“ Қант ” АҚ еңбек өнімділігін ұйымдастыруын талдау


Еңбек өнімділігі – еңбек шығынының тиімділігін арттыру. Бұл өндіріс процесінде жұмсалған қоғамдық еңбектің тиімділігі, нәтижелілігі, жемісті-лігі. Қызметкерлердің еңбек өнімділігі бір уақыт өлшемі ішінде өндірген өнімнің немесе орындалған жұмысының көлемі (мысалы, бір сағатта 10 тонна өнім шығарды), немесе бір өнімге кеткен уақыт (10 тонна өнім алуға 1 сағат уақыт жұмсады), немесе ұлттық табыс мөлшерімен, өлшемімен есептеледі.
Еңбек өнімділігін арттыру їшін жұмыс уақытын їнемдейтін факторға назар аударылады.
1) жұмыс уақытын ұтымды, їнемді пайдалануға техника мен техно-логияларды жетілдіріп, өндірісті, еңбекті ұйымдастыруды жақсарту,
2) өндірістің жоспардан тыс тоқтап қалуын қысқарту, сөйтіп їзілістерді азайту жолдарымен қол жеткізеді.
Еңбек өнімділігінің көрсеткіші қызметкерлердің материалдық жағдайын жақсартумен тікелей байланысты. Еңбек өнімділігі артқан сайын еңбек ақы – оған төленетін ақы да өсіп отыруы тиіс. Жалақының еңбек өнімділігінің, өсу қарқынынан кейін қалуы немесе артып кетуі дұрыс емес. Бұл қатынас бұзылса, ол еңбек өнімділігін арттыруға деген материалдық мїдделікке кері әсер етеді. Еңбек өнімділігінің мәні – жұмыс уақытын їнмдеуде неғұрлым аз уақыт жұмсалса, еңбек өнімділігі соғұрлым жоғары болады.
Кәсіпорында жұмысшымен немесе бір жабдық бірлігімен белгілі бір уақыт аралығында шығарылған (сағат, кїн, апта, ай) өнім көлемі кәсіпорын-ның өнімділігін (бір жұмысшыға) береді. Өнімділік тиімді және номинал-ды мәні арқылы ерекшеленеді. Еңбек өнімділігіне талдау жїргізу барысында осы еркін мәндер арқылы резервтер бағаланады.
Еңбек өнімділігін талдаудың мақсаты бұл еңбек өнімділігіне әсер ететін факторларды анықтау. Еңбек өнімділігіне әсер ететін факторлар 1суретте көрсетіледі.
Тамақ өнеркәсібі кәсіпорында еңбек өнімділігі тауарлық өнімнің көтерме бағасы бойынша жұмыскердің санына қатынасы арқылы анық-талады. Қазіргі кезде көптеген кәсіпорында бїкіл кәсіпорын цехтары, участкілері бойынша талдау жолымен шектеліп қоймайды, еңбек өнім-ділігін мїмкіндігінше жоғарылату керек. Ал еңбек өнімділігін арттыру дегеніміз - өнімнің бір өлшемін өндіруге кеткен уақытты азайту.
1. Назарбаев Н. Ә. Қазақстан – 2030 ж. дейінгі Даму стратегиясын іске асыру жөніндегі және одан арғы шаралар туралы: 2003 ж 15 тамыз №1165 Жарлығы. Республика Президенті мен Қазақстан Республикасы Їкіметінің Актілер жинағы – 2003 ж. №32 – 3 бет
2. Қазақстан Республикасының Еңбек туралы Заңы – Алматы: Жеті жарғы, 2000 – 120 б
3. Салық және бюджетке бөлінетін басқа да міндетті төлімдер туралы (Салық кодексі) – Алматы: ЮРИСТ, 2005 – 290 б
4. Қазақстан Республикасының Жер кодексі: - Алматы: ЮРИСТ, 2004 – 107 б
5. Қазақстан Республикасының Заңы Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы: 2005 ж 8 шілде №66 ҚРЗ/ Егемен Қазақстан – 2005 ж – 12 шілде
6. Акционерлік қоғамдар туралы: Қазақстан Республикасының Заңы. – Алматы, “Жеті жарғы”, 1998. – 144 бет
7. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында: Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақ Халқына Жолдауы // Заң газеті – 2005. – 23 ақпан
8. Н.Ә.Назарбаев Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы. // Егеменді Қазақстан, - 2006. – 2 наурыз
9. Қазақстан өңірлері бойынша халықтың экономикалық белсенділігі Статистикалық жинақ. – Алматы,2005 ж. – 338 бет
10. Қазақстан өнеркәсібінің индустриялық деңгейін көтерудің экономикалық механизмі. Монография. – Алматы: Экономика, 2005. – 204 бет.
11. Адамчук В. В. Организация и нормирование труда. М: 1998. – 220 с.
12. Бурцев В. В. Сбытовая и маркетинговая деятельность. М: 2001. – 190
13. Гончарук В. А. Развитие предприятия М: 2000. – 150 с.
14. Грузинов В. П., Грибов В. Д. Экономика предприятия. М: 1990. – 270
15. Гринфингия В. Я., Швандара В. А. Экономика предприятия. М:2001.
16. Джумабаев С. К. Управление человеческими ресурсами. Алматы: - 1996. – 245 с.
17. Дж. М. Иванцевич, Лобанов А.А. Человеческие ресурсы управления.
18. Жатқанбаев Е. Б. Аралас экономика негіздері. Алмтаты: 1996. – 240 бет.
19. Журнал «Хабаршы», 2004 жыл. Алматы Қаз ГУ Қазақ университеті.
20. Журнал «Ізденіс» 2004 жыл. Қазақстан жоғарғы мектебі.
21. Котляр Ф. Маркетинг, менеджмент. Санкт – Петербург: 1999. – 165 с.
22. Қалдыбаев О., Темирбаев А. Экономика предприятия. Алматы 1997.
23. Мейірбеков А. Қ., Әлімбетов К. Ә. Кәсіпорын экономикасы. Алматы 2003. – 222 бет.
24. Нысанбаев С. Н. Маркетинг негіздері. Алматы: 2002. – 310 бет.
25. Принин Б. В. Экономический анализ предприятия. М: 2000.- 160
26. Раицкий К. А. Экономика предприятия. М: 2000. – 95 с.
27. Ремизов К. С. Основы экономики труда.Москва: 1990. – 123 с.
28. Савицкая Г. В. Анализ хозяйственной деятельности предприятия. Минск: 1999. – 205 бет.
29. Сатыбалдин С. Маркетинг-нарықтану. Алматы: 1999. – 225 бет.
30. Сатыбалдин С. Кәсіпорындар мен бірлестіктердің шаруашылық жұмыстарына талдау. Алматы: 1987. – 177 бет.
31. Сергеев В. И. Экономика предприятия. М. 1997. – 198 с.
32. Тулегенов В. Т., Адильханова С. А. Планирование деятельности хозяйствующих субъектов. Алматы: 2001. – 260 с.
33. Эренберг Р. Д. Современная экономика труда. М: 1996. – 120 с.
34. Кәсіпорынның соңғы їш жылғы есебі.

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




2.3. “ Қант ” АҚ еңбек өнімділігін ұйымдастыруын талдау
Еңбек өнімділігі – еңбек шығынының тиімділігін арттыру. Бұл
өндіріс процесінде жұмсалған қоғамдық еңбектің тиімділігі,
нәтижелілігі, жемісті-лігі. Қызметкерлердің еңбек өнімділігі бір уақыт
өлшемі ішінде өндірген өнімнің немесе орындалған жұмысының көлемі
(мысалы, бір сағатта 10 тонна өнім шығарды), немесе бір өнімге
кеткен уақыт (10 тонна өнім алуға 1 сағат уақыт жұмсады), немесе
ұлттық табыс мөлшерімен, өлшемімен есептеледі.
Еңбек өнімділігін арттыру їшін жұмыс уақытын їнемдейтін факторға
назар аударылады.
1) жұмыс уақытын ұтымды, їнемді пайдалануға техника мен
техно-логияларды жетілдіріп, өндірісті, еңбекті
ұйымдастыруды жақсарту,
2) өндірістің жоспардан тыс тоқтап қалуын қысқарту, сөйтіп
їзілістерді азайту жолдарымен қол жеткізеді.
Еңбек өнімділігінің көрсеткіші қызметкерлердің материалдық жағдайын
жақсартумен тікелей байланысты. Еңбек өнімділігі артқан сайын еңбек ақы
– оған төленетін ақы да өсіп отыруы тиіс. Жалақының еңбек
өнімділігінің, өсу қарқынынан кейін қалуы немесе артып кетуі дұрыс
емес. Бұл қатынас бұзылса, ол еңбек өнімділігін арттыруға деген
материалдық мїдделікке кері әсер етеді. Еңбек өнімділігінің мәні –
жұмыс уақытын їнмдеуде неғұрлым аз уақыт жұмсалса, еңбек өнімділігі
соғұрлым жоғары болады.
Кәсіпорында жұмысшымен немесе бір жабдық бірлігімен белгілі бір
уақыт аралығында шығарылған (сағат, кїн, апта, ай) өнім көлемі кәсіпорын-
ның өнімділігін (бір жұмысшыға) береді. Өнімділік тиімді және номинал-
ды мәні арқылы ерекшеленеді. Еңбек өнімділігіне талдау жїргізу барысында
осы еркін мәндер арқылы резервтер бағаланады.
Еңбек өнімділігін талдаудың мақсаты бұл еңбек өнімділігіне әсер
ететін факторларды анықтау. Еңбек өнімділігіне әсер ететін факторлар
1суретте көрсетіледі.
Тамақ өнеркәсібі кәсіпорында еңбек өнімділігі тауарлық өнімнің
көтерме бағасы бойынша жұмыскердің санына қатынасы арқылы анық-
талады. Қазіргі кезде көптеген кәсіпорында бїкіл кәсіпорын цехтары,
участкілері бойынша талдау жолымен шектеліп қоймайды, еңбек өнім-
ділігін мїмкіндігінше жоғарылату керек. Ал еңбек өнімділігін арттыру
дегеніміз - өнімнің бір өлшемін өндіруге кеткен уақытты азайту.

1 сурет. Кәсіпорын жұмысшыларының орташа жылдық өнімділікті анықтау
факторларының байланысы

Еңбек өнімділігін арттырудың негізгі жолдары:
- кәсіпорынды қормен қамтамасыз ету және қормен қаруландыру;
- терең мамандандыру және жұмысшы кїшін жоғарыландыру;
- жаңа технологияны енгізу;
- еңбекті ұйымдастыруды және еңбек қарқындылығын арттыру;
- кадрлардың біліктілігін жоғарылату;
- еңбекті материалдық ынталандыруды кїшейту.
Еңбек өнімділігінің деңгейін талдау їшін жарнама, жеке, көмекші
көрсеткіштер қолданылады. Жалпылама көрсеткіштерге бір жұмысшының
орташа жылдық, орташа кїндік, орташа сағаттық өнімділіктері және жұ-
мыскердің құндық көлемдегі орташа жылдық өнімділігі жатады. Жекелей
көрсеткіштер бұл өнім бірлігін өндіруге жұмсалған уақыт шығыны немесе
натуралды тїрде бір адам кїн, болмаса бір адам. Сағатқа өндірілген
өнім, қосалқы көрсеткіштер бірлік уақыт ішінде орындалған жұмыс
көлемін сипаттайды.
Еңбек өнімділігінің жалпылама көрсеткіштеріне бір жұмысшының
орташа жылдық өнімділігін жатқызуға болады. Бір жұмысшының орташа жылдық
өнімділігіне әсер ететін факторларға келесілер жатады:
- бір жұмысшының атқарған жұмыс кїнінің саны;
- бір жұмысшының орташа сағаттық өнімділігі;
- жұмыс кїнінің ұзақтығы.
Еңбек өнімділігінің өсуіне негізгі факторлардың тигізетін әсерін
талдау їшін келесі кестенің мәліметтерін пайдаланамыз.
Кестеден товарлы өнім көлемінің 2004 жылы өткен жылмен салыс-
тырғанда 1505631 мың теңгеге немесе 20,6 пайызға артқандығын көреміз.
Орташа кїндік өнімділік есеп жылы базистік жылға қарағанда 5417
теңге немесе 21,1 пайызға өскен, ал орташа сағаттық өнімділік 689 теңгеге
немесе 21,4 пайызға артқанын көреміз.
Өндірістің құрылуы әр уақытта кәсіпорындарда қызмет істейтін адам-
дармен тікелей байланысты. Экономикалық теорияда Жұмыс кїші - бұл
адамның дене және ой қабілеттілігінің жиынтығы, оның жұмысқа деген
алғырлығы деп тїсіндіріледі. Нарықтық қатынастар жағдайында еңбекке
қабілеттілігі жұмыс кїшін тауарға айналдырады. Оның басқа тауарларға
қарағанда айырмашылығы сол, біріншіден ол өзіне қарағанда құнды көп
жасайды, екіншіден, оны қатынастырусыз кез келген өндірісті жїзеге
асыруға болмайды, їшіншіден, ол негізгі және айналыс өндірістік қорлар-
дың, жалпы алғанда, шаруашылық жїргізудің экономикалық тиімділігіне
байланысты болады.

Кесте 8 – Жұмысшылардың орташа өнімділігін талдау.
№ Көрсеткіштер 2003ж 2004ж Ауытқуы, Өзгеру
(+; -) қарқыны, %
1 Тауарлы өнім, мың теңге 7291566 8797197 1505631 120,6
2 Жұмысшылардың орташа жылдық 1274 1330 56 104,4
саны, адам
3 Бір жұмысшының орташа жылдық 5723,36 6614,43 891,07 115,6
өнімділігі, мың теңге
4 Бір жылда жұмысшылардың 2267357,42253049,2-14308,1 99,4
атқарған жалпы адам сағаты,
адам-сағат
5 Бір жылда жұмысшылардың 284130 283048,2 -1081,8 99,6
атқарған жалпы адам кїні саны
адам-кїн
6 Орташа кїндік өнімділік, 25663 31080 5417 121,1
тг.
7 Орташа сағаттық өнімділік, 3216 3905 689 121,4
тг.
8 Жұмыс уақытының ұзақтығы, 7,98 7,96 -0,02 99,7
сағат

Еңбек нарығының негізгі мақсаты – еңбек ресурстарын жұмыспен
тиімді және нәтижелі қамту. Еңбекке жарамды адамдарды жұмыспен
қамтамасыз ету аса кїрделі әлі мемлекеттік маңызды мәселе. Жұмыспен
тиімді қамту әрбір елдің нарықтығы нақтылы даму кезеңдерінің
деңгейіне сай жұмысқа жарамды адамдарды нәтижелі пайдаланып, олардың
шаруа-шылық салалары және аймақ бойынша бөлудің тепе-теңдік
їлесімділігіне жету.
Еңбек ресурстары – басты өндірістік кїш және өндірістің негізгі
элементі. Еңбек ресурсы дегеніміз – кїш қуаты, білімі және тәжірибесі
бар жұмысқа жарамды тұрғындардың бір бөлігі.
Еңбек ресурстарын талдау кезінде келесі сұрақтар қарастырылады:
кәсіпорынның жұмыс кїші мен сан және сапа жағынан қамтамасыз етілуі,
еңбек өнімділігін арттыру, еңбектің соңғы нәтижесіне қарай еңбек ақыны
бекіту.
Шаруашылықты жұмыс кїшімен қамтамасыздырылған талдау кезінде
шаруашылықтағы бар қызметкерлерді, қызметкерлер категориясы және өнді-
рістік бөлімдер саны бойынша салыстырылады, сонымен қатар қажетті
талдау жїргізіледі.
Қант АҚ-ның жұмысшылар саны және кадрлармен қамтамасыздығы
келесі кестеде көрсетілген.

Кесте 9 - Қант АҚ жұмысшылар саны және кадрлармен қамтамасыз
етілуі
Орташа жылдық Жыл аяғындағы Орташа айлықты
Көрсеткіштер жұ-мысшылар саны, жұ-мысшылар саны, есеп-теуге алғанда
адам адам жұмыс-шылар саны,
адам
Кә1210 1278 1336 1289
сі
по
ры
н
бо

ын
ша
ба
рл
ығ
ы,
он
ың
іш
ін
де
:
2002 2003
адам % адам % адам %
жұмысшылар 1170 90,7 1155 90,7 1206 90,7
қызметкерлер 119 9,3 119 9,3 124 9,3
соның ішінде:
- жетекшілер 61 4,7 61 4,7 60 4,5
- мамандар 49 3,8 50 3,9 55 4,1
- басқа да қызметкерлер 9 0,8 8 0,7 9 0,7
Барлығы 1289 100 1274 100 1330 100

Жоғарғы кестеде еңбек ресурстарының құрылымы көрсетілген. Есеп
жылғы жұмысшылардың їлес салмағы 90,7 % , ал қызметкерлердің їлес
салмағы 9,3 %-ты құрап отыр. Келесі кестеде жұмысшылардың құрамы
келтірілген.
Жоғарғы кестеде көрсетілгендей негізгі жұмысшылар саны 997
адамнан 1336 адамға дейін өскен. Сонымен қатар көмекші жұмысшылар
саны 2002 жылмен салыстырғанда 2004 жылы 107 адамға өскенін байқаймыз.

Кесте 12 - Қант АҚ жұмысшылардың құрамы.
Көрсеткіштер Өлшем Жылдар Ауытқуы, (+;-)Өсу қарқыны
бірлігі %
2002
1. Жыл басындағы жұмысшылар саны, адам 1231
2. Жұмысқа қабылданғандар. 865
3. Жыл соңындағы жұмысшылар саны 1346
4. Айналым коэффициенты:

- ағымдағы коэффициент = 0,54


0,56

- шығару бойынша =


0,65
- қабылданғандар бойынша =

Талданатын кәсіпорындағы барлық жұмысшылардың жұмыс уақыты қорының
қолданылу жағдайы келесі кестедегі мәліметтердің көмегімен
жїргізіледі.
Кестеден барлық жұмысшылармен атқарылған жұмыс уақыты 14308,2 адам
сағатқа қысқарғанын көреміз. Мұндай қысқару кәсіпорындағы жұ-
мысшылардың жұмыс кїндерінің азаюына байланысты болып отыр. Тұтастай
бір жұмысшымен атқарылған уақыт есепті жылы сағатпен 94,88 сағатқа,
кїнмен 11,3 кїнге төмендеген.
Сонымен жұмыс уақыты қоры жұмысшылардың санына, бір жұмыс-шының бір
жылда атқарған орташа жұмыс кїнінің санына, жұмыс кїні-нің орташа
ұзақтығына тәуелді болып отыр. Талданған кәсіпорындағы нақты уақыт
қоры есепті жылы өткен жылдағыдан 14308,2 адам сағатқа төмен.
Факторлардың оның өрісіне тигізетін әсерін тізбектеп қою әдісімен
анықтаймыз:
- жұмысшылар санының өзгеруінсіз жұмыс уақыты қорының ауытқуы:
Δ Жұқ = (1206 – 1155) ∙ 246 ∙ 7,98 = 100117, 08 сағат.
Δ Жұқ = (ЖСе.б – ЖС б) ∙ Кїн. ∙ t сағат.
- жұмыс кїні ұзақтығының өзгеруінен жұмыс кїні ұзақтығының
ауытқуы:
Δ Жұқ = (t е.б – t б) ∙ ЖСе.б ∙ Кїн. е.б
Δ Жұқ = (7,96 – 7,98) ∙ 1206 ∙ 234,7 = - 5660, 964 сағат.
Кесте 14 - Қант АҚ жұмыс уақытын пайдалануы.
№ Көрсеткіштер Жылдар Ауытқуы (+;-)
2002 2003 2004 2002 ж 2003 ж
1. Еңбекшілер саны, адам 1170 1165 1206 +36 +51
2. Барлық жұмысшылардың 2311353,7 2267357,4 2253049,2 -58304,5 14308,2
істеген адам сағаты, а
∙ сағ.
3. Барлық жұмысшы-лардың 293319 284130 283048,2 -10270,8 -1081,8
істеген адам кїні, а
∙ кїн
4. Бір жұмысшының 1975,5 1963,08 1868,2 -107,3 -94,88
істелінген уақыты,
сағат
5. Бір жұмысшының жұмыс 250,7 246 234,7 -16 11,3
кїндері, кїн
6. Бір жұмыс кїнінің 7,88 7,98 7,96 +0,08 -0,02
орташа ұзақтығы, сағат

Бұл кестеде жұмысшылардың уақытты пайдалануы көрсетілген. Бір
жұмысшының жылдық жұмыс кїні есеп беру жылы 234,7 кїн болса, ал
базистік жылы ол 246 кїн болып отыр. Бір жұмысшының бір жұмыс кїннің
орташа ұзақтығы есеп беру жылы 7,96 сағат болса, базистік жылы ол 7,98
сағат болғанын көреміз. Есеп беру жылы базистік жылға қарағанда
қызметкерлер саны 51 адамға көбейген.

Кесте 15 - Қант АҚ жұмыс уақытының балансы.
№ Көрсеткіштер Жылдар Ауытқуы
2002 2003 2004 Бір Барлық
жұмыс-шжұмысшы
ы
1. Календарлық уақыт, кїн366 365 365 - -
соның ішінде: мей- 102,1 100,8 102,3 1,5 1809
рам және демалыс
2. Номиналдық Жұқ, кїн 263,9 264,2 262 1,5 1809
3. жұмысқа келмеу, кїн 13,2 18,2 28 9,8 11818,8
соның ішінде:
-әкімшілік рұқсатымен 6,1 13,9 20,9 7 8442
-ауру бойынша 7,1 4,3 7,1 2,8 3376,8
4. Келгендердің Жұқ, кїн 250,7 246 234,7 -11,3 -13627,8
5. Смендік жұмыс 8,1 8,2 8,2 - -
уақытының номиналы
6. Жұмыс уақытының 2030,7 2017,2 1924,5 92,7 111796,2
бюджеті, сағат
7. Ішкі тұрып қалу, сағат50,1 48,3 50,0 1,7 2050,2
8. Жұмыстағы їзіліс, 5 6 6 - -
сағат
9. Барлығы: тиімді Жұқ, 1975,6 1962,9 1868,5 -94,4 113846,4
сағат

Бұл кестеде жұмыс уақытының балансы көрсетілген, онда бір жылдағы
барлық кїн, оның ішінде мереке және демалыс кїндері көрсетілген.

Кесте 16 - Қант АҚ өнімділігіне факторлық талдау.
№ Көрсеткіштер Өлшем 2002 ж 2003 ж 2004 ж Ауытқуы,
бірлігі (+;-)
1.Өндірістік өнім көлемімың теңге 6395760 6558826 6923581 +364755
2.Жұмысшылар саны адам 1170 1155 1206 +36
3.Бір еңбекерге мың теңге 5466,5 5678,6 5740,9 +62,3
өндірілген өнім көлемі
4.Еңбек өнімділігі
өзгеруі есебінен:
- өнім көлемінің
өзгеруінен 315,8
- жұмысшылар санының
өзгеруінен -253,5

Еңбек өнімділігіне факторлық талдау төмендегідей жїргізіледі:
1. Жалпы факторлардың өзгеруінің әсерінен еңбек өнімділігі

ЕӨ = Qе.б ∙ − Q б ∙ = 6923581 ∙ −
6558826 ∙ = 62,3
2. Өнім көлемінің өзгеруі әсерінен

ЕӨ = (Qе.б − Qб) ∙ = (6923581−6558826) ∙ =
315,80

3.Қызметкерлер санының өзгеруі әсерінен

ЕӨ = Qе.б ∙ ( − )) = 6923581 ∙ ( − )
= - 253,50

Тексеру: ЕӨ = ЕӨQ + ЕӨN = 315,8 + (-253,5) = 62,3
Еңбек өнімділігіне өнім көлемі және қызметкерлер саны факторлары
әсер етеді. Кәсіпорын бойынша екі факторлардың еңбек өнімділігіне әсер
етуі әр тїрлі, яғни өнім көлемінің өсуі әсерге оң болса, ал
қызметкерлер санының өзгеруі әсері кері әсер етуде.
Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорындағы экономикалық тиім-
ділікті бағалау персонал рентабельдігі көрсеткіштеріне байланысты, ол
алынған пайданың орташа жылдық өнеркәсіптік-өндірістік персонал санына
қатынасы арқылы есеителеді. Персонал рентабельдігіне талдау факторы
келесі кестеде көрсетіледі.
Сатылған өнім рентабельділігінің алынған бір жұмысшыға байланысты
пайданың көлеміне өзгерісі, жалпы өнімдегі алынған тїсімнің їлес
салмағы және еңбек өнімділігі.
Талдап отырған кәсіпорындағы бір жұмысшыға алынған пайданың
көлемінің өзгерісі:
Сатылған өнім рентабельділігі:
(0,0269 – 0,0667) * 1,1117 * 5723,4 = − 253,2 мың теңге.
Жалпы өнімдегі тїсімнің їлесі:
(1,2706 – 1,117) * 0,0269 * 5723,4 = 24,46 мың теңге.
Еңбек өнімділігі:
(6614,4 – 1,117) * 0,0269 * 1,2706 = 30,45 мың теңге.
Барлығы: = (−253,2) + 24,46 + 30,45 = −198,29 мың теңге.
Кесте 17 – Персонал рентабельдігіне факторлық талдау
№ Көрсеткіштер 2003 жыл 2004 жыл Ауытқуы,
(+ ; -)
1. Сатылған өнімнен алынған 485847 178968 -248644
таза табыс, мың теңге
2. Орташа жұмысшылар саны, 1274 1330 56
адам
3. Сатылған өнімнен алынған 7291566 8797197 1505631
тїсім, мың теңге
4. Алынған тїсімнің 89,9 78,7 11,2
өндірілген өнімдегі їлесі,
%
5. Бір жұмысшыға пайданың 381,36 178,35 -203,01
көлемі мың теңге
6. Өнім рентабельділігі, % 7,41 3,4 -4,01
7. Сатылған өнім 6,67 2,0 3,98
рентабельділігі, %
8. Орташа жылдық капитал, 502204 506150 3946
мың теңге
9. Капиталдың айналым 14,5 17,38 2,88
коэффициенті
10. Бір жұмысшыға капиталдың 394,19 380,56 -13,63
көлемі,
мың теңге
11. Бір жұмысшының еңбек 5723,4 6614,4 891,0
өнімділігі, мың теңге

Өнімнің еңбек сіңіргіштігі белгілі бір өнімді жасап шығару їшін
немесе тиісті жұмысты атқару їшін жұмысшының жұмсалған еңбегінің
шама көрсеткіші.

Кесте 18 - Өнімдегі еңбек сіңіргіштік деңгейін талдау
№ Көрсеткіштер 2003 жыл 2004 жыл Ауытқуы Өсу
(+; -) қарқыны %
1. Тауарлы өнім, мың теңге 7291566 8797197 1505631 120,6
2. Барлық орындалған адам-сағат 2267357,42253049,2-14308,1 99,4
3. 1 мың теңгедегі еңбек 0,31 0,26 -0,05 83,9
сиымдылығының їлесі, сағат
4. Орташа сағаттың өнімділігі, 289,3 307,3 18 106,2
мың теңге

Шаруашылық қызметті талдауға еңбек ақыны ұйымдастрыудың жетілдірілуі
негізгі роль атқарады, соңғы өндірістік нәтижесінде оны еңбектің саны
мен сапасынан тікелей байланысты қамтамасыз етуі. Талдау негізінде еңбек
ақының жетілдірілуі мен өсуіне қажетті ресурстарды құру їшін резервтер
табылады, жұмысшылардың еңбек ақысының прогрессивті тїрін енгізу,
еңбектің және туынудың өлшемінен жїйелі бақылау қамтамасыз етіледі.
Еңбек ақыны талдауда өткен жылмен салыстырғанда оның пайдала-
нуының тиімділігі сондай-ақ өткен жылмен салыстырғанда жалпы сома-
дағыдай төлемдердің элементтері бойынша еңбек ақы қорының ауытқуы
себептері табылады. Талдау кәсіпорынның қызметшілерінің еңбек ақы шы-
ғындарының көтерімді соммасымен анықталатын болады.
Еңбек ақы қорының пайдалану категориялары және факторлары бойынша
орташа еңбек ақының көмегімен, қордың құрамы мен құрылы-мына, сондай-
ақ еңбек өнімділігінің және орташа еңбек ақының өсуінің ара қатынасымен
талданады.
Есепті жылғы еңбек ақы қорын өткен жылмен салыстырғанда еңбек
ақы қорының пайдалануының толық мінездемесі їшін өнім шығарудың
өсуін есептеумен їнемдеуді анықтау қажет.
Еңбек ақы қорының ауытқуына жұмысшылардың саны, орташа еңбек
өзгеруі әсер етеді.
Сандардың факторын анықтауда келесі формула қолданылады:
WR = (Ro – Rn) x Wn ;
мұндағы:
WR − еңбек ақы қорының сандарының өзгеруі есебінен ауытқуы;
Rn , Ro − жұмысшылардың өткен және есепті жылғы саны;
Wn − өткен жылғы ӨӨҚ-ң 1 жұмысшыға орта жылдық еңбек ақысы.
WR = (1330 − 1274) х 18754 = 1050224 теңге.
Орташа еңбек ақының өзгеруінің әсері келесі формуланың көмегімен
есептелінеді.
Wc = (Wo − Wn) x Ro

мұндағы:
Wc − еңбек ақы қорының орташа еңбек ақының өзгеруінің есебінен
ауытқуы;
Wn − өткен жылғы ӨӨҚ-ң 1 жұмысшыға орта жылдық еңбек ақысы.
Wc - (264,03 - 225,05) * 1330 = 51843,4 теңге
Әр фактордың әсерінің нәтижесінің соммасы еңбек ақы қорының
абсолютты їнемдеуіне нәтиже береді.
1050224 + 51843,4 = 1102067,4 теңге
Еңбекақы жөніндегі саясат кәсіпорынды басқарудың құрамды бөлігі
болып табылады және оның қызметінің тиімділігі оған елеулі ықпал
етеді. Себебі, еңбекақы жұмыс кїшін тиімді пайдаланудағы
ынталандырудың маңыздысының бірі.

Кесте 19 – Пайдадағы еңбек ақының бір теңгесіне факторлық талдау.
№ Көрсеткіштер 2003 жыл 2004 жыл Ауытқуы
(+;-)
1. Сатылған өнімнен алынған пайда, мың 790243 545113 -245130
теңге
2. Таза табыс, мың теңге 485847 237203 -248644
3. Таза табыстың пайдадағы їлесі % 61,5 43,5 -18
4. Сатылған өнімнен тїсім, мың теңге 7291566 8797197 1505631
5. Барлық алынған өнім, мың теңге 6558826 6923581 364755
6. Тїсімнің барлық өнімдегі їлес 111,17 127,06 15,89
салмағы, %
7. Сатылған өнім рентабельдігі, % 6,67 2,69 -3,98
8. Еңбек ақы қоры, мың теңге 286709 351158,2 64449,2
9. Жұмысшының орташа жылдық еңбек 225,0 264,0 39
ақысы, мың теңге
10. Еңбек ақының бір теңгесіне пайданың 2,76 1,55 -1,21
мөлшері, теңге
11 Еңбек ақының бір теңгесіне таза 1,69 0,68 -1,01
табыстың мөлшері, теңге
12. Барлық персоналдағы жұмысшы-лардың 90,66 90,68 0,02
їлес салмағы, %
13. Бір жұмысшының бір жылдағы істеген 246 334,7 -11,3
адам-кїні, кїн
14. Бір жұмыс кїнінің орташа ұзақтығы, 7,98 7,96 -0,02
сағат
15. Жұмысшының орташа сағаттық 3216 3905 689
өнімділігі, теңге

Еңбекақы – бұл жұмыскерге, оның еңбегі їшін сапасына, санына және
шығарған қажетті өнім көлеміне сәйкес берілетін өнім. Қалыпты
жағдайда еңбекақы қажетті өнімнің құнына тең және оның ақшалай тїрі
болып табылады.
Әр тїрлі меншік нысанындағы кәсіпорындарда еңбек ақының көп
тараған екі тїрі, олар кесімді және мерзімдік. Жалақының кесімді
нысаны қызметтің көлемдік, сандық көрсеткіштерін жақсартуды
ынталандырады. Ол өндіріс участкілерінде қол еңбегінің немесе
машиналы – қол еңбегінің басымдылығы жағдайында қолданылады, дәл осы
жағдайда өндірілген өнімнің көлемін және оның сапасын арттыру және
еңбек мөлшерін белгілеудің негізділігін ескеру қажет.
Еңбекақының мерзімдік нысанында қызметкерлерге еңбекақы белгіленген
тарифтік мөлшерлемеге немесе өндірісте нақты жұмыс істеген
уақытындағы қызмет ақысына қарай белгіленеді. Еңбекақының мерзімдік
нысаны жұмыс істеушілердің біліктілігін көтеру және еңбек тәртібін
нығайтуды ынталандырады.

Кесте 20 – Еңбекақы қорының динамикасын талдау.
№ Көрсеткіштер Мәліметтер, мың теңге
1. Еңбек ақы қоры:
базистік жылы 286709
есеп беру жылы 351158,2
2. Еңбек ақы қорының ауытқуы 64449,2

Қант АҚ жылдық еңбек ақы қоры қызметкердің санының өзгеруі-не
байланысты есеп беру жылы базистік жылға қарағанда 64449,2 мың
теңгеге өскенін көреміз.

Кесте 21 – Еңбекақы қорына факторлық талдау.
№ Көрсеткіштер 2002 жыл 2003 жыл 2004 жыл Ауытқуы (+; -)
1.Еңбекақы қоры, мың теңге 295311 286709 351158,2 64449,2
2.Қызметкерлер саны, адам 1289 1274 1330 56
3.Бір жұмысшының жылдық 229,10 225,05 264,03 38,98
еңбекақысы, мың теңге
4.Еңбекақы қорының өзгеруі
есебінен:
- қызметкерлер санының 50,6
өзгеруімен
- орта жылдық -11,62
еңбек-ақының өзгеруінен

1. Жалпы фактордың өзгеру әсері:

ЕА = ЕА е.б ∙ − ЕА б ∙ = 351158,2 ∙
− 286709 ∙ =38,98
2. Жұмысшылар санының өзгеруінен:

ЕА = (ЕА е.б − ЕА б) ∙ = (351158,2 −286709) ∙
= 50,6

3. Орта жылдық еңбекақының өзгеруінен:

ЕА = ЕА е.б ∙( − ) = 351158,2 ∙ ( −
) = -11,62

Тексеру: ЕА = ЕАж.с + ЕАе.а = 50,6 + (-11,62) =38,98

3. ҚАНТ АҚ ЕҢБЕК ӨНІМДІЛІГІН ЖОҒАРЫЛАТУДЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ
3.1. Мотивация еңбек өнімділігін жоғарылатудың негізгі факторы
Меншік формалары әртїрлі кәсіпорындар їшін негізгі мәселелердің бірі –
адам факторының белсенділігін қамтамасыз ететін еңбекті тиімді басқару
әдістерін іздестіру. Адамдардың іс-әрекетінің нәтижелілігінің шешуші
факторы оларды мотивациялау болып табылады.
Еңбекті мотивациялау - бұл жеке орындаушының немесе бір топ адамды
ұйымның мақсаттарына жету їшін, қабылданған шешімдер немесе белгіленген
жұмыстарды өнімді орындау їшін ынталандыру процесі.
Еңбекті мотивациялау келесілерді қарастырады:
• Марапаттау, материалды және моралды қолдау жїйесін;
• Еңбек мазмұнын байыту, жұмысқа қызығушылықты жоғарылату;
• Персоналды дамыту, кәсіби-квалификациялық жылжуға мїмкіндіктер
беру, мансапты жоспарлау;
• Ұйымда басқару стилін, жалдау және жұмыс шарттарын өзгерту арқылы,
жеке және топтық бастамашылдықты, шығармашылықты және өзін-өзі
дамытуды қолдау арқылы әлеуметтік-экономикалық климатты жақсарту;
• Қызметкерлерді еңбек процестерін басқаруға тарту, фирманың
пайдасына және акционерлік капиталына қатысу.
Мотивация коллективтің тұрақтылығы, еңбек нәтижелілігі және
мобилділікті жоғарылату, квалификацияның жїйелі тїрде өсуін қамтамасыз ету
сияқты мәселелерді шешуге көмектеседі. Бұл кәсіпорын персоналын ынталандыру
жїйесінің төбесі болып табылады.
Қызметкердің еңбек нәтижелілігін бағалау – еңбекті ынталандыру және
еңбекақы төлеу жїйесінің ең маңызды бөлігі, қызметкердің еңбек
тиімділігіне әсер ету құралдарының бірі.
Қызметкерді іскерлік бағалау өндіріс тиімділігін жоғарылатуға тікелей
әсер етеді, себебі бағалаудың нәтижелері бойынша келесі мїмкіндіктер пайда
болады: 17.
• сол немесе басқа лауазымға сәйкес кандидатураларды табу арқылы
кадрлардың орналасуын жетілдіру;
• кадрларды пайдалануды жақсарту, олардың қызметтік-квалификациялық
жылжуын қамтамасыз ету;
• қызметкерлердің еңбегін ынталандыру (жалақы мен еңбек нәтижелерінің
арасында тығыз байланыс орнату арқылы);
• бастықтардың жұмыс әдістері мен формаларын жетілдіру;
• еңбекке оң қатынас қалыптастыру, жұмыспен қанағаттануды қамтамасыз
ету және т.б.
Материалдық ынталандыру еңбек өнімділігін жоғарылату жїйесіндегі
еңбекақы төлеудің мотивациялық механизмінің ролін көрсетеді. Оған
қызметкердің еңбек нәтижелілігін бағалау жїйесін жетілдіру элементтері,
персоналға кәсіпорынның пайдасына және меншігіне қатысуға мїмкіндіктер
беру жатады. Қызметкерлердің еңбек нәтижелілігін бағалау жұмыс
нәтижелерімен тікелей байланысты болса ғана мотивациялық фактор болып
табылады. Қызметкерлер алынатын материалдық марапаттаулар мен еңбек
өнімділігінің арасында тұрақты байланыс бар екендігіне сенімді болу керек.
Еңбек нәтижелілігін бағалауда міндетті тїрде қол жетілген нәтижелерден
тәуелді құраушы болу керек және ол жалақыға әсер ету керек, себебі жалақы
мен еңбек нәтижелілігінің арасында тікелей және өте тығыз қатынас болу
керек.
Қызметкерді іскерлік бағалау нәтижелері әр-тїрлі мақсаттарда қолданылуы
мїмкін, бірақ ең алдымен еңбекақы төлеудің ынталандырушы ролін жоғарылату
їшін. Мәселенің мәні мынада: қызметкердің тарифтік мөлшерлемесі (оклад)
бекітіледі, содан кейін периодты тїрде оның еңбегін, яғни оның жұмысы мен
мінез құлқын бағалау негізінде жоғарылату немесе төмендету қарастырылады.
Еңбек бойынша бағалау еңбекақы төлеу деңгейімен бірге әртїрлі формада
жїзеге асуы мїмкін. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
“ Қант ” АҚ еқбек өнімділігін ұйымдастыруын талдау
«УАТ» ЖШС сабын комбинатының еңбек өнімділігін талдау
Еңбек өнімділігін есептеу әдістемесі
Кәсіпорындағы жоспарлауды ұйымдастыруын талдау
Еңбек өнімділігін өлшеу әдістері
Еңбек өнімділігін арттыру
Кәсіпорынның еңбек өнімділігін арттыру жолдары
«УАТ» ЖШС сабын комбинатының экономикалық қызметі және еңбек өнімділігін талдау
Орман шаруашылығындағы еңбек өнімділігін арттыру
Кәсіпорындардың еңбек өнімділігін арттыру, өнімге баға беру
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь