жасастарының шйрек ғасыр ішіндегі жыл сайын деуге болатын шабуылына ұшырап
халықтың-өзі моральдық, ... ... ... ... ал көптеген
сұлтандар мен рубасыдары бір-бірінен барған сайатын оқшауланып ... ... - ... ... келген аңыздарында бұл
кезең “Ақтабан шұбырынды”, Алқакөл ... деп ... ... ... ... қатты соққы беруге және қазақ жеріне, одан әрі
Орта Азияға басып кіруге ұйғарды. Шабуыл жасауға 1723 жылдың көктемі ... қыс ... ... ... ... ауылдары жайлауға ... ... кез еді. Сол жылы ... ... Ту ... ... ... Наурызбай, Қожағұлұлы Қабанбай)
Құттымбет (Құтпанбет) ұлы Наурызбай (1706-1781) жоңғар басқыншыларына
қарсы күресте аты шыққан ... ... ... ... ... ... Ұлы ... Шапырашты тайпасының Асыл руынан Мекені Алматы қаласы
маңындағы ... ... ... ... ... түскен ауыртпалық өзге замандастары сияқты Наурызбайды да
ерте есейтеді. Оның ересектер қатарына қосылуына нар ... алып ... ... ... ... ... жадында оның "Торы ала тұлпарлы, түйе
тұрпатты" батыр ... ... да ... ... ... (6).
Наурызбайдың өмірі жоңғарларға қарсы күресте өтеді. Ол ... ... ... жиырма үш жасында қалмақ батырлары Шамалхан ... ... ... ... ... ... ... риза
болған елі: "Наурызбайдың екпіні таудан асқан тасқындай. Қалмақты ... ... ... ... Торы ала ... астында, шойын шоқпар
қолында. Түйе тұрпатты тұтқыр ер, оңды-солды ... деп, оның атын ... ... ... ... ... қауымы біріксе, жоңғарларды жеңетінің, жау
қолында қалған жерді азат етуге болатының анық ... ... ... ... ... ... жаушы жіберіп, жаңа күш топтайды. Осыған
Ұлы жүзден Өтеген, ... ... ... ... шақырады.
Райымбек бара алмай қалады, Өтеген мен ... ... ... ... ... Бірақ кейін Өтеген батыр Абылайдың ... ... ... ... ... оған ... ... еліне
қайтып кетеді. Ал Наурызбай Абылайдың қасында болып, оның сенім ақтар
атақты батырларының біріне ... ... ... ... ... ... ... 1750-52 жылдары
Бәсентиін Малайсары, Қыстық Малай, Шапырашты Қасқары батырлармен бірге тізе
қоса қимылдап, қазақ ... ... ... ... ... ... куып тастайды.
Жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық соғысына Наурызбайдың өзімен
бірге ... ... ... ... ... да ... Бірақ
олардың бәрі де жау қолынан қаза табады.
Қожағұлы Қабанбай (1703-1781) - жоңғар басқыншыларына ... ... ... қазақтың біріккен қолының Бас қолбасшысы, жекпе -
жекте жеңіліп көрмеген халық қаһарманы. Шыққан тегі — Орта ... ... ... ... ел ... жолында күрескен киелі батырлар
әулетінен. Оның атасы Мәмбетте, әкесі Қожағұл да, Қожағұлдың ағасы Күшік ... ... аты ... батырлары болған. Ел ауызындағы әңгімелер дерегіне
қарағанда, Күшік батыр Еңсегей бойлы Ер Есімнің ... ... ... сол ... хан ... жылы ... ұлы найзаның ұшы тиіп, 25
жасында қайтыс болады.
Қабанбай батыр әйгілі ... ... ... ... ... ... ... "Хан батыры", "Дарабоз" деген атақтарға ие
болған. Сан рет шайқас алдындағы ... ... ... ... ... жер жастандырып, жауынгерлерін жеңіске рухтандырып отырған.
Халқы оны "Қаракерей ... деп ... ... ... жырға бөлеп,
ұрпақтан ұрпаққа жеткізген. Абылай хан дәуіріндегі қазақтың ең соңғы әскери
ірі қақтығысы 1770 жылғы қазақ-қырғыз ... Бұл — осы ... ... ... да ... ... ... белесі.
Халық арасында Қаракерей Қабанбай батыр жөнінде аңыз-әңгімелер, ... өте көп. ... ... ... құжаттарда Қабанбай батырдың 1740-
1762 жылдардағы өмірі ғана көрінеді. Бұл кезде оның есімі ел ... ... ... би ретінде айтылады.
Қабанбайдың Үмбетай, Кішкентай, Сырымбет, Едіге, Байтық, Мойнақ, Әлі
деген жеті ұлы болған. Оларды ... ... деп ... ... ... соңғы ханы Әмірсананың Мәней деген қызына үйленіп, одан ... ... ... ... ... "Бес Мәней" дейді.
Батырдың ұрпақтары бұл күнде Шығыс Қазақстан, Алматы облыстарының
жерінде мекендегенімен, олардың арғы аталары ... ... ауып ... Нұра ... ... ... Бұл өңірдің 1728-1762 жылдар ... да ... ... ... ... Қайтыс болғаннан кейін, Қаракерей
Қабанбайдың денесі осы ата ... әкеп ... ... Елі ... батырының басына сәулетті күмбез орнатты.
1.2. Сырымбетұлы ... ... ... ... ... - ... ... қарсы
күрескен атақты батырлардың бірі. Шыққан тегі - Ұлы жүздің Албан тайпасының
Әлжан руынан.
Көнекөз қариялардың, батырдың қазіргі ұрпақтарының айтуына ... аты ... ... ... ... Бала ... шыр етіп ... қан шеңгелдеп туғандьгқтан, оған халық дәстүрі бойынша «Қанкелді»
деп ат қойыпты.
Хангелді заманында айтулы ... ... Ұлы ... ... ... аралас-құралас жүріп, ел басқарысқан, жау жүрек батырларымен
үзеңгілес жүріп, қол бастаған. Аягөз, Тесіктас жерінде жоңғарлармен ... ... ... ... ... атақты Аңырақай соғысына
қатысқан.
Жоңғар басқыншылығына қарсы күресте әкесімен тізе ... ... ... мен немересі Райымбек те жауға шапқан. Екеуі де есімін ел ... ... ... ... аты ... ... ұран ... (7).
Хангелді батыр сол кездің жағдайына орай Ұлы жүз ... ... ел ... бірге елеулі үлес қосады. 1733 жылы Төле би, Сатай
және Бөлек ... ... орыс ... қол ... қарауға тілек
білдіріп, орыстың патша әйелі Анна Ивановнаның ... ... ... Бұл ... ... ... батыр мен Оразгелді батыр жеткізсе, бір
жылдан кейін, яғни 1734 жылы тағы да ... ... ... екінші хатты
Петерборға тікелей Хангелді мен Төле ... ... ... ... ... аузында Абылай сұлтан жоңғарлар қолында тұтқын болғанда, оны
босатуға Төле би бастап ... ... ... ... Хангелді де болған
көрінеді. Ол ... аты ... ... ... ... да ... ... білікті мәмілегерлігімен де көзге түседі. Қытай
деректерінде оның Жауғаш ... ... ... ... ... ... Райымбек (1705 - ?) - жоңғар ... ... ... ... Шыққан тегі – Ұлы жүздің Албан ... ... ... деректерде "Хангелді Райымбек" деп аталғанымен, Хангелді
Райымбектің әкесі емес, атасы. ...... ... ... Бұл ретте ел аузында мынадай аңыз ... ... ... ... тараған төрт ұлын сынамақ болып, күздің қара суығында балаларын
киіз үйдің сыртына жатқызады. Сонаң – соң өзі ерте ... ... ... ... ... түгі ... жатқан үлкенін "батыр болады екен"
деп, бүркеніп жатқан ... ... ... болады екен" деп, бір
бетін ашып, бір бетін бүркеп жатқан келесі ұлын ... ақыл ... ... деп ... ... ... бұркеп, төменгі жағын ашып тастап жатқан
кенжесі Түкеге келгенде "ұятын қымтап, әбиірін ... бұл ... ... ... деп ... ... шаппақ болғанда, қасындағы бәйбішесі:
"бұл баланы өлтірме, қайта ... ... ... қыз ... ... асыл
туады, ұрпағынан батыр шығады" деп тоқтатады. ... ... ... Түкеден аты бүкіл Албанға ұран болған атақты ... ... ... кешегі Кеңестік дәуірде Райымбекті Ұлы жүз ... ... ... үлес қосқан атасының ісін жалғастырушы ... етіп ... үшін сол ... ... ... ... деп толтырылған дегенді айтады.
Райымбек заманында ұйымдастыру қабілеті жоғары, сарбаздарын жеңіске
жігерлендіре білген ... ... ... бірі ... Жан беріп,
жан алысқан жаугершілікті заманда аяқ астынан күтпеген ... ... ... қол тығырыққа тіреліп, не істеу керектігін білмей тұрғанда
қолбасшы Райымбектің қиналмай жол тауып, ... аман алып ... ... ел ... ... қалған. Солардың бірі қамалып келіп қалған
қалмақ қолынан ығысып ... ... ... ... ... ... не істерін білмей тұрғанда қолбасшы Райымбектің көзсіз ерлікке
барып, әскерін өзеннен аман өткізуі. ... ... Ұлы жүз ... батырларымен тізе біріктіре отырып, ата мекенді жаудан тазартудағы
ерліктері — ұрпаққа үлгі боларлықтай. Ол талай рет шағын топпен жау ... ... ... қарсы жақты ойран-топан етіп отырған. Оның ... ... ерен ... танытқан "Ойрантөбе шайқасы" сондай
шабуылдарының бірі ... ... ... жау ... ... ... ... қырғынға
үшырамай, аман құтылып кетуіне мүмкіндік жасаудан басталған батырдың ... ... жері азат ... ... ... ... қуған жеңіс
жолына үзіліссіз келіп жалғасады. Ол осы кездердің бәрінде аттан түспей,
қарулас серіктерімен ... ... ... бастан өткізеді.
Райымбек батыр жөнінде аңыз-әңгімелер, жыр - дастандар көп. Солардың
бәрінде Райымбекті "Әулие" деп ... ... ... ... ... ... сусыз жерден су шығаруы, ... ... ... ... оның ел ... осы ... сақталуына мүмкіндік берген болса
керек.
Мүйізді Өтеген батыр бірде Райымбекке: "сен ... ... ... ... ... Сол сөз ... ... батырдың мазары бұл ... Ұлы ... ... ... ... ... ең шулы ... тұр.
ІІ – тарау. Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен баттырлар
2.1. Қырбасұлы ... ... ... ... ... ... - Абылай ханның белгілі мәмілегерлерінің
бірі, атақты ... ... өз ... ... ... ... тегі
– Ұлы жүздің Дулат тайпасының Ботпай руынан қазіргі ... ... ... Жамбыл облысының жерін мекендеген. Оның ер-тұрманы, қару-
жарағы қазіргі таңда: ... ... ... ... та өз замандастары секілді, ерте есейіп, қолына ерте қару
алған. Ол ... ... ... шыққан Есенқұл, Садыр ... өз ... ... ... ... 19 жасында Арқаға
Абылай ханды іздеп барады. Сонда жүріп Абылайдың ... ... 21 ... ... ... ... басқыншыларынан тазарту жорықтарына қатысады.
1755 жылы ол Абылайханнан бата ... ... ... ... ... ру
басыларымен ортақ тіл табысып, солардың жасақтарымен бірігіп, Қорғаты мен
Шу бойындағы, Меркі мен ... ... ... ... Балқашқа
дейінгі жерлерді қалмақтардан тазартып, оларды Ілеге дейін қуады (8).
Хан тапсырмасын ойдағыдай орындап ... ... ... ... ... болып, талай шайқастарға қатысады. Осындай шайқастың бірінде
Жауғаш бастаған сарбаздар жанқиярлық ерлік көрсетіп, жараланған ... қан ... ... суырып алып шығады.
Ол — бітімшіл мәмілегер, Қазақ хандығының 1756-58 жылдардағы Қытаймен
келісімге келуіне, 1770-1774 жылдардағы қырғыздармен қақтығысының нәтижелі
аяқталуына ... ... ... ... ... шақыруымен Жауғаш жетпісінші жылдардың аяғында
қайтадан Арқаға ... Хан ... ... ... ... батырлармен бірге соның қорғаушысы болады.
Жауғаш қандай жағдай ... да ... ... ... адал, өділ кісі
болған. Өздерімен соғысқан дұшпаны Садырдың бір баласын ... ... ... ... ... ... алуы соның айғағы. Оның досқа адалдығын
Абылай хан да жоғары бағалайды.
Жауғаш батыр 49 жасында өз ... ... ... ... ... ... ... сүйегін Түркістанда Қожа Ахмет Иасауи кесенесіне
қояды.
Толыбайұлы Олжабай (1709-1783) - ... ... ... ... ... ... ... Шыққан тегі — Орта ... ... арғы ... ... он үш ... би ... Осы ... әйелінің бәйбішесінен — Жанқозы, Малқозы, Кенжеқозы, ортаншы әйелінен ... ... ... тоқалынан - Қожагелді мен Тайкелтір туады.
Балаларының бәрі де "сен тұр, мен ... әрі ... әрі ... ... ... бәйбішесінің Кенжеқозысы қыршын жас кезіңде өліп, айтырып қойған
қызы оң ... ... ... Ол ... ... батырдың қызы екен. Әкесі осы
қызды тоқалдан туған ... алып ... ... ... ... ... баласына алдырмаймын” деп, зорлықпен қызды
інісі Малқозының баласы Толыбайға алып береді. Осы Қаратай батырдың қызынан
Олжабай туады.
Әкесі Толыбай атақты ... ... ... елді жау өтінен
қорғап жүргеңде оққа ... Осы ... он үшке жаңа ... ... ... батырдың қолына барып, сонда тәрбиеленеді.
Халықтың шежірелеріңде, ауызша әңгімелеріңде Олжабай ... өте ... ... ... да ... Онда ... батырлығы,
тапқырлығы, мергендігі ерен сүйіспеншілікпен сөз болады.
Оның есімі он сан орта ... ұран ... ... ... ... шапқанның жеңбейтіні болмаған. Үрей туғызатын ұранды
пайдаланып, өзгелердің де жауға "Олжабайлап" ... ... ... ... ... ... ... бірге тізе қоса
отырып, ата жауға қарсы талай ... ... Оның ... ... жері Баянаула баурайыңдағы қалмақтар-мен болған шайқасы. Осында
Олжабай жиені Жасыбаймен бірге қалмақтардың ... ... ... ... ... ... асудың аузында, Олжабай ... ... ... аузында жатып, жау қолын күтеді. Бұлардың жол тосып жатқанын
қалмақтар да ... ... ... ... ... ... келіп тиіседі.
Жасыбай осы шайқаста қаза табады.
Жау келгенінен хабарланған Олжабай көмекке ұмтылады. Ол жауды қоршап
алып, таудың бір ... ... ... ... ... ... Олжабайдың сұсын
көрген жолдасы Төртул Баймұрат батыр: "Енді сен дем ал, ... ... ... ешкім қалған жоқ. Қалған-құтқаны болса, маған сауға бермейсің ... ... ... ... Олжабай: "Жасыбайдың бір бармағының да
құны толған жоқ қой" ... екен ... ... ... қапыда кеткен есіл
ердің құрметіне Жасыбайдың жау күткен асуын ... ... ... ... атап кетіпті. Ол жерлер бүгін де солай аталады.
Тоқтыбайұлы Саңырық (1692-?) - жоңғар басқыншылығына қарсы күрестегі
атақты ... ... ... тегі - Ұлы ... Ошақты тайпасының
Тасжүрек руынан. Әкесі - ... да ... ... Ол кісі кезінде
батырлығымен бірге, таймас ... ... ... де
елге танылып, аты шығыпты. Әкенің осы қасиеті ... да ... ... ... де, ... ... де ... болған. Атадан
балаға берілген әңгімелер арқылы ... ... ... аталарын:
«Ұзын бойлы, жауырыны сәл еңкіштеу, қолдары әлеуетгі, ала көз, түсі ... кісі ... » деп ... ... ... - ... көзге атқан мерген болған.
Алғашқыда атағы осы ... ... ... ... бір байы ... сонда мергендер жарысын өткізіп, бас бәйгеге қалы ... ... ... ... және ... жасап, алтынмен аптап, күміспен
күптеген керемет садақты тігеді. Осы сайыста 16 жасар Саңырық бас ... ... ... ... ... деп ... кеткен осы садақ
Саңырық батырдың ... ... бас ... бірі ... батырлық жолы әйгілі «Ақтабан шұбырындыдан» кейін басталады. Ата
мекені жау қолында қалып, босқан елдің ауыр халын көріп, ет ... ... ... ... ата ... кек алу ... ... жер-жерде
жауынгер жасақтар құрайды. Олар жаушы жіберіп, өзара хабарласып, бір-
бірімен ... кеп ... ... ... ұлы күшке айналады. Осындай
бірігулер кезінде алғашқылардың бірі болып тізе қосқан Ұлы ... ... Кіші ... ... ... ... Олар осыдан кейін жүп жазбай,
ел ... ... ... ... ... Бұланты шайқасында, түпкілікті
жеңіске бетбұрыс жасатқан Аңырақай шайқасында да бірге болады. Тарихшылар
Бұланты шайкасында ... ... ... ... ... ... батырларды осы жолғы жеңістің «жолашарлары» болды деп бағалайды.
Саңырық батыр жасағы бұдан кейін де ... ... ... Оның ... жаудан тазартудағы, әсіресе, Ақкесене, Көккесене деп аталатын ... ... ... ерлігі ел аузында аңызға, жырдастанға айналған.
Халық арасындағы ... ... ... ... елді ... ап, қол
бастаған Саңырық. Алладан ... ... ап, жол ... ... ... ... қырғын салған Саңырық. Анталаған қалмаққа, сүргін салған
Саңырық. Тайлақ батыр екеуі серік болған Саңырық» деп ... ... ... ел ... еріне риза болған халкының ерен құрметіндей, есте сақтар
мәңгі ... ... тым ... ... ... ... ... Жасыбай, Бердәулетұлы Жәнібек
Өтеғұлұлы Өтеген (1699-1773) - XVIII ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... ... Шыққан тегі - Ұлы
жүз ... ... ... ... ... ... да есімдері елге
танылған батырлар болған. Бабасы Сырымбет-қазақ ханы Салқам ... ... ... төспен бірігіп, жоңғардың 50 мың әскерін талқандайтын
әйгілі шайқасына ... ... Өз ... ... да ... ... ... кешкен батыр адам болған. Шешесі Нұрбала атақты Қордай батырдың
немересі екен. Осындай тектілерден ... ... де 15 ... ... ... батыр атанады. Оның Тарпаң есімді баласы мен Шаншар атты
немересі де ел қорғап, жат ... ... ... ... ... ... ... ел аузында аңызға бергісіз әңгімелер көп
сақталған. Солардың біразы ... мен ... ... жыр алыптарының да
дастандарына арқау болған. Ел оның есімін әулие тұтып, қос мүйізі бар киелі
деп ... ... ... "Қасара біткен мандайдан, жан еді қос
мүйізді" -деп жырлап, оны батырлықтың белгісі ретінде тануы да ... ... өмір ... үш ... ... ... ... секілді.
Оның бірі — Бұхара медресесін бітірген ғұлама ретінде ел ... ... ... Екіншісі — батырдың елді "ақтабан шұбырындыға" ұшыратқан
жоңғар басқыншыларына ... ... Ол ... ... көзге түсіп, батыр
атанған. Үшіншісі — жоңғарлардың 1734 ... ... ... соққысынан кейін
оңтүстік қазақтары қатты күйзеліске ұшырағанда, Төле бидің жау ... ... ... ... ... елге жайлы, малға қолайлы жер іздейтін
кезі.
Өтеген батыр мен Райымбек батыр екеуі жауға ... ... ... ... ... ... ... "өлгенде сен су астында қаласың"
деген екен. Әулиенің сол айтқаны дәл келіп, 1973 жылы ... су ... ... ... ... су астында қалатын болады. ... ... ... ертерек хабарланып, қам жасап, батыр бабаларының
сүйегін алып, Өтеген ... әкеп ... ... ... кезінде өзі
тұтынған біраз мүлкі сақталған. Солардың бірі — Абылай ханның жез ... ... хан ... кезінде өзі сыйлаған екен.
Өмірұлы Жасыбай (XVIII ғ.) - ... ... ... ... ... батыры. Шыққан тегі Орта Жүздің Арғын тайпасының Бәсентиін
руынан. Әкесі Өмір от ауызды, орақ ... ... адам ... ...
қазақтың атақты батыры Олжабайдың апасы. Шежіре деректерінде ... ... ... де содан. Жасыбай екі ... ... ... да ... ... күресте ерлігімен көзге түскен белгілі
батырлардың бірі көрінеді.
Жасыбай жөнінде Н.Я.Коншиннің жазбаларында, халық шежірелерінде, аңыз-
әңгімелерде, батырдың өзіне ... ... "Ер ... ... ... берілген. Соларға қарағанда, ол Олжабайдың жиені ғана емес,
жауға бірге шапқан серігі, жақын досы болған. Жастайынан ... ... ... ... аты ... ... ... тазартуда үлкен ерлік көрсеткен. "Ол жауға бірнеше ... ... ... ... ... ... ... Олжабай батыр
Жасыбай батырға жауынгерлерімен келе жатқан қалмақ қолының алдынан шығып,
олардың жолын бөгеп, бері ... ... ... ... ... ... батыр жаумен асқан ерлікпен соғысады. Бірақ аңдаусызда
сауытының желке тұсындағы ашық жерінен калмақтың оғы ... ... ... қолы ... төтеп бере алмай ығыса бастайды. Сол кезде қырғын
болған ... ... ... ... ... ... ... ұлардай шулап, жалбарынған дауыстарынан тау іші күңіренеді.
Сонда ... ... ... бәріңді қосқанда, өлген Жасыбай батырдың
шынтағына тұрмайсыңдар" деп, жауынгерлеріне ... ... ... ... Қалмақтардың бұл жолы қырылғаны сонша, өліктері жолдың ұзына
бойына шашылып қалады" (Н. Я. ... Бұл ... ... ... ... ... жолмен шұбырап, Есепсіз жолда қырылып, Баян тауын
жанапты. Қайқайып садак тартқанда, Қалмақтың тиіп сұм оғы, ... ... ... ... да, ... болған жердің бұл күнде "Қалмақ қырылған"
аталуы да дәлелдей түседі.
Туған елін, өскен жерін ата жаудан азат ету ... сан ... ... осы игі ... жолында қаза тапқан ерінің есімін ардақтаған
халқы кейін Баян тауының ол қорғаған асуына ... ... ... ... көлі" деген ат береді. Ол жерлер қазір де солай аталады.
Бердәулетұлы Жәнібек (XVIII) - ... ... ... аты шыққан, Абылай хан мен Қаракерей Қабанбай батыр
бастаған ... ... алғы ... ... айбынды батырлардың бірі. Шыққан
тегі - Орта жүздің Керей тайпасынан. Соған орай ... оны сол ... ... ... ... ... ... шатастырмас үшін "Керей Жәнібек" деп
атап кеткен. ... ... ... ерте ... ... кеткендіктен,
нағашысы қазактың атақты үш биінің бірі — Қаз ... ... ... ... ... ... ... кісесінен, кісі болмас жігітті
мүшесінен таниды" ... ... би ... ... оты, көкірегінде
сәулесі барын көріп, оны кішкентай ... ел ... ... ... жасы жетіп, күш-қайраты толған кезінде Жәнібек жауға
аттанып бара жатқан жасанды қолды көріп, Қазыбектен ... ... ... Қазыбек: "Қарағым, өзгеге берген батамды өзіңнен неге аяйын. ... ... ... ... ... деп ... Жасыңа жетпей, жау
тілеме" дейді. Бұған риза болмаған Жәнібек: "Он ... ... ... ... ... ... бе? ... тудан, жер қайысқан қолдан
қалдырғанда, от басын айналдырған көбелектей көргеніңіз бе?" деп наразылық
білдіреді. ... ... "қой, ... ... құса ... өліп кетер, не
қолға рұқсатсыз еріп кетер" деп ойлап, "Қол басқарсаң, жолың киелі болсын!
Ел басқарсаң, ... ... ... деп ... ... Ұлы ... ... батасы қабыл болып, Жәнібек жолы киелі қолбасшы, сөзі
жүйелі ел ... ... ... ... өмір ... екі ... ... болады. Оның бірі — батырдың жоңғар басқыншыларына ... сан ... ... ... батырлық, қолбасылық өмірі. Екіншісі
— жаудан азат ... ... елін ... ... ... ел бірлігінің
бұзылмауы жолында тер төккен ... ... Ол ... ... ... аруақты батыр, ел басқаруда әділ басшы болып қалды. Өзі иелік
еткен Абақ ... елі оның атын ... ... ... ұзына тарихы небір қым-қуыт оқиғаларға "толы. Сол қым-
қуыт оқиғалардың басында болмыс-бітімі алуан ... ... ... ... ... ... мен дарынсыздарға, данышпандар мен ақылсыздарға,
табандылар мен тайғанақтарға, ... мен ... ... ... ... мен ... ... халықтық қозғалыстың
тізгінін қолға алған тұлғалар ... ... орай ... ... ... кейде жағымсыз әсер етуі мүмкін. Тарих жүзінде ... әрі ... із ... тұлғалар да аз емес. Сондықтан да саяси
және мемлекеттік билік ... ... ... ... үшін аса ... ... әйгілі тұлғалар арқылы зерделеу — қазақтың "дәстүрлі
таным-түсінігінде ертеден қалыптасқан үрдіс. Қазақтың ... ... ... зердесінде тарих ұдайы жеке тұлғалардың өмір дерегі арқылы
танылып отырады. Қоғамның саяси-әлеуметтік, мәдени-рухани ... ... ... ... ... ... табады. Содан да болу керек, қазақтың
дәстүрлі философиялық пайымдауында өмірді ... ... ... ... ... ... мән ... Дәл сол сияқты шежірелік дәстүрде де
қоғам дамуының жалпы ... ... ... адам ... мағлұмат беру
басты нысана болып отырады.
Сахара төсінде әр ... ... ... ... еңбектердің
баршасы ұдайы жеке тұлғалардың өмір дерегін негізге алу ашсылы жазылған!
Қазақтың шежірелік ... адам — ... ... ... ал адам
сапасы — тарихтың қозғаушы күші. Әрбір адам әкесі мен ... ... ... ... ... ... да бір бөлшегі. Яғни, шежірелік
зердеде этнос тарихы жеке адамнан тыс ... ... ... ... ... ... ... осы дәстүрді тарихты
танудағы қазақстандық мектеп деуге де болар.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ч. Мусин “Қазақстан тарихы” ... 2005 ж. ІІІ ... ... М. Т. ... ... ... бедствия и великме
добеды казахов Ташкент, ... ... М. ... ... ... А., ... Бес ғасыр жырлайды І том. Алматы, 1984 ж.
5. Сабырханов А. Годи виликого бедствия (Ақтабан ... Алқа ... ... Казахской ССР ІІІ том Алматы, 1979 ж.
6. Мамырұлы Қ. “Қазақ халқының ... ... ... ... 1994 ... ... А, И. ... киргиз-казахский, или киргиз-казачьих, орд и
степей. СПб., 1832, ч.ІІ, 69 - ... В. N. И. И. ... и ... край в прежнем его ... 1758 ... т. 1. ... 1897, ... ... ... XVIIІ века. Т. 1 СПб., 1885, 159-163-6.
4.Тынышбаев М. Т. Ақтабан шұбырынды ... ... и ... ... // В. В. ...... друзья, ученнки и почитатели.
Ташкент, 1927, 60- б
5.Сабырханов А. Годы ... ... ... ... ... ... ... ССР, т. 3. А., 1979, 21-6.
6.Тынышпаев М. Велвкие бетствия (Ақтабан шұбырынды) А., 1992, 146-б.
7.Тынышпаев М. История каюхского народа. А., 1993, ... М. ... ... А, 139, 146, ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен атақты батырлары19 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Бөгембай Ақшаұлы3 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Аңырақай шайқасы және оның маңызы6 бет
Батыр сөзінің шығу тарихы6 бет
Батырлар жыры5 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
Батырлар жыры туралы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь