Айтыс – сөз барымтасы

1. Кіріспе
2.Жалпы айтысқа анықтама
3.Сүйінбай мен Қатағанның айтысы
4.Қорытынды
«Айтыс – сөз барымтасы» деп Мұхтар Әуезов айтқандай, айтыс қазақ халқының әдеби мол иұраларының бірі болып табылады. «Айтыс» деген атау айтысу, тартысу, дауласу, жарысу, сынасу мағынасында қолданылады. Айтыс – сөз жарысы, өнер бәйгесі. Екі адамның бетпе-бет келіп, қолма-қол шығарып айтатын өнері. Айтыс жұрт бас қосқан ортада айтылады. Шаршы топта бәсеке айтысқа түскен екі ақынның сөзін сараптайтын әділ төрелік айтушы көпшілік және абыройлы адамдар.
Қазақ халық әдебиетінде XIX ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басы айтыс өнерінің өркендеп, өрістеген дәуірі болып табылады. Мәселен, осы тұста Ақан, Нұржан, Құлтума, Сапарғали, Сейдәлі, Омар, Құлманбет, Сүйінбай, Шашубай, Ырысты, Сара, т.б. Айтыс өнері кейбір түркі тілдес халықтарда да дамыған.
1. М.Ғабдуллин Қазақ халқының ауыз әдебиеті
2.С.Садырбаев Қазақ халық әдебиеті
3.З.Ахметов, Т.Шаңбаев Әдебиеттану терминдер сөздігі
4.М.Мағауин, М.Байділдаев Бес ғасыр жырлайды
5.Б.Адамбаев, Т.Жарқынбекова Ел аузынан
        
        Жоспар
1. Кіріспе
2.Жалпы айтысқа анықтама
3.Сүйінбай мен Қатағанның айтысы
4.Қорытынды
Кіріспе
«Айтыс – сөз барымтасы» деп Мұхтар Әуезов айтқандай, айтыс ... ... мол ... бірі ... ... «Айтыс» деген атау айтысу,
тартысу, дауласу, жарысу, сынасу мағынасында қолданылады. ...... өнер ... Екі ... бетпе-бет келіп, қолма-қол шығарып
айтатын ... ... жұрт бас ... ... ... ... топта бәсеке
айтысқа түскен екі ақынның сөзін сараптайтын әділ төрелік айтушы ... ... ... ... ... XIX ... екінші жартысы мен ХХ ғасырдың
басы айтыс ... ... ... дәуірі болып табылады. Мәселен, осы
тұста Ақан, Нұржан, Құлтума, Сапарғали, Сейдәлі, Омар, Құлманбет, Сүйінбай,
Шашубай, Ырысты, Сара, т.б. Айтыс өнері ... ... ... ... ... анықтама
Айтыс – қазақ және қырғыз, қарақалпақ халықтарында ежелден қалыптасқан
поэзиялық жанр, топ алдында ... ... ... ... сөз ... ... ... - өмірдегі әлеуметтік тартыстар мен адам қатынастарына
негізделген желіге құрылып, кезектесе айтылатын ... ... ... Оған ... ... ... ... салма ақындар қатысады.
Қарсылас екі ақын импровизаторлық тәсілмен табан аузында өлеңмен сайысып,
бір-бірін сөзбен жығуға тырысады. ... ... ... топ алдында өткізілген.
Оның төрешісі – тыңдаушылар, көпшілік қауым. Көптің, халықтың сынына ... ... ... ... ... айқындап, шынайы дарын иесінің
шабытына қуат беріп, шеберлігін ... ... ... ... қазақ
өмірінде өнер мектебі болған.
Өткен заманда өмір сүрген Жанақ, Сүйінбай, Шөже, Түбек, ... ... ... өнерін Жамбыл, Нұрпейіс, Шашубай, Иса, Доскей,
Орынбай, Нартай, Кенен секілді халық ақындары жалғастырды.
Импровизация - ... ... ... ... айту ... ... ... ауызша шығару айтуға байланысты үлкен өріс алған.
Ауыз ... ... ... ... ... ... қабілеті жоқ адамды
нағыз ақын деп санамаған. Импровизаторлық өнер ... ауыз ... ең ... ... ... Бұл ... ... жарқын
көрінетін үлгісі – ақындар айтысы. Шынайы биік өнер ... ... ... ... ... шығарып айтатын ақындардың сөз ... ... ... ауыз әдебиетінде жатыр. Ежелгі гректің, Шығыс және ... ... ... импровизациялық өнерден кенде болмаған. ... ... ... әдебиеті ерте дамыған елдерде сақталмаған. Жазба әдебиетіндегі
өлеңді бірден, дайындықсыз шығару да экспромт, импровизация деп ... ... ... ең көлемдісі, тақырыбы мен мазмұны жағынан
күрделісі, көркемдік жағынан әдемілері – ақындар ... ... ... ... әдебиетші-ғалымдардың айтуына қарағанда, шын мәніндегі
үлкен айтыс, яғни ақындар айтысы, мөлшермен алғанда XIX ғасырда туған.
Демек, айтыстың күрделі, көлемді ... яғни шын ... ... XIX ... бас ... туып, бертін келе, молайып дамыған, халық
әдебиетіндегі басты ... ... ... ... ... ... өздерінің ақындық өнері, қызметімен зор үлес қосқан. Айтыс
ақындары шын мәніндегі үлкен ... түсу үшін ... ... да аса ... ... Мәселен, жас кезінде ақын болуды мақсат еткен Жамбыл ауыл-
үй ... ... ... ... өлең ... жүреді, бірақ
онысымен үлкен «ақын» танылмайды. ... ол ... ... ... ... ... алу, ақындық өнерге үйрену мақсатымен сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... Сүйінбай жас
ақынға көп ақыл береді, жақсы ақын болу үшін не істеу керектігін айтады.
Көп ... ... аға ... қасында болу, одан сөз өнерін үйренеді, үлгі
алады және Сүйінбайды тәрбиешім, ұстазым деп ... ... ... ... ... шақта ғана, Сүйінбай оны айтысқа түсіп, ақын атағын
алуына рұқсат етеді. Жамбылдың:
Менің пірім – ... ... деп ... ... ... Сөз ... ... сұлу сөздері Қара ... ... ... тартқан сыйындай.
деуі тегін емес.
Айтыс – ақындар үшін сөз таласы, сөз барымтасы, сөз ... ... Ол – ... өнер ... жауаптаса отырып, білім шарқын
байқататын жер. Сондықтан да айтысқа түсетін әрбір ақын бұл ... ... мол ... ... ... Әдетте, айтыс екі ақынның амандасып
керісуінен басталады да, содан әрі ... үдей ... ... ... болады, бір тақырыптан екіншісіне ауысып отырады. Мәселен, Балта
ақын Шөжемен айтысқанды сөзін:
Шөже ақын, сен де ... мен де ... қара ... мен бір ... екі жақтың жүйрігіміз
Күйлі, жайлы жүрмісің аман-есен?
деп бастайды. Осы ретпен айтысқа кіріскен ақындар ұзақ ... ... ... әр ... ... ортаға салады. Бұл ретте ... ... ... ... айтуға дейін барады. Бірақ қызу ... ... ... кешірім етілетін болады. Сонымен қатар, айтысқа
түскен ақындар кейде бірін-бірі жеңу ... ... ... ... де ... ... Шөжемен айтысқан ақындардың барлығы
оны жасытып, жасқандырмақ болып, Шөженің соқырлығына тиіседі. Балта ақын
Шөжеге:
Өз ... дәл ... жөн бе, ... ... ... жөн бе, ... ... жеген соқыр,
Ел түзеуші, тергеуші сен бе, соқыр, - дейді. Жалпы ... ... ... ... ... ... өлең ... алмағандықтан
жеңілмейді. Олар екі мәселеден жеңіліс табады. Біріншісі, ақынның білім
көлемі ... ... әр ... ... ... ... айтыс үстінде
оқыстан қойылған сұрауларға табан аузында жауап қайыра алмаса, онда ... ... ... мен Құлманбеттің айтысы. «Бір күні Жамбылдың үйіне
құрдастары Байсалбай мен Ералыжан келіп: Сен Құлманбетті ... ... ... ... сол ... ... - деп қолқалайды. Жәкең аз
толғанып отырады да: - Ойбой, оны мен жеңгенім жоқ,атамыз Қарасай мен ақиық
ақын Сүйінбайдың ... ғой ... ... ... ... ... аузымен құс тістеген кезі еді ғой. Болмаса Іле бойындағы сол топта он
бір ақынды ... ... ... ... қоя ма? Сол жолы ... ... ... жерінен көп халық келді. Тумысымда мұндай үлкен асыр, үлкен
жиын, топты көргенім жоқ. Құлманбет он бір ақынды ... ... соң ... деп, бір ... ... ... жайғаса тұрдым. Сонда өлең айтып
отырғанымда екі ... ... ... ... алып ... Он екі ... ... Албан, Шапыраштының «сорпаға шығарлары» толып отыр екен.Төрде ояздың
қасында отырған Құттықсейіттің ... ... ... ... ... қарады. Ояздан сәл төмен, күшігендей көзін ... ... ... ... Мен ... ... ... өлеңді тоғытты. Сонда Құлманбет
былай деген еді:
Екейді ел дейміз бе, бел ... ... ... жемдейміз бе?
Жалаң аяқ жарлыны ерттеп мініп,
Қой соңында ... бір ... ... уа, ... ... ... тонды Жамбылдан жеңілген соң,
Таман Албан ұяттан өлмейміз бе?
Ақын деп бір тулақты алып кепті,
Албан, Суан ортаға алып көрмеміз бе? – деп ... ... ... ... алғашында не айтарымды білмей қатты ... ... келе ... ... ... бола ... ... ба йларды емес,
халықты мақтадым. Жеңуін мен жеңдім, ақшаны ... ... ... - деп ... ... Құлманбетпен айтысқанын әңгімелеп береді.»
Айтыстарда халық ақындарының ел билеген бай, болыс, төре, сұлтан,
әкімдердің еңбекші елге ... ... ... ... ... ... ... сын Сүйінбай мен Тезек төремен айтысында да орын
алғанын көреміз.Бүкіл Жетісу өлкесін билеген ... төре аса ... ... және ... қоғалаты, ығыстырып ұстаған адам болыпты. Мұның үстіне
оның қарамағында ұры-қарылары бар екен. Тезек төре сол ... ... ... мал ... ... екен. Бір күні төренің найманға аттандырған
екі жігіті жылқы ала алмай таяқ жеп қайтып ... ... әлі ... ... ... ... төре ... ұрсып-зекіріп жатқан
үстіне Сүйінбай ақын кіріп келеді. Сүйінбайдың рұқсат сұрамай, үйге ... төре ... ... Төре ... заңы ... сұраусыз
кірген адамның ат-тоны айыпқа алынады екен. Тезек төре осы ... ... ... жігіттеріне бұйрық береді, олар ақынды шешіндіре
бастайды. Сонда Сүйінбай:
Ассалаумағалейкүм, Тезек төре,
Елден жылқы қоймаған, кезеп төре, - деп ... ... ... едім ... ... пайғамбардың берейін деп,
Аттандырған ұрысы қолға түсіп,
Хан ием отыр екен өлейін деп, - ... ... ... ... ... ақтара айтып, қыза түседі. Төреден әмірші әкім
екен деп именбеген, қайта одан өзін жоғары санаған ... ... ... ... ... Елге «кезеп» аты жайылған төрені қылқындыра
жерлейді.
Хан Тезек, қарамысың, төремісің,
Жемесең ұрлық етін өлемісің?!
Жетім менен жесірдің ақысын ... ... ... ... күн туды ұрлық қылып,
Жарлының малын жейсің торып тұрып.
Белдеудегі байлаулы қос қаракер,
Меккеге барып па еді зорықтырып.
Ұрың түгіл, өз ... ... ... өлтірмепті тобыққа ұрып, - төренің озбырлығын
бетіне басады. Соңында сөзден жеңілген Тезек төре Сүйінбайға өзінің Қаракер
атын береді.
Сүйінбай мен ... ... ... 1822 жылы ... ... облысы,
Жамбыл ауданы, Қарақыстақ деген жерде дүниеге ... Ол он ... ... бастап ақындық өнерін машық ете бастаған. Алғашқы бетте ел ... ... ... ... алып, жиын-тойларда айтып
жүрген. Кейінірек, ... ... ... озық ойы, ... ... пен қырғыз елдеріне аты тарап, әйгілі болған.
Сүйінбай ең алдымен айтыстың ... ... ... ... бермеген
ерен ақын. Сонымен бірге ол халық мұңын мұңдап, үстем тап өкілдерінің
әділетсіздігін ... ... ... отырған батыл да әділ сыншы.
Сондықтан да, Мұхтар Әуезов Сүйінбайға баға ... оны «он ... ... ... ... ... деп ... Сүйінбайдың
өлеңдері 1935 жылы Ілияс Жансүгіровтің әзірлеуімен ... ... ... 1975 жылы ... ... ... ең белгілі айтыстарының бірі ол – қырғыздың ақыны
Қатағанмен айтысы. 1847 жылы ... пен ... ... ... әлдекімдер екі елдің ежелгі достығына көлеңке түсіріп,нұқсан
келтіреді. Арада бір жыл ... ... қаза ... ... азаматтарға
арнап, қырғыз елі Ыстықкөлдің жағасында 7 күнге созылған үлкен ас береді.
Осы асқа арнаулы шақыртумен Ұлы ... ... ... Сүйінбай мен
Бөлтірік шешен бастаған бір топ адамдар қатынасады.
- Құмырсқадай қаптаған мынау отырған ... ... ... ... ... ақын сәлем берсін, - дейді қырғыздың шоң
манабы Қара Бәйтік. Сүйінбай:
Ассалаумағалейкүм, сәлем бердік,
Мүбарак жүздеріңді жаңа ... ... ... елі, Сізге келдік.
Сүйінбай қырғыздардың батырлары мен қолбасшыларының аттарын атап, арнау
өлеңін осылайша бастағанда, Қара Бәйтік тағы да ... ... Мына ... арғы ... екі ... алданып отырған Қатаған деген
ақынымыз бар. Сүйінбай, сен келді деген соң, күллі ... ... ... ... айтыстырамыз деп, алдырып едік. Бәйгені жеңіп аласың ба,
жоқ сұрап аласың ба? – дейді.
- Сүйінбай ешуақытта бәйгені сұрап ... ... ... алған! – деп,
батыл жауап береді. Осы кезде ... арғы ... ... ... ... ... Сүйінбайға өлеңмен тиіседі:
Сүйінбай, тоқтат сөзіңді,
Ояйын ба көзіңді!
Ақынмын деп ойлайсың,
Мен тұрғанда өзіңді.
Осылайша ... ... ... ақырында Сүйінбай жеңіске
жетеді.Соңында: - ... ... Екі ... бас ... ... ... ... үшін: Ыстықкөлдің ақ көбігінен жаратылған асқан сұлу
Мейіз атты қыз, алты қанат ақ орда, алтын ... бір ... ... бар екі тазы ... Риза бол, қарағым! – деп, Қара Бәйтік
Сүйінбайдың бетінен сүйеді!
Ақындардың айтысын сөз еткенде жоғарыда ... қоса тағы ... ... ... ... Ақындар айтысы тек ақындар үшін ғана мәнді,
маңызды болған емес. Олқазақ халқының мәдениеті ... ... ... ... ... ... даму ... көркемдік дәрежесі қай
кезде қандай болғандығын білдіретін ... бірі ... ... ... ... ... ... бұл – түркі тілдес халықтардың мол
мұрасы. Әр халықтың өзіндік даму тарихын ... ... ... ... ... ... салмалыққа, яғни импровизацияға негізделеді.
Табан астында өлең шығарып, оны ... ... ... тума ... ... ... ауқымын кеңейте түседі. Өткен ғасырлардағы
ақын қыздарымыз бен ақын ағаларымыз қалап кеткен айтыстың ... ... ары ... қажет.Қазақ халық ауыз әдебиетін дамыту жолында аянбай
еңбек етуіміз керек.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. М.Ғабдуллин Қазақ ... ауыз ... ... ... ... ... Әдебиеттану терминдер сөздігі
4.М.Мағауин, М.Байділдаев Бес ғасыр жырлайды
5.Б.Адамбаев, Т.Жарқынбекова Ел ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Айтыс өнері31 бет
Ахмет Байтұрсынов - әдебиеттанушы12 бет
Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттану ғылымының контексінде39 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Синкреттік дәстүрлер және оның мектептері. Потебняның психологиялық әдісі. Психологиялық мектептердің туып, қалыптасуы10 бет
Шешендік өнердің халықтық сипаты3 бет
Қазіргі айтыс ақындарының сөз қолданымы45 бет
Қазақтың шешендік сөздері5 бет
Қосарлы етістіктердің сөзжасам жүйесіндегі орны8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь