Сот билігі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4.6

1. АДАМ ЖӘНЕ АЗАМАТТЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ МЕН БОСТАНДЫҚТАРЫН ЖӘНЕ ЗАҢДЫ МҮДДЕЛЕРІН ҚОРҒАУДАҒЫ СОТ ОРГАНДАРЫНЫҢ АЛАТЫН ОРНЫ МЕН МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.1. Сот органдарының конституциялық құқықтық мәртебесі ... ... ... .7.17
1.2. Сот органдарының заңдылықты нығайтудағы рөлі мен маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17.21
1.3. Сот органдарының адам жәнет азаматтардың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтірудегі алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21.37

2. СОТ БИЛІГІ . МЕМЛЕКЕТТІК БИЛІКТІҢ БІР ТАРМАҒЫ РЕТІНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38

2.1. ҚР сот билігі тарихы, жай.күйі және қазіргі жағдайы ... ... ... ... ..38.49
2.2. ҚР конституциясының, заңдарының орындалуын қамтамасыз ету.сот билігінің негізгі қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49.55
2.3. Сот билігінің басқа билік тармақтарымен ара.қатынасы ... ... ... .55.62

3. СОТ ОРГАНЫНЫҢ ӘДІЛ СОТТЫЛЫҚТЫ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДАҒЫ АЛАТЫН ОРНЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63
3.1. Сот төрелігі.мемлекеттік қызметтің ерекше бір саласы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63.71
3.2. ҚР сот жүйесінің қызметін жетілдіру мен құқықтық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .71.85

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...86.89

ПАЙДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 90.96
Диссертациялық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыста сот органдарының конституциялық –құқықтық мәртебесі, сот органдарының заңдылықты нығайтудағы рөлі және бұзылған құқық пен бостандықтарды қалпына келтірудегі алатын орнына, сот билігінің басқа билік тармақтарымен ара-қатынасын анықтауға және оның қазіргі таңдағы құқықтық мәселелеріне арналған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазiр Қазақстанда дербес сот билiгi құрылды деп айтуға толық негiз бар. Судьялардың қоғам қажеттiлiгiне сай сот төрелiгiн жүргiзу жауапкершiлiгi, кәсiби деңгейi мен қызмет этикасы нормаларын сақтауы бағытында iс-шаралар атқарылып келедi. Әйтсе де сот реформасының ең негiзгi қағидаттары ретiнде сот жүйесi тиiмдi қызмет жасайтын және судьялардың нақты тәуелсiздiгiн қамтамасыз ететiн халықаралық жалпыға бiрдей танылған тәжiрибелердiң алынуы сұралып тұр. Бұл қағидаттар Конституцияда айқындалған. Iс жүзiнде осы қағидаттарға сүйенгенмен оның атқарылуында әлсiздiк танытылып келдi. Ал сот қызметiнiң сапа белгiсi статистикалық мәлiметтерге байланысты анықталады. Әдетте статистика ақпараттық танымға бой алдыратыны да бар. Сот – орган емес, ол — мемлекеттiк билiк. Сот шешiмдерiнiң әдiлдiгiне қарап, қоғам оған баға бередi. Соттарға көрсетiлген құрмет, бiрiншi кезекте мемлекетке көрсетiлген құрмет. Ал оларға құрмет көрсетiлуi үшiн, соттардың тәуелсiздiгi алдыңғы кезекте тұруы тиiс. Заңға ғана бағынатын қоғам алға жылжиды. Бұл жерде: «Екi жақты тыңдап алмай, үкiм шығарма» деген Солон принципi ескерiлген. Сот жүйесiнде адам баласының ой-санасынан өткен төрелiк ету мәселесiн өзгерту өте қиын. Әйтсе де iс-тәжiрибе ретiнде АҚШ-тың, Францияның, Англияның, Ресейдiң Алқа билерiнiң сот iсiне қатысуы зерделенiп, өндiрiске алынғаны дұрыс шешiм болды. Демократиялық қауымдастықта кең ауқымды сот жүйесiн одан әрi дамыту елiмiздiң бүгiнгi таңдағы басты мақсаттарының бiрi болып саналады. Бүгiнгi саясаттың ертеңгi күндi болжап отыру арқылы ғана өмiр сүре алатындығы сияқты, болашақтың жаһандық құқықтық моделiн аңдып отыру арқылы ғана бiз онымен бәсекеге түсе аламыз. Демек, ең алдымен жаһандық айналымға iлеспекшi жаңа тұрпатты құқықтық реформамыздың алысты көздейтiн стратегиялық бағыт-бағдарын әрбiр азамат бiрден сезiнетiндей, олардың iс-әрекеттерiне қарап, өзгерiстер дәуiрi ортасындағы өз мәселесiн шешудiң жолын таба алатындай тәрбие қажет. Бұл үшiн соттың жұмысын ұйымдастыру мен судьялардың iс жүргiзу барысындағы кейбiр мәселелердi түбегейлi шешу керек.
Адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың маңыздылығы ескерiле отырып, өлiм жазасы сот өндiрiсiнен алынып тасталды. Бұрын өлiм жазасына мораторий жарияласақ, ендi ол шектелдi.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 ж., 30 тамыз. Алматы 2007.
2. Қаржаубаев Е.Қ. Қазақстан Републикасы сот билігінің мәртебесі. Оқу құрал. Алматы: HAS.,2006.-223бет.
3. ҚР Президенті мен ҚР Үкіметінің актілер жинағы. №9, 1994жыл. -13бет.
4. ҚР құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасы// ҚР Әділет Министрлігінің хабаршысы. Алматы: Жеті Жарғы, 1994. 5 бет.
5. Сәбікенов С. Н. Сот жүйелері // Заң және заман.№1-2. 2001.- 12бет.
6. Қазақстан Республикасындағы 2009-2012 жылдарға арналған адам құқықтары саласындағы Ұлттық әрекет жоспары.
7. "Сот билігі – ел мүддесі, ел мүддесі – ел беделі". А.Тасболатов, "Егемен Қазақстан", 29.04.08 ж.-8 бет.
8. «Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары жүйесін одан әрі оңтайландыру жөніндегі шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 1999 жылғы 22 қаңтардағы № 29 Жарлығы;
9. Заң газетінің» 2005 жылғы 8 маусымдағы 46-47(671) нөмірлері, 7 бет.
10. Аюпова З.К. Правоохранительные органы в период становления государство в РК: Учебное пособие. Алматы, 1997. -346 c.
11. Монтескье Ш.Л. Указание сочинения / Интернет www.rambler\ zakon.ru. 32 бет.
12. Темирбулатов С. Некоторые вопросы теории судебного администрировани// Суды и их роль в укреплении государственной независимости Республики Казахстан, Астана, 2001. – С. 17.
13. Нәрікбаев М.С. Сот тәуелсіз болмай, демократиялық мемлекет құру қиын// Республика газеті. -2001.-3 мамыр. 4бет.
14. Халиков К.Х. Проблемы судебной власти в Республике Казахстан: Диссертационная работа для получения доктора юридических наук.- Алматы, 1998.-С. 148.
15. Курашвили Б. П. Очерк теории государственного управления. М., «Наука» 1987. С.182
16. 2001 жылы 26 маусымда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен бекітілген «Судьялыққа кандидаттарға тағылымдамадан өту туралы» Ережесі. 7б.
17. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының (сот жүйесінің) 2011-2015 жылдарға арналған стратегиялық жоспары. 6-7 бет.
18. «Қазақстан Республикасының Қылмыстық, Қылмыстық іс жүргізу және Азаматтық іс жүргізу кодекстеріне сот жүйесін жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы (Жоба) 2008 жыл 26 желтоқсан, 20бет.
19. Алексеев С.С. Теория права. М. 1994. С. 274.
20. Сборник материалов Международной научно-практической конференции «Государственно-правовые основы политической системы Республики Казахстан и ее влияние на сферу государственного управления в условиях глобализации» 29 октября 2010 года, -С.15.
21. Мақұлбеков Б.Д. «Сот билігі ҚР мемлекеттік билігінің жүйесінде», заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін даярлаған диссертациялық жұмыс. –Алматы, 2000жыл. -143 бет.
22. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Түсіндірме. Ред. Басқарған. Ғ.С. Спарғалиев. Алматы . «Жеті Жарғы». 1998. С. 350.
23. Ғ. С. Спарғалиев «Қазақстан Республикасындағы Конституциялық құрылыстың қалыптасуы». Алматы. «Жеті Жарғы». 1997. 151бет.
24. Сулейменова Г.Ж. Суд и судебная власть в Республике Казахстан. Алматы 1994 – C. 421 .
25. Қазақстан Республикасындағы соттық құқықтық реформаның дамуы. Сеюбергенова Д.С.,2005жыл. -12бет.
26. Егемен қазақстан Қазақстанның сот жүйесі азаматтардық құқықтар мен бостандықтарды қорғау кепілі. 2010,18 шілде, Ғалымжан ҚОЗЫБАҚОВ, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты аппараты басшысының орынбасары.8бет.
27. Тәуелсіз сот билігі – демократия тірегі 28 ақпан 2011жыл Тыныс Ахметжанова, «Заң газеті» Астана. -4бет.
28. Бар игілік – халыққа М.Усманов, Ақмола облыстық мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының судьясы. Фемида №16, 8бет.
29. Мыс.қ.: Қопабаев О.К. Конституционно-правовые основы организации государственной власти в Республике Казахстан в соотвветствии с принципом ее разделения на ветви . – Алматы: Жеті Жарғы, 1999. -160с; Мами Кайрат. Становление и развитие судебной власти в Республике Казахстан. – Астана: Елорда, 2001.- 352с;
30. Копабаев О.К. Конституционно- правовые основы организации государственной власти в Республике Казахстан в соответствии с принципом ее разделения на ветви. –Алматы: Жеті Жарғы, 1999.- 290с.
31. Сапаргалиев М. С. История народных судов Казахстана. Алма-Ата, 1966.16с.
32. Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасы Қазақстан Республикасы Президентiнiң 2002 жылғы 20 қыркүйектегi N 949 Жарлығы, 13 бет.
33. Қайрат Мәми «Сот реформасының мұрат – даму, өркендеу, алға жылжу» // Заң газеті, 26 қыркүйек 2001. 2 бет.
34. Қаржаубаев Е. Қ. Билік бөлу теориясының қалыптасуы және сот билігі/Е. Қ. Қаржаубаев // Қазақстанның ғылыми әлемі. -Алматы, 2008.№ 2.
35. «Сот әкiмшiлiгiнiң жаңа жүйесiнiң қызметiн қамтамасыз ету жөнiндегi шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2000 жылғы 12 қазандағы № 471 Жарлығы.
36. Савицкий В. М. Организация судебной власти в Российской Федерации. -М., 1997.-С.585.
37. Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 1 ақпандағы № 922 Жарлығы. 16 бет.
38. 2009-2012 жылдарға арналған Қазақстан Республикасындағы Адам Құқықтары Саласындағы Ұлттық іс – қимыл жоспары. 121-124 беттер.
39. «Егемен Қазақстан» Республикалық газеті», 10 Желтоқсан 2010 Адам құқықтары – ең басты құндылығымыз. Асқар ШӘКІРОВ. 11бет.
40. Егемен Қазақстан.2009ж 18 желтоқсан №124, Асқар ШӘКІРОВ. 4 бет.
41. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Қазақстан Республикасы судьяларының III съезінде сөйлеген сөзі («Егемен Қазақстан» газетінің 2001 жылғы 8 маусымдағы 114-115- нөмірлерінде жарияланған). 5бет.
42. «Егемен Қазақстан» газеті, Судьялардың 4 съезі, 2005 жыл № 148, 7 бет.
43. «Егемен Қазақстан» газеті, Судьялардың 5 съезі, 2009 жылдың 18 қараша, №169, 6 бет.
44. Қазақстан Республикасы Президентінің 2009 жылғы 24 тамыздағы № 858 Жарлығымен бекітілген, Қазақстан Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған Құқықтық саясат тұжырымдамасы, 9бет.
45. Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің 2010 жылғы қызметі туралы ЕСЕП, 32 бет.
46. «Адам мен азаматтың құқықтарын, бостандықтарын қылмыстық іс жүргізуде сот арқылы қорғау туралы» 2010 жылы 25 маусымда №4 нормативтік қаулы, 18 бет.
47. Европа Кеңесі және адам құқықтарын қорғау. Адам құқықтары жөніндегі Европалық Конвенцияның преамбуласы. Рим, 4 қараша 1950 жыл. 10 бет.
48. «Үш Қиян» газеті, Адам құқықтары басты орында. 2010ж 16 қыркүйек, № 28 , Азат Үсен. 4 бет.
49. «Қылмыстық сот ісін жүргізуде адамның және азаматтың құқықтарын, бостандықтарын соттың қорғауы туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2010 жылғы 25 маусымдағы № 4 Нормативтік қаулысы, 2 бет.
50. Қазақстан Республикасындағы адам құқықтарының ахуалы туралы базалық баяндама, «Республика» газеті № 78, 2006. – 17 бет.
51. Заң және заман, №9 (118) 2010жыл, қыркүйек. 21 бет.
52. «Егемен Қазақстан» газеті, 2010 жылғы, 19 шілдедегі №294, 7 бет.
53. Журнал "Наш современник", 1992, № 10.Ритмы Евразии. Лев Гумилев. 36 бет.
54. Зиманов С.З. Қазақтың ата-заңдары және оның бастаулары // Қазақтың ата заңдары. – Алматы: Жеті жарғы. - 2001. - Т. 1. – 18 б.
55. Нәрікбаев М.С. Ұлы билерден жоғары сотқа дейін.- Алматы: Атамұра, 1999.-125бет.
56. Заң және заман, №7 (115) 2006 жыл, қазан. -15 бет.
57. Сулейменова Г.Ж. Суд и судебная власть в РК. / под ред. Тусупбекова Р.Т. –Алматы: Тоо «Полиграфсервис», 1999 год. –С.8.
58. Алиев М.М. Қазақстан Республикасының сот жүйесі және құқық қорғау органдары. Оқу құралы. Астана, 2004 ж. 7 бет.
59. Сапаргалиев М. С. Возникновение и развитие судебной системы советского Казахстана. Алма-Ата, 1971.12с.
60. Шаламов М. Судебное устройство Казахстана. 1941. С.16.
61. "Ведомости Верховного Совета СССР " 1956, N9, с. 119.
62. История законодательства СССР И РСФСР по уголовному процессу (Сборник документов):Москва, 1955. С.48.
63. Сапаргалиев Ғ.С. Қазақстан мемлекеті мен құқығының негіздері. Алматы: Атамұра., 1998.-293 бет.
64. Қазақстан Республикасындағы Құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасы // Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің хабаршысы, «Жеті жарғы», Алматы, 1994. 8 бет.
65. «Егемен Қазақстан» газеті, Елдегі реформалар қажет пе? № 14,2005ж , желтоқсан. 3 бет.
66. Қазақстан Республикасы судьяларының съезді. Сабырбаев Марат Қалмұратұлы Қызылорда обл сот СМИ . 2010 жыл, мамыр.
67. «Егемен Қазақстан» газеті, Қазақстан Республикасы Президентінің 2005 жылғы ақпанның 18-і күні болған «Экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында атты жолдауында. 2005ж . 11 бет.
68. Заң газеті, Сот-құқықтық реформасын ойдағыдай жүзеге асыру, 2011 жыл 28қаңтар № 28. 4 бет.
69. ҚР сот жүйесін дамыту тұжырымдамасы. (жоба) Юридическая газета-2008 тамыз-3 бет.
70. Тлегенова Ф. А. Принцип осуществелния правосудия только судом // Право и государство. – 1997.- №3. –С. 16-24.
71. Гордон Р. Судебный контроль и внутригосударственное право // Судебный контроль и права человека: Материалы российского-британского семинара, Москва, 12-13 сентябрь,1994 г. –М.:Прва человека, 1996.-С.65.
72. Шалумов М. Судебный контроль и прокурорский надзор: не междоусобица, а взаимодействие // Российская юстиция. – 2001. -№4.С.15-16.
73. Тыныбеков С. Организационные формы и деятельность адвокатуры в Республике Казахстан: Учебное пособие. – Алматы. Қазақ Университеті, 1997. -5с.
74. Кубеев Е.К. Конституционный строй Республики Казахстан (социальные и духовные основы). – Караганда, 1998. -87-99с.
75. Делегаты съезда предлагают // Российская юстиция. – 2001. -№4. –С. 5.
76. Рахметуллин А. Суд первой инстанции – решающее звено судебной системы и его проблемы // Суды и их роль в укреплении государственной независимости: Материалы Международной научной-практической конференции, посвященной 10-летию независимости Республики Казахстан. – Астана.2001.-С 45-46.
77. Руднев В. Пенитенциарный судья: к вопросу о судебном контроле за исполнением наказаний // Российкая юстиция. – 2001. -№8. – С. 32-34.
78. Темирбулатов С. Некоторые вопросы теории судебного администрирования // Суды и их роль в укреплении государственной независимости: Материалы Международной научной-практической конференции, посвященной 10-летию независимости Республики Казахстан. – Астана.2001.-С. 128-129.
79. Лебедев В. Судебная власть в стране стала реальностью // Российская юстиция. -2001. - №1. –С. 5.
80. Судебная система России: Учеб. Пособие. – М.: Дело, 2000. –С.29.
81. О статусе судей и судебной системе // Российская юстиция. 2001. №8. -С. 2.
82. «Егемен Қазақстан», Судьялар жұмысы сараланды.. 2010 жыл, шілде. 7 бет.
83. Қазақстан Республикасының Президентi туралы Қазақстан Республикасының 1995 ж. 26 желтоқсандағы № 2733 Конституциялық Заңы. 8 бет.
84. Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьялар мәртебесі туралы Қазақстан Републикасының 2000 жылғы 25 желтоқсандағы № 132 Конституциялық заңы. 24 бет.
85. Шарипов Ш.М. «Судья тәуелсіздігі – сот билігінің демократиялық принципі». Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін даярланған диссертациялық жұмыс. Алматы,2001 жыл, 139 бет.
86. Қазақстан Республикасының Қылмыстық Іс Жүргізу Кодексі. –Алматы: «Жеті Жарғы», 1998.
87. "Казахстан Сегодня" ақпараттық агенттігі, Конституциялық реформа аясында парламент сот жүйесі мен ҚР Конституциялық кеңесіне қатысты бірқатар заң жобаларын қабылдауы қажет – Дьяченко. 2008, 15 мамыр. 15 бет.
88. Жекебаев У. Соттардың мемлекеттік биліктегі орны // Проблемы реализации судебно- правовой реформы в постсоветских государствах: опыт и суждения. – Астана, 2001 –С. 8.
89. Алексеева Л. Б., Симкин Л.С. Правосудие, закон и нравственность // Право и власть. – М., 1990.38 бет.
90. Бонер А.Г. Применение нормативных актов в гражданском процессе. –М., 1980. 47бет.
91. Указ президента Республики Казахстан «О мерах по совершенствованию правоохранительной деятельности» от 22 января 2001г. // Казахстанская правда. – 2001. -23январь.
92. Гуценко К. Ф., Ковалев М. А. Правоохранительные органы. –М., 1997. – С.489.
93. Ибрагимов Х.Ю. Правоохранительные органы Республики Казахстан. – Алматы: Дәнекер, 2000.-11-бет.
94. Сапаргалиев Г.С. Конституционное право Республики Казахстан. – Алматы: Жеті жарғы, 1998.C. 356.
95. Чиркин В.Е. Конституционное право зарубежных стран. – М.: Юристь, 1997. C. 578.
96. Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 17 тамыздағы «Қазақстан Республикасында құқық қорғау қызметі мен сот жұйесінің тиімділігін арттыру жөніндегі шаралар туралы» атты Жарлығы. 8 бет.
97. Тасболатов Қ. Сот қызметі- ел қызметі // Егемен Қазақстан газеті, 2007 жыл, қаңтар. 7б.
98. Басты борыш- әділ шешім айту. // Егемен Қазақстан, № 124-125. 2008 жыл, 29 сәуір. 3 бет.
99. Журсимбаев С. Плюсы и минусы суда присяжных // Заң және Заман №5, 2001.
100. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының (сот жүйесінің) 2010-2014 жылдарға арналған стратегиялық жоспары. 3-8 беттер.
101. Заң газеті, Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, 2010 ж.
102. «Стратегиялық даму жоспары туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 1 ақпандағы № 922 Жарлығы, 5 бет.
103. «Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 1 наурыздағы Қазақстан халқына Жолдауы.
104. «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1998 жылғы 30 маусымдағы № 253 Заңы; 19 бет.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..........................................4-6
1. АДАМ ЖӘНЕ АЗАМАТТЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ МЕН БОСТАНДЫҚТАРЫН ЖӘНЕ ... ... СОТ ... ... ОРНЫ ... Сот органдарының конституциялық құқықтық мәртебесі.............7-17
2. Сот ... ... ... рөлі мен
маңызы..............................................................
.................................17-21
3. Сот органдарының адам жәнет азаматтардың ... ... ... қалпына ... ... СОТ ...... ... БІР ... ҚР сот билігі тарихы, ... және ... ҚР ... ... ... қамтамасыз ету-сот
билігінің ... Сот ... ... ... ... ... СОТ ... ӘДІЛ СОТТЫЛЫҚТЫ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДАҒЫ АЛАТЫН ОРНЫ ЖӘНЕ ... Сот ... ... ... бір ... ҚР сот жүйесінің ... ... мен ... ... ... бұл ... ... ... ... құқық пен факті
туралы бүкіл істер мен ... ... ... және ... белгіленген
басқа да іс жүргізу нысанында қарап және шешіп жатқан жағдайларда соттың
биліктік өкілеттігі мен мүмкіншілігі.
Сот ... бұл заң ... ... ... сот ... қылмыстық және басқа да істерді қарау мен шешу және ... ... ... арнайы мемлекеттік органдармен – соттармен
жүргізілетін қызмет.
ҚР сот жүйесі -ҚР Конституциясына және «ҚР сот ... мен ... ... ҚР ... ... ... ҚР ... Соты мен
жергілікті соттар құрайды.
Судья мәртебесі – Қазақстан ... ... ... бірдей болады және бір- бірінен тек өкілеттіктермен ерекшеленеді.
Олардың құқықтық мәртебесі Қазақстан ... ... ... ... сот ... және ... ... туралы
конституциялық заңда көзделген.
Судьяның тәуелсіздігі – ... ... ... ... сот ... ... ... кезінде тәуелсіз және Қазақстан
Республикасы Конституциясы мен заңға ғана бағынады.
Сот төрелігінің қағидаттары – ... ... осы ... ... ... жалпы басшылыққа алынатын негізгі ережелер. Бұл
ережелер сот төрелігін ұйымдастыру мен ... ... ... ... ... ... ... мен саяси жүйесінде оның рөлі мен орнын
айқындауда негіз ... ... ... ... қана заң ... енген сот шешімдерін қарауға
болады.
Жоғары Сот Кеңесі ... ... ... роль атқаратын тәуелсіз органдар болып
табылатын. 2008 жылғы қарашаның 17-сінен бастап бұл ... ... Сот ... Сот ... - ... мен ... ешкімнің тиіспеу кепілдіктері
жөнінде Қазақстан ... ету ... ... ... ... - адам ... үйелменінің барлық мүшелеріне тән қадір-
қасиетін, құқықтарының ... мен ... ... тану, бостандық
пен әділдіктің және жалпыға бірдей бейбітшіліктің негізі, табиғи құқық,
табиғи бостандықтар субъектілері оған ... ... ... ... ... ... ... Диссертациялық жұмыста сот
органдарының конституциялық ... ... сот ... ... рөлі және ... ... пен ... қалпына
келтірудегі алатын орнына, сот билігінің басқа ... ... ... ... және оның қазіргі ... ... ... ... өзектілігі. Қазiр Қазақстанда дербес сот билiгi
құрылды деп ... ... ... бар. ... қоғам қажеттiлiгiне сай сот
төрелiгiн жүргiзу жауапкершiлiгi, ... ... мен ... ... ... ... iс-шаралар атқарылып келедi. Әйтсе де сот
реформасының ең негiзгi ... ... сот ... ... ... және ... нақты тәуелсiздiгiн қамтамасыз ететiн халықаралық
жалпыға бiрдей ... ... ... ... тұр. Бұл ... ... Iс жүзiнде осы қағидаттарға ... ... ... ... ... Ал сот қызметiнiң сапа белгiсi
статистикалық мәлiметтерге ... ... ... ... ... бой ... да бар. Сот – ... ... ол ... ... Сот ... ... ... қоғам оған баға
бередi. Соттарға көрсетiлген құрмет, бiрiншi кезекте мемлекетке ... Ал ... ... ... үшiн, ... тәуелсiздiгi алдыңғы
кезекте тұруы тиiс. Заңға ғана бағынатын қоғам алға ... Бұл ... ... ... ... үкiм ... деген Солон принципi ескерiлген. Сот
жүйесiнде адам ... ... ... ... ету ... өзгерту
өте қиын. Әйтсе де iс-тәжiрибе ретiнде АҚШ-тың, ... ... Алқа ... сот iсiне ... ... ... алынғаны
дұрыс шешiм болды. Демократиялық қауымдастықта кең ауқымды сот жүйесiн одан
әрi дамыту ... ... ... ... ... бiрi ... ... саясаттың ертеңгi күндi болжап отыру арқылы ғана өмiр
сүре алатындығы сияқты, ... ... ... ... аңдып отыру
арқылы ғана бiз онымен бәсекеге түсе аламыз. Демек, ең алдымен жаһандық
айналымға iлеспекшi жаңа ... ... ... ... ... ... ... азамат бiрден сезiнетiндей, олардың iс-
әрекеттерiне қарап, өзгерiстер дәуiрi ортасындағы өз ... ... таба ... тәрбие қажет. Бұл үшiн соттың жұмысын ұйымдастыру ...... ... ... ... түбегейлi шешу керек.
Адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың ... ... өлiм ... сот ... ... тасталды. Бұрын өлiм жазасына
мораторий жарияласақ, ендi ол шектелдi. Мұның өзi бiздiң қоғамның құқықтық
мемлекет құрудағы тағы бiр ... ... ... ... ... «Осы ... тек екi адам ғана тұр, олар: судья және емшi» деген екен. Өмiрдiң
бар құбылысын, кездейсоқ ... мен ... ... түсетiн қайғы
немесе ауыртпалықты түсiну керек және сол мәселенiң не сол ... ... ... қолында — соны бiлу керек. Осы түйiндi ... ... ... ... тек судьяға ғана бұйырған. ... ... ең ... ... ... ... адам ... тұр. Ал құқықтары
мен бостандықтары туралы Еуропа пактiлерiнде тұтқындау мәселесiн тек қана
сот шешедi. ... ... ... өзгерiстердiң сот жүйесiне қатысты
жағы адам құқығы мен бостандықтарын қорғауға ... Сол ... ... сот ... ... дұрыс деп таптық.
Диссертациялық жұмыстың негізгі мақсаты. Қазақстан Республикасының
сот мәртебесін, сот органдарының басқа мемлекеттік органдармен ... және оның ... ... адам мен ... ... мен
бостандықтарын және олардың заңды мүдделерін қорғаудағы ... және ... ... ... жұмыстың міндеттері. Осы мақсаттардан келесі міндеттер
туындайды:
- Сот органдарының ...... ... ... Сот ... құқықтар мен бостандықтарды қорғаудағы және
заңдылықты нығайтудағы рөлін анықтау;
- Сот билігінің басқа билік тармақтарымен ... ... ҚР сот ... ... жетілдіру мен құқықтық мәселелері
айқындау;
Демократиялық қоғамдағы кең ауқымды сот жүйесін дамыту еліміздің басты
басымдықтарының бірі болып саналады. ... оны ... ... ... зерттелу деңгейі. Отандық ғалымдардың ішінде осы мәселемен
айналысқан авторлардың ішінде С. Зиманов, С.С. Сартаев, А.Н. ... ... К.Д. ... Қ.Е. ... Н.А. ... Б.Д. ... ... зерттеулерінде қарастырылып, терең талқыларға салынған.
Ал кеңестік және қазіргі Ресей ғалымдарынан Н.Г. ... Н.А. ... ... К.Ф. ... М.А. ... Л.А. Шиловтар зерттеулерінде
қарастырылған.
Соттың адам мен азаматтардың құқықтарын қорғау туралы, сот әділдігін
жүзеге асырудағы ... ... әділ сот ... ... ... ... ... ғалымдардың ғылыми жұмыстарында баяндалған.
Диссертациялық зерттеудің обьектісі. Сот әділдігінің конституциялық
және салалық заңдардан ... ... ... ... адам ... ... мен бостандықтарын қорғаудағы, қалпына келтірудегі
алатын орны мен маңыздылығы.
Диссертациялық зерттеудің пәні. Сот ... ... ... ... ... ... сот ... қызметін жетілдіру мен құқықтық
мәселелері.
Диссертациялық жұмыстың ғылыми жаңалығы. ... ... ... ... ... болып табылып отырған адам мен азаматтардың
құқықтары мен бостандықтарын қорғаудағы ... ... ие сот ... ... ... қатар қазіргі таңдағы ол органның ... яғни ... ... Судья- халықтың айрықша таза, әрі
кіршіксіз ары. Осыған байланысты сот реформасын ... ... ... ... және елде құқықтық тәртiптiң ... ... сот ... ... ... ... отыр. Әрине, біз
бүгінгі таңда көп нәрсеге қол жеткіздік, бұл сөзсіз мойындалады. ... іс ... да көп. Біз ... ... ... ... ... кандидаттарға қойылатын талаптарды күшейту керекпіз, яғни оларға
арнайы білім мен біліктілік алқасынан өтуден басқа психологиялық ... және жас ... ... ... ... деп ... ... ол
адам мен азаматтардың алдағы өмірін шешетін ... ол ... ... ... беру ... Сонымен қатар қазіргі таңдағы ... ... ... ... ... ... ... керек. Сыбайлас
жемқорлық – қауіпті әлеуметтік құбылыс. Сонымен қатар судьялардың ... ... мен ... ... ... ... процессінің жетілдірілмеуі мен сот шешімдерінің ... ... ... Міне осы ... ... ... ұсыныстар.
Сот үдерісіндегі айқындық пен ашықтықты қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... қолдануды ұсынамын,
сонымен қатар судьялыққа кандиттарға талапты күшейту керек.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. Жұмыстың құрылымы ... ... ... үш ... ... ... ... тұрады.
1 АДАМ ЖӘНЕ АЗАМАТТЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ МЕН БОСТАНДЫҚТАРЫН ЖӘНЕ ЗАҢДЫ МҮДДЕЛЕРІН
ҚОРҒАУДАҒЫ СОТ ОРГАНДАРЫНЫҢ АЛАТЫН ОРНЫ МЕН ... Сот ... ... ... ... ... сот төрелігін тек сот қана жүзеге асырады және
сот ... ... ... атынан жүзеге асырылады, сонымен қатар
өзіне ... мен ... ... ... мен ... ... Республиканың Конституциясының, заңдарының, өзге
де нормативтік құқықтық актілерінің, ... ... ... ... мақсат етіп қоятын мемлекеттік орган. [1, 28б.].
Кеңестік тұжырымдамалар нарық ... ... ... ... билік бөлу схемасының қанағаттандырғысыздығы, сот реформасында
ешқандай өзгеріс болған жоқ. Сондықтан 1993 жылы Қазақстан ... ... ... адам құқықтары мен бостандықтарын,
демократиялық қоғам және ... ... ... кеңестік тоталитаризмнің
кеселдерінен заң сапасын тазартуды ... етті [2, 9б.]. Сол ... ... сай міндеттерді шешуде 1994 жылы 12 ... ... ... № 1569 ... ... «Қазақстан
Республикасындағы құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасын» құжат
есебінде қабылдады [3, 13б.]. ... ... сот- ... ... ... өмір ... ... қаралған [4,
5б.].
«Көп елде судья өмір бойына, көбіне белгілі бір ... ... ... ... оның белгілі жасы Ұлыбританияда 72 болу керек, содан
соң қызметінен кетуіне ... ... ... ал Жапонияда – 65, ал басқа
елдерде бұл жас шегі 65- 70 жас болып ... Тек ... ... ғана ... бір ... ... бірақ ол мерзім ұзартыла береді.
Украинада, Словакияда, Чехияда, т.б. алғашқы рет судья белгілі бір ... [5, ... ... тармағы ретінде сот билігінде белгілі бір өзіндік ерекше
белгілері бар:
1. Сот билігінің ... ... ... оның ... болып
табылады. Ешбір басқа билік тармағының – заң ... ... ... ... ... де ... ... Тек сотар
ғана әділ сотты жүзеге асырады, бұл ... ... ... әділ ... тек сот қана ... ... деп
жазылған.    
2. Сот билігінің басқа бір өзіндік белгісі оның өкілеттіктерін асырудың
ерекше рәсімі болып ... ... ... бөліктерден тұратын
федеративтік мемлекетте ... ... ... ... заңдар болуы, олардың кейбірінің тиісті мемлекеттік бірліктер
шеңберінде ... етуі және ... ... ... болуы мүмкін.
3. Сот билігінің елеулі бір нышаны ... ... ... ... ... судьялардың ерекше мәртебесі мен қызмет режимі болып
табылады. Конституцияға сәйкес Республиканың ... бес ... ... заң ... ... заң ... бойынша кем дегенде екі жыл
жұмыс ... және ... ... ... ... ... ... Сот билігінің өзіндік бір нышаны оның қызметін іштен ... ... ... ... Әділ сотты жүзеге асыра отырып, соттар
Конституция мен заңға ғана бағынатын болғандықтан, заң ... ... ... де олардың шешімдерінің заңдылығын бақылауды жүзеге
асыруға құқығы жоқ. Соттардың қызметін бақылау соттық қадағалау ... ... ... ... ... асырылады. Жоғарғы Сот қадағалау
тәртібінде төмен тұрған соттар қарастырған істерді қарастырады [6, ... ... ... ... мен ... және ең бастысы, адами
құндылықтар мен ... ... ... сот жүйесі бүгінде ... ... ... ... Бұл үшін ... Жолдауында баса
көрсетілгендей, сот жүйесіндегі реформаларды одан әрі тереңдете ... ... ... өзгерістер мен толықтырулар енгізу және жаңа
заң ... ... ... барі ... ... ... ... екенін көрсетіп отыр [7, 8б.].
Сот органдарының конституциялық- құқықтық ... ... ... ... «Сот ... мен судьяларының мәртебесі туралы
Қазақстан Республикасының 2000ж.  25 желтоқсандағы № ... ... Онда ... ... сот ... ... ... заңда көзделген жағдайларда және тәртiппен қылмыстық
сот iсiн жүргiзуге тартылған алқа ... ... ... ғана
тиесiлi. Қазақстан Республикасында сот төрелiгiн тек сот қана ... ... ... ... ... ... көздейтiн заң
актiлерiн шығаруға тыйым салады. Сот ... ... ... ... асырылады және азаматтар мен ұйымдардың ... мен ... ... ... ... ... өзге де ... құқықтық актiлерiнiң, халықаралық
шарттарының орындалуын қамтамасыз ... ... ... ... ... iске ... кезiнде тәуелсiз және тек Конституция мен заңға ... ... ... мен ... нұқсан келтiретiн
заңдарды немесе өзге де нормативтiк құқықтық ... ... ... делінген [8, 5б.].
Демократиялық қоғамдастықтағы кең ауқымды сот жүйесін дамыту еліміздің
басты басымдықтарының бірі болып ... ... сот ... дала
демократиясынан тамыр тартады. Халқымызда «Тура биде ... жоқ, ... иман жоқ» ... ... бар. ... ... билік айтушы ешкімді
алаламайтын адал, қара қылды қақ жарған әділ ... ... ... ... ... ... Біз ұлттық сот жүйесін тек әділдікке негізделіп,
заңға ғана бағынатын заман талаптарына сай ... ... ... ... ... та, ... да жоқ. Қазақстан саяси, экономикалық
және әлеуметтік жедел жаңару жолына түсті. Ал бұл ... ... ... ... ... ... құрғанда ғана баянды ... ... ... биік ... ... қауымдастық өкілдері біздің реформаларымыздың
табыстылығы мен сенімділігін құқық қорғау органдарының, ең ... сот ... әділ ... өлшейтін болады. Ендеше сіздерге
жүктелер міндет пен көрсетілетін сенімнің жүгі ... ауыр деп ... ... Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы
Назарбаевтың Қазақстан Республикасы судьяларының IV съезінде сөйлеген ... [9, ... ... ...... ... ... кешенді және
республика көлемінде жүргізілуге тиіс ... ... ғана ... ... реформа, біз қарастырған сот жүйесімен шектелмейді, оның
құрамдас бөлігі ... және заң ... ... әділет органдары,
прокуратура, тағы басқа құқық ... ... жаңа ... ... ... ... Ал, сот- ... реформаның
түпкі мақсаты- Конституциялық нормалардың қатаң сақталуын, орындалуын
көздейді. ... ... ... және ... ... ... реформа әлеуметтік экономикалық реформаға тең және оның негізі
ретінде адамдардың құқықтарын бекіту нарықтық ... ... ... мен ... мемлекетті құру мәселелері бекітілуі тиіс»
[10, 78б.].
Өзінің ұлы еңбегінде Ш. Л. Монтескье, сот ... ... ...
тек сот қызметінің негізгі міндеттеріне тоқталмай, сонымен қатар, атқарушы
және сот билігінің өз ... ... заң ... ... ... ... бәріне де тән екенін атап көрсетеді. Ш. Л. ... ... бөлу ... ... ... ... мен ... айқындайтындықтан билік бөлу теориясының классикалық ядросының түйіні
болды. Ш. Л. Монтескье ... ... ... ... ... ... ... ықпал етіп, көптеген елдердің Ата ... ... ... [2, ... ... ұйымдастыруда Ш.Л. Монтескьенің қызықты көз қарастары бар,
мәселен, сот билігі арнайы бір тұрақты орган есебінде ... ... ... тек «... ... ... аралығында халық арасынан, заңды жолмен құрылып,
қажеттілігі ақталған соң ... ... ... сайлау керек, тек
кейбір жағдайларда ғана ... ... ... сот алқалы түрде
жүргізілуі керек. Төртіншіден, сот сол уақыттағы ... ... ... дәл ... ... Бесіншіден, соттың шығарған үкімінде тек
судьяның жеке ... ... ол ... да ... ... тұрылуы керек
[11, 32 б.].
Қазіргі уақытта бүкіл әлем кезеңмен даму ... ... ... ... ... құру ... ол ... темппен, қандай нысанымен
дамыса да жан- жақты және жалпылама ... ... Бұл ... ... ... және ... ... да, қанша биіктен көрінсе де, ... ... ... ... ... негізге ала отырып, мемлекет сот
билігінің жағжайын жақсарту және қорғау үшін әр түрлі шараларды ... ұзақ ... ... ... өмір бойлық екенін белгіледі;
олардың ауыстырылмайтындығын көрсете отырып- сот ... ... ... ...... ... екенін, яғни, ең жоғарғы
билік екенін атап ... ... С.З. ... [12, ... ... өмір ... сай әр түрлі заңдар қабылданып, жатыр.
Сот – құқықтық реформаның 3 кезеңіне сай 2000 ... 1 ... ... Республикасы Президентінің «Қазақстан Республикасының сот
жүйесінің ... ... ... ... туралы » Жарлығы
қабылданды. Осы жарлықтың 4- ... ... ... «...
Әділет біліктілік алқасының қызметін қамтамасыз ету функцияларын, әділет
біліктілік алқасының қызметін қамтамасыз ... ... ... бір ... қоса бере отырып, Қазақстан Республикасы Президентінің
әкімшілігіне табыс етуді жүзеге асырады [13, 4б.].
Сонымен, осы күндері ... ... ... Президентінің
әкімшілігідегі әділет біліктілік алқасында талапкерлер емтихан тапсыруда
[2, 56б.].
Отанын қорғап өткен ата баба ...... ... ... ... сот саласына да оң серпілістерін ... ... ... ... күні ... ... ... күмән, яғни шағым сот
беделіне нұқсан келтірумен қатар, көңілге сенім ұялатады. Демек, бұл – ... ... ... ... ... ... ... екендігінің көрінісі. Оның әрбір тұрғынының өз құқығын заңды түрде
қорғай білуі, олардың құқықтық сауатының жоғары болуын талап ... ... ... қабылданған шешімге заңды түрде білдірілген шағым – ... ... ... ... деп білемін. Қазірге кезде өз құқығын
тек сот арқылы ғана ... ... ... көзі ... ... емес ... сотқа деген сенімінің арта түскені де аңғарылады.
Мемлекеттің қоғам мен жеке адамға қатысты құқық ... ... ... нақ ... ... тұрғысынан келу қажеттігін
Қазақстандық ғалымдардың бірі Х. К. ... ... ... ... ... ... сот органы – мемлекеттік биліктің ең ... бірі деп ... Оның ... ... және әлеуметтік
жүйелеріндегі мәртебесі, орны мен рөлі қазіргі ... ең ... ... оның ... ... пен заңдылық болып табылатын
өркениетті азаматтық қоғам және демократиялық құқықтық ... ... ... Сот ... адам ... ең ... ... тәріздес. Ондағы нақ осы қасиет мемлекеттік билік
тармақтарының ешқайсысында жоқ. Осылардың бәрі сот ... ... ... ... ... ... болып табылады. Ал, әміршіл
кеңестік тәртіптен демократиға өтудің, күрделі де қиын ... ... ... ... ... ... өмірінде сот билігі қалай әрекет
етеді, сот билігінің ... ... ... ... ... және ол ... ... отыр – міне осылардың бәрі ғылыми да, ... да ... ... ... ... [14, ... Біздің қазіргі даму кезеңіміздің өзіндік ерекшелігі басқаларымен ... ... ... ... жағдайында өз негізіне орнатылып,
дамыған, социализм кезеңінде қалыптасқан билеуші күш ... ... мен ... ... ... ұшырауында жатыр деп дәйекті тұжырым
жасайды. Жалпы ... ... ... ... ететін бір қатар тарихи
себептердің нәтижесінде мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... да, көп жағдайда оның қоғам дамуында өзіндік
рөлі бар әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... шын мәнінде дамытып, жетілдірмейінше тиімді бола бермейтініне дәл
қазір көз ... отыр [15, ... жылы 26 ... ... Республикасы Президентінің Жарлығымен
бекітілген «Судьялыққа кандидаттарға тағылымдамадан өту туралы» ... ... Осы ... ... Республикасының сот жүйесі мен
судьялар мәртебесі туралы» Қазақстан ... ... ... ... ... тағылымдамадан өтуінің шарттары мен тәртібін
айқындайды.
Қазақстан өзін әлемдік құқықтық ... ... ... халықаралық экономикалық қатынастар жасауы, экономиканың жаңаша
сипатының қалыптасуы сот жүйесінің түбірімен өзгеруінің негізгі алғышарты
болды. ... ... ... ... ... секілді сот билігі
де үлкен өзгерістерді бастан кешіріп, құқықтық ... ... ... талабына сәйкес жетілдірілді, дамытылды. Сол жылдардан бастап
сот саласында мемлекеттік биліктің өз ... ... бір ...... ... жол ... түбегейлі өзгерістер жүзеге асты - сот
мемлекеттік билік жүйесіне айналды.
Сот жүйесі – ... ... ... ... ... және ... ... жолындағы демократиялық даму тетіктерінің
бірі болып табылады. Азаматтардың мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... білдіру деңгейі сот төрелігін тиімді
жүзеге асыруға ... ... ... және тәуелсіз сот билігі
мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы ... ... ... ... ... ... ... құқықтарын қорғаудың
басты құралы болып табылады. Мемлекет Басшысының 2009 жылғы 24 тамыздағы
Жарлығымен бекітілген 2010 ... 2020 ... ... ... ... ... тұжырымдамасында (бұдан әрі - Тұжырымдама) көрсетілген сот-
құқық жүйесін дамытудың негізгі бағыттарының бірі ... одан ... ... ... ... сотын құру мүмкіндігі жөнінде ... ... ... [17, ... жылдың 10 желтоқсанында елімізде «Қазақстан Республикасының
Қылмыстық, ... іс ... және ... іс ... ... ... ... мәселелері бойынша өзгерістер мен ... ... ҚР Заңы ... ... қабылдаудың басты мақсаты - сот ісін
жүргізуді жетілдіре отырып, адам ... мен ... ... арттыру, азаматтардың өз құқықтары мен ... ... ... ... ... сот ... қол жетімділікті ... [18, 20б.]. Міне осы ... ары мен ... қорғайтын органның
мәртебесін осындай заңдар, нормативтік құқықтық актілер, қаулылар мен
жолдауларда, әртүрлі іс- ... ... ... « ... ... ... ... орны мен
рөлін қамтамасыз ету және қорғау» деген мақаласында «Сот билігінің жағдайын
жақсарту- ол ... алға ... ал ... алға ... ол ... құтқару» - деген тамаша сөздерін айтұға болады. Міне,
сондықтан да сот билігін демократияландыру үшін мына ... ... ... ... тәуелсіздігі мен олардың тек қана заңға бағынуы.
2. Соттардың жарыспалылығы мен тең құқылығы.
3. Сотта істі ... ... ... әркім өз сөзін тыңдатуға құқылы.
5. Сотталушының соңғы сөз алу құқығы [2, 71б.].
Құқықтық қоғамға барар жолда, ... ... ... ... ... ... ... шынайы да өркениетті болмысына және мұратты ісіне
қайта оралуында, - С. С. Алексеев ең ... деп ... үш ... ... Жеке құқықты қайта қалпына келтіріп, құқық жүйесінен оның лайықты,
мәртебелі орнын беру;
2) Жалпы жұрт таныған адам ... мен ... ... ... негізін құрайтын шешуші буын ретінде маңыз беру;
3) Қоғам өмірінде сот ... ... ... [19, ... мәнінде, қазіргі кезде құқық жасау ісіндегі кемшіліктерді жою жолында
соттар рөлінің барған сайын аса кедергі ... ... ... ... ... ... жөнінде өздеріне мемлекет берген
құқықтарын ... ... ... отыр. Құқықтық мемлекет идеясы ежелгi
дүниеде туындаған. Ежелгi грек философтарының еңбектерiнде ... ... деп ... ... ... да ... сол ... заңдарды орындау мiндеттi болып саналған. Алайда ... ... өз ... мен мiндеттерi болған. Адамның қоғамға бағынуы
олардың тұлғасын басып-жаншуға ... ... ... Ал ... ... ... ... басшылыққа алған азаматтық өмiрдiң мiндеттi
нормаларын орнатады [20, 15б.].
Жоғарыда көрсеткеніміздей және бұл ... заң ... ... сот билігі тікелей Қазақстан Республикасы атынан жүзеге
асырылады және оның мақсат- міндеттері адам және ... мен ... ... және заңды мүдделерін қорғауды, ... ... өзге де ... ... ... орындауын қамтамасыз етуді мақсат етеді [21, 25б.].
Қазақстан Республикасы Конституциясының осы аса маңызды ... ... ... ... Ғ. Сапарғалиевтың редакциялауымен жарық көрген
түсіндірмеде ғылыми- теориялық түсінік берілген, онда «сот ... ... ... ... мәні ... ... сақтау, судьялардың
тәуелсіздігін қамтамасыз ету, ... ... заң мен сот ... ... жарыспалылығы мен тең құқықтығы, істі ... ... ... ... [22, 350б.]- ... Ғ.С. ... ... «Қазақстан Республикасындағы
Конституциялық құрылыстың қалыптасуы» деген еңбегінде – ... ... мен ... ... ... ... ... Конституцияның қағидаларына сүйене отырып, азаматтар
өздерінің құқығы мен бостандықтарын қорғауды үйренуі қажет. ... сот ... ... ... пайда болған барлық істер
мен дауларға қолданылады. Бұл жерде Конституциялық қағидалардың тек ... ... ғана ... ... ... ... тұлғаларға да қатысты тікелей
әрекеті байқалады» деді [23, 151б.].
Жаңа қоғамдық қатынастарды орнықтыру олардың ... ... ... ... ... ... ... қабылдануымен,
жоғары деңгейдегі құқық қолданумен, құқық қорғау органдарының кінәратсіз
әрі үйлесімді ... ... сот ... шүбәсіздігін мойындаумен
ұштастырылып отыр. Қазақстанда тәуелсіз сот ... ... ... жоғарылығы дәйекті қамтамасыз етіліп келеді. Қоғамда сот билігіне
деген сенім барған сайын арта түсуде.
Тәуелсіз ел ретіндегі даму ... ... он ... ... ... ... экономикасымен, жарасымды ішкі ахуалымен ғана
емес, салиқалы сыртқы саясатымен де әлем ... ... ... ... адамдардың өмір сүру деңгейінің ... мен ... ... ... ... пен азаматтардың топтасуына
негізделген мемлекет болып, бүгінгі күні ... ... ... алға ... ел ... танылып, экономикасы, білімі және
мәдениеті тұрақты мемлекеттер қатарынан көрінуде.
Еліміздегі сот ... ... ... ... айтарлықтай. Оның
бірден-бір көрінісі – Орталық Азия судьяларының халықаралық қауымдастығының
бастамасымен ТМД елдерінің судьялар ... ... ... ... ... одақтарымен тығыз қарым-қатынас жасалып, еліміз ... жаңа ... қол ... Бұл да тәуелсіз еліміздің
демократиялануының айқын белгісі дер ... ... ... ... ... етуге берілген бұл құқық оған
берілген өкілеттік шегінде жүзеге асырылады. ... және ... және ... берілген құқықтары мен бостандықтарын қорғауға
қатысты сот билігінің мәртебесін айқындай отырып, Конституция бұл ... ... ... ... қоғамдық тәртіпті, адамдардың
құқықтары мен бостандықтарын, денсаулығын және ... ... ... ... ... ... тек ... ғана шектелуі мүмкін екенін
көздейді [21, ... ... ... ... өз ... жаңа серпiлiс
жасау үстiнде. Осындай жағдайда, яғни, жаһанданған коғамымыз бен ... ... ... ... ... ... қандай зандылықтарға
негiзделуi керек деген мәселенiң басы ашық. Бұл мақсаттағы құқық қорғау
жүйесiнiң ... ... мен тың ... ... деректер базасы
да үлкен әлеуетке ие. Мұның өзiнен жаһандану дәуiрiндегi жарыста елiмiздiң
құқық қорғау ... ... ... ... ... ... күшке
ие екендiгiн көрсетедi. Құқық қорғау органдарына нақты мiндеттердiң
жүктелiмдерi бiр тектi ... ... ... ... ... ... ... көп. Сондықтан олардың қызметтерiн
ажыратып, реформаны ... ... ... ... орай ... ... қорғау қызметi мен сот жүйесiнiң тиiмдiлiгiн арттыру
жөнiндегi шаралар туралы» Президент Жарлығының ережелерiн ... ... ... ... ... туындап отыр. Жүргiзiлгелi
отырған реформа қоғамдағы ... ... ... ... етуде.
Реформа бойынша медициналық айықтырғыш қызметiн Iшкi iстер министрлiгiнен
алып, Денсаулық ... ... ... кәмелетке толмағандарды
уақытша оқшаулау, бейiмдеу және оңалту орталықтарын Бiлiм және ... беру ... ... ... ... жақсы бастама.
Құқықтық мемлекет деп адамзат ... ... ... ... ... қатар қайырымдылық, тұлғаны құрметтеу, аяушылық
бiлдiру сияқты ... биiк ... ... ... Қайырымдылық
және аяушылық бiлдiру сияқты таза ... ... ... деп ... ... емес. Сондықтан құқықтық мемлекет қоғам
өмiрiнiң iзгiлiктi бастауларын нығайтуға шақыратын, бiрден-бiр ... ... ... ... ... ... ар-намысын,
абыройын қамтамасыз ететiн және қорғайтын маңызды құрал ... ... сот ... ... ... және ... ... елде құқықтық тәртiптiң күштi қорғаушысы болатын сот ... ... ... отыр. Осыған орай Елбасы құқық қорғау
саласында ... ... ... асыру бағытында «Қазақстан
Республикасында құқық қорғау қызметi мен сот жүйесiнiң тиiмдiлiгiн ... ... ... Заңға қол қойды [20, 18б.].
Сот төрелігі – адам мен азаматтың, мемлекеттік жəне ... ... ... ... аса ... ... мен ... мүдделерін
жүзеге асыруға тікелей қатысы бар құқық қорғау қызметінің функциясы. Оның
міндеттеріне ... да ... ... ... да ... бағындырылған.
Мысалы, қылмыстық іс бойынша сот төрелігі, егер осы іс алдын ала ... жан ... жəне ... ... олар ... ... ... жəне заңды, негізді жəне əділ жүзеге асырылмаған
болар еді. Сондықтан, сот төрелігі – құқық ... ... ... ... [24, ... Республикасы сот жүйесін құрайтын ... ... ... мен құзіретінің көлемі бойынша ажыратылады. Сот ... ... ... ... ... мен құзіреті бар соттар сот жүйесінің
буындарын құрайды. Əдетте, ... ... ... ... ... ... ... істі қараған кезде адал болуға жəне ... ... ... өзінің ішкі сенімі бойынша шешім
қабылдауға тиіс жəне бұл ... тек ... ... жəне ... ... ... Бұл орайда судьялар тек
Қазақстан Республикасының Конституциясына қайшы келмейтін ... ... ... алады. Судья қаралған немесе қаралып жатқан сот
істерінң мəні жөнінде қандай да бір ... ... ... ... ... ... өз пікірін судья тек кеңесу бөлмесінде айтуға құқылы. Алайда
судьяның ... ... ... ... рұхсат етушілік ретінде
ұғынуға болмайды. Заңда іс қараған кезде заңдылықты бұзғаны үшін ... ... үшін ... ... ... ... Республикасының сот жүйесі мен судьяларының ... ... ... 2008 ... 17 қарашада өзгерістер мен
толықтырулар енгізілуі республиканың сот жүйесі үшін ... ... ... заң сот ісін ... үш ... ... негізін қалады. Сонымен
қатар, 2009 жылғы 10 ... ... ... Қылмыстық,
Қылмыстық іс жүргізу және Азаматтық іс жүргізу кодекстеріне сот жүйесін
жетілдіру ... ... ... мен толықтырулар енгізу туралы” Заң
қабылданып, 2010 жылғы 1 ... ... сот ісін ... үш ... іске ... Осы заңға сәйкес, аудандық сот – бірінші сатыдағы сот,
облыстық сот – апелляциялық және кассациялық ... сот, ... Сот ... ... сатысының соты ретінде жұмыс істей бастады. Өзге де бірқатар
оң ... ... ... ... жаңа ... сот ... ... міндет бүгінгі таңда өз шешімін тауып, сот органдары елімізде
заңдылық пен тәртіпті нығайту бағытында ауқымды ... ... ... ... ... V съезінде: «Әділ және сатылмайтын сот ... және ... ... аса маңызды негізі. Судья – бұл
халықтың намысы. Соттарда ... ... ... ... даулары
шешілетіні, олардың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... олардың шығаратын шешімдерінің
әділеттілігі мен ... және ... ... – кез ... ... дамуының негізгі көрсеткіші. Соттардың шешімдеріне қарап
қоғамның мемлекетке деген ... ... ... ... ету және ... ... қорғау қабілеті бағаланады.
Соттар – демократиялық мемлекеттің негізгі құқықтық институты. Әлеуметтік-
экономикалық және саяси реформалардың табысты ... көп ... ... байланысты», – деген болатын. Иә, мемлекеттің өркендеуі, ... ... ... ... ... ... Ата Заңымыз адам
құқықтары мен бостандықтарына кепілдік беріп, адам құндылықтарына ең қымбат
қазына ретінде қарайтын мемлекет ретінде ... ... ... ... ... ... Әлімбеков баяндама жасады [27, 4б.].
2010 жылдың 1 қаңтарынан бастап облыстық соттардағы бұрын болып келген
қылмыстық және азаматтық істерді қарайтын сот ... ... ... және кассациялық сатылар  өз жұмысын бастады. Сонымен қатар,
облыстық соттардағы қадағалау ... ... ... ... ... сот актілерін қадағалау ретімен тексеру жүргізуді Жоғарғы сот қана
жүзеге асыратын болды, яғни, сот ... ... ... ... ... ... берілді. Бұл құрылымдық өзгерістер соттарда істерді
тез және ... ... ... ... ... ... бағытталып отыр.
Қазіргі  күні еліміздің сот-құқықтық реформасы өзінің жаңа ... ... ... ... реформаны жетілдіруге бағыт талған «Қазақстан
Республикасында құқық қорғау қызметі мен сот жүйесінің тиімділігін арттыру
жөніндегі ... ... ... ... сот ... ... тұрған бірқатар өзекті мәселелердің мемлекеттік тұрғыдан
шешілуіне негіз болары ... Осы ... ... ... сай, ... жетілдіру мақсатында Жоғарғы сот жанындағы Сот әкімшілігі
жөніндегі комитеттің ... оның ... және ... ... ... мен ... жаңадан құрылған
департаментке берілгені белгілі. Сонымен қатар, аталған комитеттің ... ... ... ... ... ... Алдағы кезеңде
«Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы»
конституциялық заңына, Қылмыстық кодекске, ... ... ... т.б. ... ... ... мен ... осы жарлықпен белгіленген [28, 8б.].
Сот әділдігі түсінігін қалыптастыру мен бір жүйеге келтіру әрекеті
әдебиеттерде әлденеше рет ... ... бұл ... ... ... ... К.Х. ... сот әділдігін судья қызметі
арқылы ... ... ... дұрыс емес [14, 18б.]. Өйткені сот әділдігі
және сот өзара анықталады, деп әділ ... ... ... ... ... К.Х. ... ... қайшылық ретінде қарастырды.
Дәлірек айтқанда, сот әділдігі судьяның бар болуымен ғана қажет, осыған
сәйкес ... – сот тек қана сот ... ... ... үшін ғана ... ... мәжбүрлеудің мәнді шараларын қолдану рұқсат ету негізінде
ғана соттық юрисдикцияны қоғамдық тартысқа жатқызу туралы шешімдерді, ... қана ... «сот ... ... ... ... ғана ... қатар, мемлекеттік мәжбүрлеудің мәнді шараларын қажетті жағдайларда
қолданумен нақты ... ... ... ... – қоғамдық
қатынастарды қорғаудың мемлекеттік қызметтің ерекше түрі сияқты ... ... ... ... ... ... ... зор қызметі, оның қылмыстық істер туралы сот әділдігі
концепцияларының белгілерін ұсынуы болып табылады. Сот билігінің мемлекет
атынан әрекет ету ... оған ... ... ... ... ... және азаматтың танылған және кепілдік берілген ... ... ... қатысты сот билігінің мәртебесін айқындай отырып,
Конституция бұл құқықтар мен бостандықтардың конституциялық ... ... ... ... мен ... ... және
қоғамдық имандылықты қорғау мақсатында қажет болған жағдайда тек заңмен
ғана шектеуі мүмкін екенін көздейді.
1.2 Сот ... ... ... рөлі мен маңызы.
Тарихтың тереңіне бой тартсақ, қазіргі Қазақ мемлекетінің ел ... ... ... ... ... ... бірге қайнасып, бойына
сінген әдет ғұрып, салт-санасынан екшеліп шыққан ... ...... сот ісін биік ... ... дәлелдейді. Қоғамдық және
мемлекеттік құрылысты реформалау процесі ... ... ... жаңа
міндеттерді қойды. Қазіргі жағдайда және қоғам мен мемлекеттің дамуындағы
жаңа бағыттар тұрғысынан ... сот ... ... ... аса ... ... институтқа мұқтаждық туып отыр. Оның ... ... ... ... одан әрі даму ... ... ... теориясының, конституциялық құқықтық салаларындағы, құқық жүйесіндегі
азаматтық процес басқа да ... ... ... отыр [29, ... ... – мемлекеттің негізін ... ... ... және ... ... ... ... даму тетіктерінің
бірі болып табылады. Азаматтардың мемлекеттік құқықтық саясатқа қатысы
және қоғам ... ... ... ... ... сот ... ... асыруға тікелей байланысты. Пәрменді және тәуелсіз сот ... пен ... ... ... үйлесімді өзара байланыстың
қағидатты кепілінің бірі, азаматтардың ... ... ... құралы болып табылады. Тәуелсіз сот билігін құрудың қажеттілігі ... «Сот ... ... ... ... ... ... қабілеттіліктің жаһандық индексін ... ... де ... ... ... сот билігі ұғымына сот ... ... ... ... ... ... ... байланысқан барлық
соттардың жиынтығы ретінде және Жоғарғы сот ... сот ... ... ... ... ғана қажет ететін сот
органдары ... ... оңай ... ... ... болды [30, 160б.].
Сот-құқық реформасы сот жүйесінің тиімділігіне байланысты түбегейлі
түйткілдерді шешуді көздейді, бұл ... де, ... да ... ... ... нысанасы болуға ... ... ... ... судьялардың V съезінде сөйлеген ... ... әдiл және ... сот - ... және ... аса маңызды негiзi [17, 4-5б.].
Профессор Ғ.С. Сапарғалиев ... ... ... ... ... » ... еңбегінде – « Конституция
азаматтардың құқытары мен бостандықтарын, заңды ... ... ... ... қағидаларына сүйене отырып, азаматтар
өздерінің құқықтары мен ... ... ... ... жүгіне
алады. Конституцияда жазылғандай, сот билігі Конституцияның негізінде пайда
болған барлық істер мен дауларға ... Сот ... ... ... ... берілген бұл құқық оған берілген өкілеттік шегінде жүзеге
асырылады [31, 16б.].
Қазақстан ... ... ... ... адам ... ... мен ... басымдығы, құқықтың үстемдiгi,
бiртұтас мемлекеттiк билiктiң тармақтарға бөлiнуi және ... ... ... ... ... арқылы келiсе қызмет iстеуi принциптерiне
негiзделген демократиялық, ... ... және ... ... ... ... дәйектi түрде iске асырылуын қамтамасыз ету керек [32,
13б.].  
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2010-2014 ... ... ... іске ... сот ... қызметінде оң өзгерістердің
бастауы болды. Жеке адамның құқықтарын қорғауды және сот төрелігінің ... ... ... рәсімдер мен шараларды реттейтін нормативтік
құқықтық актілер қабылданды.
Мәселен, ... ... ... ... соттар
ойдағыдай жұмыс істеуде. Судьяларды әлеуметтік қорғауды арттыру шаралары
қабылданды, олардың ... ақы ... ... ... ... қызметтік үй-жайлармен қамтамасыз ету, соттарды материалдық-
техникалық жарақтандыруды жақсарту және ... ... ... ... шешілуде.
2010 жылғы 1 қаңтардан бастап сот ... ... ... сот ісін ... ... байланысты «Қазақстан
Республикасының Қылмыстық, Қылмыстық іс жүргізу және ... іс ... сот ... ... ... ... өзгерістер мен
толықтырулар енгізу туралы» Заң қолданысқа енгізілді [17, 9б.].
Құқықтық ... ... ... ең ... ... болып табылатын биліктің бөліну теориясы тән. Барлық мемлекеттер осы
доктринаны конституциялық деңгейде немесе билік және ... ... ... ... заң ... ... ... [33, 2б.].
Ш. Л. Монтескье ... үш ... «... Заң ... билік,
халықаралық құқықтар мәселесін атқаратын билік және азаматтардың құқықтары
жөніндегі мәселесін атқаратын ... сот тек ... ... ... ... ... сот ... билік кепілдігі дей отырып, оның
құзыретінің бір бөлігін Парламенттің ... ... ... ... заң шығарушы және атқарушы биліктеріне қарағанда, сот ... ... ... [11, ... деп ... ... Демек, Ш.Л.
Монтескье билікті мүлде дербес үш тармаққа бөлмейді, ол биліктің үш түрі
туралы, яғни біртұтас ... ... үш ... ... мемлекеттік
басқаруды жақсарту үшін жасалған құрылымдар жөнінде айтып көрсетті. Шамасы
Ш. Л. Монтескьенің ... ... ... жүйе мен ... ... ... үшін ... құрылымдар шығар. Биліктің бір-
бірінен ажырату, олардың арасындағы байланыс пен бағыныштылық жойылса бүкіл
мемлекеттің жан- ... ... ... ... төнуі мүмкін [34, 83б.].
Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот қана жүзеге асырады.
Сот билігі Қазақстан Республикасының атынан ... ... және ... мен ... ... ... мен ... мүдделерін
қорғауды, Республиканың Конституциясының, заңдарының, өзге де нормативтік
құқықтық актілерінің, халықаралық шарттарының орындалуын қамтамасыз етуді
мақсат етіп ... ... ... ... бір ... деп ... Ол ... қатар бұзылған құқықты Қазақстан ... және ... ... ... ... сот ісін жүргізу құқығы жеке құқықтардың қосылуын ... ... ... ... ... әрқайсысын қамтамасыз ету сот ... әділ ... ... ... ... Әділ сот ... құқығын оны құрайтын құқықтарды топтастырып, үш элементке бөлуге
болады: 1) сотқа дейінгі құқықтар, 2) сот процесі ... ... ... ... ... ... іс бойынша әділ сот ісін жүргізу құқығы
осы жеке тұлғаны қылмыстық процеске тартқан сәттен бастап ... ... да бір сот ... ... ... бұл сәт ... тұтқындаумен
немесе айып тағылумен қабат кеп ... ... ... әділ сот ісін
жүргізу кепілдіктері қылмыстық істі ... ... ала ... және ... сондай-ақ соттың мүмкін болатын апелляциялық ... ... ... қоса ... ... істі ... барысында
қамтамасыз етілуге тиіс [35, 29б.].
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституцисында тұңғыш рет
Қазақстанда оның ... және ... ... сот ... ... тұжырымдалған. Бұл қағидалар мемлекетіміздің негізгі заңында
баяндалғандықтан, сот әділдігінің ... ... ... де ... туындайды. Сот төрелігінің қағидалары сот туралы
заңдарды дамытуда, ... ... мен ... ... ... және құқықтарын қорғауда маңызды рөл атқарады.
Әділ шешім шығаруда заңды қолданған кезде ... ... ... сот ... ... қағидалары белгіленген:
- адамның кінәлі екендігі заңды күшіне енген сот үкімімен ... ... ... емес деп ... бір ... бұзушылық үшін ешкімді де қайтадан қылмыстық немесе
әкімшілік жауапқа тартуға болмайды;
- өзіне ... ... ... оның ... ... ... сотта әркім өз сөзін тыңдатуға құқылы;
- жауапкершілікті белгілейтін немесе күшейтетін, азаматтарға жаңа
міндеттемелер ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Егер құқық бұзушылық жасалғаннан кейін ол үшін жауапкершілік
заңмен алынып тасталса немесе жеңілдетілсе, жаңа заң ... ... ... ... ... ... ... ешкім өзіне-өзі, жұбайына (зайыбына) және заңмен белгіленген шектегі
жақын ... ... ... ... ... ... Діни ... сеніп сырын ашқандарға қарсы куәгер болуға міндетті емес;
-адамның кінәлі екендігі жөніндегі кез ... ... ... қарастырылады;
- заңсыз тәсілмен алынған айғақтардың заңды күші болмайды. Ешкім
өзінің жеке мойындауы негізінде ғана ... тиіс ... ... ... ... ... жол ... [1,
29б.]. Елбасының сот төрелігіне әркімнің қол ... ... ... түптеп келгенде, бюрократияға бірден-бір айқын ықпал ету болып
табылуы тиіс деген болатын. сот жүйесінің ... және ... ... ... мен ... ... бұл 2020 жылға арналған
стратегиялық жоспарда айқындалған.
Сот билігін азаматтық немесе қылмыстық құқықтық ... ... ... ... ... ... негізгі құрылымдарының біріне
жатқызуға жол беруге ... сот ... ... ... ... атап ... Оның ... нағыз сот билігі соттың сапалық
жаңа функцияларға ие болуы нәтижесінде пайда ... ... ... оны ... сот ... деп ... ... болмайды. Контексте сот билігінің
тежеушілігі мен ... ... күш ... сот әділдігінің қаншалықты
екендігімен емес, заң шығарушы және атқарушы ... ... ... ... ... мүмкіндік көрсететінімен, оларды теңгеріп
тұратындығымен сипатталады [36, 44б.]. Сот ... сот ... іске ... бірі ғана ... ... бір ғана сот әділдігін жүзеге
асырумен ... ... ... ... да ... жүр. ... мәні мен оның ... соңғы зерттеулер, ... сот ... сот ... ... асыруға ғана болмайтынын
көрсетеді. Өйткені сот ... бұл ең ... ... ... ... ... оның сипаттамасында осы іс жүргізуді және іс ... ... ... де ... ... мүмкіндік беретін мемлекеттік билік
өкілеттіктеріндегі таза іс ... ... ... ... ... ... ... одан әрі реформалау соттардың шынайы тәуелсіздігі, сот
төрелігін атқаруға азаматтық қоғамның тиімді қоғамдық ... ... мен ... сот ісін ... ... және тым ... алып ... принциптерімен жүргізіледі, осының нәтижесінде
қоғамның сот жүйесіне деген жоғарғы ... қол ... ... ... тиімділігі артады. Сот төрелігін атқару кезінде сот ... ... ... және сатыларында судьялардың тәуелсіздігіне
ұйымдастырушылық-құқықтық кепілдіктер қамтамасыз етілуде [37, 16б.].
Сот билігінің ... ...... ... ... ... ... айыру жазаларымен жазалау емес, адамның ... ... ... және қалпына келтіру, құқық қорғау жүйесін реформалау
аясында қазіргі таңда қабылданған ... жаңа ... ... ... де ... ... ... Сот тәуелсіздігін қамтамасыз
етпей әділ қоғам орнату тіптен мүмкін емес. Өкінішке орай, соңғы ... кадр ... ... күн тәртібінен түспей келеді. Соттардың өз
қызметінен кетуі тәуелсіздіктің болмауында. 
1.3.Сот органдарының бұзылған адам ... ... ... мен
бостандықтарын қалпына келтірудегі алатын орны.
Адам құықтарын қорғау адам дамуының барлық сатыларында орын алған. Осы
процесс өзінің орнын ... ... ... ... ... алғаннан кейін тапты. Оның Қазақстан Республикасындағы бастауы
Қазақстан Республикасының ... ... ... Онда «Адам
құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп
танылады, олардан ешкім айыра ... ... мен өзге ... ... ... мен қолданылуы осыған қарай анықталады.
Республиканың азаматы ... ... орай ... ... ... Конституцияда, заңдарда және халықаралық шарттарда
өзгеше көзделмесе, шетелдіктер мен ... жоқ ... ... үшін ... құқықтар мен бостандықтарды пайдаланады, сондай-
ақ міндеттер ... ... ... ... ... ... құқығы
бар және өзінің құқықтары мен бостандықтарын, қажетті қорғанысты қоса
алғанда, ... ... ... ... ... ... ... өз құқықтары мен бостандықтарының сот арқылы қорғалуына құқығы
бар, ... заң ... ... ... көзделген реттерде заң көмегі тегін
көрсетіледі, заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең», [1, 6-7б.].
Сот билігін ... ... сот ... ... ... конституциялық
реттеуші және оның бұзылған жағдайында белгілі бір ... ... ... ... Сот ... ... бұзылған құқықтарын қалпына
келтіру және қорғаудың мемлекеттік ... заң ... және ... тәуелсіз негізгі мемлекеттік институты бола отырып ... ... ... ... орын ... сот ... дамыту, сот ісін жүргізудің тиімділігі мен
объективтілігін арттыру, сот ... ... мен ... ... ету және ... ... ... және
заңды мүдделерін қорғау міндеттерін іске асыру жөніндегі шаралар ... ... ... әділ сот ... ... ... ету ... Республикасының Үкіметіне, Қазақстан Республикасының Әділет
министрлігіне, Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотына, басқа да ... ... ... ... ... іс жүзінде мына
шараларды жүзеге асыруды ұсынды:
1. Сот ... ... сот ... органдары қызметінің
ашықтығы мен мөлдірлігіне бағытталған ... ... Бұл ... ... сот отырыстарында болып жатқандарды міндетті түрде аудио немесе
бейнежазбаға ... ... сот ... ... ... ... енгізу жолымен қол жеткізуге болады. Қазіргі кезде сот отырысының
барысын азды-көпті ең дұрыс ... ... ... ... сот ... болып табылады.
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамамен сот отырысының хаттамасын
міндетті түрде ... ... ... ал ... іс ... процесте
аудио-бейне жазбаны қолдану құқығы іс ... ... ... ғана ... асуы мүмкін. Сондықтан сот отырысы барысын бұзу
мүмкіндігін болдырмау үшін іс жүргізу заңдарына осындай ... ... ... ... сот ... мөлдір етеді және сот ісін
жүргізудің жариялылығы мен ашықтығы принципін ... іске ... ... іс ... ... тек зерттелген және хаттама мен ... ... ... ... ғана ... жағдай
жасайды, бұл істі объективті қарауды қамтамасыз ... және сот ... ... ... ... ... ... пайдалану туралы
мәселені қараған жөн. Мысалға, бастапқы кезеңде процестерді ... ... ... ... ... алғанда қабылданып қойған сот актілерін
қайта ... ... ... ... ... ... ... Әділ сот төрелігінің жариялылығы мен мөлдірлігінің жоғары ... ... ... ... ... ... ... ақпарат
құралдарымен және жұртшылықпен өзара қарым-қатынас тәртібін ... ... ... ... туралы ақпаратты мөлдір ету, сот актілерінің қол
жетімдігіне кепілдік берілу қажет. Азаматтар мен ұйымдар соттардың ... ... ... және т.б. ... ... еркін алуға
тиіс. Бұл айтылғандар Қазақстан Республикасындағы әділ сот ... пен ... ... толық көлемде жүзеге ... ... Әділ сот ... ... сапасы, бірінші кезекте, қандай да ... ... мен ... ... ... ... ... бар екені анық. ... ... ... ... ... және ... емес түрде жүргізілуі кем
жағдай жасамайды. Сондықтан судьяларды тағайындаудың әлдеқайда ... ... Бұл ... шешу ... Жоғары Сот Төрағасының
судьялардың, барлық деңгейлердегі ... мен сот ... бос ... ... ұсынатын адамдарының тізімі алдын
ала БАҚ-та не Интернетте жұртшылықтың назарына ... үшін ... ... ... талқылау кезінде соттар қызметіне
қатысы бар кәсіптік ассоциацияларды қоса ... ... ... жүргізу қажет.
4. Судьяға кандидат-тағылымгерлерді мемлекеттік ... ... ... ... институтын енгізу туралы мәселені
қарау.
5. Соттар мен судьялардың мамандандырылуын ... ... ... ... өңірлерінде ювенальдық соттарды дамыту; салық, еңбек
және басқа соттарды құрудың негізділігін зерделеу.
6. Соттарды тәртіптік жауапкершілікке тартумен ... ... ... талап етеді. «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен ... ... ... ... ... тәртіптік
жауапкершілігінің негіздері анықталған, олардың бірі істі қарау кезіндегі
заң бұзушылық болып табылады.
Бұл ретте ... ... ... ... 3 ... ... егер де бұл жерде заңды өрескел бұзушылыққа жол берілмесе және ол
туралы ... ... сот ... сот ... ... ... жою ... өзгерту өз бетінше судьяның жауапкершілігіне әкеп
соқпайды.
Осылайша заң шығарушы іс ... ... ... ... ... ... сот ... тәуелді етіп қойып отыр.Практикада жоғары
тұрған сот ... ... істі ... ... ... ... ... заң бұзушылықты көре отырып, ол туралы өз актілерінде
көрсетпейді, бұл судьяны ... ... ... ... ... ... судьяның нақты қандай заң бұзушылық ... ... ... ... ... ... дұрыс болар еді.
Республикалық тәртіптік-біліктілік алқа мен Сот қазылар алқасы шешімдерін
мүдделі адамдардың Жоғары Сот ... ... алуы ... ... ... ... ... істерді қарау мерзімдерін, сот ісін жүргізу мен атқару ісін
жүргізу кезінде келтірілген нұқсанды өтеу ... ... ... жетілдіру талап етіледі. Ішінара алғанда, істерді ... ... ... ... ... барлық мәселелерді
азаматтарға соттардың істі қарау мерзімдерін бұзуымен байланысты пайда
болған нұқсанды ... ... ету ... бере отырып реттеу қажет.
Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексінің (ҚР АІК) нормалары
ҚР Азаматтық кодексінің 923-бабына ... сот ... ... ... іс жүргізу регламентациясын мүлде ... ... ... қою ... ... етілетін жалғыз бабы мүдделі ... қол ... ... ... дәл осы кезде мұндай шағымдар
кең таралған және атаулы жеріне жетпейтінін практика ... ... ... ... іс жүргізуге қатысушыларды ұлғайту және
оған азаматтарды ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін бере отырып қосу туралы мәселені
қараған дұрыс болар еді.
8. Ұзақ ... бойы ... ... ... отырып, теория мен нормашығармашылық жұмыста құқықтың
азаматтық және ... ... ... көп көңіл бөлінді. Сонымен
бірге, әкімшілік-құқықтық қатынастар ең қарқынды дамып келе ... ... бірі ... ... Мемлекеттегі кез ... ... ... ... ... ... ... саласындағы
нормалардың маңызында көрініс табады.
2009 жылғы тәжірибе, бұрынғыдай, азаматтың сотта ... және ... ... ... ... етудің өзектілігін дәлелдейді.
Осы құқықты іске асыру әркімнің әіл сот ... қол ... ісін ... ... жататын сотта қаралуын, сотта талқылаудың
барлық рәсімдерін, ... ақ оны ... ... ... мерзімдерін
тиісті түрде сақтауды, қатысшылар үшін процессуалдық құқықтар ... ... ... сот ... ... ... ... мемлекет тарапынан олардың орындалуын қамтамасыз етуді көздейді.
Сот актілерімен және әрекеттерімен келіспеушілік пен байланысты арыздардың
санаты ... ... ... ... ... ... ең көбі болып
табылады.
Әділ сот билігіне Конституцияның ... ... ... ... қол жеткізу құқығы толығымен қамтамасыз етілгенін атап
өткен қажет қажет: жеткілікті заңнамалық ... бар, сот ... ... ... ... мамандандырылған соттар құрылды. Бірақ
тәжірибе көрсетіп отырғандай, осы құқықтың бұзылуымен ... ... сот ... жүргізу кезінде туындайды.
«Қазақстан Республикасының Қылмыстық, Қылмыстық іс жүргізу ... іс ... ... сот ... ... ... бойынша
өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2009 жылғы 10 желтоқсандағы ҚР
Заңында сот жүйесі құрылымын үш ... етіп ... сот ... ... ... жаңа ... ... құру,
кассациялық іс жүргізуді қайта жананыру көзделген.
Сот құрылысын және сот ісін ... ... ... ... ... функцияларының қайталануын азайтуға тиіс, яғни соттағы
істердің қысқаруына және өтуі мен ... ... ... әділ ... қол жеткізуді жеңілдетуге әкеп соғуы тиіс, бұл сот жүйесінің
транспаренттігі ... ... ... ... ... ... қатынастары саласындағы құқық қолдану практикасы
көрсеткеніндей, 2004 жылы ... ... ... ... ... ... шиеленістерді едәуір төмендетті, сондай-ақ азаматтардың
билік құзырына ие болған ... ... және ... деңгейін жоғарылатты, әкімшілік істерді әділ қараудың белгілі бір
кепілдіктерін жасады.
Сонымен бірге, Қазақстан ... ... ... ... ... ... жеке сот ісін жүргізу нысаны ретінде
нормативтік ... ... жоқ. ҚР ... ... ... ... ... сот ісін жүргізу» термині «әкімшілік құқық бұзушылық
туралы іс жүргізу» ... ... ... ... ... ... ... туралы істерді сол сияқты уәкілетті ... да ... ... нашар дамуы, құқықтық жүйеде әкімшілік-іс жүргізу
құқығы ... ... ... ... сот ісін ... ... әкімшілік іс жүргізумен қабыстырылуына әкеп соқты.
Әкімшілік сот ісін жүргізуді ... ... ... ... ... ... ... қабылдау болуға тиіс. Бүгінгі
таңда әкімшілік-іс ... ... ... ... мен ұйымдардың қатысуымен қарау және шешу ... ... ... ... бұл ... билік органдарының
күнделікті құқық қолдану практикасын, мемлекеттік және сот органдарының
құқық ... ... ... отыр және ... ... ... ... тарапынан іс жүргізу теңдігіне қол жеткізу бағытында
адвокаттардың мәртебесі мен іс ... ... ... ... қажет.
10. Өз ведомствосының қызметкеріне қатысты қылмыстық істі ... жою ... ... қылмыстық істерді тергеудің объективтілігінің
шарты құқық қорғау органдарының өз қызметкерлеріне қатысты тергеулі болуын
жою болуға тиіс.
11. Судьялардың ... ... ... ... ... ... ... судьяларымен сайланбалылығын заңнамалық түрде
белгілеу.
12. Бітімгерші судьялар институты (билер соты) енгізіліп, оларды халықтың
сайлауын заңнамалық ... ... ... ... ... ала ... қолданыстағы тәртібін қайта
қаралсын, ол процеске ... ... ... ... ... тең емес дәрежеге қояды, ал прокурордың қадағалау ... ала ... ... қажет етпейді.
Адвокаттардың, сотталғандардың, жәбірленгендердің және процестің басқа да
қатысушыларының қадағалау инстанциясына берген ... ... ... ... ... ... алқасында іс жүргізу
шешімдерін қабылдай отырып қарау ... ... ... 3 судья құрамында алдын ала қарау азаматтардың
олардың шағымдарын объективті қаралу құқықтарына ... ... ... ... ... ... инстанциялары 2 сатыдан тұрады: 3 судья
құрамымен істі алдын ала қарау, олардың қаулысына шағым жасалмайды; 5 ... ... ... олар істі егер де ... ала ... іс қозғалған
болса қарайды. Мұндай тетік азаматтар мен ... ... ... ... Бір ... 2 ... (апелляциялық және
қадағалау) болуы мүмкін емес, өйткені апелляция төрағасы ... ... ... және ... мен ... ... істі
қараудағы объективтілікке белгілі бір сенімсіздігін туғызады. ... ... ... келіспейтін заңды және жеке тұлғалар облыстық
сотқа апелляциялық шағыммен бір рет қана арыздана алады. ... ... болу үшін ... істі ... ... ... тиіс. Олардың
шешімімен келіспейтін жағдайда шағым Жоғарғы Сотқа берілуі мүмкін, ол ... ... ала ... ... тиіс. Еуропалық Соттың қадағалауды инстанция
ретінде мойындамау туралы және Рим ... ... ... ... ескере отырып, ҚР Жоғары Соты шағымдану кезінде ... ... ... соты ... тиіс. Осылайша, барша сот жүйесі
тек үш инстанциядан тұратын болады, бұл азаматтар мен заңды ... сот ... қол ... ... етеді, бұл сот жүйесінің
ашықтығы (транспаренттілігі) ... ... ... ... ... мемлекеттік, коммерциялық және басқа да заңмен қорғалатын
құпияны құрайтын құжаттарды талап ету құқықтары ... ... ... реттелсін. Заңда қорғаушы талап еткен құжаттардың берілуі мүмкін емес
жағдайларды көрсету ... ... ... ... туралы, сауалдама нәтижесі бойынша алынған
мәліметтерді жазу туралы, мұндай дәлелдемелерді бағалау мен пайдалануға жол
беру ... ... ... ... ... ... құжаттар және басқа да мәліметтер жинау жөніндегі құқықтарын
ұлғайтудың құқықтық негізін құру, яғни ... сот ... ... туралы мәселені заңнамалық тәртіппен олардың рұқсат
етілген болуын мойындау көзқарасы тұрғысынан шешу.
17. Қылмыстық ... түрі ... өлім ... жою және ... ... ... ... халықаралық пактінің екінші Халықаралық хаттамасын
ратификациялау [38, 121-124б.].
Әр жылдың 10 ... ... ... Адам ... атап ... 1948 ... дәл осы күнінде БҰҰ Бас Ассамблеясы Адам
құқықтарының жалпыға ... ... ... Адам ... бірдей декларациясының ережелері негізінде адам құқықтары бойынша
80-нен астам халықаралық ... мен ... ... Осылайша,
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының табысты іске асырылуы
арқасында 1976 жылы ... және ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт
қолданысқа енді. Жалпыға бірдей декларацияда бекітілген құқықтардың ... ... ... негіз болды, соның нәтижесінде, шын ... ... ... соның ішінде Қазақстан үшін де олар ... ... ие ... ... ... заң ... ... еркін пікір
айту, еңбекке, әлеуметтік қамтамасыз етуге және ... ... ... ... ... ... Жалпыға бірдей декларациямен жинақтағанда
бұл пактілер Адам құқықтары туралы халықаралық биллді құрайды. Сондай-ақ
Адам ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі аймақтық конвенцияларға, адам құқықтары туралы ... мен ... ... ... болды. Жинақтала келе олар
міндетті заңды күші бар және адам құқықтарын ынталандыру мен ... ... ... барлығын қамтитын жүйені құрайды. Қазіргі
жағдайда ... ... мен ... ... ... ... Адам ... жөніндегі уәкіл мен үкіметтік емес
құқық қорғау ұйымдарының ... ... ... ғана ... ... ... құқықтық мемлекет құру үшін Қазақстанда соттың
адам мен азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау ... ... ... Сол ... ... соттар үшін адам мен
азаматтардың ... мен ... ... ... ... ... табылады. Сот билігін айтқан кезде, сот билігі дамушы мемлекетте
конституцияны реттеуші және оның ... ... ... бір ... ... кетпеуге болмайды. Құқықты ... ... ... азаматтардың құқықтарын қорғауға қатысты кең
ауқымды жинақталуда. Қазіргі таңда құқытары ... адам мен ... ... ... ... мен ... қорғалуы үшін
сот органына жүгіне алады.
Осы кезеңде сот жүйесі ... ... ... ... ... ... ... судьялар корпусы қалыптасты.
Қазақстанда адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз
ету саласында ... ... база ... ... ... қылмыстық-атқару жүйесі заңнамалары жетілдірілуде.
Соңғы уақытта адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау саласында бірқатар
заңдар ... олар – ... ... ... ... ... сот және ... жүйесін жетілдіру
туралы заңдар. Біздің мемлекетімізде әрбір адам ... ... ... және қалпына келтірудің көптеген мүмкіндіктеріне ие. Оған ... ... ... ... және лауазымды тұлғалардың
заңсыз іс-әрекеттеріне жоғары инстанцияларға шағымданудың сотқа ... ... ... ... ... Адам ... комиссияға, Адам құқықтары жөніндегі уәкілге, үкіметтік емес
ұйымдарға, келісімдік органдар деп ... ... ... ... мен ... сәйкес құрылған БҰҰ-ның әртүрлі комитеттеріне
жүгіну мүмкіндігін жатқызуға ... ... ... азаматтардың
құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету мемлекеттік органдардың, Адам
құқықтары жөніндегі уәкіл мен ... емес ... ... ... ... жағдайында ғана мүмкін [40, 4б.]. 
Бағзы заманның данасы Пифагордан “Заңнама – парасаттың үні, ал ... ... үні ... тиіс” деген сөз қалған. Саяси саладағы реформалар
адамның ... ... мен ... ... ... өкілдіктерін бөлу принципін өркениетті ... ... ... ... заң ... және атқарушы тармақтары табысты жұмыс
істеп, ықпалдаса білуде, деп атап көрсеткен Президент ... ... ... ... Сіздер азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, еркіндіктері
мен заңды ... ... ел ... мен ... ... ету негізгі міндеті болып табылатын сот билігінің атынан өкілдік
танытасыздар. Соттардың бұл қызметі қоғам үшін төтенше маңызды. ... ... үшін сот ... ... ... жоқ, өйткені
адамдардың және басқа нысандардың құқықтары мен заңды мүдделерін ... ... гөрі ... ... ... әлі ... ... емес, деген
екен. Сондықтан да соттар қызметінің заңдық қана емес, сонымен бірге саяси
да мәні зор. ... ... ... ... адамдардың, сайып
келгенде, сотқа сенуі және өз құқықтарын қорғау үшін өркениетті ... ... ... нақ ... ... ... [41, ... жылы өткен Қазақстан судьяларының ІV съезі Елбасының белгілеген
бағытына сай сот ... ... ... қаулы қабылдаған еді. Онда сот
жүйесінің ұйымдық негізін одан әрі дамыту, ... ... ... азаматтардың құқықтарын қорғаудың соттық саласын кеңейту ... ... ... ... ... ... ... арттыру, кәсіптік деңгейі мен сот жүйесіне мамандануын
жетілдіру және сот ... ... ... ... ... Бұл
мәселелерді қорытындылай келгенде Мемлекет басшысының ІV ... ... сот ... ... асты деп ... ... болады. Осы
өткен кезең нақты тәуелсіз сот жүйесін құру арқылы құқықтық ... жаңа ... ... ... ... ... бағытында түрлі деңгейдегі нормативтік құқықтық
актілер қабылданды [42, 4б.].
Сот халықтың ар-ожданы, ... ... мен ... ... ... кепілі. Соттарқызметінің тиімділігі мен олар шығаратын
шешімдердің заңдылықтарға сай болуы және мүлтіксіз ... ... ... ... ... ... Қазақстан судьяларының
бесінші съезі осытұрғыдағы маңызды қадамдардың бірі ... ... ... ... ... көлемі де артты. 2002 жылы оның көлемі 4,8 ... биыл 20 ... 500 мың ... ... ... ... мен судьялардың
қатары екі есеге көбейді. 2002 жылы жергілікті соттар 185, ал, судьялар
1028 ... ... ... саны 340, ... саны ... ... ... жалақысы ең жоғары мемлекеттік қызметкерлердің бірі. Биылғы
жылы жергілікті ... ... ... 60 ... өсті. «Мұның не үшін
жасалып отырғанын судьялар жақсы түсінеді деген ойдамын», деді ... ... ... қамтамасыз етуге де айрықша көңіл бөлінуде.
«Мемлекет олардың зейнеткерлік жасын ұлғайту бойынша да ... ... ... ... судьялар 65 жасқа дейін жұмыс істей алады. Ал,
қызметіне адал судья 70 ... ... ... ... ... Бұл судьялар үшін
өте көп мүмкіндіктер. Демек, біздің судьялар заңның үстемдігін дәлелдейтін
істерді ... ... ... [43, 6б.] – деді ... басшысы.
Қазақстанның сот жүйесі тұтас алғанда азаматтардың құқықтары ... ... мен ... заңмен қорғалатын мүдделерінің сотта
тиімді қорғалуын қамтамасыз етудің қажеттіліктеріне сай ... ... ... және кезеңділік негізінде жүзеге асырылады және
мынадай бағыттарды көздейді. Оны ... ... ... ... ... ... оның ... ювеналдық соттарды дамыту, қылмыстық
істерді қарайтын мамандандырылған соттар құру ... ... ... және басқа да мамандандырылған соттар құрылуы ... Бұл ... ... ... құрылатын ювеналдық әділет жүйесінің орталық
буыны болуы тиіс. Алдағы ... ... ... ... ... ... ... туралы істерді жалпы құзырлы coттapдың
ведомстволық бағынысына беретін, ... ... ... ... жүйесін құру қажет. Сот жүйесінің ... ... сот ... функцияларының қосарлануы жойылуға тиіс. Сот
жүйесінің даму перспективасы сотқа дейінгі іс жүргізудегі сот ... ... ... ... де байланысты болмақ. Аралық
және төрелік соттар жүйелері дамитын болады. ... сот ... ... ... және ... жария етілуіне мүдделі. Осы ... сот ... ... ақпаратқа барынша қол жеткізуін ұсыну арқылы
сот жүйесінің ашықтығы мен айқындылығы ... ... ... ... ... ... сай ... енгізу сот ісінде
бәсекелестік принципін іске асыруға ықпал етеді. Сот жүйесін ... ... сот ... іске ... ... ... ақпараттық-
құқықтық қолдауды қамтамасыз етуге, істерді қарау мерзімдерін қысқартуға,
сот шешімінің ... ... ... ... ... ... ... тәртібін одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар қажет, бұл
ретте судьялардың кәсібилігі мен биік ... ...... ... ... ... ... табылатындықтан, судьяға
үміткерлерге қойылатын біліктілік талаптарын қатаңдату мәселесі өзекті
болып ... Сот ... өз ... да ... ... ... талаптарын сақтауына қатаң бақылау, жол ... ... ... әрі ... әрекет етуі қажет. Судья тәуелсіздігі
кепілдіктерін орнықтыру үшін ... ... және ... ... ... ету «сот ... ... әрі тәуелсіз жүзеге асыру
мүмкіндігін қамтамасыз етуге тиіс» дейтін ... ... іске ... ... ... ... қала ... бұл мемлекеттің
қаржылық мүмкіндіктерін ескере отырып, судьялардың әлеуметтік қорғалуы және
соттардың материалдық-техникалық қамтамасыз етілуі ... ... ... ... ... сот ... іске асыруға араласқаны
үшін, сотқа ... ... үшін ... ... ... ... ... тиіс. Сот ісін жүргізудің аяқтау сатысы сот актілерін
орындау болып ... ... ... ... ... қамтамасыз
ететін шаралар қабылдануы қажет. Осыған ... ... ... ... жеке сот орындаушыларының институтын енгізу – сот
ісін жүргізудің тиімділігін арттырудың маңызды ... Сот ... ... ... ... ... сот орындаушылары
мемлекеттің кірісіне өндіріп алу, сондай-ақ мемлекеттен өндіріп алу туралы
құжаттарды мәжбүрлеп ... ... ие ... ... Сот актілерін
мүлтіксіз орындауға, оның ішінде сот шешімін орындаудан бас тартқаны ... ... ... ... ... ... қолдануды
одан әрі кеңейту, атқарушылық іс жүргізуге іс жүргізушілік сот бақылауын
күшейту арқылы қол жеткізу қажет [44, ... мен ... ... мен ... ... ... ... құқықтарды қалпына келтірудің неғұрлым тиімді құралы. Сот
билігінің конституциялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... процессуалдық заңнаманың талаптарын мүлтіксіз
сақтауды ғана емес, олардың алдында қойылған ... ... мен ... ... және даулап отырған құқықтарын қорғау
жөніндегі мақсаттарды ... ... 2010 жылы ... ... ... ... бағытталған кешенді шаралар қабылданған.
«Атқарушылық өндіріс және сот орындаушыларының ... ... ... ... кейбір заңнамалық актілеріне атқарушылық өндіріс
мәселелері бойынша өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... Президенті «Қазақстан
Республикасында құқық қорғау қызметінің және сот ... ... ... ... ... ... қол қойды, ол мемлекеттік
органдар арасындағы құзырды нақты бөлу жөніндегі іс-шараларды іске асыруға
бағытталған, Жоғарғы Сот ... Сот ... ... ... ... таратылған органның сот шешімдерін орындау жөніндегі функциялары және
сонымен байланысты өкілеттері Әділет министрлігіне берілген. Азаматтық және
қылмыстық істер бойынша сот ... ... ... үшін сот ... процестерінің аудио және видео жазбаларын қолдану және ... ... Бұл ... және ... қатысушыларды тек тәртіп
сақтауына ғана емес ... ... ... ... ... ... негізсіз
болған жағдайларда наразылық жазуға мүмкіндік береді. ... ... ... және ... қатысушылардың бейне жазбалардың
көшірмесін беру және оларды апелляциялық шағымды қарау ... ... жиі ... бар [45, ... жеке ... қол сұқпаушылықты, жеке бостандығын, жеке және
отбасылық құпияны, хат жазысу, телефонмен сөйлесу, пошта, телеграф ... де ... ... қамтамасыз ететін конституциялық нормалар мен
заңдарды дұрыс және бірыңғай қолдануы, сондай-ақ оларды сот арқылы ... ... ... ҚР ... ... «Адам мен азаматтың
құқықтарын, бостандықтарын қылмыстық іс жүргізуде сот арқылы қорғау ... жылы 25 ... №4 ... ... ... [46, ... заманда адамның бостандығы басқаша түсініледі. Адамның
бостандығы тек ... бір ... ... және ... іске ... кез-келген кедергілерді жоюдан ғана ... ... ... ... ... ... бірі-жауапты шешімдерді
қабылдау екендігі. Бұл адамның санасы мен мәдениеттің даму деңгейінің аса
жоғары ... ... ... ... ... адам ... мына ... негізделеді: адамның өзінің дербес дүниесі
бар, оған ешқандай биліктің қол сұғуына болмайды; өзінің құқықтарын қорғай
отырып, адам ... ... ... қоя ... ... оның құқықтары
мен бостандықтарын құдай да, мемлекетте сыйлаған емес, сондықтан да оларды
адамнаң ... ... деп ... Адам өзінің құқықтары үшін ешқандай
құдай немесе зайырлы билікке қарыздар емес. Ол ... да мені ... ... мен ... ... деп бас ... ешкімнің алдында өзін
мәңгілік борышкермін деп сезінбеуге тиіс. Адамның қадір-қасиеті оған,
адамға, ... ... мен ... ... ... кімге де, неге де болса да құлшылық етіп, бас ұрумен ... ... оның тек адам ... үшін ғана ... Кеңесінің қызметі адам құқықтарын қорғауға және сақтауға
бағытталған. Европа ... ... адам ... құрметтеу және
құқықтың үстемдігі қағидасы бекітілген. Бұл нығаю үстіндегі ... ... ... ... мен бостандықтарын құрметтеу
қағидасын сақтау және қорғау екендігін білдіреді. Конвенция – ... ... ... ... ... Европалық Сот) құруды көздейтін
құқықтық құрал. Сот өз ынтасымен әрекет ете алмайды. Ол тек қана ... ... ... ... емес ... өтініштерінің (жеке
шағымдар), немесе мемлекеттің өтініші (мемлекетаралық шағым) негізінде ғана
әрекет етеді. Сот Конвенцияға қатысушы мемлекеттердің соттық ... ... ... мемлекеттік соттарға қатысты ол жоғарғы
апелляциялық инстанциялы сот ... ... Ол ... ... ... ... тәжірибесін Конвенцияға сәйкестігі тұрғысынан
қарастыратын соттық орган болып табылады. Сот қарастырылып отырған ... ... ... ... ... Мемлекеттер Сот
шешімдерін орындауға міндетті. Бұл механизм үнемі жетілдіріліп ... ... күші ... оның ... ... талдауына байланысты болады
[47, 10б.].
Адам құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың маңыздылығы ескерiле
отырып, өлiм ... сот ... ... тасталды. Мұның өзi бiздiң
қоғамның құқықтық мемлекет құрудағы тағы бiр ... ... ... Ондай
шешiмдi қабылдау тек судьяға ғана бұйырған. Демек, мұнда қоғамның ең басты
құндылығы болып саналатын адам ... тұр. Ал ... мен ... ... ... тұтқындау мәселесiн тек қана сот шешедi. Биылғы
жылғы Конституциялық өзгерiстердiң сот жүйесiне қатысты жағы адам ... ... ... ... ... Ата ... адамды
тұтқындау мәселесiн сот немесе прокурор шешедi деп ... ... ... ... ... ... ... тұтқындауды сот
шешетiн болды [48, 4б.].
Қазақстанның сот ...... ... ... ... ретінде
қалыптасу мен дамуда айтарлықтай жетістікке ... Сот ... ... құқықтары мен заңды мүдделерін ... ... ... ... белгіленген құқықтар мен еркіндікті шектейтін кез
келген заңсыз шешімдер мен әрекеттерден қорғаудың ... ... сот ... ... жетілдіруге, судьялардың
мәртебесін көтеріп, тәуелсіздігінің әлеуметік кепілдігін күшейтуге,
сотардың материалдық-техникалық ... ... ... кешенді
заңдылық, ұйымдастыру шаралары жүзеге асырылады. Азаматтардың сотқа еркін
жүгінуін, соттардың ... мен ... ... ету үшін ... сот ... озық ... технологияларды енгізу
бағытында тұрақты жұмыстар жүргізілуде. Қазақстанның құқықтық жүйесіндегі
елеулі ... бірі – ... ... ... олар қылмыстық
істердің кейбір категориялары бойынша сот төрелігін жүзеге асырады .
 Соттар сот ... ... ... ... ... процеске
қатысушы адамдардың құқықтары мен бостандықтарын заңсыз, негізсіз шектеуден
қорғау, оларды қалпына келтіруге бағытталып ... ... ... ... ... ... зиянды өтеу жөнінде сот билігінің
функцияларын іске ... тиіс ... ... назары аударылсын.
Анықтаушының, анықтау органының, анықтау органы ... ... ... ... ... қылмыс туралы арызды қабылдаудан бас
тарту туралы, қылмыстық іс қозғаудан бас ... ... және ... ... ... қылмыстық істі тоқтата тұру және қысқарту туралы, сот-
медициналық сараптама ... үшін ... ... еріксіз орналастыру
туралы, тінтуді және (немесе) алуды жүргізу, мүлікке тыйым салуды қолдану,
кепілді қолдану туралы ... ... ... ... ... ... ұстағандары жөн. Істі сотта қарауға дайындау немесе басты
сот талқылауы сатысына дейін заңдылығын ... ... ... ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын қалпына
келтіруді қиындататын және оларды қалпына келтіру мүмкін ... ... ... мен ... мысалы, қылмыстық қудалау
органдарының қорғаушыны тағайындаудан бас ... ... ... ... бас ... туралы, сезіктіге, айыпталушыға процессуалдық
бұлтартпау шараларын (үй қамауына алу мен ... ... ... ... және
қолдану туралы қаулысын, адамды жәбірленуші деп танудан бас тартуды,
қылмыстың жасалғаны туралы ... ... ... ... ... ... болады [49, 2б.].
Сот шешімдерінің атқарылуы процесіндегі адамның құқықтары. Атқарушылық
іс жүргізу сот ісін ... ... ... ... ... ... ... орындаулына немесе орындалмауына байланысты құқықтары
қарастырылады. Атқару құжаттарының ... ... ... ... ... Жоғарғы Сотының жанындағы Сот әкімшілігі комитетіне
(бұдан әрі - Комитет) жүктелген. 2006 жылы ... іс ... ... ... ... «Кейбір заңнамалық актілерге
атқарушылық іс жүргізу ... ... ... ... ... ... Заң ... Қазақстан Республикасының құқықтық ... сот ... мен ... қызметін бірыңғай
жүйеге біріктіруге қатысты ережелерін жүзеге асыруға, сот шешімдерінің
атқарылуын сот ... ... ... кеңейтуге бағытталған. Бұл Заңда
сот актілерін атқару процедурасын жақсартатын нормалар ... ... сот ... ... құпиясын құрайтын ақпаратқа қол
жеткізуі қамтамасыз етілген, бұл ... ... ... анықтау
процедурасын едәуір жеңілдетеді. Сол сияқты ... ... ... ... ... алу ... «Бағалы қағаздар нарығы туралы»,
«Несиелік серіктестіктер туралы», «Шағын несиелік ұйымдар ... ... ... ... Республикасының Заңдарына ... ... іс ... ... «Сот ... ... ... «Шешімді атқару кезіндегі басқа адамдардың
құқықтарын қорғау» сияқты ... ... Сол ... «Атқарушылық
іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі ... ... ... ... ... пен құқықтық мирасқорлық тәртібін, сот орындаушысына
қарсылық білдіру тәртібін ... ... ... ... ... атқарушылық іс жүргізу органдарының инкассалық өкімі негізінде
борышкерлердің есеп-шотынан ақша алу тетігі жетілдірілген. Сот ... жол ... (ЖП) ... сот ... ЖП ... ... ... алдын ала келісімге қол жеткізді, бұл борышкерлердің
автокөлік құралдарын ... ... және сот ... дер кезінде
орындауға мүмкіндік береді [50, 17б.].
Тәуелсіз еліміздің сот жүйесіне халық ... ... ... ... ... ... орган ретінде қарайды. Соттардың қылмыс
жасауға кінәлі адамдарға жаза тағайындауы кезінде, әдетте, ... ... ... ... ... ... мен жаза, жазаның
сотталушының жеке ... әсер етуі ... Жаза ... түзету және
жаңа қылмыстардың алдын алу мақсатын көздейді.
2010 жылғы 1 қаңтардан ... сот ... ... және
қылмыстық сот ісін жүргізуді ... ... ... ... ... іс ... және ... іс жүргізу
кодекстеріне сот жүйесін жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен
толықтырулар ... ... Заң ... енгізілді.
Осы өзгерістермен қылмыстық іс жүргізу және азаматтық іс жүргізу
заңнамасы Қазақстан Республикасы ... ... және ... халықаралық стандарттарымен сәйкес ... ... ... мен ... ... ... ие және ... іс
жүргізу институттарын түбегейлі өзгертеді. Бірінші саты бойынша барлық
қылмыстық істерді ... текк ... және оған ... ... ... аса ауыр қылмыстар туралы қылмыстық істерді қарау
соттылығына ... ... ... ... ... қылмыстық істер
жөніндегі жаңа мамандандырылған ауданаралық соттар; бірінші сатыдағы ... ... ... әскери соттары енгізілді; соттардың
құрамы өзгертілді – алқабилер қатысатын соттар құрамында 1 ... және ... ... жұмыс істейді – бірінші және апелляциялық ... ... ... ... ... алып тасталады. Алқабилер қатысатын соттың
қарауына жататын істерді қоспағанда, барлық істерді судья жеке-дара жүзеге
асырады . ... ... тек ... және кассациялық саты ретінде,
ал Қазақстан ... ... Соты – тек ... ... сот
ретінде әрекет етеді. ... ... ... ... ... ... ... 2001 жылға дейін бұрын
қолданылып ... ... іс ... ... ... ... құзыретіне алқабилердің қатысуымен істі қарау ... ... ... жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттардың заңды
күшіне енбеген үкімдері мен ... ... осы ... соттың
апелляциялық сатысының үкімдері мен қаулыларына ... ... ... бойынша істерді қарау жатқызылған. Апелляциялық ... ... ... ... ... сатыдағы сотқа ұсынуға
немесе оларды талап ету және ұсыну туралы ... ... ... ... ... ... Апелляциялық сатыдағы сотқа істі мәнісі
бойынша қарау құқығы берілген.
Тәуелсіз және ... ... істі ... құқығы адам құқықтары
саласындағы негізгі халықаралық актілерде: Адам құқықтарының жалпыға ... Адам ... ... ... ... соның
ішінде ЕҚЫО құжаттарында (ЕҚЫО-ның 1989 жылғы Вена құжаты, ... ... ... ... ... [17, 11б.].
Копенгаген құжатына сәйкес, әр адам оған тағылған кез келген ... ... ... ... ... да болмасын азаматтық процесте оның
құқықтары мен міндеттерін анықтау кезінде заң ... ... ... және ... ... әділ де ашық қарауына құқылы. БҰҰ-ның
Қылмыстың алдын алу және құқық бұзушылармен ... ... ... ... қабылдаған және БҰҰ Бас Ассамблеясының 1985 жылғы ... 40/32 және 1985 ... 13 ... ... ... ... ... қатысты негізгі қағидаттар судьяның өзін
жұртшылықтың оның қызметіне әрдайым ... ... ... ... ... және сот органдарының бейтараптылығы мен тәуелсіздігін
сақтауын қарастырады. Азаматтардың сот жүйесіне деген ... ... ... ... Сот ... жұмыстарды жүргізіп келеді. Соттар
орындап отырған ... ... ... рет ... азаматтардың сот
төрелігіне кеңінен қол жеткізуінің даусыз дәлелі болып табылады. Азаматтар
өз құқықтарын қорғау үшін ... жиі ... ... [51, ... жылы ... және ... да ... барлығы 553,8 мың
азаматтық іс түсті, бұл 2008 жылдағыдан 6 %-ға ... (2010 ... 9 ... 413, 1 мың), келіп түскен қылмыстық істердің саны 56,6 мың (2010 жылдың
9 айы – 41, 9 мың) ... өсім 1,8 % ... ... ... – 296,4 ... ... 9 айы – 200, 7 мың) ... 27 %-ға кем. Әкімшілік ... ... ... ... ... азайды.
Осы ретте, қылмыстық істер бойынша да, ... ... ... да сот төрелігін іске асыру сапасының жақсарғаны байқалуда. ... ... ... сот сатылары азаматтық істер бойынша ... ... ... 0,5 % күшін жойды, ал 2009 жылдың 9 айы ... ... 0,7 % ... күші ... ... 0,6 %, 2009 жылдың 9
айында күші жойылған үкімдер 0,3 % ... ... ... бойынша күші
жойылған қаулылар 0,2 %, 2009 жылы – 0,3 % құрады. Бұл ретте күші ... саны ... ... ... іс жүргізу кодексіне
енгізілген өзгерістердің нәтижесінде көбейді.
Іс жүргізу мерзімдері бұзылып қаралған ... саны ... 2010 ... 9 ... ... ... ... істер - 11 немесе
0,003 % (2009 жылдың 9 айында – 12 іс ... 0, 004%, 2008 жылы – 24 ... 0,006 %), ... іс 2-еу ... 0,001 % (2009 ... 9 айында –
1 немесе 06 0005 %, 2008 жылы – 4 іс ... %). ... ... ... ... ... жоқ (2008 жылы – ... 0,005 %).
Судьялардың іс-әрекеттеріне жасалған шағымдардың саны кеміді. 2009
жылы азаматтар мен заңды ұйымдардан осындай 1288 ... ... бұл ... (1411) 9,5 % кем. ... ... ... үшін әлдеқайда
ашық бола түсті [52, ... ... ... сот ... ... ... белгілеп, әрбір азамат өзінің құқықтары мен бостандықтарын сот
арқылы қорғауына кепілдік береді. Осы ... ... ... ... әрі азаматтық процесте бәсекелестікті қамтамасыз ету
маңызды рөлді атқарады.
Әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... жаңа ... өту қажеттігін аңғартады, соның ішінде
азаматтардың сот жүйесіне сенімін арттыру жөнінде жаңа ... ... оны шешу үшін ... ... мен ... ... қолдау
қажеттілігімен байланысты.
Аталған міндеттерді шешу мақсатында мынадай ... ... ... жүргізу заңнамасын жетілдіру, ондағы нормалар мына ... сот ісін ... ... ... ... ... соның ішінде
бұйрық арқылы іс ... ... ... ... ... одан ... істі ... және шешуді қамтамасыз ету мақсатында сот талқылауына істі
әзірлеу кезеңін оңтайландыруға;
- азаматтық істер ... сот ... ... ... сот шешімінің
түріне, құрылымына және мазмұнына қатысты басы ... ... ... тиіс.
Аталған шаралар судьялардың жүктемелерінің азаюына, сот төрелігін
жүзеге асыру ... ... ... ... ... мен ... уақытын үнемдеуге мүмкіндік береді, бұл сотқа деген
азаматтардың ... ... ... оң әсер ... [17, ... СОТ ... – МЕМЛЕКЕТТІК БИЛІКТІҢ БІР ТАРМАҒЫ РЕТІНДЕ
2.1 ҚР сот билігі тарихы, жай-күйі және қазіргі жағдайы
Тарихтың тереңіне бой тартсақ, ... ... ... ел болып
еңсе көтерген дәуірден бергі табиғи болмыс-бітімімен бірге қайнасып, бойына
сінген әдет ғұрып, ... ... ... ... ... – билер
бітімі сот ісін биік беделге жеткізгенін дәлелдейді. ... ... ... ... ... Қара ... ... аралықтағы ұлан-байтақ
далада бірде күшейіп, бірде әлсіреп, сан ғасырды артқа тастаған Сақ, Ғұн,
Үйсін, Түрік, Түргеш, ... ... ... ... Орда, Ақ Орда, Дешті
Қыпшақ ... ... ... құрған ұлыстар мен мемлекеттердің
түпнұсқалық жүйелі заңы ел ... ... ... ... ... ... ... [53, 36б.]. Бұл жөнінде Еуразия тарихын терең
зерттеген ғұлама ғалым Л.Гумилев өте ... ... ... аты ... ежелгі мемлекеттердің құрамында болған қазақ
ұлысының да өзіне тән заң ережелері, сот ... озық ... - ... ... ... ... ... келді. Бүгінгі ұрпағымыздың
құлағына анық жетіп, ... ... ... ... түбі – бір, түп ...
Майқы би» деген ұлы сөздің мағынасы тым тереңде жатыр. Еліміздегі билер
сотының осы ... ... ... ... – тарихи шындық. Содан бері Қазақ
елінде қалыптасқан билер ... әр ... ... ... ... ... ... XVI ғасырдағы Қасым хан шығарған «Қасым
ханның қасқа жолы» ... заң ... (1511 – 1523 ... ... ... хан (1598 – 1628 жылдар аралығында билік құрған) жарлық еткен «Есім
ханның ескі ... өз ... ... ... ... озық ... айналды. Ғасырдан ғасырға жалғасқан осындай
дәстүрлі құқықтық әдет-ғұрып, заңдарды мемлекет мүддесіне сай ... «хан ... ... ... XVII – XVIII ... Әз ... (1680 – 1717 ... аралығында билік құрған) «Жеті Жарғы» заңдар
ережесінің маңызы зор болды [54, 9б.].
Қазақ ... сот ... ... болу және ... ... ... қоғамының жылнамасындағы ерекше беттер. Қазақстандық сот билігін
қалыптастыру мен бекітудің негізгі өлшемдерін түсініп ... үшін ... ... ... ... қана қоймай, мемлекет
аумағында қолданылған ... ... ... мен ... мен оның ... ... игеру қажет. Қазақ халқының
тарихындағы сот төрелігі қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу ... ... ... Билерге тиесілі сот билігінің қазақ қоғамында ерекше манызы
бар, ол басқару жүйесінде ... ... ... ... басқару функциясы негізінен ұжымның ішінде де, рулар ... ... да ... мен ... ... ... нормаларды, дәйектемелерді түсіндіруде және шешімдер шығаруды
талқылауда, сондай-ақ осы ... ... ... ... мен
нысандары айкындауда едәуір құқықтарға ие болды. Билердің қызметі тек ... ... ... ... олар ... ... басқа да
салаларына белсене қатысты: біріктіруші, бағыт ... және ... ... ... салмақты пікірлерімен тіпті, жоғары шонжарлар
-сұлтандар мен хандар да санасты. ... ... ... басында да
тұруы да аз емес. ... сол ... ... ... құрметті және
тәуелсіз орган болған [55, 125б.].
Өзінің көнелілігі мен ескілігіне қарамастан, ... ... ... тап ... де, билердің де құқықтарын жақсы қорғаған.
Биді ... ... ... ... билерге қарсы сөз айту, оларға
зақым келтіру және т.б. адат бойынша ... ... ... ... ... ... жеке және отбасы мүдделерін де қызғанышпен қорғады.
Билердің қоғамдық  жағдайының тағы бір ерекшелігін де еске ... жөн. Олар ... ... қазақ руларынан шет болған жоқ. Олар
қауым қорынан шықты, олардың мүшелері болып, сұлтандарға қарағанда ... ... ру ... ұжымның ішкі және сыртқы істерінен
хабардар бір не ... ... ... ... ... ру ... ... мен қатардағы көшпенділер арасындағы айырмашылықты ... ... елес ... қолдаушысы-судья ретінде әлі ... ... ... ... ... ... аса берік орын алғандығына ... ... сөз ... ... Олар үшін ... - жай ғана ... ... билердің ерекшелігін белгілі бір феодал тобы деп қана баға
береді де, орындалуы өз ... осы топ ... баю көзі ... ... қызметтері деп көзге ілмей, шек келтіреді.
Дауларды қазақ  құкығының атақты білгірлерінің арасынан мүдделі
тараптар ... ... ... шешті. Қазақ халқының тарихында әділдігімен,
тапқырлығымен атағы ... ... ... ... Төле би
Әлібекұлы, Қазыбек би Келді-бекұлы, Әйтеке би Байбекұлы - міне осылар үздік
билер ... ... ... ... және данағөйлігімен
"Жеті жарғы" дағдылы құқық нормаларының ... ... ... қоғамы
мен жалпы қазақ мемлекеттілігінің құрылысын сала бастаған кірпішке айналды
[56, ... ... ... ... сол ... ... ... сот органдары құрыла бастады.
Қазақстанда, оның ішінде онтүстік облыстарда дағдылы құқықтарға
негізделген би ... ... XIX ... ... ... Құран
нормаларын басшылыққа алатын қазылардың соттары өмір сүрді. Бұл Қазақстанды
мекен еткен халықтардың ... ... ... ... мен ... ... жаңа құқықтық жүйе - мұсылмандық немесе шариғаттың
бекітілуімен байланысты ... ... - бұл заң ... ... және ... ұстау ережелерінің жиынтығы.
Құқықтың негізгі ... ... ... - ... ... ... мен ... туралы әңгімелер - хадистерде баяндалған
қасиетті әңгімелер. Бұл соттарда ауыр ... ... ... ... ... ... табылды.
XX жүзжылдыктың басында көптеген облыстар мен уездерде көбінесе
шешендер қазылар сотының сақталуын, ал ... ... ... ... сөз еткен жиналыстар мен съездер болып ... ... ... ... ... облыстық съезі жұмыс істеп жүрген қазылар мен
билер соты сақталады және халық соты ... ... ... ... ... ... ... төтенше съезін одан әрі шақыруды
Уакытша үкіметтің уездік комиссары жүзеге асыруға тиіс болды [57, 8б.].
1917 жылғы 19-22 ... Орал ... ... ... ... яғни ... нормаларын басшылыққа алатын қазылар сотын
құру туралы шешім қабылдады.
1917 жылдың 21-26 ... ... ... ... съезі "Алаш" партиясын құру туралы қаулы қабылдады. Осы
съездің сот ісін жүргізу бойынша шешімінде ... ... ... соттары өздерінің жағдайларын сақтап қалады және
бұрынғы негіздерде жұмыс істейді;
-  қазақтардың діни мәселелерін орынборлық дін ... ... ... ... қазақ бөлімі ашылып, қазақтардың істерін татар ... ... ... шешеді.
Әр облыстан бір-бірден дін судьясы таңдап алынады.
Осы съезде бес судья -қазыларға жоғары ақшалай жалақы белгіленді.
"Алаш" ... 1917 ... 20-25 ... ... ... ... облыстық съезінің шешімімен былайша қаулы етілді:
"Далада бұрынғы халық соты ... ... ". ... ... сол ... ... да ойшылдары, сондай-ақ кеңес билігінің алғашқы
жылдарында осы идеяны белсенді қорғаған әрі ... ... ... ... дәлелдеу үшін мақала авторлары Германия
мен Англияның сот тәжірибесіне сүйенді. Олардың пікірінше, Англияда сот
ісін жүргізу ... ... оның ұзақ ... келген заң ережелері
халықтың салт-дәстүріне айналған сияқты. Ал дәстүрге ... ... ... ... ие ... [58,7б.].
Кенес кезеңінде Коммунистік партия мен үкімет Қазақстанның кеңестік
сот органдарына адат пен ... ... ... тыйым салған жоқ.
Үкімет бүл орайда нақты тарихи жағдайды көпшілік халықтың ... мен ... ... тұрмыстық ерекшеліктерін
ескерді.
Соттарда адат пен ... ... ... ... осы ... ... ... күрес жүргізген жоқ ... ... ... ... ... ... үстемдік
құрған шариғат пен адат нормаларында бекітілген ... ... ... ... ... ... ... еңбекшілердің мүдделерін қорғаған
соттың рөлі ... ... ... ... ... табылған
қалдықтармен белсенді күресте айқындалды. Сондықтан социалистік қоғамның
тұрмыстық өмірінде негізгі бастауларымен сыйысқан жоқ. Егер ... ... мен ... келмеген жағдайларда ғана, кенес
соттарының өз қызметінде шариғат пен адат ... ... ... 1920 жылдың 8 шілдесінде Торғай Кеңесінің съезі судьяның
баяндамасы бойынша былайша ... ... ... ... әйел ... ер адам ... оның ... келтірмейтін болған жағдайларда, және егер ол құқықтық қатынаста ... ... ... ... ... ... ... қайшы келмейтін болса, халық сотының дағдылы құқықты қолдануын
құптайды, ал олай болмаған жағдайларда халық соты революциялық сана ... алуы ... ... пен ... ... көпшілігі революциядан кейін
жалпы сотта қолдануға мүмкін болмады. "Мысал ретінде ... ... ... дағдылы құқығының нормалары бойынша кісі өлтіру, зақым
келтіру, бұзакылық, тонау, ... және т.б. ... ... жасағаны
үшін кінәлі адам жәбір көрген немесе оның туыстарына құн (мүліктік қаппына
келтіру) немесе айып (айыппұл) ... ... ... бұл ... ... ... ешқандай тиімді болған жоқ. ... ... ... ... ... ... рулық тұрмыстың қалдықтары еді, отбасы ... ... ... ... мен ... ... ... Ол еңбекшілердің
мүддесіне, ... ... мен ... ... саясатына қайшылық
келтірді.
Шариғат пен адат нормаларын негізінде билер мен қазылар соты өз
қызметінде қолданды. Бұл ... ... мен ... ұсақ ... қарау
кезінде және, әдетте, қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... шешу кезінде қолданылды.
Кенестік халық соттары істерді қарау кезінде адат пен шариғаттың
нормаларын жиі ... жоқ, ... тек ... ... немесе аса көп
емес материалдық шығын келтірген жағдайларда ғана қолданды. Кеңес сотында
дағдылы құқық ... ... ... мен халық заседательдерінің
револгоциялық санасы мен революциялық құқықты білуіне қарай болды. Неғұрлым
күрделі істер (контрреволюциялық ... ... ... тонау туралы) дағдылы құқық пен шариғаттың нормаларын қолдануға
рұксат берілетін халық соттарында емес, революциялық трибуналдарда талданды
[59, 12б.].
Билер мен қазы ... ... ... ... бақылауында болғандығын атап өту қажет. Қазы не би ... ... кез ... ... жергілікті халық сотына жүгіне
алатын ... ... ... ... ... ... ... қатар аралық соттар түрлері бойынша ... ... ... ... соты" жұмыс істеді. Ақсақалдар соты мағынасы
жағынан билер мен қазылар сотынан ешбір айырмашылығы ... жоқ. ... және ... ... Кеңес үкіметінің қатаң тыйымдарына
қарамастан Қазақстан аумағында 30 ... ... өмір ... ... ... ... соттарының сот істерін қарау ... ... ... АКСР ... ... АКСР Әділет халық комиссариатында)
бірнеше рет талқыланды. Нәтижесінде 1920 жылдың басында ... ... ... "Аралық соттарды тарату туралы" өкім ... ... ... соты ... сөз ... ... кеңестік
органдардың пәрменді қадамдарына қарамастан қазылар, билер және ақсақалдар
соты ... ... ... ... ... ... ... облысында мұндай соттардың 1922жылы-27-сі, 1923 жылы- 14-
і, 1924жылы 2-еуі және 1925 жылы - 1-еуі ... ... ... соңы ... ... ... республикалар үшін үлкен
жаңалық әкелді. Яғни осы жылдың 31 желтоқсаны күні одақтас республикалар
құрылып, Советтік Социалистік ... ... ... ... ... құжат болып бекіді. Осы негізбен барлық Одақтас республикалар
мeмлeкeттiк мәртебелерін ... ... ... Соған орай сот, заң
шығару орындарын, басқару билігін одақтық саясат ... сай ... ... Сот құрылымдары да Бүкілодақтық Атқару ... бip ... ... ... сатыдан алып қарағанда халық соттары
негізгі сот құрылымы деп танылды. Одан ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Соты құрылып, КСРО Жоғарғы Сотына
мәлімет бepiп, бip орталыққа бағынған заңдылық ... сот icін ... ... Сөйтіп, КСРО-дағы барлық сот жүйесі одақтық ... ... ... статистикалық мәліметтер жергілікті жерлердегі істердің нақты
жағдайларын көрсететін ... ... ... сол ... ... ... ... статистикасының ресми мәліметтерін
келтірдік. Партиялық-кенестік органдар көбінесе қажет нәрсені ғана ... ... ... және ... ... ... оның шалғай аудандарында ... ... ... ... ... 1924 жылғы 22 тамыздағы өкімінде ен далаларда
аралық соттардың бір түрі - ... соты ... ... ... ... ерекшелігі - тек Кеңес билігінің қандай да ... ғана ... ... ... да ... тәуелсіз
болды. Қазақ АКСР-нің Әділет ... ... ... қорытынды
бөлігінде сот әділдігін заңсыз жүзеге асыратындарды ... ... 10-91 ... ... ... ... ... [62, 48б.].
Қазақстан ... ... ... сотының, сондай-ақ ақсақалдар
соттының тоқтатылғанына қарамастан, олар Кеңестік Қазақстанның халықтық,
облыстық және Жоғарғы ... мен ... ... роль
атқарды. Билер, казылар және ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы мемлекеттің ... ... де ... ... ие. ... сот-құқықтык
реформалаудың жүргізілуіне байланысты осы ... құру және ... ... маңызды. Осы соттарды ұйымдастыру мен оның қызметінің
көптеген ережелері Қазақстан ... ... ... ... рет ... талқыланған "Қазақстан Республикасының сот
жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы" ... ... ... ... ... зерделеніп, барынша қолданылды. Осы заң
жобасын әзірлеу кезінде судьялар ғана емес, Президент Әкімшілігінің, Бас
Прокуратураның, Әділет министрлігінің жауапты ... ... ... қауым қатысты.
Қазақстан Республикасының қоғамдық сипатын, мемлекеттік жүйесін
түпкілікті өзгерткен 1990 жылғы 24 ... ... ССР ... ... Н.Назарбаевтың "Қазақ ССР Президенті қызметін тағайындау және
Казақ ССР Конституциясына (Негізгі ... ... мен ... ... № 6-ХІІ заңы және ... ССР Жоғарғы Кеңесінің 1990 жылғы 24
сәуірдегі "Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Президенті туралы"
қаулысының ... ... үшін ... зор ... Ал, 1990 ... 25 ... жарияланған "Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Мемлекеттік
Егемендігі туралы" Декларациясы ... ... ... бойы ... ... қол ... алғышартын жасап берді. 1991 жылдың 16
желтоқсаны күні Казақстан Республикасы — тәуелсіз мемлекет ... ... ... ... ... "Қазақстан Республикасының
Мемлекеттік Тәуелсіздігі туралы" № 1007-ХП Конституциялық Заңы ... ... ... Ұлы ... есебінде тарихи датаға айналып, ұлттық
мейрамға ұласты [63, ... ... 28 ... ... ... ... ... басқарудың құрылымын жеңілдіру барысында және одан ... ... ... ережесін жинақтай келе жаңа қоғамға лайықты
"Қазақстан Республикасының Конституциясы" жарияланды. Жаңа ... ... сот ... ... ... Қазақстандағы сот билігі Конституция-лық
Сотқа, Жоғарғы Сотқа және ... ... ... ... заң ... ... соттарға тиесілі екені атап көрсетілді. Онда: "Ешқандай
өзге ... ... ... өзге ... сот ... ... өз
мойнына алуға қақысы жоқ" делінген. ... Сот — ... ... ... ... сот билігінің жоғарғы органы
деп табылатынын" атап, белгілеп берді.
Тәуелсіз ... ... ... ... ... жүзіндегі
өркениетті елдермен тең дәрежеде ынтымақтаса ... ... ... одан ... ... ... Мұның өзі дүние жүзіндегі мемлекеттер
қауымдастығында салмақты саясат пен әлемдік талап-тілекке сәйкес ... ... ... ... және республиканың ішкі саяси
құрылымындағы әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... реформа жүргізуді қолға алу — маңызды мәселе екенін ... ... ... 12 ақпаны күні Казақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... туралы" № 1569 қаулысы шықты. ... ... ... ... ... ... айтылды. Әсіресе, сот әділдігін өміршең
етуде соттардың кәсіби деңгейін көтеру, оларды ұйымдық жағынан нығайту, іс
қарауда ... ... ... болмауын тиімділікпен арттырудың жаңа
жобасы жасалды. Сондай-ақ, жалпы соттар мен төрелік соттарға ... ... емес ... анықтап берді. Республика Президенті Жоғары Сот Кеңесінің
және Әділет біліктілік алқасының ұсынуымен судьялардың судьялық ... ... ... ... етті. Соттардың кызметін жан-жақты
қамтамасыз етудегі кадр, ішкі шаруашылық ... ... сот ... аппарат басшылығына жүктеу көзделді. Сондай-ақ, сот әділдігін жүзеге
асыруда және сот қаулыларын орындауда аппарат ішкі ұйымдастыру жұмыстарына
мейлінше ... ... тиіс ... Аталған қаулыда судьялардың
әлеуметтік жағдайларын арттыру да маңызды ... ... ... ... мемлекеттік тұрғыдан қорғап, отбасы мүшелерін
әлеуметтік тұрғыдан қорғап, қолдаудың принципті ... ... ... ... ... ... барлық тыныс-тіршілігі заңмен ғана реттеліп,
заң арқылы ғана шешілетінін түсінді. ... ... өз ... ... мен
бостандығын қорғайтын заңды меңгеруге құлықсыз. ... ... ... ... айтсақ, заң жүзіндегі сауатсыздығынан ... да ... ... ... ... ... құқықтық қарым-
қатынасты заң бойынша реттестіре білмейді. Осыдан барып заң ... Мен ... ... тіпті білімді жастардың басым
көпшілігінің Конституцияны оқымағандығына ... Сот ... ... ... ең ... ... ... атап көрсетілді. Оның құзыретіне ең ... ... ... ... ... сот ... ... сондай-ақ,
кассациялық, қадағалау сатыларының ... және ... ... ... ... беруді жүзеге асыру кірді. Бұл қаулыда
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты ... сот ... ... судьялар құрамы да соған қарай іріктелетіні көрсетілді. Сондай-
ақ, облыстық соттың ... оның ... алқа ... ... қалалық соттың да құрылым жүйесі осы негізде болды. Ал,
Қазақстан аумағындағы әскери сот ... ... ... ... Соты ... ... ... айтылды. Осы уақытқа дейін барлық
сот сатыларында сот ісіне қатысып ... ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің 1994 жылғы осы қаулысының,
еліміздегі құқық қорғау ... мен заң ... ... және сот
құрылымындағы құқықтық реформалар негізінде 1995 ... 20 ... ... ... ... "Қазақстан
Республикасындағы соттар жөне судьялардың мәртебесі туралы" заң күші бар
Жарлығы ... ... ... бұл ... республикадағы тәуелсіз сот
билігі мен судьялардың ... ... ... ... құқықтық
нормаларға сай келетін жаңаша заңдар ережесін жасап, ... ... ... көз ... ... ... І съезді 1996 жылдың 19
желтоқсанында өткен екен. Содан бері он бес жыл уақыт өтті. Осы уақыт ... сот ... сан ... ... ... да ... бағыттарын
белгілеген ұлан-ғайыр өзгерістерді ... Бұл ... ... сот ... ... ... ... жаңа талапқа сай
әділ сотты қалыптастыру және соған лайық базасын дайындау ... ... ... бері судьялар Одағының төрт съезі өтті. Тек судьялар ғана емес,
Елбасы, Парламент және ... ... ... ... ... ... ... де кең түрде қатысып келген ... ... ... биік ... ... және олар ... ... іске асып отырды.
Судьялардың 2 – 3 съезінде көтерілген өзекті мәселенің бірі, еліміздің сот
саласының материалды-техникалық ... ... ... ... ... ... кезекте судьяларды компьютермен қамтамасыз етуді
қолға алу керектігі тілге тиек болды. Бұл ... ... ... шешімін
тапты. Сот саласы түгелдей компьютерлендірілді. Электронды пошта, ... ... ... ... ... септігін тиігізіп отыр. Осы
кезеңдерде судья кадрларын даярлау мен қайта даярлау жөніндегі оқу орталығы
ашылды, ... ... ... ... ... недәуір өсіп, республикалық бюджеттен судьяларға тұрғын үй алу
үшін ақша бөлу ... 3 ... 2005 ... ... ... 4 ... сот жүйесінің алдына алқабилер сотының қазақстандық
үлгісін қалыптастыру, анықтау мен ... ала ... ... сот ... ... және ... алу жөніндегі санкцияны соттардың құзырына
беру арқылы жүргізу, судьялардың кәсіптік ... баға беру ... ... (Сот жюриін) құру, ... пен ... ... ету ... кеңінен жариялап, ... ... оң ... ... ... қойылды. Өткен 4 жылда
сот жүйесінің алдына қойылған бұл басым ... ... ... ... 2009 жылы қараша айында өткен республика ... ... осы ... ... талқыланып, қазір шешімін табуда [66, 14б.].
Міне, осы сияқты іс-шаралар сот органының ... ... ... ие екенін көреміз.
Қазіргі таңда сот билігінің жағдайы үлкен дәрежеде. Себебі ол адам мен
азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... ... мақсатында стратегиялық жоспарлар мен реформалар
қабылданған болатын. Соның бірі Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... 18-і күні ... ... ... және ... жедел
жаңару жолында» атты жолдауында көрініс табады. Онда «Біз демократиялық
қоғамдастықтағы жалпыға ортақ стандарттарға сәйкес ... кең ... ... ... ... тұрмыз. Сот жүйесін жетілдіру және осы
заманғы ... ... сай ... ... сот төрелігін жүргізу
жөніндегі ұсыныстар әзірлеу үшін ... ... ... ... ... ... ... сот өндірісін оңайлату, оның объективтілігін, сондай-ақ сот
актілерінің тұрақтылығы мен уақтылы орындалуын ... ... сот ... ... және сот ... ... ... құқығына берілетін кепілдіктерді күшейту;
- сот корпусының тәуелсіздігін қамтамасыз ету заң ... ... ... ... ... судьялардың біліктілігін арттыру
- мұның өзі Қазақстанның сот ... XXІ ... ... және ... ... ... ... мүмкіндік береді;
- қылмыстық сот жүргізу мен сот шешімдері шеңберінде ... ... ... ... қылмыстық сот жүргізу тәжірибесіне алқа билер соты институтын енгізу
кажет. Осы мақсатта 2005 жылы "Алқа билер ... заң ... ... мен ... ... ... Конституциялық заңға және алқа билер
сотын ... ... ... ... да ... ... ... толықтырулар енгізілуге тиіс;
- сот рәсімдерінің ашықтығы мен анықтығын барынша ... ... ... ... ... тәуелсіздігі және
әділеттілігі жөніндегі мәселеге ... ... ... ... ... ... ... сөйтіп олар бүгінде табысы ең жоғары
мемлекеттік қызметшілерге айналды. Біз судьялардың зейнетақымен қамтамасыз
етілуін қоса ... ... ... ... ... ... жайында да ойланғанымыз жөн. Судьяларды лайығымен материалдық жөне
әлеуметтік қамтамасыз етуді қажырлы да адал ... ... деп ... ... ... ... ... бірі ретінде қарастырған
жөн. Судьялар арасындағы парақорлықты адамгершілік тұрғыдан ... деп ... ... мұны ... жағынан да тиімсіз
етуіміз керек. Судья өз қызмет орнын қадірлеуге тиіс және ... ... ... ... ... өзінің мемлекеттік қызметте болу құкығынан
ғана емес, барлық әлеуметтік кепілдіктерден де ... ... ... 11б.]- ... болатын Елбасы.
Тағы айтып кететін бір жайт ... ... ... 28 ... N858 ... бекітілген.Қазақстан
Республикасының 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған Құқықтық
саясат ... Онда  сот ... іске ... ... ... ... бағытталған сот-құқықтық реформаның жаңа кезеңіне
конституциялық деңгейде қарқын берілді. Өлім ... ... ... ... ... ... ... қылмыстармен және
соғыс уақытында жасалған аса ауыр қылмыстармен ғана шектелді, бұл ... өлім ... іс ... ... ... ... қамауға
алуға санкция беруі енгізілді, прокуратура мен ... ... ... ... тыйым алып тасталды.  Сот-құқық жүйесін дамыту
сабақтастық және кезеңділік негізінде жүзеге ... және ... ... Оны ... ... ... ... мен судьяларды мамандандыру, оның
ішінде ювеналдық соттарды дамыту, ... ... ... ... құру ... ... ... салық және басқа да
мамандандырылған соттар құрылуы мүмкін. Бұл ретте ювеналдық соттар елімізде
құрылатын ювеналдық әділет ... ... ... ... ... Алдағы
уақытта қазіргі әкімшілік соттар базасында әкімшілік құқық бұзушылықтар
туралы ... ... ... соттардың ведомстволық бағынысына беретін,
жариялы-құқықтық дауларды ... ... ... ... құру ... ... жетілдіру нәтижесінде түрлі сот ... ... ... ... Сот ... даму ... сотқа дейінгі іс
жүргізудегі сот бақылауының шегін кезең-кезеңімен кеңейту мүмкіндігімен де
байланысты болмақ. Аралық және ... ... ... ... ... сот ... ... толық, объективті және бейтарап жария етілуіне
мүдделі. Осы мақсатта халықтың сот ... ... ... барынша қол
жеткізуін ұсыну арқылы сот жүйесінің ... мен ... ... ... Сот ақпараттарын тіркеудің заманға сай құралдарын енгізу сот
ісінде бәсекелестік ... іске ... ... ... Сот жүйесін
жоспарлы түрде ақпараттандыру сот ... іске ... ... ... ... ... етуге, істерді қарау мерзімдерін
қысқартуға, сот шешімінің орындалу тиімділігін арттыруға ... ... ... ... ... одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар қажет,
бұл ретте судьялардың кәсібилігі мен биік адамгершілік қасиеттері - ... ... ... ... болып табылатындықтан, судьяға
үміткерлерге қойылатын ... ... ... ... ... табылады. Сот қауымдастығының өз тарапынан да судьялардың Судья әдебі
кодексінің талаптарын сақтауына қатаң ... жол ... ... барабар әрі шұғыл әрекет етуі қажет. Судья ... ... үшін ... ... және судьяларды тұрғын
үймен қамтамасыз ету "сот төрелігін толық әрі ... ... ... ... ... ... ... Конституция талаптарының
толыққанды іске асырылуы маңызды мәселе болып қала беруде, бұл мемлекеттің
қаржылық мүмкіндіктерін ескере отырып, ... ... ... және
соттардың материалдық-техникалық қамтамасыз етілуі деңгейін кезең-кезеңмен
көтеруді ... [44, ... ... ... жүзеге асыру және дамыту барысында
көптеген мемлекеттік шаралардың жүзеге ... ... ... ... ... бірі және ... – кадрларды дайындау,
таңдау және сайлау мәселелері болып табылады. Бұл ... ... ... Соты мен ... Сот ... ... тарапынан
көптеген игі шаралар атқарылып, қолданыстағы заңнамалық ... мен ... ... 2011 ... 1 қаңтарындағы деректерге
сәйкес, Республика аумағында 344 аудандық және оған теңестірілген және ... және оған ... ... ... Аталған жергілікті
соттарда барлық жиыны 2141 ... ... ... 2011 жылғы 18 қаңтардағы
«Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қылмыстық заңнаманы
одан әрі ізгілендіру және ... ... ... кепілдіктерін
күшейту мәселелері бойынша өзгерістер мен ... ... ... ... ... орындау барысында мамандандырылған және жалпы
соттардың әкімшілік істер бойынша жүктемесі біршама артуы мүмкін. Қазақстан
Республикасының әр ... ... және ... ... ... филиалдары құрылған. Міне, мемлекеттік саяси жүйенің беделді буыны
– сот жүйесінде қызмет атқарып жатқан ... ... ... мен ... өмір ... ... берді. Демократиялық принциптерді
басшылыққа алып, тәуелсіздік жолын таңдаған ... ... ... тек мемлекеттік билікті жүзеге асырушы орган ғана емес, сонымен
қатар, қоғамның даму ... ... ... ... жүйе ... Сондықтан, сот жүйесі мен судьялар қауымдастығының орны мен
маңыздылығы арқылы ... ... даму ... мен ... ... Біз бүгін экономикасы қарыштап дамып, ... ... ... ... ... мен ... татулығы болып табылатын Қазақстан
Республикасының мүддесіне қызмет жасайтын, жаңаша, ... ... ... ... сай келетін тәуелсіз сот жүйесінің
құрылғанын мақтанышпен айта аламыз. Судьялар қауымдастығының әрбір ... ... ... мінсіз атқарып қана ... ... және ... ... ұстанымдарымен қоғамның басқа
мүшелеріне үлгі болуға тиіс деп ... Әділ әрі ... ... ... ... билікке қатысты сенімдерін арттырады, заң талаптарын
сақтауға тәрбиелейді, құқықтық сауаттарын, білімдерін жетілдіруге, ... ... ... ... [68, ... ҚР ... заңдарының орындалуын қамтамасыз ету-сот билігінің
негізгі қызметі.
Сот ... ... ... ... жүзеге асырылады
Республиканың Конституциясының, заңдарының, өзге де нормативтік ... ... ... ... ... ... ... қояды. ҚР Конституциясына сәйкес ҚР әділ соттылықты тек сот ... ... Сот ... ... Республикасы атынан жүргізіледі және
оның мақсаты азаматтар мен ұйымдардың  ... ... ... ... қорғау, Конституциялық заңдардың өзге де нормативті
актілердің, ... ... ... ... ... ҚР ... осы жағдайларын жүзеге асыру үшін сотқа
мемлекеттік органдардың, олардың ... ... ... және
олар шығаратын актілердің заңға сәйкестілігін тексеру бойынша және ... ... ... ... ... ... берілген.
Осы бақылаудың ерекшелігі және өзге де қарастырылған бақылаулардан
айырмашылығы ол тек қылмыстық, ... ... ... ... ғана ... асырылады. Заңды күшіне енген сот қаулылары жалпыға
міндетті ... ... ... олар істі ... немесе сот қарауы
кезінде жіберілген азаматтардың конституциялық құқытары мен бостандықтарын
бұзу немесе кінəліні соттауға, ауырлығы ... ауыр ... ауыр ... айыпты адамға қатысты айыптау үкімін негізсіз шығаруға ... ... ... ... ... құқығынан айыруға, сот тағайындаған
жазаның қылмыстың ... мен ... ... жеке ... ... ... арызды дұрыс шешпеуге, істі жаңа сот
қарауына ... ... ... ... ... ... ... заңсыз
немесе негізсіз болуы мүмкін. Заң шығарушылар ... жол ... ... ... ... ... бар ... прокурорлардың
наразылықтары, қылмыстық, азаматтық процесске қатысушылардың шағымдары
бойынша сот қадағалау тəртібімен ... ... ... сот ... қайта
қараудың ерекше рəсімін көздейді. [69, 3б.].
Үкімдерді, қаулыларды қадағалау тəртібімен ... ... ... ең алдымен, ол сот төрелігін заңға сəйкес нақты жүргізудің маңызды
кепілі болып табылады, өз кезегінде заңсыз ... ... сот ... ... ... ... енген сот шешімдері тексеру жəне қайта
қараудың процессуалды ... ... ... ... ... ... атап ... жөн. Əрине, ол барлық жерде осы тектес ... ... ... ... ... ... ... емес,
алайда оның мəні қадағалау ісін жүргізу, соңғы сот ... ... ... да, кез ... ... да заңды құқықтары мен
мүдделерінің маңызды кепілі болады.
Ғылыми еңбектерде ең бір жиі ... сот ... ... сот ... ... Бұл ... ... танушылар сот бағыттарын
түсіну туралы ұсыныстарды алға қояды.
Бұл орайда бұрын сот ... деп ... және ... ... қаулыларының негізділігін тексеру жөніндегі жоғары тұрған сот ... ... ... ... жөн [70, ... ... жаңаша түсіндіру оны шығарылған ... ... ... ... ... ... тексеруретінде түсінуді ұсынады
[71, 65б.]. Мұндай түсінік сот бақылауын жоғары және төмен тұрған соттардың
сот ... ... да ... ... ... өзара
қатынастары аясынан шығарады.
Мәселен, сот бақылауын құқықтық реформаны ... ... сот ... мен ... нығаюы нәтижесінде заңдылықты, азаматтардың
құқықтары мен бостандықтарын сақтау ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтарының сотта қорғалуға құқығы және сот
шешімдеріне және мемлекеттік ... мен ... ... ... ... беру ... туралы конституциялық ережені
талдаушы Ресей құқық танушылары көрсетеді [72, 15-16б.].
Азаматтардың ... ... ... ... ... ... қоғамдық ұйымдардың қызметімен де қамтамасыз етілетіні сөзсіз. Соттар
өздерінің ... ... ... өзге де мемлекеттік мекемелермен, сондай-
ақ қоғамдық ұйымдармен өзара байланыста орындайды [73, 5б.]. Алайда құқық
қорғау жөніндегі арнаулы орган ... ... рөлі ... да ... ... мен ... ... ерекшеленіп тұрады. Әділетті, тәуелсіз,
білікті, әділ және ... ... ... ... ... ... белгіленген құқық бұзылған жағдайда құқықтарды тез және ... ... ... ... ғылым мен заңдар практикасы аса ... ... ... ... [74, ... ғалымдары мемлекеттік басқару саласында сот ... ... өтіп ... ... ... ... етуді нақ осы көзқарас тұрғысынан зерттеуде. Сот бақылауы туралы
теориялық әзірлеулер ... ... ... ... ... осы саласында нақтыланып, бұл органдар үшін заңдарды және оны
іске асырудың тетіктерін бұзғаны үшін жауапкершілік көдейді. Бұл ... ... ... мен ... ... басшылары тарапынан
заңдылықтардың бұзылғандығы үшін барабар жауап беріп, тиісті шешімдерді
қабылдауға жәрдемдесуге тиіс [75, ... ... ... ... ... ... бөлшегі ретінде
бағаланатын тергеу органдарының қызметіне сот бақылауы проблемасы белсенді
талқылануда. Ең бір пікір таласына толы ... ... ... беру ... ... ... кезде сатылылықты белгілеудің жөн екендігі ... ... ... ... Соттарға азаматтардың конституциялық
құқықтарына нұқсан келтіретін кез келген іс жүргізу әрекетінің заңдылығын
тексеруді жүзеге ... ... ... алдын ала тергеуге адамдардың шағым
беруінсіз сот ... ... ... ... ... ... де әбден нақты және заңдылық ретінде бағалайды [76, 45-46б.].
Аталған ... ... ... сот ... ... ... ... Сот бақылауының қолданылу саласын үкімді орындау сатысы,
сот әділдігінің жалғасы ретінде қарай отырып, ... ... ... да ... ... Нақ ... да ... босату, рахымшылық актісінің салдарынан ... ... тек қана сот ... тиіс деп санайды [77, 32б.].
Сот бақылауының басқа бір ... сот ... ... ... оның ... ... ... бюджеттер мен шығыстарды
қалыптастыру,сот персоналын тағайындау мен бақылау сот ... ... ... ... ... ... бір жаңа түрі – ... органдар мен
адамдардың әрекеттерінің және шешімдерінің заңға сәкестігінтексеру мен заң
шығарушы және атқарушы билік шығарған ... ... ... өзінің құқықтық мазмұнын бақылаудан көрінетін норма бақылау.
Норма бақылауды жүзеге асыру- сотқа заң ... және ... ... мен ... оларды таразылауға ықпал ... ... ... сот билігі өкілеттіктердің принципті жаңа түрі [79, 5б.].
Сот практикасының норма құрайтын функциясы ретінде соттың үлгі ... ... Бұл ... сот билігі қазіргі кезде қызметтің әбден
қалыпты және заңды нысаны болып көрінетін, заң ... күш ... ... ... ... ... сипаты бар заң шығарушының ісін
толықтырады [80, 29б.].
Отандық заңгерлік әдебиетінде Г. Ж. Сүлейменова сот сот ... сот ... ... ... ... бөліп алуды ұсынады:
- Анықтау, алдын ала тергеу органдарының және ... ... мен ... ... ... ... мен заңмен қорғалатын мүдделерді қорғау туралы арыздарды,
сондай-ақ азаматтардың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... Заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілерді соттардың қолдану
практикасын зерделеу және жинақтау;
- Мемлекеттік органдарда жеке қаулыларды ... және ... ... ... ... мен ... жоюды ұйымдастыру;
- сот практикасын мәселелері бойынша нормативтік қаулыларды қабылдау;
- жоғары тұрған соттардың төмен тұрған соттардың іс жүргізу ... ... ... ... [24, ... билігінің ғылыми еңбектерде ұсынылатын барлық жаңа функциялары
ғана емес, осындай көп ... ... ... ... ... та өзіне назар аудартады.
Мәселен, соттан тыс іс жүргізуді тікелей және жанама бақылауды ... ... ... органдарының жүйесінде соттың алатын орталық орны мен
рөлін ... ... ... екі артықшылығын: азаматтық қоғамның саяси
еркімен ғана емес, ... де ... ... ... және ... қабілетін бөліп алады [81, 2б.].
Атқарушылық іс жүргізу әділ сот іс жүргізудің маңызды бөлігі болып
табылады, ... оның ... сот ... ... және міндетті түрде
орындауда. Сот шешімдерінің ұзақ уақыт бойы ... сот ... ... тараптың құқықтарын бұзады.
2010 жылы атқарушылық іс ... ... ... ... ... қабылданған. «Атқарушылық өндіріс және сот орындаушыларының
мәртебесі туралы» және ... ... ... ... ... ... ... бойынша өзгерістер мен
толықтырулар енгізу туралы» Заңдар қабылданған. Қазақстан ... ... ... ... ... ... және сот
жүйесінің тиімділігін арттыру жөніндегі ... ... ... қол ... ... ... арасындағы құзырды нақты бөлу жөніндегі іс-
шараларды іске ... ... ... Сот ... Сот ... ... бұл ретте таратылған органның сот шешімдерін ... ... және ... ... өкілеттері Әділет
министрлігіне берілген [45, ... ... ... Сот ... жаңа ... ... жұмыс істеуге тура келді. Бұл жұмыстар қылмыстық істер жөніндегі
мамандандырылған соттарды құруға ... ... ... жүзеге асырумен қатар жүргізілді. Жаңа заңдағы көптеген
өзгерістер судьялардың қылмыстық не ... ... ... ... заң
талаптарын қатаң сақтауы үшін Жоғарғы Соттың қадағалау жасауына мүмкіндік
туғызды. Соның арқасында азаматтардың құқын бұзатын ... мен ... ... ... ... ... ... жинақтауда маңызы
зор нормативті қаулылар дайындалып, ... ... ... ... ... бостандығын конституциялық қорғау
жөніндегі “Қылмыстық сот ісін жүргізуде адам мен ... ... ... ... ... ... ... қабылданды.
Әрине, соттардың қызметі көптеген факторға, оның ішінде сот актілерінің
орындалуына да тығыз байланысты екендігі анық. Сот қаулыларының ... ... ... толыққанды бақылау жүргізілмейді. Соның салдарынан
кейде ... ... ... ... ... ... жол ... керек. Ол үшін мониторинг жүргізудің рөлі ерекше
артып отыр. Бұрын судьялардың қызметіне баға ... ... ... қаншасы бұзылғандығы, не қайта қаралмағандығы есепке алынатын
еді. Қазірде бұл тәжірибе сақталып отыр, бірақ оған қоса ... ... және ... оны ... ... алынатын болды. Өйткені,
заң бұзушылық болса, ... оған ... ... ... ... ... ... келіспейді. Міне, мониторинг жүргізілгенде істі бірінші
қараған судьялардың кемшілігі бұрын ... ... ол ... ... ... ма, әлде ... салдарынан арызданушылар әлі Жоғарғы Сотқа
жүгініп жүрме деген сұрақтар жіті анықталады. ... ... әр ... ... ... [82, ... ... енген сот қаулылары жалпыға міндетті болады және
орындауға ... ... олар істі ... ... сот ... ... ... конституциялық құқықтары мен бостандықтарын ... 1) ... ... 2) ... ... ауыр немесе аса ауыр қылмыс
жасауға айыпталған адамға қатысты айыптау үкімін ... ... ... тоқтатуға; 3) жәбірленушінің соттың қорғау құқығынан айыруға; 4) сот
тағайындаған жазаның қылмыстың ауырлығы мен ... ... жеке ... 5) ... ... арызды дұрыс шешпеуге; 6) істі жаңа сот
қарауына заңсыз жіберуге ... ... ... ... ... негізсіз болуы мүмкін. Заңды күшіне енген сот шешімдері, егер ... ... ... ... Қылмыстық Іс Жүргізу кодексінің 446-бабының
талаптары сақталмаса, яғни істі ... ... ... осы ... мен өзге де жалпы ережелерін іске қатысушы ... ... ... құқықтарынан айыру немесе оларға қысым жасау, сот ісін
жүргізу рәсімдерін сақтамау ... ... ... ... ... мән-жайын
жан-жақты, толық және объективті зерттеуге кедергі келтіретін, сот төрелігі
үкімін шығаруға ықпал ететін немесе ... етуі ... ... іс ... ... елеулі түрде бұзылуы; 2) ... ... ... негізінде сот шешімі шығарылған
актіні конституциялық емес деп ... 3) адам өлім ... ... ... ... мәні ... ... қаралуы мүмкін. Азаматтық іс
жүргізу ... ... бұл ... ... ... Қазақстан
Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексінің 387-бабына сәйкес: ... ... не іс ... ... ... ... 2) ... негізге алынған акт конституциялық емес деп танылуы соттың ... ... ... ... ... ... ... қарауға негіз болып табылады. Сондықтан заң шығарушы қателерге ... ... ... ... беруге құқығы бар тиісті
прокурорлардың наразылықтары, қылмыстық ... ... ... ... бойынша сот қадағалау тәртібімен заңды ... сот ... ... ... ерекше рәсімін көздейді [24, 46б.].
Сонымен қатар аппеляциялық тәртіппен де заңдардың дұрыс ... ... ол іс ... ... Соттың Қадағалау алқасы қарайды.
Қадағалау алқасы Жоғарғы Соттың жалпы отырысында жасырын дауыс беру ... ... ... ... ... жыл ... сайланатын
судьяларынан тұрады.  Жоғарғы Соттың ... ... ... ... мен ... немесе Республика экономикасы мен
қауіпсіздігіне орны толмас ауыр зардаптарға әкеп ... ... ... ерекше жағдайда ғана қайта қаралуы мүмкін. Ол тек
Жоғарғы Соттың ... ... ... ... ... Сотта қадағалау
тәртібімен қайта қараудың негізі неде? ... ... ... сот ... ... ... қаралуына жаңадан енгізілген заң бойынша мына төменгі:
- істі тергеуде немесе сотта қай та қарағанда азаматтардың ... мен ... ... жол ... заңды дұрыс қолданбаудан
кінәсіз сотталуына;
- орташа ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасады деп ... ... ... ... ... ға ... ... жол берілуіне;
- жәбірленушінің сот арқылы қорғану құқығынан айрылуына;
- сот ... ... ... ... мен ... ... жеке
басының сайкелмеуіне әкеп соққан жағдайда ғана негіз бола алатын көрінеді.
Осы соттардың ... ... ... мен заңдарының
орындалуын қадағалауын, адам мен азаматтардың ... мен ... ... ... соттың қызметін жетілдіру мақсатында
елімізде ... ... ... мен ... ... ... ... «Жаңа онжылдық - жаңа экономикалық
өрлеу - Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» деген Жолдауында жаңа ... ... ... ... ... ... ... арқылы бекемдеп, саяси жүйемізді жетілдіруді жалғастырамыз деп
көрсетілген. Және мұнда құқықтық реформа маңызды рөл ... ... ... заңнамалық және басқа нормативтік құқықтық ... ... тек ... ... ... және ... жағдай
жасауға қатысты ғана емес, сонымен қатар тұлғаның құқығын ... ... ... ... ... ету процедурасына да қатысты болды.
Әлеуметтік- экономикалық жаңарудың қазіргі ... ... ... жаңа ... ... өту ... талап етеді, жаңа міндеттер
жүктейді. Бұл сот қызметінің ... ... ... ... және қосымша ресурстарды тарту үшін бағдарлы-мақсатты тәсілді
қолдануды қажет етеді. Соңғы ... ... ... ... өзекті
мәселеге айналды, бұл сот органдарын заңсыз араласудан қорғайтын маңызды
кепілдік болып табылады.
«Қазақстан Республикасының Жоғары Сот ... ... жаңа ... ... тәуелсіздігін және оларға ешкімнің тиіспеуін,
Жоғарғы Сотпен өзара байланыс ... ... ... ... іріктеуді
қамтамасыз ету жөніндегі аталған органның ... ... ... ... ... оң ... ... болады.
Сот төрелігінің тиімділігін арттыру ... ... ... оның ... ... орынды сот жүйесіне кадрларды даярлау және
іріктеу мәселесі иеленеді.
Бос тұрған судья лауазымына орналастыру үшін біліктілік ... ... ... ... ... өту және Жоғарғы Сот
Кеңесі отырысында мәселенің қарастырылуына дейінгі барлық кезеңдерде сот
кадрларын ... ... ... ... кадрларын даярлаудағы Сот төрелігі институтының рөлін күшейту
қажет. Қалыптасқан әлемдік тәжірибеге ... ... ... ... тек Сот төрелігі институтының түлектері арасынан жүзеге асыру
қажет, бұл үміткерді басқа да емтихандар мен тест ... ... ол ... ... ... ... ... жетекшілік ету бойынша
судьяларды қосымша жүктемелерден босатады.
Судьяға үміткерлерді іріктеудің сапасын ... үшін ... ... емес ... ... іріктеу рәсіміне қатысу рөлін күшейту
ұсынылады. Судьяға ... ... ... ... ... ... мерзімді
басылымдарда жариялау тәжірибесін кеңірек қолдану, олардың ... ... ... ... әркімнің судья лауазымына іріктеу
процедурасына ... ... ... ... Қоғамның, оның ішінде
үкіметтік емес ұйымдардың тікелей қатысуы судья лауазымына үміткер тұлғаның
мінезін жан-жақты, ... ... ... ... ... сот ... әрі қарай реформалау судьялардың толық
тәуелсіздігі, сот төрелігін жүзеге асырудағы ... ... ... ... ... ... бейтараптылығы мен
кәсібилігі, сот ... ... және ... ... ... ... жүргізіледі, нәтижесінде қоғамның сот жүйесіне
сенімінің жоғарғы ... қол ... сот ... ... Сот ... ... ... сот төрелігін жүзеге
асыруда судьялардың тәуелсіздігінің ұйымдастырушылық-құқықтық кепілдіктері
қамтамасыз етіледі [17, 14б.].
2.3 Сот билігінің ... ... ... ара-қатынасы.
  Мемлекетіміз өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік
деп таныған сәттен бастап ... ... мен ... басты орынға
ие болды. Оның жарқын көрінісін Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-
ші бабының мазмұнынан ... ... ... ең ... және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары". Осы орайда,
мемлекетіміздегі әрбір жеке және заңды тұлғаның құқығын қорғап, ... ... ... сот ... ... ... ... қызметі жалпы мемлекеттік құрылыстың тұрақтылығының бірден-бір
кепілі, әрі ... ... бірі деп ... ... ... ... осы сот ... жалғыз өзі ғана емес, басқа
билік тармақтарымен бірлесіп қорғауы. ... оның ... ... ... ... Бұл ... біз сот органының басқа билік тармақтарымен
ара қатынасы ... ... ... ... ... ... 1-бөлімінің 3-бабында: Республикада мемлекеттiк билiк
бiртұтас, ол Конституция мен заңдар негiзiнде заң шығарушы, ... ... ... ... олардың тежемелiк әрi тепе-теңдiк жүйесiн
пайдалану арқылы, өзара iс-қимыл ... ... ... жүзеге асырылады
[1, 3б.] -, делінген.
Біз осы жерден олардың бір мақсатты ... ... ... ... ... Сонымен қатар бұл тұста біз соттың Қазақстан
Республикасының Президентімен ара ... ... ... ... ... Президенті - ... ... ішкі және ... саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын,
ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстанның ... ... ... ... тұлға [1, 40б.]-, делінген еліміздін Конституциясында.
Республика Президентi мемлекеттiк билiктiң барлық ... ... ... және ... ... ... ... жауапкершiлiгiн қамтамасыз
етедi.
Республика Президентi - ... пен ... ... ... адам және ... құқықтары мен
бостандықтарының нышаны әрi кепiлi.
Соттардың Конституциямен баянды етілген адамның және ... мен ... ... келтіретін заңдар мен өзге
де нормативтік құқықтық актілерді қолдануға хақысы жоқ. ... ... ... де ... ... ... ... Алайды біз бұл
бақылауды ішінара бақылау деп ... Егер сот ... ... ... өзге ... ... акт Конституциямен баянды етілген
адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді ... ... ... ... және осы ... конституциялық емес деп
тану туралы ұсыныспен Конституциялық Кеңеске жүгінуге міндетті [1,18б.].
Сонымен Президенттің сот ... ара ... ... ... ... сот ... ... Республика
Президентінің соттарға және судьяларға қатысты өкілеттіктері Республика
Президенті:
1) Жоғары Сот ... ... ала ... ... ... Төрағасын және судьяларын қызметке сайлау және қызметтен
босату үшін Парламент Сенатына ... ... Сот ... ... ... жергілікті және басқа да
соттардың төрағалары мен судьяларын қызметке тағайындайды және ... [83, ... ... және ... ... ... органның
Жоғарғы Сот Төрағасымен ... ... ... Қазақстан
Республикасының Президентi құрады, қайта ұйымдастырады және таратады. 
Қазақстан Республикасының Президентi бiрнеше әкiмшiлiк-аумақтық ... ... сот ... бiр әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiкте бiрнеше аудандық
сот құруы мүмкін. Аудандық соттар үшiн судьялардың ... ... ... ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасының Президентi бекiтедi.
Үшіншіден, Облыстық және оларға теңестiрiлген соттарды (бұдан әрi ... ... ... органның Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының
Төрағасымен келiсiлген ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасының Президентi
құрады, қайта ұйымдастырады және ... ... ... ... ... ... ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасының
Президентi бекiтедi. 
Төртіншіден, Жоғарғы Сот судьяларының жалпы санын ... ... ... ... ... Республикасының Президентi белгiлейдi.
Жоғарғы Сот Төрағасы орнынан ... ... не ... ... бұрын
тоқтатылған өзге де жағдайда Төрағаның мiндетiн уақытша атқаруды Қазақстан
Республикасының Президентi Жоғарғы ... сот ... ... ... ... ... ... Төрағасы Қазақстан ... ... ... ... кандидатурасын ұсынады, Қазақстан
Республикасының Президентiне заңдарды жетiлдiру жөнiнде ұсыныс енгiзедi,
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... және ... құрметтi атақтар беру туралы ұсыныс енгiзедi.
Алтыншыдан, Судьяны, қылмыс үстiнде ұсталған немесе ауыр ... ... ... ... алуға, күштеп әкелуге, оған сот
тәртiбiмен белгiленетiн әкiмшiлiк жазалау ... ... ... ... қорытындысына негiзделген Қазақстан Республикасы Президентiнiң
келiсiмiнсiз, ал Конституцияның 55-бабының 3) тармақшасында белгiленген
жағдайда, ... ... ... Сенатының келiсiмiнсiз оны
қылмыстық жауапқа тартуға болмайды [84, ... ... ... ақы ... ... ... сәйкес, Қазақстан Республикасының Президенті белгілейді [85,
24б.].
Президент міндетін атқарушы тұлғаның опасыздық жасаған қылмысы ... ... ... Жоғарғы соты қарайды [86, 25б.].
Президент сот жүйесін ... ... ... ... ... ... қана қоймай, соларды жетілдіру мақсатында, осы органның
қызметтін жақсарту мақсатында әр түрлі стратегиялық жоспар мен реформаларды
жүргізуде. Яғни, ... ... ... ... сот ... ... келтірілді. Арбитраждық соттар жойылып бір ... Сот ... ... сот ... ... ... мен ... заңнамалық тұрғыда анықталып, сот жүйесін қалыптастырудың айқын
ережелері белгіленді. Соның ... ... озық ... ... тәуелсіз сот билігі, сондай-ақ, сот төрелегін жүзеге асырудың
өркениетті жүйесі қалыптасты. Соттар жұмысын халық үшін ... ашық ... ету ... ... Сот пен барлық облыстық соттарда бұқаралық
ақпараттық құралдарымен тығыз кәсіби ... ... ... ... ... сот ... – қоғам өмірінің аса маңызды бір ... оның ... ... ... әрбір адам мүдделі екендігі
ескеріліп, құқықтық ... құру ... ... ... ... құрметтеуімен қатар, заңды іске асыруға қатысулары да, оның ... ... ... ... жасауының да зор маңызы бар
екендігі зерделенді. ... ... бір ... – сот ... ... қызметіне қоғам өкілдерін қосу болып табылады. Құқық теориясында сот
– бұл мемлекетті саналы түрде өзін-өзі шектеуге алып баратын ... ... ... ... ... ... ... болса, соғұрлым сот
төрелігі де тәуелсіз болады дегенді ескеріп, алқа ... соты – бұл ... ... пен тәуелді соттан қорғайтын бірден-бір құрал ... бұл ... ... сенімін жоғалтқан халық үшін бақылау жүргізудің
қайнар көзі бола алатындығы.
Сонымен қатар, судьялардың кәсіби ... ... ... ... ... ... ... Судьялардың сот төрелігін жүзеге
асыру жағдайында заңдылықты сақтағыны үшін жауапкершелігі арттырылды. Сот
реформасының тағы бір ... Сот ... ... ... отыр. Бұл болашақ судья кадрларын ... ... ... ... ... қамауға, тұтқындауға санкция беру 
прокуратурадан ... ... ... ... ... ... қол ... етілген. Соттар қызметіне қоғамдық бақылаудың конституцялық
тетіктері анықталып, алқа билер институты еңгізілген  [87, ... ... ... ... ара қатынасына тоқталып ... ... ... ... ... ... ... құруға тікелей қатысады.
Жоғары Сот Кеңесі Жоғарғы Соттың Төрағасы, судьясы ... ... ... ... ... Парламентінің Сенатына
ұсынуы үшін Қазақстан Республикасының Президентіне ұсынады. Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... ... Жоғары Сот Кеңесiнiң кепiлдемесiне негiзделген ұсынуы бойынша
Сенат сайлайды. ... ... ... ... Сот Кеңесінің ұсынымына
негізделген Қазақстан Республикасы Президентінің ұсынуы бойынша бес ... ... ... ... ... ... ... Төрағасы мен
судьялары Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... Сенатының келiсiмiнсiз оны
қылмыстық жауапқа тартуға болмайды. ... ... оның жеке ... ол ... ... үй және ... үй-жайларға, ол пайдаланатын
жеке және қызметтiк көлiк құралдарына, оған тиесiлi құжаттарға, ... өзге де ... ... ... [84, 25б.].
Өз кезегінде сот билігі мен заң ... ... ... ... байланысты тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесі іске асырылады.
Сот заңдарды дәл, бұлжытпай орындап қана ... ... ... ... ... ... мен ... құқықтық
нормаға сәкестігін бағалай білуі қажет. Конституцияға сәйкес емес ... ... сот оны ... ... емес деп тану ... Республикасының Конституциялық Кеңесіне жолдайды. Мұнымен сот заң
шығару процесіне ықпал етеді.
Жоғарыда айтылып кеткендей, сот ... ... ... ... ... деңгейде жетілдірілмеген. Айтайын дегеніміз, Жоғарғы
Сотқа Конституцияға қайшы немесе оған сәйкес емес заң мен ... ... емес деп тану ... ... сот билігі
тарапынан заң шығарушы және атқарушы ... ... ... ... ... ... толығырақ көрсететін болсақ, конституциялық ... ... ... ... сот өндірісін қайтадан жаңғырту
мүмкіндігі жасалса ... ... ... еді. Олай ... ... ... орнына мұндай бақылауды еліміздің Жоғарғы Сотына
тапсырған жөн [85, 26б.].
Осы жағдайға байланысты ... ... У. ... ... отырып,
американдық соттың басқа елдерден ерекшеленетіні тек биліктердің бөліну
негізімен түсіндіріліп қоймай, олардың құзыретінде ... ... бар ... айқындалды [88, 48б.]. ... ... ... ... ... ... ... ұсыныс енгiзедi. Мұның өзі соттың атынан Жоғарғы Соттың Төрағасының
заң ... ... ... дегенді білдіреді, бұл қуантарлық жағдай.
Біраз елдердің Парламенттері заң шығармашылығынан өзге ... де ие. Ал, ... бір ... ... ... ... де ... белгілі. Мысалы, Англияда Парламенттің жоғарғы
палатасы - ... сот ... ... ... ... ... аян.
Парламент құзыретінің мұндай әртүрлілігі мынадай пікір айтуға себеп болады:
әр елде Парламент жағдай бола ... ... ошақ қасы ... мұны
демократиялық нормалардың бұзылуына балар еді. Егер олардан Францияның
жайын сұрай ... ... ... мемлекетіндегі демократияның салтанаты
туралы айтып тауыса алмас еді.
Мемлекеттік органдар өздерінің құзыреті шеңберінде билікті сипаттағы
актілерді ... ... ... мемлекеттің органдарының қызметінің
құқықтық нысаны. Мазмұны бойынша бұл ... ... ... ... ... ... ... немесе жекелеген күйінде құқық
нормасын қолдануға бағытталады. Басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... ... және олар ... қабылданады [89, 38б.].
Мемлекеттік билік актілерінің қасиеттері сот билігіне де тән. Оларды
мемлекеттің тиісті органы сот заңға негіздеп ... және олар ... ... қатар, сот билігінің актілері заң атынан шығарылып, оның
күшіне ие бола алады. Бұл ... заң сот ... ... бір
шарттардың орындалуына байланысты өзінің күшін береді. Мысалы, сот ... ... ... ... атқарылады. Сот шешімін құқықтық актілердің
иерархиалық ... ... бір ... ... ... ... ... мәртебелі еркін білдіру үшін, маңызды қоғамдық қатынастарды
реттеуге ... Ал, ... ... ... ... актісі, ол қарап шешкен
нақты істерге байланысты процеске қатынасушыларға ғана заң бола ... ... ... ... ... ... сол ... басқа процестерге заңды
күші болмайды. Яғни сот прецеденті біздің мемлекетте ... ... ... ... ... ... көрсетіп тұр. Сот ... ... ... беру ... ... ... аударуды талап
етеді. Соттың ... ... ... ... ... ... қатар қызмет етуі де қиын. Қазіргі қолданыстағы
кейбір әлжуаз заңдардың сот жұмысына ... ... ... ... ... ... ... тірейді, қателіктердің кетуіне жол
ашады. Сондықтан Жоғарғы сотқа өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы
заң жобасын ... ... ... жөн. Бұл, қыры мен сырына қанық жұмыстың
әрбір ... жете ... ... талдаудан өткен, зерттеліп,
зерделенген толыққанды заң шығуына аз септігін тигізбейді.
Соттар ұйымдастыру және ... ету ... ... бұл ... байланысты мемлекеттік биліктің атқарушы
тармағының органдарынан ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... Яғни, атқарушы органдар мен олардың лауазымды
тұлғаларының әрекеттері мен шешімдеріне келтірілген ... ... ... ... ... ... ... атқарушы тармағының
органдарына, әсіресе, олардың ... мен ... ... ... жүзеге асырылады [85, 30б.].
Сот Үкімет пен оның қарамағындағы министрліктердің, комитеттердің ... ... ... сәйкес емес деп тану үшін Республиканың
Конституциялық ... ... Ал, ... бұл ... жергілікті
органдарының және олардың лауазымды тұлғаларының әрекеттері мен ... деп ... ... жоюға құқылы және міндетті.
Сонымен қатар судья қызметтiк мiндеттерiн атқару кезiнде мүгедектiк
белгiлеуге әкеп ... ауыр ... ... ... ... ... ... шалдыққан) жағдайда оған бiр жарым айлық
лауазымдық айлықақы мөлшерiнде, жеңiл мертiккен жағдайда - ... ... ... ... ... ... ... Бiржолғы өтемақы
төлеудiң тәртiбiн Қазақстан Республикасының Үкiметi айқындайды [84, 26б.].
Яғни, мұның өзі олардың ара қатынасын айқындап ... ... ... ... тағы бір ара ... оның заңды күшіне
енген қаулыларының атқарылу міндеттілігімен байланысты. Осыған орай, соттың
заңды күшіне енген үкімдерін Ішкі істер министрлігінің ... ... ... Ал, ... залалды өндіру жағы мен азаматтық және басқа
да істер бойынша қаулыларын ... ... Сот ... атқару
жөніндегі комитеті атқарып келген болатын. Қазіргі уақытта, бұл ... ... ... Сот ... ... ... өндірісін
ұйымдастыру жөніндегі Департамент шұғылданады [91, 6б.].
Өз кезегінде, атқарушы ... ... ... ... ... ... ... 31-бабына сәйкес аудандық ... мен ... ... ... ... арқылы аудандық
соттардың қызметін кадрлық қамтамасыз етуді жүзеге ... ... ... ... ... мен оның ... кез ... буындағы соттарға
қатысты сот төрелігін жүзеге асыру бойынша олардың қызметін басқаратын және
бақылайтын орган болып табылмайды. Олар ... ... және ... мен заңдарға ғана бағынуы әрі сот төрелігін ... ... ... араласпау қағидатын қатаң сақтау жағдайында заңмен
берілген функцияларды жүзеге ... ... сот ... ... Конституциясында соттарға ... ... ... ... тепе-теңдік пен ара салмақтар жүйесі арқылы
олармен өзара іс-қимыл жасай отырып, заң ... және ... ... ... ... [24,10-11б.].
2000 жылдың 1-қыркүйегіне дейін атқарушы биліктің сот ... ... ... ... ... ... ... билігіне тәуелділігімен
байланысты болып келді. Мұның ішінде Үкіметтің соттарды ұйымдастыру,
материалдық- ... және ... ... етуі ... ... басты мүмкіндіктері қолында тұрған Әділет Министрлігінен сотты
тәуелсіз ... деп айта ... ... ... ... процесуалдық
қызметіне де ішінара әсерін тигізетін. Әсіресе, сот ... ... ... сот ... ... ... ... заңда көрсетілген негіздерге байланысты тәртіптік іс
қозғайтын. ... ... ... ... ... тек ... ... ету мәселелерін шешіп қана қойып, соттың тәуелсіздік
принципін қатаң сақтап, оның сот ... ... ... ... ... деп қойылған еді [85, 30б.].
Сонымен қатар соттың құқық қорғау органдарымен ара қатынасын айтып
кететін болсақ, мұнда біз сот пен ... ара ... ... ... ... ... білдіреді, сондай-ақ заңмен белгіленген
жағдайда, тәртіпте және шекте соттың заңды күшіне енген шешімдеріне қатысты
наразылықтар болған жағдайда оларды заңның ... ... ... ... ... ... шешімдері мен іс-әрекеттеріне
(әрекетсіздігіне) жасалған шағымдарды қарайды. Тергеу бөлiмiнiң ... ... ала ... сотқа дейінгі жеңілдетілген іс жүргізуді жүзеге
асыратын, заңда прокурордың санкциясын немесе соттың шешiмiн алу ... ... ... ... мен ... ... жүргiзу
туралы барлық шешiмдi дербес қабылдайды және олардың заңды және уақтылы
атқарылуы үшiн толық жауапты болады. Міне бұл ... да біз ... ... ... көріп тұрмыз. Егер істі сотта қарау кезінде ... ... ... ... азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын
бұзушылықтар, сондай-ақ анықтау, алдын ала тергеу барысында немесе ... ... ... ... ... жол ... басқа да заң бұзушылықтар
анықталса, сот жеке қаулы шығарып, онда ... ... ... ... ... бұзудың қажетті шаралар қабылдауды талап ететін
мән-жайлары мен ... ... Егер сот ... деп ... басқа
жағдайларда да жеке қаулы шығаруға құқылы.
Анықтау органының бастығы: соттың ... ... ... ... прокурордың, алдын ала тергеу органының
және ... ... ... ... әрекеттерін жүргізу туралы,
қылмыстық процеске қатысушы адамдардың қауіпсіздігін ... ... ... ... ... ... ... [84, 13б.]. Біз
соттың адам мен ... ... мен ... ... ... ... ... органдарымен тығыз байланыста екенін айқындадық.
3 СОТ ОРГАНЫНЫҢ ӘДІЛ СОТТЫЛЫҚТЫ ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДАҒЫ АЛАТЫН ОРНЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
3.1 Сот төрелігі-мемлекеттік қызметтің ... бір ... ... ... сот төрелiгiн тек сот қана жүзеге ... ... ...... ... ... және ... белгiленген
өзге де нысандары арқылы жүзеге асырылады. Заңда көзделген жағдайларда
қылмыстық сот iсiн ... алқа ... ... ... Сот билігінің мәні соттың сот төрелігін жүзеге асыру кезінде
көрінеді. Алайда сот қызметін осы биліктің тек бір ... іске ... ... бір сот ... ... ... ғана шектеуге болмайды. Алайда,
Қ.Ә. Мәми дұрыс ажыратқандай «сот ... ... ... және ... ... және ... ашу үшін оның барлық ... яғни ... оның рөлі мен ... биліктің басқа тармақтарымен айырмашылығын
көрсететін ерекшеліктері мен қырларын анықтау қажет» [33, 5б.].
Сот төрелігі саласынан басқа сот ... ... ... да ... ... ... іске ... 1995 жылғы Қазақстан Республикасының
ережелеріне сүйене отырып, Қ. Ә. Мәми сот ... ... ... ... көрсетеді:
Бірінші белгі – бұл билік конституциялық бекітілген ... ... ... ... ... ... ... оны
мемлекеттік қызметтің түрі деп ... ... ... не ... ... ... тармағының табиғатына келе бермейтін қызметтерді
орындайды.
Екінші белгі – сот билігінің тек арнайы мемлекеттік ... ... ... ... ... соттарға тиесілі.
Үшінші белгі – оны өз кезегінде Конституцияда ... ... ... ... органдарда құруда; сот алдында жеке міндеттері
мен мақсаттарын ... және ... жеке ... ... сондай- ақ
мемлекеттік бюджеттен жеке қаржыландыруда көрінетін ұйымдастырушылық,
функционалдық және ... ... ... сот ... сот төрелiгiн iске асыру жөнiндегi соттың қызметiне қандай да
болсын араласуға жол ... және ол заң ... ... ... Нақты iстер бойынша судьялар есеп бермейдi.
Төртінші белгі – бұл ... ... сот ... ... ... Республикасының атынан үкімдер мен соттардың өзге де шешімдерін
жария ету.
Бесінші белгі – сот төрелігін, яғни ... ... мен ... ... жүзеге асыру.
Алтыншы белгі – осы билікті конституция, заңдар, өзге де нормативтік
құқықтық актілер, ... ... ... негізінде туындаған
дауларға ғана қолдану. Сот мораль, діни, қызметтік әдеп нормаларын бұзуға
байланысты жанжалдарды ... және ... ... – осы ... оның ... тән іс жүргізу (талап арыз
ісін жүргізу, процеске айыптауға ... ... ... – осы ... ... ... ... қызметінде осыған
байланысты екі қыры бөлініп шығады: құқық пен ... ... ... ету, ... ... мен ... ... бостандықтары
мен заңды мүдделерін қорғау.
Тоғызыншы белгі – оның шешімдерін ... ... ... ... ... ... сот төрелігін Қ.Ә. Мәми азаматтардың,
мемлекет пен ұйымдардың ... ... және ... ... ... ... даулар мен істерді шешу және оларға ... да ... ... ... ... берілген өкілеттікпен
Конституцияда көзделген тәртіппен құрылатын, ерекше іс жүргізу ... ... және ... ... аумағында міндетті сипаттағы
шешімдерді шығару құқығы бар, оны ... ... ... ... ... орган ретінде мемлекеттің атынан іске асыратын,
Конституцияда белгіленген біртұтас мемлекеттік ... ... ... ... [33, ... мен соттар туралы Конституциялық заңда сот билігін іске
асырудың негізгі және ... ... сот ... ... ... болып
табылатыны айқындалған. Ғылыми әдебиетте сөт төрелігі ұғымы оның түрлі
қырларында ашылады. Авторлардың ... сот ... сот ... ... тәртібімен жасалатын арнайы мемлекеттік органдардың материалдық
нормаларын қолдана отырып, азаматтық, қылмыстық және өзге ... ... шешу ... ... ... ... [92, 27б.]. Осы анықтама,
сондай – ақ ... ... ... 75 және ... ... ... Конституциялық заңының нормаларын талдау сот төрелегінің
мәнін, мазмұнын және мағынасын ашатын ... ... ... ... ... Олардың қатарына мыналарды жатқызуға болады:
1.Сот төрелігін мемлекеттің атынан арнайы мемлекеттік орган- сот
жүзеге ... ... ... ... ... Республикасының
Конституциясында және сот жүйесі туралы ... ... ... ... ... олардың ұйымдастырылуының ерекшелігіне
байланысты. Аудандық (қалалық) ... сот ... ... ... ... сәйкес уәкілетті органның Жоғарғы Сот төрағасымен
келісілген ұсынысы бойынша Қазақстан ... ... ... ... және ... Облыстық және оларға теңестірілген
соттарды уәкілетті органның Қазақстан Республикасы ... ... ... ... бойынша Қазақстан Республикасы Президенті
құрады, қайта ұйымдастырады және таратады.
2. Сот төрелігі іс жүргізу ... ... ... азаматтық және өзге істерді қарау (істің нақты мән – жайларын
анықтау ... ... ... ... және шешу ... ... және ... да сот актілерін шығару арқылы) жүзеге асырылады.
3. Істерді айыптау және қорғау тараптарының, сондай-ақ дәлелдемелерді
зерттеуге белсенді ... ... ... ... ... да
қатысушыларының міндетті қатысуымен сот отырыстары нысанында қаралады. Бұл
ретте сот қорғау немесе айыптау жағына шықпайды. Ол сот ... ... және ... әрі ... ... сай ... ... тиіс.
4. Соттың үкімдері, қаулылары, ұйғарымдары және шешімдері олар заңды
күшіне енген сәттен бастап заң күшіне ие ... ... да ... ... барлық мемлекеттік органдардың, ұйымдардың лауазымды
адамдардың және азаматтардың орындауы үшін міндетті болып табылады. ... ... сот ... ... жалтару заңнамада белгіленген
жауапкершілікке ... ... Сот ... тек ... тұрған соттар және
тек іс жүргізу заңнамасында ... ... ... ... ... ... Сот ... Конституцияда, сот жүйесі туралы Конституциялық заңда
және басқа да нормативтік ... ... ... ... ... сот ... және өзге де ... жүзеге асыру
кезінде сот қызметін ұйымдастыру мен тәртібінің мәнін және ... ... ... тұрады [24,13б.].
Негізгі кандидаттар Қазақстан Республикасының Конституциясында
бекітілген, сондықтан оның бір уақытта ... ... және өзге ... сот төрелігін атқару саласындағы мәселелерді реттейтін салалы
заңдарды қабылдау кезінде негізгі бола ... ... ... күші ... ақ тек ... жаңа емес: барлық азаматтардың, лауазымды және заңды
тұлғалардың сақтауы және орындауы үшін міндетті ... ... ... Конституциясының 75-бабында және «ҚР сот
жүйесі және ... ... ... 2000 ... 25 желтоқсандағы
Конституциялық заңының 1-бабында аталғандай, «Қазақстан Республикасында сот
төрелігін тек сот ... ... Сот ... жана ... ... ... кінәлі деп тануда және оған жазалау, не заңда белгіленген әсер ету
шарасын тағайындауда, сондай-ақ ... және ... ... ақтау кезінде шешуші сөз оған тиесілі.
Сот төрелігі- адам мен азаматтың, мемлекеттік және мемлекеттік ... ... ... аса ... ... мен заңды мүдделерін
жүзеге асыруға тікелей қатысы бар ... ... ... ... ... ... да ... қорғау функцияларын да орындау
бағындырылған. Мысалы, қылмыстық іс бойынша сот ... егер осы іс ... ... ... жан- ... және толық тергемесе , егер олар барлық
қажетті дәлелдемелерді анықтамаса және т.б. ... ... және ... ... ... еді. ... сот ... құқық қорғау
қызметінің тұтастай алғанда жүрегі [93, ... ... сот ... ... ... ... ... әдебиеттерінде сот төрелігі актілері деп аталатын сот ... ... ... ... ... ... бойынша шешімдер және
т.б.) заңнамаға ... ... ... ... ... бірі – ... Ол атап ... заңды күшіне енген үкім, ұйғарым немесе істі
қараған кезде сот шығарған ... ... ... және ... мекемелер және кәсіпорындар, лауазымды адамдар мен азаматтар ... және ... ... ... аумағында орындауға
жататынын білдіреді. Сот шешімін ... ... ... кедергі келтіру
осыған кінәлі адамдарға ... ... ... ... қолдануға
әкеледі [58, ... ... ... ... – сот ... ... ... да
өзгешелік белгілеріне тән сот шешімдерін орындаудың жалпыға міндеттілігі.
Олардың қатарына, ең алдымен, заң ... ... ... ... ... да бір ... ... немесе органдардың қарауы бойынша
еркін емес, тек нақты тәсілдермен жүзеге асырылуын жатқызуға болады. ... ... ... ... ... белгіленеді. «ҚР сот жүйесі және
судьялар мәртебесі туралы» 2000 жылғы 25 ... ... ... «Сот ... ... ... және заңда белгіленген
өзге де сот ісін жүргізу ... ... ... ... ... Осы ереже, сот төрелігінің – негізінен, екі ... және ... ... қарауды білдіреді. Біріншісі, жеке
адамдардың (Қазақстан Республикасының азаматтарының, ... жоқ ... ... мекемелердің, ұйымдардың
мүліктік және кейбір мүліктік емес құқықтары мен заңды мүдделеріне қатысты
ауқымды әрі ... ... ... мен ... бұзушылықтарды қамтиды.
Істердің екінші санаты құқық ... ... ... ... заң ... қылмыс деп есептелетіндерге, яғни «қылмыстық кодексте
жазалау қатерімен тыйым салынған ... ... ... ... ... тағы бір екінші санаты – әкімшілік құқық бұзушылық туралы
істер. Осы ... ... ... ... ... Ведомствалық бағынысты соттардың істер шеңбері әкімшілік құқық
бұзушылық туралы заңнамада айқындалған. Осындай құқық бұзушылыққа кінәлі
адамға ... ... ... ... ... қатысты қолданылатын
жазадан қатаң емес.
Сот төрелігінің басқа да ... ... ... ... түрі ... ... ... қатаң тәртіпті сақтау арқылы
жүзеге асырылады. Айырмашылық белгілерге, ең соңында, тек ... ... ... ... ... асыратын жатады. «Соттың ерекше ... ... ... ... заң ... ... ... салады. Ешқандай
өзге органдар мен ... ... ... ... сот ... ... құқығы жоқ » [84, 23б.].
Аталған айырмашылық белгілерді ескере отырып, сот ... ... ... ... ... және жалпыға міндеттілігін
қамтамасыз ететін заңның талаптары мен ... ... ... ... ... ... қылмыстық және өзге де заңмен
белгіленген сот ісін жүргізу ... ... ... ... ... ... асыру ретінде айқындауға болады.
Сот төрелігінің қағидаттары- мемлекеттік қызметтің түрінің елеулі
жақтарын басшылыққа алатын негізгі ... ... ... Бұл ... ... ... мен ... асырудың барлық мəселелерін шешу,
қоғамның мемлекеттік тетігі мен саяси ... оның ролі мен ... ... ... табылады. «Қазақстан тəуелсіздік алғаннан бері
демократиялық қоғам мен құқықтық мемлекет құру тек сот ғана ... ... ... биліктің басқа да құқық қорғау институттары кіретін
барлық ... ... ... ... ... ... ... жиынтығынан солардың қызметін реттейтін барлық құқықтық
алғышарттардың негізі құралады. Бұл ... ... ... ... соңғысы жоғары заңгерлік күші бар заңдар мен нормативтік ... – ҚР ... ... ... адам ... ... жəне ... құқықтар туралы Халықаралық пактіде,
конвенцияларда жəне басқа да халықаралық ... ... ... ... айырмашылығы қағидаттар онда қамтылатын ережелер
заңдылықтың сақталуын қорғауда азаматтар, лауазымды адамдар, органдар үшін
ғана міндетті ... ... ... ... заң ... ... жасай
жəне түзете отырып, сол немесе өзге ... атап ... ... жəне оның қызметі саласындағы қолданылатын қағидаттармен немесе
дəстүрлеремен санасуы тиіс. ... ... ... ... ... ... табылады. Олар нақты құқықтық алғышарттардан,
соның ішінде, заңдарда белгіленгеннен гөрі аз ... ... ... Ол ... ... ... ... жəне мемлекеттің
негізгі актілерінде қалыптасатындығымен түсіндіреді. Ал, осы санаттағы
актілерді ... ... ... ... ... ... ... өзгерту, толықтыру немесе басқаша түзету күрделірек. ... ... деп ... ... ... тұрақтылығы-
құқық қорғау қызметінің осы бағыттарын ... ... ... ... шамада оны кездейсоқ жəне терең ойластырылмаған іс əрекеттерден
қорғайды.
Сот төрелігі қағидаттарының мағынасы:
- Сот ... ... ... ... ... ... басқа
да сот төрелігі туралы нормалары оларға сай ... ... Оны ... ... ... ... мен адамдар үшін ғана емес,
сондай-ақ сот төрелігі ... ... ... ... және ... заң ... үшін де ... Нақты нормаларға қарағанда тұрақты және өзгерістерге анағұрлым жиі
ұшырайды, сондықтан олар сот ... ... ... ... айқындайды.
- нақты құқықтық актінің мақсаттары мен ... ... ... ... сот ... туралы басқа да нормаларды ... үшін зор ... ... төрелігі Конституцияда, сот жүйесі туралы Конституциялық заңда
және басқа да нормативтік құқықтық ... ... ... ... басшылыққа алатын, мәні айқындалатын және сот төрелігі мен өзге
де өкілеттіктерді жүзеге ... ... сот ... ұйымдастыру мен
тәртібінің мазмұнын білдіретін қағидаттарға негізделеді.
Негізгі қағидаттар Қазақстан Республикасының ... ... да ... ... және өзге де ... ... ... атқару саласындағы мәселелерді реттейтін ... ... ... ... бола ... олардың жоғарғы заңдық күші бар,
сондай-ақ соттардың ғана емес, сонымен бірге барлық азаматтардың, ... ... ... ... әрі орындауы үшін де міндетті болып табылады
[58, 21б.].
Судья істі қараған кезде адал болуға жəне ... ... ... ... ішкі сенімі бойынша шешім қабылдауға тиіс жəне
бұл ретте тек ... ... ... жəне ... ... Бұл орайда судьялар тек Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Судья қаралған немесе қаралып жатқан сот істерінің мəні жөнінде
қандай да бір ... ... ... емес және ... ... ... іс бойынша өз пікірін судья тек кеңесу бөлмесінде айтуға құқылы.
Қылмыстық істерді сот алқаларында ... жəне ... ... сондай-ақ жаңадан ашылған мəн-жайлар бойьшша сот шешімдерін кайта
қарауды құрамында кемінде үш ... бар сот ... ... ... ... бойынша қылмыстык істерді карауды ... егер ... ... ... ... немесе құрамында кемінде үш судья бар сот шығарса,
егер қаралатын сот шешімін құрамында кемінде үш судья бар сот ... ... ... ... Істі ... кезде алкалы құрамда судьялардың
бірі заңмен сот ісін ... ... ... ... ... ... əрі әділ каралуы камтамасыз ету бойынша жəне т.б. міндеттер
жүктелетін ... ... ... ... ... алқа ... істі
қарайтын судьялар істі қарау процесінде туындайтын барлық мəселелерді ... ... ... тең ... ... Республикасынының Конституциясында заңды қолданған кезде
судья басшылыққа ... тиіс сот ... ... ... ... ... ... заңды күшіне енген сот үімімен танылғанша
ол жасалған қылмысқа кінəлі емес деп ... Бұл ... ... адам сот ... ... ... ... дейін
қылмыскер болып саналмайтындығын ... Бұл – ... ... заңнамасында танылған кінəсіздік презумпциясы.
Кінәсіздік призумпциясы оның мазмұнын, ... ... ... 1) ... ... ... кінәлі деп тану үшін оның
кінәсін сөзсіз толық дәлелдеу қажет; 2) ... ... ... ... ... ... дәлелдеу міндеті айыпталушыға жүктеледі;
3) кінәсі тек ... ... ... ... ... 4) егер ... ... мүмкіндіктері аяқталса, адамның кінәлілігіне кез келген күдік
айыпталушының пайдасына қарастырылады; 5) адам ... ... оның ... негізінде ғана соттала алмайды; 6) адамды қылмыс жасады ... сот ... ... ... – үкіммен таниды; 7) ... ... ... және ... дәлелдемелердің жеткілікті жиналуына
негізделуге тиіс; 8) адам үкім заңды күшіне ... ... ... ... ... ... қағидат, әдетте, бекітілмейді. 1993 жылғы
және 1995 жылғы Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... кінәсіздік презумпциясы қылмыстық
заңда қолданса да, іс жүзінде іске асырылған жоқ, ... ... ... ... ... ... Бір құқық бұзушылық үшін ешкімді де қайтадан ... ... ... тартуға болмайды. Осы қағидат барлық ... ... ... Егер адам ... ... сот тек бір жаза ... Сондай-ақ бір әкімшілік құқық бұзушылық үшін тек бір әкімшілік жаза
қолдана ... Бұл ... ... ... бар нағыз және жорамал
қылмыстары үшін адамдар өткен кезеңдерде ... ... ... ... ... ... ... отырады.
3. Өзіне заңмен көзделген соттылығын оның келісімінсіз ешкімнің
өзгертуіне болмайды. Бұл ... ... ... іс ... ... енгізеді. Қазақ КСР Қылмыстық іс жүргізу кодексінде
екінші сатыдағы соттың бірінші сатыдағы сот үкімді екі рет ... ... ... ала ... ережелер болды. Конституция осы ... ... ... ... ... Соттылықты өзгерту сотқа
тартылған адамның тілегіне байланысты.
4. Сотта ... өз ... ... ... Бұл ... ... ... танылған қағидаты. Сот – жазалаушы орган ... ... ... әділ ... ... ... Ал бұл, егер сот ... қатысушының толық көлемде айтуға мүмкіндік болса, мүмкін болады. ... ... ... ... ... Конституция белгілі бір жағдайларда заңдардың кері күші болмайтынын
белгілейді. а) ... ... ... ... б)
азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін; в) азаматтардың жағдайын нашарлататын
заңдардың кері күші болмайды. Бұл қағидат қиынды шегіне ... ... ... бұзушылық жасалғанна кейін ол үшін жауапкершілік заңмен алынып
тасталса немесе жеңілдетілсе, жаңа заң қолданылады.
6. Айыпталушы ... ... ... ... ... ... кінәсіздік презумпциясынан туындайды. Егер адам ... ... оның ... болуын тиісті орган дәлелдеуге тиіс.
Бірақ бұл ... өз ... сел соқ ... ... Ол ... ... міндетті емес, бірақ барлық заңды тәсілдермен
дәлелдеуге құқығы бар.
7. ... ... ... ... ... ... қағидат өте ізгі
болып табылады. Орта ... ... ... уақытында сотталушының өзіне
қарсы айғағы дәлелдемелердің төресі болады. Сондықтан мұндай ... ... ... қатал тәсілдермен де алынды. Енді адам өз кінәсін ерікті
түрде мойындай алады, бірақ өзіне қарсы айғақ ... ... ... ... ... ... үшін бір рет мойындаудың жеткіліксіздігі туралы
конституциялық ереже болып табылады. Ата- анасына, ерлі-зайыптыларға ... да ... ... ... беру көтермеленген уақыттар да есте бар,
мұндай әрекеттер тіпті батырлық деп ... ... ... ... ... ... ... қарсы куәгер болуға
міндетті еместігін де көздейді.
8. Адамның ... ... ... кез келген күдік айыпталушының
пайдасына қарастырылатын сот төрелігінің маңызды қағидаты болып табылады.
Бұл қағидат ... ... ... ... дәлелдері
болмастан, оның үстіне күдіктіні сотқа ... ... және ... ... ... ... ... Сот адамның кінәлі екендігі
жөніндегі кез келген күдік оның пайдасына қарастырғанға дейін әлі де ... ... ... ... ... айғақтардың заңды күші ... ... ... ... ... ... ... заңсыз
тәсілдері Конституцияда көрсетілген. 17-бапта «адамның қадір-қасиетіне қол
сұғылмайтыны» жазылған. Адамның қадір- қасиетін ... ... ... ... болып табылады. Ешкім де азаптауға, зорлық- зомбылыққа,
басқа қатал азаптауларға ұшырауға тиіс емес. Егер оларды жинау және ... ... ... ... ... және ... ... іс жүргізу заңнамаларында белгіленген оларды жинау, бекіту
тәртібі бұзылса, егер мұндай іс-әрекеттер тиісінше ... ... ... ... деп ... ... ... қылмыстық заңды ұқсастығына ... ... ... Бұл, егер заңда адам жасаған әрекет қылмыс деп саналмаса, онда
осы әрекетке сыртқы жағынан ... ... үшін ... жауапкершілік
көздеуді қолдануға болмайтындығымен түсіндіріледі. Егер ... ... ол ... ... қылмыс жоқ [94, 288-290б.].
АҚШ-тың француз зерттеушісі Алексиса де Товкила «Демократия в Америке»
кітабында ... ... өте дәл ... «Сот ... ұлы ... мұратын құқық мұратына өзгертуден, үкімет пен олар пайдаланатын күш
арасында құқықтық бөгет ... ... Сот ... мемлекеттік
зорлықты өркениет шеңберіне шығарып қана ... ... ... ... арасындағы тартыстарды да шешеді. Осылайша сот билігі қоғамдық
қарым-қатынасқа әсер ететін пәрменді құрал болып табылады. ... ... ... ... батыс мемлекеттері үшін сот шешімінің орындалмауына
жол беру ... емес әрі ... Сот ... атқаруды сапалы
ұйымдастыру үшін сот шешімдеріне шағым беру құқығы түрінде ... ... ... зор [95, ... ҚР сот жүйесінің қызметін жетілдіру мен құқықтық мәселелері.
Тәуелсіздік алғаннан бері сот ... де ... ... ... ... ... ... және заман талабына сәйкес
дамытылды. Сот ... ... ... өз ... ... бір ... сот билігінің қалыптасуына жол салған түбегейлі өзгерістер жүзеге асты.
Елбасымыздың қамқорлығы мен ... ... сот ... ... дамып, сот мемлекеттік билік жүйесіне айналды. Сот ... ... ... ... ... әлеуметтік, экономикалық және
саяси жаңғыруы жолындағы ... даму ... бірі ... ... мемлекеттік құқықтық саясатқа қатынасы және ... ... ... білдіру деңгейі сот төрелігін тиімді жүзеге
асыруға тікелей байланысты. Пәрменді және ... сот ... ... ... ... арасындағы үйлесімді өзара байланыстың принципті
кепілінің бірі, ... ... ... қорғаудың басты
құралы болып табылады. Тәуелсіз сот ... құру ... мен ... қатар «Сот тәуелсіздігі» факторы бойынша Дүниежүзілік экономикалық
форумы ... ... ... өлшегенде әлсіз
позицияларымен расталады.
Мемлекет Басшысы Н.Ә.Назарбаев Судьялардың V ... ... ... және ... сот - ... және ... ... ең
маңызды негiзi екенін атап көрсеткен [66, 4б.].
Осыған байланысты сот жүйесінің жаңа түрін ... мен ... ... ... тән ... ... көлемде беру, олардың
жоғары әрі жауапты әлеуметтік рөлін ... ... ... ... ... қоса ... ... немесе енді ғана шешімін тауып жатқан
мәселелер бар. ... сот ... ... түрде және
уақытында орындалуына құқығы бар. Сот шешімдерін орындау проблемаларын шешу
болып жатқан ... ... ... ... ... жиі орындалмауы объективті себептерге байланысты: бұл
борышкердің кәсіпорнын банкрот деп тану, ... іс ... ... тарату немесе оның мүлкінің болмауы. ... ... ... ... және осы ... сот ... ұзақ
орындалмауынан зиян шеккен адамдардың құқықтарын толық қорғау мақсатында
осындай мәселелерді арнайы реттеу тетігін әзірлеу ... ... ... ... ... Сот ... жөніндегі комитет сот
шешімдерін мәжбүрлеп орындау үшін дер кезінде шаралар қабылдауы ... ... ... ... ... ... ... тиіс, бұл жерде
қағазбастылық рәсімдеріне орын жоқ. Сот ... ... ... оның ... тәсілін өзгерту, сот ... ... ... ... ... алыс ... лауазымды адамдардың сот
шешімдеріне жауап қатпау фактілері бойынша нақты ұсыныстар енгізу керек. 
Сонымен қатар ... ... сот ... ... ... оның атына дақ түсіріп жүрген жекелеген азаматтар бар. ... ... ... ... ... ... ... сөзінде
соттардың тәуелсіздігі олардың қоғамнан оқшау орган болуына себеп болмауы
қажет деп атап ... ... бұл ... ... ... ... ... жарияланған материалдар және қоғамның сот
органдарына деген ... ... ... сот ... ... негізінен сот ісіне қатысқан азаматтар тартылған. Осыған орай
олардың 82 пайызы сот шешімімен келісетіндіктерін білдірген. Ал 15 ... ... ... 1,70 ... ... ... бас ... Ал істі қарау
барысында жемқорлық әрекеттері байқалды ма? - деген ... ... ... «иә» ... ... ... Ал 97 пайызы ондай әрекеттердің
болмағандығын айтқан. 1 пайызы жауап беруден бас ... Біз ... ... ... ... тартылған судьялардың ісіне байланысты
материалдарды ... Бұл ... ... ... ... ... ... Яғни бұл, елімізде бірқатар проблемалар бар деген
сөз. Судьялардың кәсіби деңгейінің төмендігі де сот ... ... ... ... «Бұл ... таңда біздің бірінші кезекте атқаруымыз
қажет мәселелер. Қазақстанның сот жүйесіндегі өзекті проблемаларын шешу
жолдары ... ... ... ... ... V ... Президент Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанның сот ... ... ... «Сот ... ... мәселелер баршылық»,
деді Президент «ұждансыз адамдардың сот корпусына өтіп кетуін» бірінші
кемшіліктің қатарына жатқызды. ... ... ... ... жүйесі
біршама күрделі сүзгі болғанына қарамастан, судьялар қоғамдастығы кездейсоқ
адамдардан өзін қорғай алмай отыр. Ал адал, әділетті, ұжданды, ең ... сот ... ... ... ... жүйенің сапалы жұмысының
міндетті шарты болып табылады»,- деді Мемлекет басшысы [82, 4б.].
           Елбасы өз ... ... ... ... төмендігі және моральдік-этикалық бейнесінің нашарлығы»
қазақстандық сот жүйесіндегі екінші кемшілік екендігін, ал ... ... ... ... ... ... ... туындайтындығын
ашық жеткізді. Бұл кемшіліктер соттың созбайдаға ... ... ... ... ... ... ... Төртінші проблема
– сот өндірісі ... ... ... байланысты.
Қазақстанның сот жүйесіндегі ... ... – бұл сот ... дәрежесі мен сапасынан тұрады. Сот билігінің мәртебесі мен
әрекеттілігі осы шешімдердің орындалуымен тікелей байланысты. Ал, ...... ... ... ... құқықтың кемшіліктері
мен ақаулығы соттағы дау-дамайларды тудыратын ... ... ... ... ... таппаған проблемалар баршылық. Азаматтардың сот
жұмысындағы кемшіліктерге ... ... ... келтіруге болады.
Осыған байланысты бұл съезде ашық әңгіме өрбіп, ... ... ... ... ... ... деп ... – деді Мемлекет басшысы
съезге қатысушыларға арналған сөзінде.
Сот төрелігін жүзеге асырудың сапасы мен судьялардың кәсіби ... ... ... ... ... мамандандырылып,
ауданаралық мамандандырылған экономикалық, әкімшілік, қылмыстық, қаржылық
және жасөспірімдер істерін қарайтын ... ... ... ... .
Өркениетті елдердің қатарына қосылып, толыққанды азаматтық ... ... ... Қазақстан үшін сот жүйесі жұмысының мүлтіксіз болуы,
судьялардың ардан аттамай, ұжданды ұлықтап, ... ... қоя ... ... ... аса ... Бұл тұста елімізде ... ... ... ... етуде, судьялардың мәртебесін
көтеруде қыруар жұмыстар тындырылды. Сот ... ... жою ... ... ... ... тұрмыс дәрежесін өсірді. Оларды
баспанамен қамтамасыз ету ... де ... ... ... ... ең ... жалақы алатын мемлекеттік қызметкерлер ... Тек ... ... сот жүйесін дамытуға мемлекет 20,5 млрд теңге
бөлінді. ... ... ... тиімділігін көрсетіп, жемісін беруде.
Елімізде «малым жанымның, жаным ... ... ... ... қатаң
ұстанатын судьялардың шоғыры қалыптасты. Қоғамның сот ... ... ... ... қарай өзгере бастады. Бұл тоқмейілсіп, арқаны
кеңге салуға негіз ... ... Сот ... әлі де бар, ... үшін «тас ... тау ... жұмыстар жетерлік. Ең маңыздысы –
судьяларды іріктеу мәселесіне байланысты. «Мал ... ... адам ... ... пиғылы қандай екенін тап басып айта алмайсың. Және рухани
құндылықтан ... ... ... ... ... ... өліара шақта
«бармақ басты, көз қыстымен» қызметке кіріп, «бір қарын майды» ... ... ... жетерлік. Қандай да саладағы кемшіліктердің
көпшілігі көп жағдайда солардың қырсығынан ... ... ... ... сот ... де таза емес. Бүгінгі құрылтайда осындай мәселелерге
тосқауыл қою шараларына айрықша маңыз берілді. Мемлекет ... ... ... ... ... ... ... да
енгізу қажеттігін темірқазықтай қадап айтты. «Судьяларды іріктеудің кәсіби
біліктілік талаптарына моральдік-этикалық нормаларды қоса алғанда, ... мен ... ... ... үшін жоғарғы өлшемдер мен стандарттарды
әзірлеп, қолданысқа енгізу қажет», - деді Президент.
Елбасы: «Лауазым ... ... ... тағайындауға өздері таныстырған
үміткерлер үшін мойындарына жауапкершілік алулары тиіс. Азаматтардың сот
жүйесіне деген ... ... үшін ... шараларды қолдану қажет», деген
пікірін білдірді [87, 7б.].
Президент сот төрағаларын, судьялардың қатарынан жиі ... ... ... ... ... ... бес жыл қатарынан отырмауы керек.
Мүмкін әрбір соттағы сот төрағасын екі жылда бір рет ауыстыру қажет ... ... ... ... ... ... ... анықтауда
құпия дауыс беру қағидатын енгізу абзал. Және де, ... ... ... сот ... ... қажет. Сот өндірісін
жетілдіру инновациялық технологияларды кеңінен қолданумен байланысты. Озық
сот тәжірибесі дегеніміз – ... ... ... ... бас ... технологияларға көшу, мамандандырылған соттар жүйесін ... ... Бұл ... сапалы орнату мүмкіндігін жолға ... ... ... ... ... үшін ... дүние.
Қазақстан судьяларының V съезінде республикамыздың сот ... ... ... айтылып, оларды еңсерудің нақты бағыттары
анықталды. Ендігі міндет – сот жүйесіндегі кемшіліктерді ... ... ... ... ... ... ... қортындылар
болсақ «сот билігі үшін көп нәрсе жасалды, сол себепті біздің ... ... ... сот ... заң мен ... сенімді
тірегі болады деген жұмысты күтуге қақысы ... ... ... ... ... ... ... туралы Кодекстың
жаңа нұсқасы қабылданды. Ол Қазақстан Республикасының ... ... сот ... мен ... ... ... заңына, БҰҰ Бас Ассамблеясының Резолюциясының және «Сот
жүйесінің тәуелсіздігінің басты принциптеріне», ... ... сай ... ... әдебі туралы стандартқа сәйкес
бағытталып қабылданған. ... ... ... ... ... орнықтыру мен сот тәуелсіздігін және оған ... ... ... тиіс деп ... [51, ... мемлекет құруда сот билігінің жетекші рөлге ие екенін
Елбасымыз үнемі айтып келеді. ... ... ... ІV ... сөзінде «... демократиялық қоғамдастықта кең ауқымды сот ... ... ... ... бірі ... ... Біз осы
ұлттық сот жүйесін тек ... ... ... ғана ... заман
талабына сай қалыптастыруымыз қажет. Құқық жоқ жерде бостандық ... да жоқ» - ... ... нұсқауды орындау барысында, судьяға қойылатын талаптардың, олардың
жауапкершілігінің қатаюына байланысты, жоғарыда ... ... ... ... әрі ... даму ... аталмыш «Қазақстан
Республикасының сот жүйесі мен ... ... ... ... ... ... ... енгізілді. Аталған бап бойынша,
қызметтегі судьялардың кәсіби жарамдылығын анықтау үшін Сот жюриі құрылды.
Сот жұмысының ашықтығы мен ... ... ету ... ... сот ... ... ... бейне жазба құралдарымен
қамтамасыз етілген, сот ғимараттарында ... ... ... сот ... ... мен ашықтығын дамытуға, ... ... қол ... ... тигізуде.
Сот-құқықтық реформасының әрі қарай ... ... ... ... ... халқына Жолдауында да көрсетілген
болатын. Соның дәлелі ретінде 2010 ... 17 ... ... ... ... ... мен сот жұйесінің тиімділігін арттыру
жөніндегі шаралар туралы» атты Жарлығы шықты. Онда көрсетілгендей құқық
қорғау ... мен ... ... ... және ашықтығын
қамтамасыз ету мақсатында олардың қызметіне инновациялық технологияларға
негізделген озық әлемдік тәжірибені енгізу ... ету ... ... ... алдағы уақытта осы сот-құқықтық реформаның заман талабына сай
жүзеге асырылуын, оның адам ... ... ... ... қамтамасыз
еткен жөн. Сот шешімдерін орындау проблемаларын шешу осы саладағы ... ... ... ... ... сот жүйесінің жаңа ... мен ... ... ... ... тән ... ... беру, олардың жоғары әрі жауапты әлеуметтік рөлін ... ... ... ... ... ... оған негіз болатын Ата
Заңымызбен, ... ... сот ... мен ... ... ... ... және де Қазақстан Президентінің
2009-жылғы 24 тамыздағы №858 ... ... ... ... ... дейінгі кезеңге арналған жаңа Құқықтық
саясат ... ... ... ... ... он ... ... үлкен әсер ету тиіс деп сенімдеміз .
Мемлекет Басшысы Н.Ә.Назарбаев Судьялардың  съезінде сөйлеген сөзінде
сот-құқықтық реформа  сот ... ... ... түбегейлі
проблемаларды шешуді көздейді, бұл мемлекеттің әрі ... ... ... ... деп атап көрсеткен.  Осыған байланысты  сот жүйесінің
жаңа ... ... мен ... ... құқықтық мемлекетке ... ... ... ... олардың жоғары  әрі жауапты әлеуметтік
рөлін нығайту мемлекеттің негізгі саяси ... ... Ол ... ... 2007 жылғы Қазақстан халқына жолдауында реформалардың аса ... бірі – ... ... ... ... Алқа билер сотын
енгізу туралы. Тұтқындауға құзырлылықты соттарға беру туралы қағидаттық
шешім ... ... ... ... ... Жоғарғы Сотының 2010-2014
жылдарға арналған стратегиялық ... ... ... ... ... ... және қадағалау сатыларын қысқартуды көздейтін ... ... ... ... сот iсiн жүргiзудi әбден жетiлдiруге
және оңайлатуға, сарсаңға салуды, сот қателіктері мен судьялардың өздерінің
заңдылықты ... ... ... құру ... жұмыстарды
жалғастыру керек. Сот тәртібінде қаралуға тиіс даулардың санын қысқартудың,
оларды ... ... ... бітімгерлікке ... ... ... ... ... ... маңызы бар. Нәтижесінде бұл
қалпына келтіру сипатындағы сот төрелігісіне қол ... ... ... ... ... ... ... сот жүйесін
жетілдірудің маңызды бағыты болып табылады. ... ... ... ... ... ювеналды соттар жұмыс істейді. 2006 жылғы
13 қарашадан бастап Алматы қаласының қаржылық соты өз ... ... ... ... ... ... мен құру - тек Қазақстанда
ғана емес, сонымен ... ... ... да ірі ... ... және
іскерлік белсенділігінің орталығы ретінде Алматы қаласын дамыту арқылы
Президенттің «Қазақстанның ... ... ... қабілетті елу елдің
қатарына кіру стратегиясы» деп аталатын Қазақстан халқына ... ... ... ... іске ... ... Сот төрелігінің
аталған бірегей институты Алматы қаласының Өңірлік қаржылық орталығының
қатысушылары мен басқа да ... ... ... ... ... ... шешеді және республиканың қор нарығының
дамуына оң әсерін тигізе ... ... күні ... ... екенін
көрсетті.
Еліміздің облыстық орталықтарында, сондай-ақ Астана және ... ... ... ... экономикалық соттар
өздерінің тиімділігін көрсетті. 2004 жылдан 2008 жыл ... ... 210 ... астам талап арыз түсіп, 50 мыңнан астам істер қаралды.
Экономикалық сотқа келіп ... ... ... жыл ... орта ... ... артуы байқалады.
Қылмыстық істер бойынша мамандандырылған ауданаралық соттар және
қылмыстық ... ... ... ауданаралық әскери сот 2010 жылғы
1 қаңтардан бастап жұмыс істей ... Аса ауыр ... ... ... істер осы соттардың соттылығына жатқызылды.
Мамандандырылған соттардың қызметі азаматтардың құқықтарын қорғау
тетіктерін күшейтуге, ... ... ... және ... ... ... артуына оң септігін тигізді [98,
3б.].
Республика облыстарының ... мен ірі ... ... ... ... ... құру ... мәселені қарау,
әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істерді жалпы ... ... бере ... ... ... ... ... юстиция
жүйесін жұмыс істеп тұрған әкімшілік ... ... ... міндетті іске асыру үшін тек ұйымдастыру шаралары ғана ... ... ... ... ... ... отыр. Мүмкін болатын
сыбайлас жемқорлық ... ... ... ... мүмкіндік беретін
бақылаудың электрондық нысаны ендірілетін болады.
Соттың бақылау жасауын ... ... ала ... және ... ... конституциялық құқықтарын сақтауға бақылау жасау)
Қамауға алуды санкциялауды соттарға беру ... ... ... ... ... ... ... болды. Қазақстан Республикасының
Конституциясына енгізілген өзгерістерге сәйкес қамауға алу, қамауда ... ... ... ... тек қана ... санкциясына сәйкес жүзеге
асырылады. Бүгінгі күні аталған институтты іске асыру үшін азаматтардың
бостандыққа және жеке ... қол ... ... ... ... ... ... қажетті құқықтық, ұйымдық және техникалық ... ... ... мен ... ... тергеу әрекеттерін санкциялау жөніндегі өкілеттіктерді соттарға
беру арқылы соттың бақылау ... одан әрі ... ... ... ... ... ... сот төрелігіне еркін қол
жеткізуін белгілеп, әрбір азамат өзінің құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... Осы ... құқықтарды іске
асыруда қылмыстық әрі ... ... ... ... ету
маңызды рөлді атқарады. Соңғы жылдары Қазақстанның құқықтық жүйесі ... ... алға ... ... [99].
Соттардың мамандануының тереңдеуі, соттылықтың аражігін ажырату, ... ... ... ... құралдарын ендіру сот ісін
жүргізуде бәсекелестік принципін іске асыруға септігін тигізді.
2007 ... 1 ... ... республикада алқабилердің қатысуымен
жүргізілетін соттар жұмыс істейді, олар қоғамдық ... ... ... және сот ... ... асыруға азаматтардың қол жеткізуін
айтарлықтай дәрежеде кеңейтеді.
Алқабилердің қатысуымен қаралатын істердің тізбесі 2010 ... ... ... ... Енді аса ауыр ... ... ... істер
осындай тәртіппен қаралатын болады. Алдағы уақытта осы институтты кеңейту
мәселесі қаралады.
Қылмыстық іс ... ... ... ... ... 2009
жылдың 1 қаңтарынан бастап апелляциялық сатыны қоса алғанда, іс ... ... ... түрде қатысуын қамтамасыз ету міндетін мемлекет
өз мойнына алды. Мұндай шешім адвокатураның қалыптасуындағы маңызды кезең
болды .
Алайда, ... ... ... ету ... қазіргі
уақытқа дейін өзекті мәселе болып қалуда. Осыған ... ... ... ... ... ... сот билігі қызметінің толық,
объективті және бейтарап жариялануына ... Осы ... ... ашықтығы мен анықтығының деңгейін арттыру қажет, енгізіліп
отырған «Сот отырысын бейнеқұжаттамалау ... ... ... ... іске ... ... ... [100, 5б.].
«Бейнеконференцбайланыс» жүйесін кезең-кезеңмен енгізу әзірленді.
Бірінші кезеңде ол Жоғарғы Сотта, ... және ... ... орнатылды. Бұдан кейін оны республиканың барлық соттарына ... ... ... ... үшін неғұрлым ашық әрі қолжетімді бола
түсті, халықтың сотқа сенімі артып ... Жыл ... ... ... ... 1 ... жуық істер мен арыздарды қарайды.
Сенімді одан әрі нығайту және сот органдарының қызметі мен іс ... ... ... ... ... ... ... жекелеген мәселелерін түсіндіретін ... ... ... ... бағдарламаларды
өткізуді қоса алғанда, бірқатар іс-шараларды жүзеге асыру қажет.
Сот жүйесінің имиджін жақсарту жөніндегі жұмыс жалғастырылатын ... үшін мына ... ... ... ... ... ... іске асыруды бастау қажет:
сот билігінің беделін одан әрі ... ... ... ... ... сот ... жай-күйін жедел бағалауға
мүмкіндік беретін қоғамдық пікірлерді зерделеуді ... ... ... және ... ... одан ... технологияларды кеңінен қолдану арқылы соттардың қызметін
кешенді ақпараттық қамтамасыз ету жүйесін құру, халықтың соттардың қызметі
туралы ақпараттарға кеңінен қол ... ... ... және ... ... ... мен ... қорғау
бойынша сот тәжірибесі жөнінде кең ауқымды көрермендерді таныстыру үшін
теледидарлық бағдарламаларды әзірлеу;
Қазақстан ... ... ... ... сот ... саласында
жүргізілетін шаралар туралы баспасөз-релиздерді дайындау;
сот төрелігі мен ақпарат алмасу саласында халықаралық ынтымақтастықты
дамыту қажет.
Сот төрелігін сапалы жүзеге асыру ... мен ... ... заңды мүдделерін сот арқылы қорғау үшін тиісті жағдай жасаумен
байланысты, бұл ... ... ... ... ... ... ... жөндеуді талап етеді.
Соттардың ғимараттарын жобалауға қойылатын талаптар ... ... ашық сот ... ... ... ету міндеттерімен
байланысты болуға тиіс. Сот отырысының залдарында ... ... ... құралдарының өкілдеріне арналған тиісті орындар болуға
тиіс.
Қазіргі уақытта жергілікті соттардың басым бөлігі сот ... ... үшін ... сай келмейтін ғимараттарда орналасқан, ғимараттар
қойылатын талаптар мен нормаларға сай ... ... шешу ... ... ... ғимараттарының
жобалары әзірленіп, осы ... ... ... ... ... ... [100, 2б.].
Жоғарғы Соттың ресми сайтында орналастырылған сот ... ... ... одан әрі қалыптастыру, соттардың қызметін
ақпараттандырудың тиімді жүйесін құру, ... ... бөле ... ... ... жүйесін (бұдан әрі - БААТЖ)
күнделікті енгізу, сот ... ... ... жүйесін енгізу, сот процестерін дыбыс-бейне жазба
арқылы тіркеу сот жүйесінің ... мен ... ... ... қол ... септігін тигізетін болады. Бұл сот билігінің
жұмыс істеуіндегі қоғамдық бақылау міндетін шешуде ... ... ... ... ... судьялар мен сот жүйесінің қызметкерлері
тарапынан мүмкін болатын асыра пайдаланушылықты ... ... ... сот төрелігіне нақты қол жеткізуін кеңейту үшін талап
арыздар мен ... ... ... ... ... ... отыр.
Сот жүйесін ақпараттандыру соттардың құқық қолдану қызметіне жедел
ақпараттық-құқықтық қолдау жасауды, олардың ... ... ... мен оны ... процесінде сот құжаттарын ресімдеген ... ... ... ... мерзімдерін қысқартуды, сот
шешімдерінің ... ... ... ... ... ... ... «Сот әкімшілігі» республикалық автоматтандырылған
ақпараттық-талдау жүйесін құру ... ... және ... іс
жүргізуді есепке алу және ... ... ... ... ... осыған бағытталған.
Мемлекет басшысы «Қазақстан Республикасында құқық қорғау қызметі
мен сот жүйесінің тиімділігін арттыру жөніндегі ... ... ... және ... ... ... құқықтары мен заңды
мүдделерін жедел және әділ ... ... ету ... сот ... жетілдіру мен оңайлатуға, сотқа дейінгі іс ... ... ... кеңейтуге, сот төрелігін іске асырудың негізгі принциптерін
сақтай отырып, соттарға сот ... ... ... сотқа дейінгі
іс жүргізудің олқылықтарын толтыру жөніндегі қосымша өкілеттіктер ... ... ... ... ... саласын және оларды шешудің
балама тәсілдерін кеңейтуге, судьялар мен судья лауазымына кандидаттар үшін
көтеріңкі өлшемдер мен стандарттар енгізуге бағытталған ... ... ... ... Парламенті Мәжілісінің қарауына ... ... ... [101, ... ... ... бірдей танылған халықаралық
стандарттарға қол ... ... кез ... мемлекеттің дамуының
маңызды көрсеткіші болып табылады, оның ... ... ... алдын алу және құқық бұзушылармен қарым-қатынас ... ... ... ... ... 1985 жыл) және БҰҰ Бас ... жылғы 29 қарашадағы 40/32 және 1985 жылғы 13 ... ... ... ... ... туралы заң бойынша Еуропа
хартиясымен (Лиссабон, 1998 жыл) мақұлданған
Судьялардың тәуелсіздігі жалпыға ... ... ... қол жеткізуге ұмтылатын кез ... ... ... көрсеткіші болып табылады, оның негізгі принциптерін БҰҰ-ның
Қылмыстың ... алу және ... ... ... жасау жөніндегі
жетінші Конгресі қабылдаған (Милан, 1985 жыл) және БҰҰ Бас ... ... 29 ... 40/32 және 1985 ... 13 ... ... ... Судьялардың мәртебесі туралы заң ... ... ... 1998 жыл) ... ... аталған
принциптерді сақтауы елдердің бәсекеге қабілеттілігінің Жаһандық индексін
есептеген кезде өлшем ретінде ... Оны ... ... Сот индекстердің есептерінде сот жүйесі тәуелсіздігінің объективті
көрсеткіштерін пайдалануды ... ету ... ... бір ... келеді.
Осы жұмыстың қорытындысы негізінде 2010 жылы - 98 орын, 2011 жылы -96
орын, 2012 жылы – 94 ... 2013 жылы – 92 ... 2014 жылы – 90 орын ... көрсеткіші бойынша Қазақстан рейтингінің төмендеуіне ... және ... ... ... отыр. Соңғы уақытта, судьяға
ешкімнің ... ... ... ... бұл сот ... ... ... маңызды мемлекеттік кепілдік болып табылады.
«Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі туралы» жаңа ... ... ... және ... ... ... Сотпен өзара байланыс жасай отырып, кадрларды сапалы іріктеуді
қамтамасыз ету жөніндегі ... ... ... ... Бұл
аталған мәселені шешуде оң әсерін тигізетін болады.
Заңнамаға: ... ... мен ... ... ... сәйкес келмейтiн мәлiметтердi ... ... ... ... ... әсер ... үшін жауапкершілікті;
судьяларға қатысты арнайы жедел-іздестіру іс-шараларын ... ... ... көздейтін түзетулер енгізу мүмкіндігін зерделеу қажет.
Бұл судьяларға Конституциямен кепілдік ... ... ... ... және оларды құқық қорғау органдары қызметкерлерінің
заңсыз әрекеттерінен қорғауға мүмкіндік беретін болады [102, ... ... ... сақтауы елдердің Бәсекеге
қабілеттіліктің жаһандық ... ... ... ... ... Оны ... ... Жоғарғы Сот индекстердің есептерінде
сот жүйесі тәуелсіздігінің объективті көрсеткіштерін пайдалануды ... ... ... бір ... ... келеді. Осы жұмыстың
қорытындысы негізінде «Сот тәуелсіздігі» көрсеткіші бойынша 2010 жылы - ... 2011 жылы - 107 ... 2012 жылы - 105 ... 2013 жылы – ... 2014 жылы – 101 ... 2015 жылы – 99 ... Қазақстан рейтингін
жақсарту және (немесе) төмендеуіне жол бермеу жоспарланып отыр.
Соңғы кезде судьяға ешкімнің тиіспеуі өзекті мәселеге ... ... ... ... ... ... маңызды кепілдік болып табылады.
«Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі туралы» жаңа ... ... ... және ... ... ... Сотпен өзара байланыс жасай отырып, кадрларды сапалы іріктеуді
қамтамасыз ету жөніндегі аталған ... ... ... ... ... ... оң әсерін тигізетін болады [101, 9б.].
Сот төрелігінің тиімділігін ... ... ... шешумен
байланысты, оның ішінде маңызды орынды сот жүйесіне кадрларды даярлау және
іріктеу мәселесі иеленеді. Бос тұрған ... ... ... ... емтиханын тапсырғаннан бастап, облыстық сотта тағылымдамадан өту
және Жоғарғы Сот Кеңесі отырысында мәселенің ... ... ... сот кадрларын іріктеу тетігін жетілдіру ... ... ... Сот ... ... рөлін күшейту қажет.
Қалыптасқан әлемдік тәжірибеге сәйкес келешекте судьяға ... тек Сот ... ... түлектері арасынан жүзеге асыру
қажет, бұл үміткерді басқа да емтихандар мен тест ... ... ол ... ... ... тағылымдамадан өткізуге жетекшілік ету бойынша
судьяларды қосымша жүктемелерден босатады.
Судьяға үміткерлерді ... ... ... үшін ... мен
үкіметтік емес ұйымдардың судьяны іріктеу рәсіміне қатысу рөлін күшейту
ұсынылады. Судьяға үміткер туралы ... ... ... ... ... ... ... кеңірек қолдану, олардың жұмыс ... ... ... ... ... ... ... қатысу құқығын қамтамасыз етеді. ... оның ... емес ... ... ... ... ... үміткер тұлғаның
мінезін жан-жақты, объективті зерделеуге мүмкіндік ... [44, ... ... сот ... әрі ... ... судьялардың толық
тәуелсіздігі, сот төрелігін ... ... ... ... ... ... ... судьялардың бейтараптылығы мен
кәсібилігі, сот өндірісін жеңілдету және ... ... ... негізделіп жүргізіледі, нәтижесінде қоғамның сот жүйесіне
сенімінің жоғарғы деңгейіне қол ... сот ... ... Сот ... ... кезеңдерінде сот төрелігін жүзеге
асыруда судьялардың тәуелсіздігінің ұйымдастырушылық-құқықтық кепілдіктері
қамтамасыз етіледі [17, 10б.].
Мемлекет басшысының бастамасы ... ... ... судьяларының
жалақысы 2009 жылы 60 %-ға көбейтілді, 2010 және 2011 жылдарда жалақыны
тиісінше 25% және 30% ... ... ... Бұл ... ... сай ... ... еңбек ақымен қамтамасыз етіп, мүмкін
болатын сыбайлас жемқорлық қылмыстарының ... алу ... ... шара
бола алады. Осылайша, басқа да заңнамалық және әлеуметтік шаралар аясында
соттарды қаржыландыру сот ... ... әрі ... ... асыру
мүмкіндігін қамтамасыз етуі тиіс деген конституциялық ереже іске асырылды
[44, ... ... ... ... сай ... ... ... базасы құрылды. Конституциялық заңда судьялардың
әлеуметтік-құқықтық ... ... ... ... ... күшейту және сот ... ... ... кезде
заңдылықты сақтауы үшін олардың жауапкершіліктерін арттыру ... жүйе ... ... ... ... 2007 жылғы
27 ақпандағы Жарлығымен жұмыс істеп жүрген судьялардың кәсіби жарамдылығын
анықтау үшін құрылған Сот ... ... ... ... Оның ... ... атқарып жүрген лауазымынан босатуға және әлеуметтік
жеңілдіктер пакетінен ... ... ... ... ... ... арқылы судья лауазымына кандидаттар туралы мәліметтерді қалың
жұртшылыққа жеткізу жоспарланып отыр.
Судьяның ... ... ... ... ... ... мен орналастырудың жаңа ... ... ... ... ... Сот жюриінің, судья әдебі ... ... кадр ... ... комиссиясының қызметін
кеңейту арқылы сот төрелігін жүзеге асыру сапасына әсер ететін ... ... ... Резервте тұрған кандидатуралар, сондай-ақ
судья лауазымына кандидаттар соттарда бір жылдық тағылымдамадан ... ... ... ... ... ... ... мұның өзі
оларды іріктеу кезіндегі жариялылық пен ... ... ... Сот ... ... кадр ... қамтамасыз етуде ерекше рөлге ие.
Оған аудандық және оларға теңестірілген соттардың төрағалары мен судьялары
лауазымына ... ... ... іріктеу, аталған мемлекеттік
лауазымдарға тағайындау үшін ... ... ... ... ... ... ... қабылдау жөніндегі өкілеттіктер
берілген. Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ... ... Сот ... ... ... ... ниет
білдіретін жоғары оқу орындарын ... ... ... ... ... саны ... ұлғайтылатын болады [103,2б.].
Жоғарғы Сот Сот білімінің 2008-2012 ... ... ... іске ... ... ол үздіксіз сот білімі жүйесінің негізінде
судьялар мен сот ... ... ... ... озық ... мен тетіктерін көздейді.Сот актілерінің нақты
орындалуы атқарушылық іс жүргізудің негізгі көрсеткіші болып табылады. Бұл
Тәуелсіз Мемлекеттер ... ... ... ең ... ... қазірдің өзінде ол 70-75% деңгейде ... ... ... ... ... ... ... етудің жеткіліксіздігі, заңнама және басқа да проблемалар сот
актілерінің орындалу сапасына әсер ... ... ... көп ... ... ... ... төмендігі сот
орындаушының жұмысына деген қызығушылықты төмендетеді. Сот ... ... ... үшін ... ... шешу ... ... актілерінің бұлжытпай орындалуына қол жеткізу керек, соның ... ... ... бас ... үшін борышкердің жауапкершілігін
күшейту, борышкерлерге байланысты шектеу шараларын одан әрі кеңейту, атқару
өндірісінің процессуалды сот ... ... ... ... ... қажет.
2009 жылғы 22 сәуірдегі Қазақстан Республикасы Президентінің №793
«Қазақстан Республикасында құқық қорғау қызметін одан әрі ... ... пен ... қарсы күресті күшейту бойынша қосымша шаралар
туралы» Жарлығына сәйкес атқарушылық іс жүргізу ... сот ... ... арттыру мақсатында анықтауды жүзеге асыруда сот
шешімдерін орындау тәртібін бұзуға және сотты құрметтемеушілікке ... ... ... ... өкілеттіктерге ие болды [104, 19б.].
Жеке орындау институтын ... ... ... өзгертуді талап
етеді. Қазіргі уақытта аталған міндеттерді шешуге бағытталған «Қазақстан
Республикасының кейбір заңнамалық ... ... іс ... бойынша өзгерістер мен ... ... ... ... іс ... және сот ... ... туралы» (жаңа
редакциясы) заң жобалары әзірленіп, ... ... ... ... ... ... ... сот шешімдерін жеке орындау
институтының жұмыс істеуіне жағдай жасауға бағытталған бірқатар ұйымдастыру
мәселелерін шешуді талап ... Атап ... ... ... ... жеке сот ... аттестациядан өткізу
мәселелерін шешу қажет.
Мемлекеттің құқықтық саясатының ... ... ... ... Соты (сот ... ... негізгі стратегиялық
бағыттары:
1. Қазіргі қоғамның талаптарына сай келетін, халық үшін ... ... және қол ... сот ... қамтамасыз ету мақсатында сот
жүйесін одан әрі жетілдіру;
2. Сот актілерінің уақтылы және ... ... ... ... ... іс жүргізу жүйесін одан әрі жетілдіру.
Еліміздегі сот ... ... үшін ... ... мен
толықтырулар енгізбей-ақ шешуге болады. Ең алдымен сот бақылау ... ... Бұл үшін ... ... ... ... ... және
саяси құқықтар туралы халықаралық пактімен сәйкестендірген жөн. Ал, қамауға
санкция беру және адам мен ... ... ... ... ... сот ... ... жүзеге асуы керек.
Екіншіден судьяларды мамандандыруды және мамандандырылған соттарды одан әрі
дамыту ... Бұл сот ... ... ... шешуге мүмкіндік беретін
болады. Сонымен қатар, сот жүйесін жетілдіру үшін ... ... ісі ... ... сот құрған жөн. Сондай-ақ, ол
еліміздің сот ... ... үшін ... қылмыстық істерді қосымша
тексеру үшін қайтарып беруін қысқартатын, әкімшілік-процесуалдық кодексті
қабылдайтын уақыт ... атап ... ... ... ... ... бойынша енгізілген автоматтандырылған ақпараттық-талдау
жүйесі барлық сот органдары қызметінің шынайылығы мен ... ... ... ... сот органдарын демократияландыру
процесін жетілдіру, соттың және сот ... ... ... ... ... ... және ... сенімді орнықтыру
және сот төрелігінің жариялылығы мен ашықтық қағидасын іске ... ... ... жүзілік Интернет жүйесінде соттардың арнайы веб-
сайты, сот процестерінде дыбыс-бейне жазба ... ... кең ... ... Бұл ... қызметіне жүгінген азамат
кез ... ... ... еш кедергісіз сот ғимаратына кіріп, ... ... ... ... баж ... мөлшерін,
төлеу тәртібін білуге және оны ... үшін ... ... ... ... ... ... талап арызына сәйкес
істің қозғалысы жөнінде жан – жақты ... ... ... ... ... ... өзгерістер оң нәтижелерін беріп ... ... сот ... ... жасауы үшін толық жағдайлар ... ... сот ... ... ... заңның жоғарылығы
дәйекті қамтамасыз етіліп келеді. ... сот ... ... сенім барған
сайын арта түсуде.Олай болса, мемлекетіміздің қарқынды дамуы мен әділ ... ... ... ... талаптарына сай тәуелсіз сот жүйесінің
аяғынан нық ... ... ... сот ... ... ... туралы» заңы өз үлесін  қосқанын сенімділікпен
айтамыз.
Мұнымен қоса Жоғарғы соттың ... ... сот ... ... ... ... кеңесі туралы заңдарға тиісті өзгертулер енгізу қажет ... Оның ... бұл ... ... бос ... ... ... іріктеу арқылы таңдау үдерісін ашық әрі ... ... ... Сондай-ақ судьялардың әлеуметтік жағдайын ... ... ол , ... ... ... ... ... 25 тен 30-35 жасқа дейін ұзарту, жеке сот орындаушылары институтын
енгізу, сот жүйесіне заман талабына сай ... ... ... аталған саланы реформалауда атқарылатын маңызды жұмыстардың бірі.
Сот шешімдерін жеке негізде орындаудың баламалы жүйесін ... ол ... сот ... ... Басшысы бекіткен «Еуропаға
жол» атты мемлекеттік ... ... ... бірдей танылған
халықаралық стандарттарға жақындату мақсатына сай келеді. Бұл ... ... ... ... да ... ... болады. Көптеген
шет елдердің тәжірибесі сот шешімдерін жеке ... ... ... ... ... ... қол ... көк аспанда тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... Бір ... ойлансақ, жиырма
жыл аз ғана уақыт сияқты. Ал осы қысқа ... ... мен ... ... ... ... және оның ... институттарының талай-талай
белестерден асып, біршама жетістіктерге жеткенін байқайтынымыз анық. 
Осы жиырма жылда Қазақстандағы сот билігінің де ... ... ... жетістіктері де көп. Қазіргі таңда еліміздің сот
билігіне толықтай ... беру үшін ... ... ... ... ... ... Себебі, Ата Заңымыздың қағидаларында сот билігі
Қазақстан Республикасындағы біртұтас ... бір ... ... ... билік органдарының өзара тепе-теңдік принципі негізінде жұмыс
атқаруының ... ... ... сот ... ... ... аталмыш
қағида шешуші әрі орталық орын алады.  Қазақстандағы сот билігінің қоғам
мен мемлекеттік билік ... ... ... рөліне баға
беру үшін оның айрықша мемлекеттік билік түрі ... ... ... ... атап өткен жөн. Біріншіден, сот билігі – мемлекетіміздің
басқа ... ... яғни ... және заң ... ... ... ... да ... тұр, демек, өз қызметінде
тәуелсіз әрі тек заңдарды ғана басшылыққа алады.  Екіншіден, сот ... ... ... ... сай әділ ... ... болғандықтан,
азаматтардың, жеке және заңды тұлғалардың бұзылған құқықтарын қорғауда
шешуші рөлге ие. ... ... ... ... ... ... ... бір құзырет шегінен аспайтын болса, соттар әрбір
тұлғаның тағдырына байланысты ... тек ... ... ... ... ... ... орнатады. Демек, сот билігінің
тәуелсіз билік саласы болып құрылуының астарлы себебі де ... ... ... – азаматтардың бұзылған құқықтарын қорғау мен әділ
шешім шығарудың кепілі. 
Осы адам мен ... ... ... мен ... ... алдын алатын мемлекеттің ерекше билік тармағы сот ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндік береді:
1. Сот төрелігі- сот төрелігін тек сот қана ... ... және ... Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады, сонымен қатар
өзіне азаматтар мен ұйымдардың ... ... мен ... ... ... ... заңдарының, өзге
де нормативтік құқықтық актілерінің, халықаралық шарттарының ... ... ... етіп қоятын мемлекеттік орган.
2. Сот жүйесі – мемлекеттің  негізін құрайтын, еліміздің ... және ... ... ... ... даму ... ... табылады. Азаматтардың мемлекеттік  құқықтық саясатқа қатынасы
және қоғам тарапынан ... ... ... ... сот төрелігін тиімді
жүзеге асыруға  тікелей байланысты.  Пәрменді және тәуелсіз сот ... пен ... ... ... үйлесімді өзара байланыстың
принципті кепілінің бірі, азаматтардың ... ... ... ... болып табылады.
3. Өркениетті, дамыған қоғамда соттың да жұмысын дамыту керек.
Олардың адам мен ... ... мен ... ... ... керек. Сол себептен олар адам өміріне қатысты маңызды
шешім ... ... ... ... ... ... жас
мөлшеріне деген талапты жоғарылату керек. Яғни, 25 жас емес 30 ... ... деп, ... ... оларды психикалық медециналық тесттен өту керек деп
есептеймін.
4. ... сот ... ... ... ... ... бірден-бір көрінісі – Орталық Азия ... ... ... ТМД ... ... ... халықаралық
Заңгерлер одағы, шетелдік судьялар одақтарымен тығыз қарым-қатынас жасалып,
еліміз сот саласында жаңа белестерге қол ... Бұл да ... ... айқын белгісі дер едім. Осы ойымды ... ... ... ... V ... «Қазақстан –
тәуелсіздікке жеткен алғашқы ... ... ... ... ... ... келе ... ел»,– деген сөзімен түйіндесем артық
болмас.
5. Соттың шешімінін әділетті ... ... ... сонымен қатар
азаматтар жағынан соттың шешімін өзінің пайдасына шешу үшін пара ... тыю ... ... қоғам арасында сот билігіне байланысты әртүрлі
пікірлер айтылып жататыны ... ... ... ... пен ... ... ... соттар шығарған шешімдердің ішінара қаншасы
әділ, қаншасы заңсыз деген сұраққа ... ... ... ... ... ... ... негізінде пайыздық көрсеткіштерді анықтап,
осыған байланысты қоғамдағы пікірді ... ... де кең ... ... ... Осыған байланысты айта кететін бір жәйт, кез келген
сотта істі ... ... ... бір ... сот ... ... Өйткені, тек заңдарға сүйене отырып шешім шығару
барысында сот белгілі бір ... ... не ... міндет
жүктейтіндігі ақиқат. Осы орайда қоғамдағы соттар, жалпы сот ... ... тек ... ... ... сұрау қорытындысы бойынша анықтау
дұрыс па деген заңды ... ... ... ... ... ... сот билігі жайлы кейбір теріс пікірлердің қалыптасуының астарлы
себептері осы саланы зерттеудегі, сондай-ақ сот билігінің ... ... ... ... ... ... ... тәсілдердің біржақты,
үстірт қолданылуында. Сондықтан, қоғамдағы сот билігіне деген сенімнің
артуына бағытталған ... ... әрі ... ... тиіс. 
Алдыға қойған мақсатты шешудің толықтылығы. Диссертациялық жұмыста
жүргізілген зерттеулер алға қойылған мақсаттар ... ... деп ... ... ... ... ҚР-да әрекет етіп тұрған
заңнамаларды және осы ... ... ... ... ... ... ... шығарылып отырған тұжырымдамалармен толықтай
сәйкес келеді.
Қойылған мақсаттарды ... ... шешу үшін ... мен тәжірибелік деректер кеңінен пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының нәтижелерін нақты қолдану туралы ұсыныстар:
1. Судьялыққа кандидатқа қойылатын талаптағы жас мөлшерін 25 жас ... ... 35 жас деп ... ... деп есптейміз, себебі ол өмір тәжірибесі
мен қатар сол қызметтке қатысты заңнамаларды құқық қолдану барысында өзінің
жинаған білімін, тәжірибесін шыңдай ... еді деп ... ... ... ... сот қателіктері мен судьялардың
өздерінің ... ... ... жағдайлар жасау, дауларды шешудің,
соның ішінде ... ... ... мен ... балама
тәсілдерін енгізу, сонымен қатар сот шешімдерінің орындалуын жеті қадағалау
қажет деп ... ... ... ... ... қойылатын талаптар қатарына
психикалық тесттен өткізу керек, себебі олар шешім шығарғанда өмірге деген
көз ... ... ... ... ... ... дауларға байланысты
қатал қалыптасып қалуы мүмкін, сол себепті ол шешім шығарғанда белгіленген
жазадан ... ... ... Тағы ... ... бір жай ... әкімшілік соттардың қызметін
жетілдіру қажет, мысалыға шел елдің соттарына азаматтар өздерінің құқықтары
бұзылған мезетте шағымдана алады, ал біздің елде ол үшін үш күн ... ... ... ... ... ... ... жұмысының қорытындыларын тәжірибеге енгізудің тиімділігі.
Шығарылған нәтижелер мен ... ... ... адам мен
азаматтардың алдағы уақытта ... мен ... ... сонымен
қатар соттың қызметін жетілдіруге өз септігін тигізеді деп ойлаймыз.
Қол жеткізілген нәтижелерді осы ... ... да ... Сот ... ... туралы ТМД елдерінде және отандық ... ... ... ... мәселелердің біріне жатады. Соңғы
уақытта бұл тақырыпта түрлі қырын сөз ететін ... ... ... ... ... ... М.С. «Организация Советского Суда
в Казахстане» атты 1961 жылғы еңбегінде, Шарипов Ш.М «Судья тәуелсіздігі-
сот билігінің демократиялық принціпі», Заң ... ... ... алу үшін ... дайындалған диссертациялық жұмысы, Қаржаубаев
Е.Қ. «Қазақстан ... сот ... ... ... өзара қатынасын қамтамасыз ету мәселелері» атты заң
ғылымдарының докторы ғылыми ... алу үшін ... ... ... ... ... зерттеу жұмысымыз соттың қызметін
жетілдіру түсінігін зерттеп, толық аштық деп ойлаймыз.
Осылайша, мемлекетіміздегі сот ... даму ... сан ... ... ... мақсаты Қазақстан халқына әділ әрі тиімді қызмет
ету болып табылады. Аталған сот билігін ... ... ... мүшелері тарапынан соттарға деген сенімінің артуына ... ... ... ... Оның ... ... ретінде республика көлемінде
соттарға жеке тұлғалардан келіп ... ... ... ... азаюын айтуға болады. 
Алайда, халықтың, қоғамның мемлекеттік билік органдарына, соның ... ... ... ... ... тек белгілі бір сала шеңберінде жүргізілетін
реформалармен шектелмейтіндігі анық. Сонымен ... ... ... қоғамды
осы саладағы атқарылып жатқан жұмыстардың нәтижелері жайлы дұрыс әрі сапалы
ақпараттандыру мәселесі маңызды орынға ие. Осы себепті, ... күні ... ... ... тиісті өзекті сұрақтардың бірі – қоғамның ... ... ... ... ... “әділдік” пен “заңдылық” ұғымдарына
пара-пар, бір мағыналы болып қалыптасуына қол жеткізу. 
Өз ... ... сот ... даму қарқыны бәсеңдемей,
еліміздің сот жүйесінде болып жатқан өзгерістер халық игілігіне бағытталған
болса, жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 ж., 30 тамыз. Алматы
2007.
2. ... Е.Қ. ... ... сот билігінің мәртебесі. Оқу
құрал. Алматы: HAS.,2006.-223бет.
3. ҚР Президенті мен ҚР Үкіметінің актілер жинағы. №9, ... ҚР ... ... ... ... ҚР ... хабаршысы. Алматы: Жеті Жарғы, 1994. 5 бет.
5. Сәбікенов С. Н. Сот ... // Заң және ... 2001.- ... Қазақстан Республикасындағы 2009-2012 жылдарға арналған ... ... ... әрекет жоспары.
7. "Сот билігі – ел мүддесі, ел мүддесі – ел ... ... ... 29.04.08 ж.-8 бет.
8. «Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары жүйесін одан ... ... ... ... ... ... ... жылғы 22 қаңтардағы № 29 Жарлығы;
9. Заң газетінің» 2005 ... 8 ... ... ... 7 ... ... З.К. Правоохранительные органы в период становления
государство в РК: Учебное ... ... 1997. -346 ... ... Ш.Л. ... ... / ... www.rambler\
zakon.ru. 32 бет.
12. Темирбулатов С. Некоторые ... ... ... Суды и их роль в ... ... ... ... Астана, 2001. – С. 17.
13. Нәрікбаев М.С. Сот тәуелсіз болмай, демократиялық мемлекет ... ... ... -2001.-3 ... ... ... К.Х. ... судебной власти в Республике ... ... для ... ... ... ... ... 148.
15. Курашвили Б. П. Очерк теории государственного управления. ... 1987. ... 2001 жылы 26 ... Қазақстан Республикасы Президентінің
Жарлығымен ... ... ... ... өту ... ... Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының (сот жүйесінің) 2011-2015
жылдарға арналған стратегиялық жоспары. 6-7 бет.
18. «Қазақстан Республикасының Қылмыстық, Қылмыстық іс ... ... іс ... ... сот ... ... мәселелері бойынша
өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының ... 2008 жыл 26 ... ... Алексеев С.С. Теория права. М. 1994. С. 274.
20. Сборник материалов Международной научно-практической конференции
«Государственно-правовые основы политической ... ... ... и
ее влияние на сферу государственного управления в условиях ... ... 2010 ... ... Мақұлбеков Б.Д. «Сот билігі ҚР мемлекеттік билігінің ... ... ... ... ... алу үшін ... ... –Алматы, 2000жыл. -143 бет.
22. Қазақстан Республикасының Конституциясы. ... ... Ғ.С. ... Алматы . «Жеті Жарғы». 1998. С. 350.
23. Ғ. С. ... ... ... ... ... ... «Жеті Жарғы». 1997. 151бет.
24. Сулейменова Г.Ж. Суд и судебная власть в Республике Казахстан.
Алматы 1994 – C. 421 ... ... ... ... құқықтық реформаның дамуы.
Сеюбергенова Д.С.,2005жыл. -12бет.
26. Егемен қазақстан Қазақстанның сот жүйесі азаматтардық құқықтар мен
бостандықтарды қорғау кепілі. 2010,18 ... ... ... ... ... Соты аппараты басшысының орынбасары.8бет.
27. Тәуелсіз сот билігі – демократия тірегі 28 ақпан 2011жыл Тыныс
Ахметжанова, «Заң ... ... Бар ... – халыққа М.Усманов, Ақмола облыстық мамандандырылған 
ауданаралық экономикалық ... ... ... №16, ... ... Қопабаев О.К. Конституционно-правовые основы организации
государственной власти в Республике ... в ... с ... ... на ветви . – Алматы: Жеті Жарғы, 1999. -160с; Мами Кайрат.
Становление и развитие ... ... в ... ...... 2001.- 352с;
30. Копабаев О.К. Конституционно- ... ... ... ... в ... ... в соответствии с принципом ее
разделения на ветви. –Алматы: Жеті Жарғы, 1999.- 290с.
31. Сапаргалиев М. С. ... ... ... ... ... ... ... Құқықтық саясат тұжырымдамасы Қазақстан
Республикасы Президентiнiң 2002 жылғы 20 қыркүйектегi N 949 ... ... ... Мәми «Сот ... ...... ... алға жылжу»
// Заң газеті, 26 қыркүйек 2001. 2 бет.
34. ... Е. Қ. ... бөлу ... ... Қ. ... // ... ... әлемі. -Алматы,
2008.№ 2.
35. «Сот әкiмшiлiгiнiң жаңа жүйесiнiң қызметiн қамтамасыз ... ... ... ... Республикасы Президентінің 2000 жылғы
12 қазандағы № 471 ... ... В. М. ... судебной власти в Российской Федерации.
-М., 1997.-С.585.
37. Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 ... 1 ...... 16 бет.
38. 2009-2012 жылдарға арналған Қазақстан Республикасындағы Адам
Құқықтары Саласындағы Ұлттық іс – ... ... 121-124 ... ... ... ... ... Желтоқсан 2010 Адам
құқықтары – ең басты құндылығымыз. Асқар ШӘКІРОВ. 11бет.
40. ... ... 18 ... №124, ... ... 4 ... Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан ... ... ... ... III съезінде сөйлеген
сөзі («Егемен Қазақстан» газетінің 2001 жылғы 8 маусымдағы   114-115-
нөмірлерінде ... ... ... ... ... ... 4 ... 2005 жыл № 148, 7
бет.
43. «Егемен Қазақстан» газеті, Судьялардың 5 съезі, 2009 ... ... №169, 6 ... ... ... Президентінің 2009 жылғы 24 тамыздағы ... ... ... ... ... 2010 ... 2020 ... кезеңге арналған Құқықтық саясат тұжырымдамасы, 9бет.
45. Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары ... ... ... ... ... ... 32 бет.
46. «Адам мен азаматтың ... ... ... іс
жүргізуде сот арқылы қорғау туралы» 2010 жылы 25 маусымда №4 нормативтік
қаулы, 18 бет.
47. Европа ... және адам ... ... Адам ... ... ... ... Рим, 4 қараша 1950 жыл. ... «Үш ... ... Адам ... ... ... 2010ж 16 қыркүйек,
№ 28 , Азат Үсен. 4 бет.
49. «Қылмыстық сот ісін ... ... және ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Жоғарғы
Сотының 2010 жылғы 25 маусымдағы № 4 Нормативтік қаулысы, 2 ... ... ... адам құқықтарының ахуалы туралы
базалық баяндама, «Республика»  газеті № 78, 2006. – 17 ... Заң және ... №9 (118) ... ... 21 ... ... Қазақстан» газеті, 2010 жылғы, 19 шілдедегі №294, 7 бет.
53. Журнал "Наш современник", 1992, № 10.Ритмы ... Лев ... ... Зиманов С.З. Қазақтың ата-заңдары және оның бастаулары //
Қазақтың ата ...... Жеті ... - 2001. - Т. 1. – 18 ... ... М.С. Ұлы ... жоғары сотқа дейін.- Алматы: Атамұра,
1999.-125бет.
56. Заң және заман, №7 (115) 2006 жыл, ... -15 ... ... Г.Ж. Суд и ... ... в РК. / под ред.
Тусупбекова Р.Т. –Алматы: Тоо «Полиграфсервис», 1999 год. ... ... М.М. ... ... сот ... және ... қорғау
органдары. Оқу құралы. Астана, 2004 ж. 7 бет.
59. Сапаргалиев М. С. Возникновение и ... ... ... Казахстана. Алма-Ата, 1971.12с.
60. Шаламов М. Судебное устройство Казахстана. 1941. С.16.
61. "Ведомости Верховного Совета СССР " 1956, N9, с. 119.
62. ... ... СССР И ... по ... процессу
(Сборник документов):Москва, 1955. С.48.
63. Сапаргалиев Ғ.С. Қазақстан ... мен ... ... Атамұра., 1998.-293 бет.
64. Қазақстан Республикасындағы Құқықтық реформаның ... // ... ... ... министрлігінің хабаршысы,
«Жеті жарғы», Алматы, 1994. 8 ... ... ... ... ... ... ... пе? № 14,2005ж
, желтоқсан. 3 бет.
66. Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... обл сот СМИ . 2010 жыл, ... ... Қазақстан» газеті, Қазақстан Республикасы Президентінің
2005 жылғы ақпанның 18-і күні болған ... ... және ... ... ... атты жолдауында. 2005ж . 11 бет.
68. Заң газеті, Сот-құқықтық реформасын ойдағыдай жүзеге ... ... ... № 28. 4 ... ҚР сот жүйесін дамыту тұжырымдамасы. (жоба) Юридическая газета-
2008 тамыз-3 бет.
70. Тлегенова Ф. А. ... ... ... ... ... ... и ... – 1997.- №3. –С. 16-24.
71. Гордон Р. Судебный контроль и внутригосударственное право ... ... и ... ... ... ... ... 12-13 сентябрь,1994 г. –М.:Прва человека, 1996.-С.65.
72. Шалумов М. Судебный контроль и ... ... ... а ... // Российская юстиция. – 2001. -№4.С.15-16.
73. Тыныбеков С. Организационные формы и деятельность адвокатуры ... ... ... ...... ... ... 1997.
-5с.
74. Кубеев Е.К. Конституционный строй Республики Казахстан (социальные
и ... ...... 1998. ... Делегаты съезда предлагают // Российская юстиция. – 2001. -№4. ... ... А. Суд ... ...... ... судебной
системы и его проблемы // Суды и их роль в укреплении государственной
независимости: ... ... ... ... ... независимости Республики Казахстан. – Астана.2001.-С
45-46.
77. Руднев В. Пенитенциарный судья: к ... о ... ... ... ... // Российкая юстиция. – 2001. -№8. – С. 32-34.
78. Темирбулатов С. ... ... ... ... // Суды и их роль в укреплении ... ... ... ... ... 10-летию независимости Республики Казахстан. – Астана.2001.-С.
128-129.
79. Лебедев В. ... ... в ... ... ... ... юстиция. -2001. - №1. –С. 5.
80. Судебная система России: Учеб. Пособие. – М.: ... 2000. ... О ... ... и ... ... // Российская юстиция. 2001.
№8. -С. ... ... ... ... ... сараланды.. 2010 жыл,
шілде. 7 бет.
83. Қазақстан ... ... ... ... 1995 ж. 26 ... № 2733 Конституциялық Заңы. 8 бет.
84. Қазақстан Республикасының сот ... мен ... ... туралы
Қазақстан Републикасының 2000 жылғы 25 желтоқсандағы № 132 Конституциялық
заңы. 24 бет.
85. Шарипов Ш.М. «Судья ... – сот ... ... Заң ... кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін даярланған
диссертациялық жұмыс. Алматы,2001 жыл, 139 бет.
86. Қазақстан Республикасының Қылмыстық Іс ... ... ... Жарғы», 1998.
87. "Казахстан Сегодня" ақпараттық агенттігі, Конституциялық реформа
аясында парламент сот жүйесі мен ҚР ... ... ... заң ... ... ...... 2008, 15 мамыр. 15 бет.
88. Жекебаев У. Соттардың мемлекеттік биліктегі орны // Проблемы
реализации ... ... ... в ... государствах: опыт и
суждения. – Астана, 2001 –С. 8.
89. ... Л. Б., ... Л.С. ... ... и ... ... и власть. – М., 1990.38 бет.
90. Бонер А.Г. Применение нормативных актов в ... ... 1980. ... Указ ... ... ... «О ... по совершенствованию
правоохранительной деятельности» от 22 января 2001г. // Казахстанская
правда. – 2001. ... ... К. Ф., ... М. А. ... ... –М., 1997.
– С.489.
93. Ибрагимов Х.Ю. Правоохранительные органы Республики Казахстан. –
Алматы: Дәнекер, 2000.-11-бет.
94. Сапаргалиев Г.С. ... ... ... ... ... Жеті ... 1998.C. 356.
95. Чиркин В.Е. Конституционное право зарубежных стран. – М.: Юристь,
1997. C. ... ... ... ... 2010 ... 17 тамыздағы
«Қазақстан Республикасында  ... ... ... мен сот ... ... ... шаралар туралы» атты Жарлығы. 8 бет.
97. Тасболатов Қ. Сот қызметі- ел қызметі // Егемен ... ... жыл, ... ... ... ... әділ ... айту. // Егемен Қазақстан, № 124-125. 2008
жыл, 29 ... 3 ... ... С. Плюсы и минусы суда присяжных // Заң және Заман №5,
2001.
100. Қазақстан Республикасы ... ... (сот ... ... ... арналған стратегиялық жоспары. 3-8 беттер.
101. Заң газеті, Қазақстан Республикасының Президенті ... ... ... 2010 ж.
102. «Стратегиялық даму жоспары туралы» ... ... 2010 ... 1 ... № 922 ... 5 ... ... әлемдегі бәсекеге барынша ... 50 ... кіру ... ... ... Президентінің 2006 жылғы
1 наурыздағы Қазақстан халқына ... ... іс ... және сот ... мәртебесі
туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1998 жылғы 30 маусымдағы № ... 19 ... ... ТІЗІМІ:
Кітаптар мен монографиялар:
1) Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне Түсінік / Е.О. Алауханов,
А.Ә. Әбдірашид, Е.Т. Әбілезов. – Алматы: Баспа, 2001. ... Айып тағу және ... ... ... монографиялық зерттеу / Е.О.
Алауханов, М.М. Оразалиев. – Алматы: Нұрлы әлем, 2003.-175.
3) ... ... ... ... Оқулық. – Алматы, 2008.-
256бет.
Нормативтік құқықтық актілер:
4) Қазақстан Республикасының Азаматтық Іс Жүргізу Кодексі. – ... ... ... ... ... ... Іс Жүргізу Кодексі. – Алматы: Юрист,
2010. -232б.
6) «Кейбір аудандық және және ... ... ... ... ... ... Републикасы Президентінің 2005 жылғы 4 шілдедегі №1602
Жарлығы.
7) «Қазақстан Республикасы және басқа да соттардың төрағасы мен ... ... және ... босату туралы» Қазақстан Республикасы
Президентінің 2009 жылғы 13 сәуірдегі №792 Жарлығы.
8) «Қазақстан Републикасының құқықтық саясат ... ... ... 2002 ... 20 ... № 949 ... ... Республикасы Жергілікті соттар мен төрағаларын қызметке
тағайындау және ... ... ... Қазақстан Республикасы
Президентінің 2005 жылғы 25 тамыздағы №1631 ... ... ... ... ... Соты», www.akorda.kz.
11) Google. Kz.
12) www.sud.kz.
13) www.cupcourt.kz.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 126 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Иліктің бөліну теориясындағы сот билігі түсінігі, мазмұны, функциясы31 бет
Конституция және сот билігі9 бет
Сот билігі жайлы16 бет
Сот билігі және оның ұғымы34 бет
Сот билігі және судьялар16 бет
Сот билігі туралы66 бет
Сот билігінің ұғымы34 бет
Шет елдердегі сот билігінің конституциялық құқықтық негіздері82 бет
Қазақстан Республикасы конституциясындағы сот билігі және сотпен қорғану құқығы87 бет
Қазақстан Республикасында сот билігі137 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь