Қазақстан Республикасының сот билігі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

І ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ СОТ БИЛІГІНІҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

1.1. Сот билігінің ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9
1.2. Сот билігінің функциялары және оның мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 14
1.3. Сот билігі және оның тармакталуының маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ...54

ІІ ТАРАУ. СОТ ТӨРЕЛІГІ МЕН СОТ ЖҮЙЕСІНІҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ МАЗМҰНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20

2.1. Сот билігігің Қазақстан Республикасында қалыптасуы ... ... ... ... ... ... 21
2.2. Құқықтық мемлекет құрылуындағы сот билігінің рөлі ... ... ... ... ... ... ..56
2.1. Сот төрелігі және оның принциптері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.2. Сот жүйесінің мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
2.3. Әділсоттың конституциялық принциптері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37

III ТАРАУ. СОТ БИЛІГІ ЖӘНЕ АДАМНЫҢ ҚҰҚЫҒЫМЕН ЕРКІНДІГІН ҚОРҒАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17

3.1. Сот билігінің тәуелсіздігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
3.2. Соттық .құқықтық жүйенің реформалануының тереңдігі ... ... ... ... ... .13

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады: оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары деп жарияланғаны белгілі. Республикада мемлекеттік билік заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөліну, олардың тежемелік, әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану арқылы өзара іс-қимыл жасау принципіне сәйкес жүзеге асырылады.
Осы Конституциялық тұжырымға орай мемлекеттік биліктің барлық институттарының үйлесімді істеуі ерекше маңызға ие болады, себебі билік тармақтарының келісе, түсінісе атқарған іс-қимылы ғана мемлекеттің, қоғамның, адам мен азаматтың өзара қарым-қатынасында пәтуаластыққа, баянды ынтымақтастыққа қол жеткізеді.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің Қазақстан халқына арналған жолдауында: – «Алайда біздің бүгін қоғамымыздағы сяси реформаның қарқыны экономикалық өзгерістеріміздің ауқымынан біршама кейіндеп қалғанын мойындауымыз керек», - деп көрсете келе, мемлекетіміздің саяси жүйесін демократияландырудың бірнеше негізгі бағыттарының ішінде бірінші кезекте сот жүйесінің тәуелсіздігін нығайту, құқықтық реформа жүргізу мәселелерін атады.
Сондықтан да Қазақстан мемлекеттігінің қазіргі қалыптасуы, дамуы және жетілуі жағдайында, ең алдымен, мемлекеттік биліктің барлық тетіктерінің жан-жақты жұмыс істеуіне қол жеткізетін аса маңызды құрал ретінде сот билігі тармағының рөлі мен маңызын жаңа сапада зерттеу қажеттігі туып отыр, бұл өз кезегінде Қазақстан Республикасының негізгі заңының бірінші бабында жарияланған конституциялық негіздеменің «лайықты жүзеге асуын қамтамасыз ететін қажетті фактор да болуға тиіс».
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 ж. (енгізілген өзгертулер мен толықтыруларымен) Алматы, 2007 ж.
2. Қазақстан Республикасының «Соттар және судьялардың мәртебесі туралы» конституциялық заңы 20 желтоқсан 2000 ж. Алматы, 2006 ж.
3. Амандыкова С.К. Қазақстан Республикасының конституциялық құқығы. Оқу құралы. Алматы, 2005 ж.
4. Баянов Е. Мемлекет және құқық негіздері. Алматы «Жеті жарғы», 2003 ж.
5. Булгакова Д.А. Теория государства и право. Алматы. 1999 г.
6. Венгеров А.Б. Теория государство и права. Учебник Москва, 1999 г.
7. Дулатбеков Н.О., С.К.Амандыкова., А.В.Турлаев. Основы государство и права современного Казахстана. Астана, 2000 г.
8. Жоламанов Қ.Д. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы ”Эверо“, 2004 ж.
9. Котов А.Н. Суверенный Казахстан: гражданин, нация, народ. Алматы ”Жеті жарғы“ 1997 г.
10. Конституционное право. Учебник под ред. В.В.Лазарева. Москва: Новый юрист, 1998 г.
11. Мишин А.А. Конституционное право зарубежных стран. Учебник. Москва, 2001 г.
12. Общая теория права и государства под ред. В.В.Лазарева. Москва. Юрист, 2001 г.
13. Пильников А.И. Органы конституционной юстиции в обеспечении прав человека: исторический и современный опыт (автореферат) Алматы, 2002 г.
14. Сагындыкова А.Н. Конституционное право Республики Казахстан Алматы ”Білім“, 1999 г.
15. Сырых В.М. Теория государство и права Учебник Москва, 1997 г.
16. Сапарғалиев Ғ. Қазақстан Республикасының конституциялық құқығы Алматы, 2005 ж.
17. Сапарғалиев Г., Мухамеджанов Б., Жанузакова Л., Сакиева Р., Правовые проблемы унитаризма в Республики Казахстан Алматы ”Жеті жарғы“, 2000 г.
18. Сапарғалиев Г., Салимбаева Ж. Проблемы конституционной ответственности Алматы “Жетi жарғы” , 2001 ж.
19. Теория государства и права под / ред. Н.И.Матузова и А.В.Малько Москва Юрист, 2001 ж.
20. Таужанова Р.Ж. Институт обращения граждан: Конституционно- правовая форма непосредственной демократии (автореферат) Алматы, 2001 г.
21. Пильников А.И. Органы конституционной юстиции в обеспечении прав человека: исторический и современный опыт (автореферат) Алматы, 2002 г.
22. Чиркин В.Е. Конституционное право зарубежных стран Москва Юристъ, 1997 ж.
        
        ЖОСПАР:
КІРІСПЕ
............................................................................
...................................5
І ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ СОТ БИЛІГІНІҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ...................................................................
. 9
1.1. Сот ... ... Сот ... функциялары және ... ... Сот ... және оның ... ... СОТ ... МЕН СОТ ... ... ... Сот билігігің ... ... ... ... ... сот ... Сот ... және оның ... Сот ... ... ... ... принциптері
.................................................37
III ТАРАУ. СОТ ... ЖӘНЕ ... ... ... Сот ... ... ... жүйенің ... ... ... ... өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және
әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады: оның ең қымбат ...... ... ... ... мен ... деп ... белгілі.
Республикада мемлекеттік билік заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына
бөліну, олардың тежемелік, әрі тепе-теңдік ... ... ... ... ... принципіне сәйкес жүзеге асырылады.
Осы Конституциялық тұжырымға орай мемлекеттік биліктің барлық
институттарының үйлесімді істеуі ... ... ие ... ... ... ... түсінісе атқарған іс-қимылы ғана мемлекеттің,
қоғамның, адам мен азаматтың өзара қарым-қатынасында ... ... қол ... ... ... Н.Ә. ... ... халқына арналған жолдауында: – «Алайда біздің бүгін қоғамымыздағы
сяси реформаның қарқыны экономикалық ... ... ... ... ... ... - деп көрсете келе, мемлекетіміздің
саяси ... ... ... ... ... ... кезекте сот жүйесінің тәуелсіздігін ... ... ... ... ... да ... мемлекеттігінің қазіргі қалыптасуы, дамуы
және жетілуі жағдайында, ең ... ... ... ... ... жұмыс істеуіне қол жеткізетін аса маңызды құрал
ретінде сот ... ... рөлі мен ... жаңа сапада зерттеу
қажеттігі туып отыр, бұл өз кезегінде ... ... ... ... ... ... ... негіздеменің «лайықты
жүзеге асуын қамтамасыз ететін қажетті фактор да болуға тиіс».
Демек, тәуелсіздікке қол ... ... ... сот
құрылысы сотта іс жүргізу, сондай-ақ сот ... ... ... ... зерттеудің ғылыми-құқықтық және теорялық-тәжірибелік
тұрғыдағы өзектілігі мен маңыздылығына баса ... бөлу ... ... ... жүрген Конституцияда көрініс тапқан идеялар, қағидалар мен
ережелер және болашақтағы болжамды істер мен жаңа ағымдар, соның ... ... мен ... ... логикалық, ғылыми-теориялық
негіздерімен және парасат-пайымды қажеттіліктерімен тікелей байланысты
қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... жаңа бағыттар ескеріліп, негізге
алынуға тиіс.
Дипломдық жұмыстың басты мақсаттары:
• Қазақстан ... ... ... бір ...... ... мен ... жетілдірудің ұйымдастырушылық-
құқықтық негіздерін зерделеу;
• Сот төрелігі принциптерін жүзеге асыруды дамыту жөіндегі ұсыныстар мен
ұсынымдарды ғылыми негіздеу;
... ... ... ... ... адам мен ... мәртебесін мейлінше толық ... ... ... ... сот ... мәні мен ... ... Жұмыста зерттеліп отырған мәселелер ... сот ... ... ... ... және сол ... бөліну принципінің тиімділігін қамтамасыз етіп отырған
демократиялық құқықтық мемлекетте ... ... ... ... ... ... жұмыс шеңберінде жоғарыда аталған мәселелерді зерттеудің басты
мақсатын айқындай келіп, біз бұл ... ... ... ... ... ... деп ... санаймыз:
• Сот жүйесі органдарының ұйымдастырылуы мен қызметінің ... ... ... ... және ... ... ... пен
демократиялық азаматтық қоғамды қалыптастыру міндеттерін ескере
отырып, жан-жақты дамыту;
• Сот ... ... іс ... сот төрелігі принциптерін жүзеге асыру
жөніндег қолданылып жүрген заңдардың теориялық-құқықтық ... мен ... онан әрі ... ... төрелік соттард қайта қалпына келтіру туралы айтлып, ... ... ... ... теориялық жағын
ғылыми тұрғыда зерделеу; осылайша азаматтық және ... ... ... ... ... рөлі мен ... ... даулар мен басқа да істерді тиісті дербес сот ... ... ... ... сот құрылымдарының
конституциялық-құқықтық мәртебелерін түбегейлі өзгерту қажеттігін
негіздеу;
• кейбір сот ... ... ... ... ... қайтадан қалпына келтіру мәселесін қарау, сондай-ақ
Республика Жоғарғы Сотының судьяларын ... ... ... ... өмірлікке тағайындаудың орынды емес екендігі туралы
ұсыныстар енгізу;
• сот төрелігі принциптерін онан әрі ... ... ... мен ... ... ... ... келтіру
туралы ұсынстар енгізу;
• мемлекеттік биліктің заң және сот ... ... ... ... ... жағынан жаңа деңгейде ... ... ... ... ... ... зерделеу негізінде
ұсыныстар әзірлеу;
• мемлекеттік биліктің сот және атқарушы тармақтарының арасындағы өзара
қарым-қатынастардың өзекті ... ... ... ... шешу аталған қатынастарды түбірінен өзгертеді, ол «билікті-
пәтуаластық» нысанына ие болады;
• сот жүйесінің ... және ... ... ... органдарымен
қарым-қатынасына болжам жасау, бұл ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін маңызды
фактор болып табылады.
Осы жұмысты жазу кезінде көптеген арнаулы ғылыми, ... ... пен ... ... тәжірибелеріне, Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... арналған әдебиеттер, бұқаралық ақпарат құралдарының
мағлұматтары пайдаланылды.
І ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ СОТ БИЛІГІНІҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1. Сот ... ... ... сот ... мемлекеттік билік
тармақтарының бірі ... ... және ... ... байланысты қоғамда
туындайтын қақтығыстарды Конституцияны, заңдарды, басқа ... ... ала ... ... ... тұтады. Әділ сотты сот тек
республиканың атынан, қандай да бір ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топтардың,
азаматтардың еркінен тәуелсіз жүзеге асырады. Қазақстан Республикасының
Президенті 2000 жылғы 1 ... ... ... сот жүйесінің
тәуелсіздігін күшейту бойынша шаралар туралы» Жарлық қабылдады [5, 56 бет].
Президентке облыстық және оларға ... ... ... ... ... өкілеттік берілген. Парламент, заң
шығарушы билік ретінде заңдар ... ... сот ... оның қызметі
принциптерін, сот органдарының құзыретін, судьялардың мәртебесін, олардың
істерді қарастыру тәртібін және тағы ... ... ... бір ... ... сот билігінде біртұтас
мемлекет құрылысына тән барлық ортақ белгілер бар: 1) Оның ... ... ... ... ... ... Республикасының Конституциясына
негізделеді; 2) Оның ... ... ... ... ... 3) Сот
органдарының шешімдері тек солардың құзыреті шеңберінде қолдануға тиіс; 4)
Сот органдарының ... ... ... ... ... олардың бірлестіктері үшін міндетті; 5) Сот органдары заңдылық
пен құқық тәртібін нығайтуға жәрдемдеседі.
Биліктің ерекше тармағы реінде сот ... ... бір ... белгілері бар.
Сот билігінің маңызды өзіндік белгісі оның айрықшалығы болып
табылады. Ешбір басқа билік тармағының – заң ... ... ... ... Президенті де сот өкілеттіктерін иеленбейді. Тек
соттар ғана әділ сотты ... ... бұл ... ... ... ... ... Республикасында әділ
төрелігін тек сот қана жүзеге асырады», - деп жазылған. Осы конституциялық
қағиданы ... ... 2001 ... 25 ... «Қазақстан
Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Заңда соттың
айрықша өкілеттіктерін басқа органдарға табыстауды ... ... ... тйым ... ... ... орнына «қабылдау» деп
жазу керек еді, себебі «шығару» «қабылдауды» ... ... ... ... ... ... КСРО ... қайшылықта «халықтың
жауларына» қатысты сот ... ... ... «үштік», «бестік»
секілді жазалаушы органдар құрған нормативтік ... ... Ол ... кесімдер басылып шығарылған жоқ. ... ... дәл ... қарамастан, аталмыш заң нормасының саяси-
құқықтық маңызы бар, себебі ол Конституцияның қағидаларының кепілдігіне
бағытталған. Сот ... ... заң ... ... ... жаңа ... ... Сот өндірісі тәртібінде қарастыруға жататын
жолдауларды, арыздар мен ... ... ... органдар, лауазымды немесе
өзге тұлғалар қарастыра ... ... ала ... Бұл ... бір ... мағынасы бар. Заңи бейхабарлығының
арқасында азаматтардың сотқа емес, ... ... ... ... ... жатпайтын мәселелер жүктейтіні сирек емес. Солай
болғанымен де, ... ... ... ... ... оларды қарастыруға талпынады, ал бұл тек олардың ... қана ... ... ... ... ... Басқа жағынан,
өздеріне тән емес мәселелермен шұғлдана отырып, мемлекеттік ... ... ... ... әділ сот органдарының орнын ауыстырады.
Әрине, аталмыш заң нормасын іске асыру жалпыға ... ... ... ... ... ... және ... органдардың тиянақты
қызметі жағдайында мүмкін болады.
Даулы мәселелер тек сот ... ... Өз ... ... тәртіпке қарсы өзінің басқа тұлға немесе ұйым даулайтын,
азаматтардың ... ... ... мен ... мүдделеріне не болмаса
қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне ... ... іс ... ... ... ... ... асыру қылмыс болып
табылады.
Сот билігінің басқа бір өзіндік белгісі оның өкілеттіктерін асырудың
ерекше рәсімі ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі азаматтық, қылмыстық, әкімшілік,
процессуалдық заңдар болуы, олардың ... ... ... бірліктер
шеңберінде әрекет етуі және өзіндік ерекшелік белгілері болуы мүмкін.
Біртұтас Қазақстан ... ... ... ... ... егжей-тегжейлі реттелмейтін біртұтас азаматтық-процессуалдық,
қылмыстық-процессаулық заңдар қабылданған және әрекет етеді [6, 45 ... ... ... ... қалды. әкімшілік
қылмыскерлерді сот, сондай-ақ түрлі ... ... ... сол ... ... ... туғызып қана қоймай,
сонымен бірге созбалаңға, азаматтардың заңды мүдделерін шектеуге тартатын
бөлек-бөлек ... ... ... негізінде қарастырады.
Әкімшілік шалыс ... ... ... болғандықтан және оларды ортақ
принциптердің негізінде және ортақ процессуалдық ... ... ... ... ... ... ... билігінің елеулі бір нысаны мемлекеттік қызметкерлердің ... ... ... судьялардың ерекше мәртебесі мен қызмет рижимі болып
табылады. ... ... ... 25 ... толған, жоғары заң
мамандығы білімі, заң мамандығы бойынша кем дегенде 2 жыл жұмыс стажы және
біліктілік ... ... ... ... бола ... ... ... үшін заң қосымша ... ... ... ... ... ... «Сот жүйесі мен судьяларының
мәртебесі туралы» Заңда белгіленеді.
Судьялардың қызмет рижимінің ерекшеліктері олардың ... ... ... мен ... ғана бағыныштылығы сияқты ... ... Заң ... ... мен ... ... Олардың істеріне қол сұғылмауын белгілей
отырып судьяларды қорғау қажеттілігі күмән туғызбайды.
Сенімді ... ... ... айту керек. 1998 жылғы ... ... ... ... ... ... сот ісін ... алқа заседательдерінің қатысуымен жүзеге
асырылады», - деген жаңа қағида енгізілді (75-бап). ... ... ... демократияландыру туралы қоғамдық пікірді ескерудің нәтижесі болып
табылады. Қазақстанда Сенімді заседательдер ... ... ... сол ... ... да бір тарихи дәстүрлер туралы айта алмаймыз. Ал
бұл мән-жайды сенімді заседательдер ... ... ... ... есепке алу қажет.
Сот билігінің өзіндік бір нышаны оның қызметін ... ... ... болып табылады [12, 89 бет]. Әділ сотты жүзеге асыра отырып,
соттар Конституция мен ... ғана ... ... заң ... атқарушы биліктің де олардың шешімдерінің заңдылығын бақылауды
жүзеге асыруға құқығы жоқ. Соттардың ... ... ... ... жүзеге асырылады. Жоғарғы Сот қадағалау ... ... ... ... ... қарастырады.
Соттарды прокурорлық қадағалауға келетін болсақ, ол әкімшіл-әміршіл
жүйенің қалдығы ... ... ... ... ... жүр. Осындай
пікірлердің негізі бар, себебі Конституция әділ ... ... ... ... ... Солай болғанмен де прокурорлық
қадағалауды бірден жойған да ... бола ... Бұл ... де, ... ... ескерген жөн. Соттық қадағалау қалай дегенмен де
ішкі мәселе болып табылады, төмен тұрған ... ... ... ... ... әлі болса сақталып қалады. ... ... ... ... ... отырып, бүкіл Республика аумағында
заңдардың Президентің жарлықтары маен өзге де нормативтік ... ... ... ... ... ... ... прокуратура соттар
жергілікті жағдайларға орай үйлесімділікті заңдылыққа қарсы ... ... ... Республикасының Конституциясы мемлекеттің біртұтас құрлысын
ескерумен ерекше сот жүйесін ... ... ... сот ... соттарының жиынтығы болып табылады.
Қазақстанның сот жүйесі азаматтық, қылмыстық, шаруашылық және
әкімшілік істерді ... ... ... жалпы заңдық ұкім соттардан,
сот мекемелерінің біртұтас жүйесінен тұрады. Олар Қазақстан Республикасының
Жоғарғы Соты, облыстық ... ... ... ... ... ... ... әскери соттар да кіреді.
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамыздағы Конституциясының ... ... ... ... және оның заң ... ... сот ... тармақтарына бөлінуі, сондай-ақ тежемелік әрі тепе-теңдік
жүйесін пайдалана отрырып, олардың өзара іс-қимыл ... ... ... ... ... сот ... ... процесі шынайы көрініс таба бастады.
Бұл тәуелсіз судьялар корпусының тәуелсіз болуына жағдай жасаудан, судьялар
мен соттардың материалдық қамтамасыз ... ... ... ... ... белгілеуден, сот өкіметтігін айтарлықтай кеңейтуден
айқын байқалды. әсіресе, азаматтардың ... ... ... ... ... бар ... ... іздестірумен және
ашумен шұғылдануға жұмылдырылған құқық қорғау ... ... мен ... ... соттар біртіндеп өкілеттік алуда.
Сот билігі деп – соттар жүзеге асыратын ... ... ... ... ... ету мүмкіндігі мен қабілетін айтамыз.
Сот билігі Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады ... ... ... мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен
заңды мүдделерін қорғауды, Республика Конституциясының, заңдарының, өзге де
нормативтік құқықтық ... ... ... ... ету [4, 73 бет]. Ол ... ... туындайтын барлық істер
мен дауларға қатысты болады.
Соттар шешімдерінің үкімдері мен өзге де ... ... ... ... күші болады, оларды орындамау, сол
сияқты сотты сыйламаудың өзге де көріністері заң бойынша жауапкершілікке
әкеліп ... Сот ... ... іс ... ... қылмыстық және
заңмен белгіленген өзге де нысандары арқылы жүзеге асырылады. Сот ... ... ... қорғау органдары пирамидасының жоғарғы сатысын
айғақтайтын соттар болып саналады.
1.2. Сот билігінің функциялары және оның ... ... сот ... ... ... ... ... функциялардың бірқатарын атқарып отыр. Ол
функциялар сот билігін, біріншіден, ... ... ... тармағы
ретінде, екіншіден, мемлекеттік биліктің ... ... ... мен ... ... ерекше тетігі бар емлекеттік орган жүйесі
ретінде, үшіншіден, өзінің ... ... ... ... мен ... неізінде жүзеге асырушы емлекеттік билік тармағы
ретінде, ... әділ ... ... асрушы органдар ретінде сипаттайды.
Қазақстандағы сот билігі заң шығарушы немесе ... ... ... мен ... олардың қызметін құқықтық бақылау функциясын
атқарады. Бұл функция әділ ... ... ... ... сот ... ... туындайды. Сөздің кең мағынасында әділ сот ... ... ... органдардың жоғарыдан төменгісіне дейін,
барлық мемлекеттік емес ұйымдардың қызметтерінің ... ... ... ... ... ... ... табылады. Демек,
әділ сот жайлы тек сот билігінде мемлекеттік ... ... ... құқық тұрғысынан бағалауға құқықтық мүмкіндігі болғанда ғана
айтуға болады. Қарастырылып отырған функция біріншіден, ... ... ... ... ... тексеріп отыруға
тиісекендігінен көрінеді. Соттар, заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық
актілерді ... ... ... ... олар ... қайшы
келсе, қолданбауы тиіс.
Қазақстан Республикасының Конституциясында егер, сот қолдануға жататын
қандай да бір заң немесе өзге де нормативтік ... акт ... ... ... бекіткен құқықтары мен бостандықтарына қысым
жасайтынын көрсе, онда ол іс ... ... ... және осы ... емес деп тану туралы ұсыныспен Конституциялық ... ... Осы ... ... ... жергілікті, сондай-ақ
Жоғарғы Сотқа берілген және іс жүзінде олар осы құқықты ... ... ... ... қабылдау өкілеттігі берілген басқа
да мемлекеттік органдардың конституциялық емес норма шығарушылығын ... ... ... Заң ... және ... ... норма
шығарушылық қызметін тежеу және шектеу функциясының ерекше ... ... ... осы функцияның толық еместігі туралы айта кету керек.
Қазақстан Республикасының Конституциясы адамды, оның ... мен ... ... ... құндылықтары деп таниды.
Сондықтан азаматтардың конституциялық құқықтары мен босандықтарына қысым
көрсететін заң ... және ... ... ... тежеу мен
шектеу Конституциялық ... ... ... соттар жалпы алғанда
мемлекетті қорғауға арналған Конституциялық ережелерді талдай отырып,
мемлекет мүдделерін сот ... де ... ... ... ... ... [7, 123 бет]. Және де мемлекеттің мүдделерін нормативтік құқықтық
актілердің, ... ... да ... ... туралы
Конституциялық Кеңеске жолдану арқылы да, сондай-ақ мемлекеттің мүдделеріне
қысым жасауға бағытталған ... және ... ... емес деп тану ... ... ... қорғайтын, демек сот органдары қызметінің саласына
жататын мемлекеттің қандай ... ... ... ... соттар мемлекет қызметінің қоғамдық татулық пен саяси
тұрақтылық, бүкіл халық игілігін көздейтін экономикалық даму, қазақстандық
патриотизм, ... ... осы ... әдістері сияқты негіз
қалаушы принциптерін қорғауға тиіс. Қылмыстық, азаматтық және әкімшілік
заңдар аталған принциптерге ... ... ... ... ... ... Бұл ... ұлтаралық татулықтыбұзатын кез
келген ... ... емес деп ... ... ... ... соттар Республиканың егемендігін қорғауға тиіс. Егемендік
ішкі және сыртқы болады. Демек, Республиканың егемендігіне қысым ... ... ... ... ... орын алуы ... ... осындай акциялар соттың қарастыруына жатуы мүмкін.
Үшіншіден, мемлекеттік органдарда ... ... ... ... берілмейді. Бірде-бір заңда саяси партиялар ұйымдары мемлекеттік
органдарда ... ... ... ... ... ... қалай шешу
керектігі көрсетілмейді. Осы мәселені ... екі ... бар ... 1) ... 2) ... Осы ... айрқша маңызды
болғандықтан, оны егжей-тегжейлі реттеу керек.
Төртіншіден, Қазақстан ... ... ... пен жеке ... ... және ... қорғалад деп
жазылған. Азаматтық, қылмыстық заңдардың ... ... ... ... толық көлемде ... ... ... ... ... ... ... органдар басшыларының
мемлекеттік меншікті жеке меншікке заңды ... ... ... орын ... Жеке ... адал сатып алушылар болып табылғандықтан
объектілер олардың иелігінде қалды. Мемлекеттік қызметкерлердің ... ... ... ... ... ... болып табылмайды. Соттар
мемлекеттік ... тең ... ... ... ... ... ... оларға тек азаматтардың құқықтарын қорғау туралы сөз
болғанда ғана Конституциялық Кеңеске жолдану құқығы берілген.
Бесіншіден, Конституцияда мемлекет өз ... ... ... және бөлінбеуін қамтамасыз етеді деп ... ... ... ... ... Қазақстан аумағының
тұтастығын, иеліктен айырылмаушылғын ... ... ... ... және т.б. орын алу ... ... ... да сондай-ақ
сот талқылауына жатуы мүмкін.
Алтыншыдан, ... ... ... біртұтастығы,
президенттік басқару нысаны өзгертіле алмайд. Мемлекеттік құрлыстың
біртұтастығын ... ... ... ... ... ... құқықтық актілер нысанында ()жергілікті органдардң, жергілікті
референдумдардың шешімдері болуы мүмкін.
Сонымен, ... ... ... жекелеген
мемлекеттік органдар мен қоғамдық бірлестіктер тарапынан бұзылуы мүмкін
мемлекеттің ... мен ... ... ... көздейді.
Сот билігінің маңызды, тіпті басты функциясы – әділ сотты жүзеге
асыру болып ... ... ... мен ... ... ... ... демократиялық мемлекет қалыптастыру мен
дамыту ... ... ... ... ... ... билік
қасиетін береді. Сот қоғамдық өмірдің құқықпен ... кез ... ... жекелеген мүшелерінің арасында, олар мен мемлекеттің,
оның органдарының арасында қақтығысулар ... ... ... ... асыруға арналған. Осындай төреліктің негізі Конституция,
заң ... ... ... ... сот әрекеттерінің, азаматтардың құқықтары
мен бостандықтарын бұзушылықтың орын алғаны ... ... ... ... ... туралы шешім шығарады. Сот мемлекеттің атынан
нақты қлмыстық, азаматтық, әкімшілік, шаруашылқ ... мен ... Сот ... ... ... өзге де ... актілердің, Республиканың халықаралық шарттары ... ... ... мен ... таралады. Осы жерде Қазақстанда әділ
сот бірінші кезекте Конституцияның ... ... ... назар аударуға сай. Әрине, даулар мен істердің Конституцияға
қатысты болмауы және оның ережелерін тура және тікелей қозғамауы да ... кез ... істі ... ... сот қолданылатын құқықтық актінің
Конституцияға сәйкес келетінін, келмейтінін тексеріп отыруға тиіс [9, 40
бет]. ... бір ... сот – ... сот ... ... ... ... бостандықтарын және заңды мүдделерін қорғау,
Конституцияның, ... өзге де ... ... ... халықаралық шарттарының орындалуын қамтамасыз ету үшін
тағайындалатыны туралы ережесі болып ... ... ... ... ... ... және ... қорғау қойылады. Сөз мемлекеттік
және мемлекеттік емес ұйымдар жайлы болп ... ... ... ... ... ... мен заңды мүдделері бұзылмайды ма?» -
деген орынды ... ... ... Иә, ... де, оның органдарының
да бұзылуы мүмкін түрлі құқықтары мен заңды мүдделері бар. ... ... және өзге де ... құқықтық актілер қорғайды,
олардың орындалуын сот қамтамасыз етуі ... ... сот ... ... Конституцияның және
өзге де саланың құқық субъектілігін шектеу сияқты ... бар ... Бұл ... ... ... заңды жалғасы болып табылады.
Азаматтардың құқық субъектілігін ... ... ... ... Конституция азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын шектеуді
көздейді. Қазақстан Республикасының ... адам мен ... мен ... ... ... қорғау, қоғамдық
тәртіпті, адамның ... мен ... ... ... мен
имандылығын сақтау мақсатына қажетті шамада ғана және тек заңмен шектелуі
мүмкін деп белгіленген. ... ... ... ... азаматтардың
құқықтары мен бостандықтарын қандай да бір түрде шектеуге жол бермейді (39-
бап). Демек, сот ... ... мен ... ... ... ... бүкіл елдің аумағында әрекет ететін тиісті
конституциялық ережелерге сүйенуі тиіс. Егер сот ... ... ... ... тексермейтін болса, онда ... ... ... ... ... ... Қазақ КСР Кодексінің жауапкершілікке тартылатын
тұлғаның істі қарастыруға міндетті ... ... және ... бойынша
келуден бұлтарған жағдайда мәжбүрлеп келтіруді көздейтін 261-бабының ... ... және ... ... мен ... қысым
көрсететіні туралы» қаулы қабылдады.
1.3. СОТ БИЛІГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТАРМАҚТАЛУЫНЫҢ МАҢЫЗЫ
Билікті бөлу ... ... ... мен ... ... ... құрал ретінде қолданылуын Джон Локко (1632-1704жж.) мен Шарль
Луи Монтескье ... ... Олар ... ... назарды,
күрес пен сол заманның басты политикалық әрекеттесулері, яғни корольдік
билік, аксүйектік және ... ... ... пен ... ... ... ... Кесарь болып
табылады және олардың байланысының салдарынан билік пен мемлекет, осы ... мен рухы екі ... ... ... және монисттік. Егер
монизм тирандық тенденцияда болса, онда дуализм ... ... ... ... айтып кеткен.
Мемлекет билігінің соңғы бағыты адамдарды ... ... ... қорқынышта ұстамау, тағдыр ... ... ... ... болып табылады, өйткені мүмкіндік шегінде адам өмір
сүруге құқылы екенін және өзі мен ... ... іс ... ... ... ... ... адамдар өз міндеттерін қауіпсіз
жағдайда орындалуы үшін шарттар құру болады, сонымен ... өз ... ... ... ... өшпенділікті, ашулық пен өтірікті
қоюды көздеген. Кез келген мемлекет соңғы бағыттарын, яғни ... ... ... ... ... қауым мен адамның өмірінің жалпы
бастамасы және де политикалық, ... ... ... және ... ... автономдық қауымдық мәні ретінде ... ... ... ... болады.
Билік бөлінуінің негізін қалаушы Ш.Монтескье - прогрессті ойшыл,
қауым құрылуының мемлекетті-құқылы ... ... ... мақсаты
халықты зомбылықтан және биліктің қиянат етуінен қорғау болып табылады.
Оның жұмыстарында басты принциптер мен ... ... ... ... ... әрекеттескен. Барлық мемлекетте үш билік ... ... ... ... заң ... орындаушы және соттық. Осылардың
барлығын сипаттай ... ... ... ... заң ... ... мерзімі болады,яғни бар заңды бағыттап немесе бұзылуын
қадағалап отырады. Ал ... ... ... ... ... ... қабылдайды немесе жібереді, қауіпсіздікпен қамтамасыз етеді және
шабуылды алдын ала ескертеді. Үшінші ... ... үшін ... ... құқығын қадағалау болып табылады. Анықтамалардан азаматтардың
политикалық еркіндігін ... ... ... “егер заң шығарушы
билік орындаушы билікпен магистраттың бір аппаратында біріксе,еркін ... ... ... заңдық күдік тууы салдарынан монарх немесе ... ... ... ... ... ... қалыппен оларды
орындау керек ”. Оның пікірі ... ... ... заң ... ... ... айырусыз еркіндік болмайтынын айтты. Оның ойынша ... бір ... заң ... ... ... қадағалаусыз зомбылықпен
қамтамасыз етілер еді. Соттық билік орындаушымен біріккен жағдайда ... ... ... ... қатар, барлығын жоғалтуға болады, егер бір
адам қолында осы үш билік болғанда: заңды өңдеу және ... ... ... ... ... ... және ... соттау. Сол
уақытта Ш.Монтескьенің конститутциялық жобасында билікті тепе-тең қою
идеясы жеткіліксіз өткізілген. Заң ... ... ... ... ... анықтаған соң соттық билікті солармен қатар қойған және
маңызды деп ... Оның ... ... ... ... ... ... таңдалғандарға, яғни берілген уақытта әділет сотқа алып барады
деген. “... адамдар үшін ... ... ... белгілі мамандықпен,
белгілі күймен байланыста болмайды; ол ... ... ... ... ... билікті бөлу теориясын Жан Жак ... іске ... ол ... ... билігі деп заң шығарушы,
орындаушы және соттық билік екенін анықтады.
Билікті бөлу ... ... ... ... кең ... тапты, ол құқық пен адам бостандығының басты
кепілгері болды; осы консепция кең ... ... ... кең қолданысқа ие болды. Көбінесе мемлекеттік жүйе билікті бөлу
принципіне бағытталған –бұл ... ... ... ... ... ... ... өте қиын жағдайдан
конституциялық ... ... ... бөлу теориясы түсіндірме басында АҚШ Конституциясында
1977ж. орындалған, заң шығарушы ... ... ... ол ... ... Сенат және Уәкілдер Палатасы. Орындаушы билік Президент
басқаруында ... ал сот ... – АҚШ ... ... сонымен қатар,
Конгресс бекіткен төменгі сот билігі.
Айта кетсек, АҚШ-тың конституциялық сабына ұйымдық ... ... тән. ... пен оның үкімет мүшелері Конгресс палатасына
қатыса алмайды және дайыс бере алмайды. ... заң ... ... ал ... мүшелері оның алдында жауапты. “Тежеу және қарама-
қарсыласу ” жүйесі бойынша алдымен заң Конгрессте ... ... ... ... қою үшін ... ... оған қол ... сол
палатаға жаңартылғанын жіберуі мүмкін, яғни заң жобасы шыққан жер. Заң
жобасының ... ... ... ... Президент алықаралық
келісімдерді жасауға құқылы, егер Сенат келісімін берсе. Сенат келісімен
Президент ... ... да ... ... және ... ... тағайындайды. Конгресс пен Президент актілері Жоғарғы Сотты
конституциялық емес деп жариялауға ... ... ... және ...... АҚШ конституциялық сабының айырылмас принципі, ол өзара
қадағалауға мүмкіндік береді және биліктің үш тармағының ... ... ... өз ... ... үш ... ... сот билігінен бастайды. Өркениетті қалаларда сот билігі
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қадағалауға
уәкілдік алды және солардың шешімімен наразылыққа байланысты соңғы шешімді
шығара алады.
Шет елдерде заң шығару,орындау және сот ... ... ... ... П. 3 ст. 44 ... ... ... тергеу комитетіне құқылы көмек ... ... ... ... белгілеу уәкілдігін және әкімшілік шешімдердің
заңдылығын қадағалайды. Пакистан Конституциясының 162 ... сай ... ... ... ... әлеуметтік сипатты кеңес береді.
Соңғы кездері батыс елдерінде сот ... ... ... туындайды, бұл мәселе “сот ... ... ... ол нағыз мемлекеттік назардан соттық ... ... ... ... ... ... билік
бейбастығы ” мақаласында Б.Волхонский ... ... ... ... отырып мынадай шешімге келді: сот билігі және ... ... өз ... ... және заң ... ... ... бастады,
сонымен қатар, көптеген азаматтық ... ... Бұл ... ... ... ... ... компаниясы соттармен “билікті басып ... ... және ... ... ... ... ... Мақала
авторы соңына таман нақты механизм жоқ ... ... ... көп шу ... ... па, ... политикалық күшке айналуы салдарынан ба? Жоқ деп
ойлауға болады. Биліктің ... ... ... екі ... және ... қарсылық көрсетуге арналған, яғни бұл ... ... ... ... ... ... түсінігі социалды тағайындалуы мен функциясы совет
кезіндегі юристтік ... ... ... ... ... Онда бұл
сұрақтар жеңіл-желпі “әділет сот” деген түсінікпен ... ... ... ... ... марксисттік-лениндік идеологиямен қарастырыды,
мемлекет маңызының басымдылығынан шықты.
Сот ... мен ... сот ... ... ... түсінікте емес.
Әділет сот сот ... ... ... ... ... соңғысы оған
бармайды. Берілген түсініктің ара қатынасының нақты анықталуы юристтік
ғылымның ... ... ... ... ... С.В.Познышев жазған: “сот билігі
мемлекет билігінің ... ол жеке ... ... және ... ... ... яғни ... орындап, өмірде үстемдік ... ... және ... ... ... сот ... ... және функциялық өз еркі
акценттелді, сонымен ... ... мен ... ... ... ету.
Советтік биліктің орнатылуы мен пролетариат ... ... ... ... ... ... ол билік
функциялануының саяси-құқылы приципіне айналады.
Марксизм-ленинизм классиктерінің басты ... ... ... ... қорғап және қамтамасыз ету ... ... ... ... ... оның социалды-демократиялық тармағы тән
келді. Билік бөлу жайында К.Марск ... ... ... ... ... ... ... басқару мен қадағалау түрінде қолданылған”.
В.И.Лениннің пікірі ... ... ... ... ... арғы ... барып жасайды және депортаменттер, кеңселер,
штабтарда орындалады”. 1917 ж. қазан ... ... ... ... ... ... ... алып келді, ол жерде биліктің
басқа ... ... бола ... ... ... тез ... соттық билікті дербес мемлекет ... ... ... ол заң ... ... ... сот билігінде алмастырды. Берілген
тақырыптама бойынша ... ... ... ... ... ... ... аударды. Билік теориясындағы, сонымен қатар, ... ... ... ... елімізге қажет, әсіресе бүкіл деңгейде
толығымен ғаламдық өзгеріс орнатылса.
Мемлекеттің сот жүйесінің ... ... 1917ж. ... Совнарком қабылдаған сот жайлы Декрет ... ... ... ... сот, сот палатасы, әскери және теңіз соттары,
коммерциялық сот жойылды. Олардың орнына және ... ... ... ... орнына жергілікті сот пен революциялық
трибуналдар құрылды. Төрелерді ... ... және ... Соттық
жүйенің дамуы соттан тыс органдар пайда болуынан ... олар ... ... ... ж. жаңа Конституция қабылданып және СССР ... ... сот ... ... ... СССР ... сотының соттық
конституциялық қадағалауды тарату жолымен ЦИК СССР-дің талабы ... ... ... ... ... ... ... Конституциясына сай екендігі, союз республикаларының арасындағы сот
даулардың қарастырылуы, өкінішке ... ... ... ... ж. СССР Конституциясына билік бөлу ... ... ... дегенмен практикада қалаларды қатаң орталықтандырылған
басқару нәтижесінде дұрыс ... ... және ... ... ... ... ... бола бастады.
Сталинизм режимі демократиялық деклорацияларды жоққа шығарды, өйткені бұл
режим салдарынан ... ... ... зорлық, террор алып келінді.
1936 ж. СССР Конституциясы мемлекеттік ... ... ... ... шықты, олар мемлекеттік басқаруға есепті және
қадағаланған органдар ұйымдастырды. 1936ж ст. 102 ... ... ... ... сот СССР ... ... созю республикаларының
Жоғарғы Соты, шет және облыстық соттары, автономдық ... ... ... ... ... ... ... арнайы соттары, алықтық
соттар арқасында іске асады ”. Ст. 112-де төрелердің тәуелсіз екенін және
олардың тек ... ... ... ж. СССР ... ... ... белгілі
жағдайы енгізілген, билік бөлу теориясы жайында айтылмаған. “Бүкіл ... ... ... ... ... ... Советтер СССР
негізіндегі саяси ахуалды қайта қайтарып алды, ал қалған мемлекеттік
органдар ... ... және ... ... 1918ж. ... Конституциясы
сияқты бұл Конституциямен Советтерге көптеген уәкілділік ұсынылған. Cт. 2-
де СССР негізіндегі саясаттағы халық депутаттарының Советі ... ... ... ... ... ... ... совет қоғамының басқарушы
және бағыттаушы күшінің саяси жүйесінің түйіні ... ... ... ол қоғам дамуының перспективті негізін анықтайды (ст. 6). Демек,
іс жүзінде қаланы партиялы-әкімшілік бас басқарды, ол ... ... ... ... ... Бұл ... билік бөлу теориясы ғылым
ретінде дамыған жоқ, егер жазған жағдайда капиталисттік ... ... ... олар ... ... Союздің құлауы мен тоталитарлы жүйенің күйреуінен
қазіргі заманда сот билігінің ... рөлі мен ... ... Дәл ... ... ... зерттеулерге ол толыққанды нысан болып саналды.
Сот билігі ... ... ... ... тәуелсіз тармағы
жатады, оны ашық, жарыспалы және әріптесті қарастыру ... ... және сот ... ... ... және тағы ... да заң
формасындағы сот істерінің құқығы жайлы дауларға рұқсат берілген.
Бұл ... сот ... ... және ... ... оның ... және ... мен формасының пайда болуы
көрсетілген.
Процессуалды құқық пен сот ... ... сот ... ... ... мемлекет органдарына жеткізілген ... ... ... ... ... бұл сұрақтар осы
уәкілдікке конституциялық, азаматтық, қылмыстық, әкімшілік және арбитражды
сот ісімен іске асыруға ... олар сот ... ... пен ... етеді ”.
Көргендей, осы көзқарастағы өкілдер сот уәкілділігінің ерекше
сипаты мен арнайы іске асыру формаларын ... ... ... ... ... ... уәкілдігінде бар екендігі
жайлы тұжырым дұрыс емес. Бұндай ... ... мен ... назарға алынбайды, олардың алдындағы құқықты қорғау және азаматтар ... ... ... табылады.
К.Ф.Гуценко мен М.А.Ковалевтың ойынша сот ...... ... ... ... жұмыс жасайтын органдарға тән
мүмкіндік пен адамдардың мінез-құлқы, арнайы ... ... ”. ... екі компонентке бөлінеді: 1) берілген биліктің арнайы
құрылған мемлекеттік органдармен іске ... 2) тек осы ... ... пен ... бар ... феноменге тым жеңілдетілген түсінік берудің қажеті жоқ.
Біріншіден, ол сот билігінің маңызын ... және оның орны ... ... ... ... ... әсер ... Президент, Парламент,
Әкішілік, прокуратура және басқа мемлекеттік органдар болуы мүмкін, бірақ
әрқайсысы өз дәрежесімен. ... ... пен ... ... ой бар ... түсініксіз. Сот әрекетінің уәкілділігі, әдәстері, формалары
болғандықтан ба? Үшіншіден, мемлекеттік аппаратта төрелер қандай “ерекше”
орында ... ... ... пен ... және т.б. органдардың
күйінен айырмашылығы бар ма? ... ... ... ... ... ... билігіне тағы да анық түсінікті Ю.А.Дмитриев Г.Г.Черемный
берген. Олар бұны ... ... ... ... ... муниципальді органдар жүйесін ... ... ... заңды, ол шындықты табуға бағытталған, ... ... ... ... ... жайлы шешімдер орындалуға тура
келеді ”.
Шындығында, олар “сот билігі” мен ”сот жүйесі” деген түсініктерді
бірдей етеді, ... сот және ... ... ... ... ... ... сот билігінің түсінігін ұйым аспектісімен алуға
болмайды, яғни ... ... олар ... ... ... сол
сияқты, заң шығарушы және орындаушы билік Парламент пен Әкімшіліктің, т.б.
орындаушы органдардың бар болуымен таусылмайды.
Конститциялық құқықтағы көптеген ... ... ... ... бере алмай жатыр, оның бүкіл сипатымен шектеліп және оның ... ... ... ... ... бөлу ... ... мен А.А.Мишин жалпылай сот билігін құрал деген, оның көмегімен
құқық ... ... әсер ... төменнен жоғарғыға дейінгі ... ... ... Оның ... ... саяси рөлі
әртүрлі юристтік ... ... ... қамтамасыз етеді, олар
Конституция және т.б. заңдарда, алықаралық келісішарттарда, декреттерде,
ордонанстарда, ішкі ... ... ... бұл ... Конституцияның өзінің күйінен тұжырым
шығарады. Қазақстан Республикасының сот ... ... ... ... ... деп саналады, ол Республика атынан кімнің немесе тек соттың
өз еркімен орындалады.айта кеткендей, сот билігінің маңызы, яғни ... ... ... құқығын, олардың бірігуін, мемлекеттік
органдардың құқығы мен ... ... ... ... заңдардың,
басқа да құқылы ... ... ... ... қамтамасыз ету.
М.В.Баглай төрелердің рөлі мемлекеттік ... ... ... ... кеткен, ол адам еркіндігі мен құқығын қорғайтын арнайы
аппарат пен ... ... ... ... ... пен ... ... сот билігі – құқылы мемлекет пен конституционализмнің
жүрегі бола ... ... ... ... ... – деп ... кеткен”.
Сот билігі түсінігінің мәнін ... және анық ашу үшін ... ... алу ... олар ... ... орны мен рөлін,
басқа билік тармағынан ерекшелігін көрсетеді.
Көптеген ... сот ... ... белгісіне мыналарды
жатқызады: арнайы мемлекеттік органдармен ... сот ... ... оның құқықты және азамат назарын, ... ... ... қорғауға бағытталуы; Конституция мен ... ... ... оның ... ... мен ... процедуралардан өтуі;
сот билігінің дербестігі, тәуелсіздігі, өзгешелігі ; арнрйы ... мен ... ... болуы.
Ғалымдар осыларға ерекше беделдегі және жұмыс режиміндегі
қызметкер-төреші, осы ... іске ... ... ерекше қадағалау
жүйесін жүргізеді.
Демек, төрелердің ерекше беделдегі және жұмыс режимі ... ... ... ... егер басқа мемлекеттік билік
тармағынан айырмашылығы болған жағдайда. Өйткені төрелердің осындай құқылы
беделі, мысалы, ... ... ... ... және т.б. осыған
тән Президент, Парламент депутаттары, Конституциялық Советтің мүшелері.
Сыртқы ... жоқ ... ... қызметіне көрсеткіш емес және де
басқа мемлекеттік органдар ара-қатынасында бұндай қадағалау ... ... ... мен ... ... кейбір
авторлар оны айқын сипатта деп санайды, аса ... ... сот ... қатынасқан, ішкі соттық өзіндік басқармада болған,
заңмен шешілген дауларды қарастыру болып табылады.
Ішкі өзіндік басқарма нәтижесінде сыртқы позициямен сот ... ... ... Яғни ... сай ... ... ... қарастырылуы - бұл төрелердің қызметінің принципі, ... заң ... ... бөлігі, оларды бүкіл заң қабылдаушы
органдар басқаруы керек.
Ю.А.Дмитриев пен Г.Г.Черемныйдың пікірінше сот ... ... және ... болған жағдайда, төре – биліктің жалғыз органы
болады, іс бойынша заңды ақиқат орнатады және оған ... ... ... ... мойындау сот билігінің органдарынан кейін болады, - деп олар
жазған, - тек теориялық ғана емес, практикалық ... ... ол ... ... ... реттің лигитимділігін жоғалтқызады: акцептсіз
ақшалай қаражаттар, әкімшілік ... ... ”. ... тағы да сот ... ... жанамалылығы жүреді.
Сол себепті, жоғарыда айтылған белгілердің көбісі сот ... ... ... ... билік бөлу принципі
конституциялық сап ... ... рет ... ... 1993ж. ... ... ... негізі” кіріспесінің
алтыншы күйінде былай делінген: “Қазақстан Республикасындағы ... оның ... ... негізделген, яғни заң шығарушы, орындаушы және
соттық. Осыларға сай өз уәкілділігіндегі мемлекеттік органдар дербес, арасы
қарама-қарсы және ... ... ... ”. Осы ... және сабырлы жүйесінің кіруі қоғам ... ... ... ж. ... сай ... ... және заң шығарушы орган
Жоғарғы ... ... ... ... мемлекеттік органдармен ара
қатынасындағы басты уәкілдігіне: Констиуциялық Сот, ... Сот, ... ... Сотының мүшелерінің таңдалуы және төменгі
құрылымды сот құрылу ... ... Бас ... қызметіне
тағайындалуы; Президент келісімімен Премьер-Министрге, Премьер-Министр
орынбасары, шет ел, қорғаныс, ... ішкі ... ... ... ... ... және бас дипломатиялық уәкілділік
тағайындалады.
Конституцияда бекітілген заң ... ... ... ... болған. Сол себепті, Конституцияның 78 бабы бойынша Қазақстан
Республикасының Президенті Қазақстан Республикасының ... қол ... Екі ... кеш ... заңға қол қойылғаннан соң Президент Жоғарғы
Советке өз қарсылығымен заңды қайта талқыланып және ... салу ... ... Егер ... ... ... ... үштен екі бөлігі
бұрынғы шешімге сайласа, онда Президент заңға қол қойған. Айтылған ... ... ... қол ... Практикада Президенттің тыйым салуын
алдын алу мына себептермен көрсетілді: а) біріншіден, Президент қол ... ... ... сол себепті жобаны ... ... ... ... болды; б) екіншіден, түсіндірілмеген қол қойылмаған
санкциялардың бекітілмеуі; в) ... ... пен ... ... ... Конституцияда қолданылмады. Конституцияның ... ... пен ... өз ... орындамаған жағдайда
қызметтен кетуге құқылы екендігі көрсетілген. Президент қызметінен кетеді
деп саналады, егерде Жоғарғы Соттың бүкіл депутаттарының ... екі ... ... ... жағдайда. Сол себепті, қызметтен кету және оны ... ... ... ... заң ... ара ... сабырлық пен қарама-
қарсы жүйемен ... ... ... ... бөлу ... орай ... ... мынадай қалыпта болды: “Қазақстан Республикасының сот билігі
Конституциялық Сотқа, Жоғарғы Сотқа, Жоғары ... ... ... ... ... ... ... Ешқандай орган, қызметтік
немесе басқа да өзіне сот билігінің ... ... ... емес ... ж. ... 101 ... ... “Төрелер тәуелсіз
және тек Конституцияға және Қазақстан ... ... ... ... ж. ... ... себебінің бірі әдебиетте сот
реформасының керек еместігі деп аталады, өйткені 1993 ж. ... ... ... ... ... 1993 ж. ... ... сот уәкілдігінің мерзімі – 10 жыл, әлемдік тәжрибелермен дербес сот
болу үшін ... сот ... болу ... деп ... 1993 ... ... ... таңдау және тағайындау ... ... ... ... 1993 ж. ... Қазақстанның Конституциясы өз
кезегінде келісімді Конституция болып табылды, оны өңдеу, сипаттау ... ... ... ... салынды, ол әртүрлі позицияларда болды.
Сабырлық пен қарама-қарсы жүйенің ерекше орнында сот билігі ... ол ... ... ... ... ... пен ... болуы керек. Орталық орында Конституциялық Совет пен ... ... олар ... ... мен ... ... жүзеге асыруға
арналған. Егер ... ... ... ... деп ... ... ... қамтамасыз ету, бірақ Жоғарғы сот сот
билігіндегі жоғарғы орган болып табылады және төмендетілген ... ... іске ... ... ... бөлу теориясы қазақстандық мемлекеттік-құқылы
ғылымда ғана емес практика жағынан мойындалуы керек. Билікті бөлу ... ... ... ... ... ... ... ойды жаулап
алу, бүкіл халықтық құндылық, бұлар ... ... ... ... ... Бірақ бұл теория жүзеге асады, көбінесе жалпы
принциптермен, осының ... ... ... құрылымының
құрылуын басқарады және уәкілдігінің сұлбасын анықтау. Сол уақытта теория
пайдасын бағалау керек емес. “Билікті бөлу – ... ... ... ... ... ... қоғамдық құқық санасының дамуы және т.б. ” .
Келешекте біздің мемлекетімізде демократия мен құқылы мемлекеттің
даму ... ... бөлу ... ... іске ... ... болады. Бұл
проблемаға орай бұрынғы амалдарды жаңа ... ... ... шығу жаңа
реалдардықолданады, яғни нақты рөлін анықтау ... және ... ... сот ... ... Бұл ... ... бұрынғы ара
қатнасы өзгеіссіз қалмайды, өйткені билікті реформалайтын ... ... ... ... құрылуы, нағыз құқылы
мемлекетті бекіту, мүддесін, құқығын жіне адамды ... ... ... етеді.
Конституциялық құқыққа сай мемлекеттік билікті бөлу Парламент,
Үкімет және Жоғарғы Сот ... ... да ... ... ара ... жүреді.
1993 ж. Қазақстан Республикасының Конституциясындағы басты
шешілмеген ... бірі ... ... ... ... сұрақтар
деп әділетті түрде авторлар айтып ... ... ... ... ... конституциялы –құқылық беделінің анықтаудағы ... ... бөлу ... іске асу моделінің ауысу кезегіндегі
адекватты еместігі; билік тармақтары арасындағы ... шешу ... ... ... ... ... ... ретінде оны
ауыстыру мақсатында ресейлік авторлар ода билік бөлудің түсініксіз мазмұнда
екенін айтып ... ж. ... ... Конституциясы бойынша билік
уәкілділігі орындаушы билік ... ... ... ... ... яғни ... ... қадағалаудан айырылды. Жаңа
Констиуция билік бөлу механимі мен саяси күйзелістердің ... ... ... тарату тәртібі мен Президент сенімсіздігі өзара баламалы
емес. Конституцияның 47 бабына сай, Президент өз орнынан кете ... ... ... ... ... ... ... немесе мемлекеттік
опазыздық салдарынан Жоғарғы Сот пен ... ... ... ... ... шешім Парламент Палатасының біріккен мәжілісінде әр
Палата депутаттарының үштен төрт ... ... ... ... ... ... мәжіліс депутатттарының
уәкілділігін тоқтатады.
Саяси күйзеліс ... ... ... мемлекет
басшысы Үкіметті қызметінен босатады немесе Парламенттің төменгі палатасын
таратып жібереді. Қазақстанда мемлекет ... екі ... ... ... ... жаңа ... ... Сот институты жоқ, оның
орнына Конституциялық Совет болады. Сот билігі мемлекет басшысына тікелей
тәуелді болады. ... Сот ... мен ... ... айтуы
бойынша Сенатпен таңдалады, ол Республиканың Жоғарғы Сот ... ... ... Сот ... мен басқарушылары Жоғарғы
Сот Советінің ұсынуымен Қазақстан Республикасының Президенті тағайындаған.
Ал қалған төрешілерді ... ... ... ... ... ... айқын қалыпы және ... ... ... ... дейінгі құқықтық әдебиетте конституциялық
саптың принципін сараптау кезінде бірінші орында билікті бөлу ... ... ... мағынасы орыс заңгері Ф.Ф.Кокошкиннің еңбектерінде ашылған.
Ол ... ... екі ... принципін бөліп шығарған, олар : халық заң
шығаруға ... және ... ... ... ... ... пен Парламент
қолында билік ұсталуының әдістерін анықтаған. Үкіметтің ... ... пен ... ... үш ... ... шығарған : а)
қаражат пен әскер санын Парламенттің қадағалауы; ... ... ... ... ... заңды екенін тексеруге
құқылығы. Ал Парламентпен қарым-қатынасы төрт элементтен тұрады: ... ... ... заң шығарушы процесінде кейінге қалдыратын және
абсолютты “тыйым” көмегімен ... б) екі ... бар ... ... ... г) ... ... ретпен өзгеруі. Оның
жұмыстарында біз сот билігінің байсалдылығын ... ... 1995ж. ... 2 ... ... президенттік басқару формасымен біртұтас мемлекет ... бөлу ... сай, ... билік негізі
орындаушы билік ретінде ... ... ... ... күйлер АҚШ
(1787ж.), Филлипин (1886ж.), Бразилия ... ... ... ... ... ... Бұл мемлекеттерде орындаушы билікті Үкімет
іске асырады, ... ... ... ... ... де, Үкіметке
де тиесілі. Осыған орай, президенттік биліктің ... ... ... ... ... мүмкін емес.
Көптеген мемлекеттердің практикасының салдарынан демократиялық
пастулаттың ... ... ... билік бөлу концепциясы алдымен
бағдарланған сипатта болады және қазіргі ... ... ... ж. Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша, мысалы,
заң шығарушы билік Парламент ... ... оның ... болуына Президент
қатысады, ол тыйым салуға құқылы, ... ... ... ... ... п 2 45 ... ... делінген: “Қарастырылған Конституцияның 4
пунктының 53 бабында Республика Президенті заң шығарады, ал Конституцияның
2 пунктының 61 бабында ... ... ... ... ... ”. ... ... солай заңды күшке алынған акттер шығарады, ол жоғарғы
ұсынушы ... ... ... ұсынылған уәкілдікке негізделген.
Әр мемлекеттің төрешілері заңдарды конституциялық емес деп ... ... ... ... әрекетін тоқтатуға құқылы. Сонымен қоса, ... және ... ... бар. ... ... ... соттық бұйрықтар қолданылатыны белгілі. Бұндай бұйрықтарға мысалға,
мүлікті қолдануға шек қою, сот шешімі шығам ... ... ... ... ... және т.б. Сот кезінде төрешіге бағынатын сот
орындаушылар құрылады, олар орындаушы ... ... ... президенттік билік кезінде ... ... ... қалыпты болады. Президенттің Конституциялық беделі барлық
билік тармағының ... ... ... Ол ... ... ... ... және барлық билік тармағынан тең бөлінген; бір
уақытта дау ... ... ... ... ол ... арасында пайда
болады және келісімді атқарыммен қамтамасыз етеді.
Байсалдылық пен ... ... ... ... тек ... ... ... қоймай, сонымен қатар, шешімнің белсенді
көзқарасына юристтік мүмкіндікті атқаруы және заң шығарушы мен ... ... ... ... ... заң ... қарым-қатынасына орай, Парламент
заң шығарады, ол сот жүйесінің ұйымдасу ... және ... ... ... ... қатар, республикалық қаражат бөлген төрешілердің
еңбекақысын бекітеді. Бұдан басқа, заң ... ... ... ... ... ... уәкілдіктерін тоқтатады және дербес құқығыннан
айырады. ... ... ... акт ... қылмыстық жауапкершіліктен
босатуға ақталмайтын негіз ұсынады немесе төрешілер соттаған белгілі бір
қылмысты орындаушының жазаны өтеуі.
Сонымен ... ... ... Сот ... ... Жоғарғы Сот Советіндегі Сенат пен Мажіліс депутаттарын табыстау
жолы және Әділетті білікті коллегия, ал орындаушы билік ... ... ... және сот ... ... ... ... түрде былай деген, “соттауға заң шығарушы
органдар, ... ... ... ... Сот ... ... айналыспауы керек, заң шығарушы органдарды алмастыра
отырып, орындаушы биліктің ... ... ... ”. ... қоса, сот
практикасы заң ... ... ... және ... ... көптеген қателіктерін түзейді; оны қолдану процесін талқылау
құқығында төрешілер құқылы нормдардың түпнұсқасын шығарады, кейде ... де ... ... ... ... Президентпен қарым-қатынасы негізінде мемлекет
басшысы толығымен сот корпусының төменгі және орташа ... ... ... сот ... ... қатысады. Оның айрықша құқығына
соттың пайда болуы мен таратылуы кіреді. ... өзі ... ... ... ... алады, Жоғарғы Сот Совет
қалыптастырады, оның уәкілін және екі №мүшесін тағайындайды, заң ... ... ... ... ... мемлекет басшысы кешірім береді,
яғни жұмсарту немесе төреші бекіткен қылмыстық жазадан босату, ең ... ... ... ... ... ... ... мерзімге
шейін.
Басқа жағынан, төрешілер ... ... ... ... ... білдіруге құқылы емес, оларға
Конституциямен ... ... және адам мен ... ... ... және төрешілер олардың конституциячыз екендігін Конституциялық
Советке үндей алады.
Авторлардың айтуы бойынша саяси ... сот ... ... ... Оның “әлсіздігі” жағы заң ... ... ... ... ... табылады, орындаушы секілді күшті механизмде
бола ... ... ... ол кертартпалық табиғатта болады, жоғары
дәрежеде бюрократизмді сипаттайды. Басқа ... сот ... ... ... ... ... оған заң шығарушы және орындаушы биліктің
құқығы жоқ. Ол адамды ... ... және ... ... ... арқасында азшылықтың заңды назарын, сонымен қатар, тұлға
еркіндігі мен демократия қорғанысын сақтайды.
Жоғарыда ... ... ... Констиуциялық Советтегі
сәйкестендірілген өтініштерді өршіте отырып, ... емес ... ... Үкімет қаулысының болдырмауына қол жеткізеді.
Төрешілер азаматтық пен ... ... ... ... мен қарастырылу
процесінде мемлекет органдарының және қызметкерлердің заңсыз әрекеттеріне
қарсы ... ... ... ... ... болдырмау және айыпкерді
жауапқа тарту керек. Төрешінің ... тек ... сот ... ... ... ... басқа субъекттер прокуратура арқылы әрекет ... Дәл ... ... ... ... ... шешіміне қарсылық
білдіре ... сот ... ... мамандар айтып кеткендей,
Қазақстан Республикасында сот ... ... мен ... ... ... бөлу ... толық жауап бермейді.
Сол уақытта, сот билігін бөлу ... ... ... және ... оған өз ізін ... біз ... ... қоғамның дамуы үшін мемлекет билігінің ел ішінде егемендігін алуы
керек, ... ... ... мен ... ... ... межеленуіне жетуі; бұл билеуші айрықша құқық орталығының және
жергілікті биліктің шек ... ... бөлу ... үйрену және енгізу
кезінде бөлудің айқындығы ... ... ... пен ... қаншалық тереңірек енгізілгені маңызды, шектен шыққан біреуді
билікті ... ... ... 1995ж. ... ... ... оның п. 4 3бабында былай делінген, “Республикада
мемлекет билігі бірыңғай және Констиуция негізінде ... және ... пр ... ... яғни заң ... ... және сот тармағы”.
АҚШ-тың мемлекттік механизмінде байсалдылық пен ... ... алты ... элементтерге бөледі: 1) Лауазымы ... ... ... мен ... бойынша тағайындау; 2)
бикамерализм; 3) ... ... 4) ... “тыйымы” ; 5)
Президенттің әскери және ішкі ... ... ... ... ... және 6) ... пен импичментті тергеу.
1995 ж. Конституциясына сай республикада сот билігін ... ... және ... сот ... Сот билігінің жүйесіне Қазақстан
Республикасының әскерінің Әскери соты ... Сот ... ... мақсаты
конституциялық құқық қорғанысының пайда болуы, азаматтардың еркіндігі мен
заңды назары, мемлекеттік және ... емес ... мен ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясының, заңдарының, басқа да
нормативті құқылы ... ... ... ... ... болады.
Қазіргі уақытта сот жүйесінің әрекетін қадағалап тұратын ... акт - ... ... ... болып табылады, “
Қазақстан Республикасындағы төрешілерінің сот ... мен ... ... ... ... заңы 2000 жылдың 25 желтоқсанынан
басталды.
Мемлекеттік басқарудағы органдар ... ... орын ... ... ... ... ... материалды игіліктерді
бөлуде белсенді қатысады, азаматтық және ... ... ... ... ... ... ал ... істі қарастыра
отырып, әділет сот пайда болуы үшін заң шығарушы және ... ... ... ... мемлекеттілігінің даму келешегіне көзқарасымызды
сот билігінің күшеюімен ... ... ... ... бөлу ... ... төрешінің рөлінің әсіреленуіне алып келді, басқа да
құқық қорғаушы компетенциядан ... ... ... ... ... ... ... тән емес міндет жүктелген ”, - деп Н.Колоколов
айтып кеткен, олмен келіспеуімізге тура ... ... ... рөлінде
сот билігін бөлу жүйесі заң шығарушы және орындаушы биліктен жоғары тұрады,
бұл қазақстанның мемлекеттігінің даму тарихында ... Сот ... бөлу ... теориялық өңдеу кезінде біздің ойымызша, аз ғана
назар аударылған.
Қазақстан Республикасында сот жүйесін ... ... 1995ж. ... және ... ... ... ... болып табылады, ол Конституциялық заңды күште болады,
1995ж. 20 желтоқсанда шыққан “Қазақстан Республикасының ... ... мен ... ”, бұған әділет соттың приципиальді жаңа күйі
мемелекеттік биліктегі ... ... ... ... ол ... шығарушыдан орындаушы құрылымға дейінгі сот органдарының тәуелсіздігі,
конституциялық заңдарға және ... да ... ... ... ... ... төрешілердің құқықтығы, билік органдарының
арасындағы компетенция жайлы даулардың ... ... ... ... ... және ... әрекеттеріне шағым білдіруі. Барлық
осы әңгімелер төрешілердің ... ... ғана ... ... ... өзгертті. Осыған сәйкес, ең алғаш “сот билігі”
термині енгізілгенін ... ... ... ... Республикасының
Президентінің Жарлығының п. 1-де 1995ж. 20 желтоқсанда шыққан “Қазақстан
Республикасының төрешілерінің сот ... мен ... ” атты ... ... былай делінген, “Қазақстан Республикасында әділет сот ... ... және сот ... ... еркіндікті, азаматтардың заңды
мүддесін, мемлекеттік органдар мен ұйымдардың құқығы мен ... ... ... ... заңдарының, басқа да нормативті
құқықты акттерінің, халықаралық келісімдердің орындалуын қамтамасыз етуін
жүзеге асыруға ... ”. Бұл ... ... сот ... ... ... оның ... мақсаты азаматтардың құқығын және қоғам мен
мемлекеттің мүддесін сақтау.
“ Сот ”, ” ... сот ” және ... ...... тағайындалудың аспекттерінің тереңірек ұғынынуын талап етеді.
Мысалға, Б.Н..Лапин құқықтық аспектте “сот” дегенді мемлекттік-құқылы орган
деп ... ол ... ... заң ... мен ... сақтауды
қарастыруын, үндеуі мен талап етуіне рұқсат етіп, ... ... ... тәртібімен қамтамасыз етеді. “Әділет сот ” ... ... сот ... ... ... ала, ... ... қарастырылуын және олар қабылдаған шешімдерінің ... ... ... ... ... ... ... нормалардың
нәтижесінде шығарылады, оны әділет сотқа жіберілген мемлекттік функцияны
анықтаушы болып ... және ... ... органдар – төрешілер
орындайды. Сот билігінің проблемасына қажетті назар тоталитаризм кезінде
құқылық ғылымда да, ... да ... ... осы ... сұрақ
бойынша теориялық өңдеудің мемлекеттік механизмде билік тармағының
тәуелсіз, дербес сот ... ... ... ... ... ... Бұндай дербестік тек сот корпусын және оның ... ... ... қатар, басқа билік тәлкегінен ... ... ету және ... ... қорғау, яғни
азаматтардікін де және олардың бірігуі мен ... ... ... ... ... және ... сот билігі қызығушылық түрде бейнеленген еді. ... және ... ... ... ... ... нормалары
әлемдік стандартында да эталон болып саналады. Дегенмен, конституциялық
декларация мен қазіргі кез арасында күрделі ... ... ... ... ... және тәуелсіз сот билігі болмаған. ... ... ... ... ... мен ... жеке ... топтар барлығына дәрежесіз берілген, төмендеген ... ... сот ... ... конституциялық күйдің
ешбіреуі орындалмаған. Констиуция нормалары тек інжір бет ... ол ... ... ... партиялық аппараттың бесіншісінде
орналасқан ”. ... бұл ... ... ... ... билік бөлу жүйесінде көруге болады.
Жаңа түрдегі билік үлгісінің ақырындап пайда болуы екі ... ... ... 1991 ... ... 1993 жылға дейін, XII
шақырылымдағы Жоғарғы Соттың таратылған кезі. Екінші этап ... ... ол ... Республикасындағы құқық реформасының
эффективті ұлғаюы жайлы шаралар” 1993 жылы 16 ... де ... және ... ... бар. ... осы жылдары еліміз әрекеттерін тұрақтылық және
эффектитвтілікпен ... ету үшін ... ...... ...... ... салдарынан президенттілік институның пайда
болуына алып ... ол ... ... ... ... қамтамасыз етуге бағытталған. Өз ... ... ... ... ... ... ... принциптермен
мәліметтендіріледі:
- билікті бөлудің әмбебап нормаларының саяси-құқықты келісімі;
- қазақстандық қоғамның шарттарына шет елдердің конституциялық тәжрибеге
бейімделуі;
- заңгерлік қадағалаумен ... ... ... ... ... ... органдар арасындағы қарым-қатынасы;
- конституциялық нормалардың сыртқы юристтік күштермен ... ... ... ... ... ... ... адамдарға
байланысты, билікті мадақтап және экономикалық пен саяси-мемлекеттік дамуды
жүзеге асырады, ол ... ... мен ... ... ... даму ... көп ... жоғарғы баспалдағы болып
құқықты демокраиялық, өркениетті мемлекет табылады, ол ... ... және ... ... заң бойынша орындалуы тиіс. Бұндай мемлекеттің
алғашқы міндеті мойындау, адам мен ... ... ... ... ... ... ... барлығы жариялады, Қазақстан
Республикасы да.
1995 ж. ... ... ... күйлеріне
сүйене отырып, келесі сот билігінің басты белгілерге бөлуге болады:
Бірінші белгісі - бұл ... ... ... ... биліктің тармағы болады. Осыған байланысты, оны ... түрі деп ... ... ... билік тармағының табиғатына
кірмеген болса, ... ... ... өз жұмыстарын орындайды. (
мысалы, Конституциялық Совет, прокуратура).
Екінші белгісі – сот билігінің ... ... ... яғни Конституциямен бекітілген төрешілер.
Үшінші белгісі – сот билігінің тәуелсіздігі, оның ... және ... ... ұсынған. Олар арнайы мемлекеттік
органдарды ... ... ала ... Конституциялық ретпен
қалыптастырады; мемлекеттік қаражаттан ... ... ... ... оның ... мемлекттік органдарға
бағынбайтындығын көрсетеді, олар: Қазақстан Республикасының Президенті,
Қазақстан Республикасының Үкіметі, Қазақстан ... ... ... соттың толық тәуелсіздігі болмайды, өйткені олар Қазақстан
Республикасының Конституциясының талаптары мен басқа да ... ... ... ... ... ... тек төреші тоқтатуы мүмкін, ал қалған
құрылымдар оған құқылы емес.
Төртінші белгісі – ... ... сот ... ... ... ... үкім ... мен басқа да соттардың
шешімдері болып табылады.
Бесінші белгісі – әділет соттың іске асуы және т.б. ... мен ... ... ... ...... заң, басқа да нормативті акттер,
республиканың халықаралық ... ... ... ... ... мен
дауларға биліктің тарауы. Сот ойша нормалардың, діннің бұзылуна байланысты
дауларға рұқсат бермейді және қарастырмайды.
Жетінші белгісі – осы ... ... аса ... іс ... ... – осы ... құқықты қорғанысы, оның
әрекеттеріне байланысты екі аспектке бөлінеді: құқық үстемдігі және ... ... ... ... қатар, азаматтар мен ұйымдардың
құқығын, еркіндігін және ... ... ... болып табылады.
Тоғызыншы белгісі – шешімін мемлекеттік ... ... ... барлығынан сот билігін бірегей ... ... деп ... ... ол ... ... арнайы
мемлекеттік органдар секілді соттармен мемлекет ... ... ала ... ... ... ... ... даулар мен
істер рұқсат ... ... ... және ... ... және ұйымдардың құқықты, еркіндікті, заңды
мүддесін қорғау орындалады. Олар ... ... ... ... ... ... шекарасында шешімді тарату құқығында болады.
ІІ ТАРАУ. СОТ ТӨРЕЛІГІ МЕН СОТ ЖҮЙЕСІНІҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ МАЗМҰНЫ
1. СОТ БИЛІГІНІҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ҚАЛЫПТАСУЫ
Кез ... сот ... ... өзіндік, экономикалық, саяси,
құқықтық шарттарға тәуелді болады. ... ... ... оның қалыптасуының
тарихи шарттары, қосылған салттары, құқықтық мәдениеті тұрады.
Әлеуметтік Конституциялық елдерде және ... ... ... ... ... ... жеткілікті қызық түрде көрсетілген.
Ұйымдар мен әділет соттың ... ... ... ... ... стандартқа тартуы мүмкін еді, бірақ, констиуциялық декларация ... ... ... ... ... тұрған, ол коммунистік партияның
тежеусіз билігінен туылған. Сол себепті Союздың және ... СССР – ... ... ... ... және ... сот ... болмағаны
көрсетілген.
Сот жүйесінің реформасына талаптары партиялық аппараттың билігі
әлсірей бастағанда, барлығының санасы толық ... ... ... ... кіре ... ... ... бастады. Дегенмен, Қазақ СССР – ның
Конституциясы ... ... және ... заңға бағынатынын
мойындаған, сонда да, соттар свет ... ... ... ... Әділет сотты құруда тура қадағалау үшін ... ... ... бір ... екі институты болған – Қазақ СССР – ... және ... СССР – ның ... Министрлігі. Олардың міндеттері:
соттағы заңдылықты қадағалауды бақылау және соттарды ұйымдасып ... СССР – ның ... ... қорғаушы органдардың қызметінің
келісімділігін іске асырады, оның қатарына соттар да ... ... ... еңбекақысы басқа құқық қорғаушы органдар мен
орындаушы билік ... ... ... болды.
Соттың дербес, тәуелсіз және беделді мемлекет билігі болып
қалыптасуын ... ... ... ... апарған:
а) болжамсыз шығармашылық нәтижесінде сот билігі бөлектенді, СССР
сотының жоғарғы ... және ... ... ... қатарынан
қарама – қайшылық болған. Әділет сотты құру кезінде бірегей ... ... ... ... жоқ ... Заң беретін қызметтің тенденциясы
бұзылды, оның салдарынан құқықтық кеңістік толығымен бұзылар еді және ... сот ... ... әсер ете ... сот ... белгіленген өзгерістер тиесілі кадрлық және
ресурстық қамтамасыз етуде болмады. Сот ... ... ... ... заңдылығының жаңаруын талап етті, өйткені реформалардың
авторларында сот билігінің ұйымының нақты концепциясы болмады;
в) әділет соттың қажетті ... ... ( ... ... ... ... ... қажетті қаражат болмады ), нақты
істер бойынша оъективті ақиқатты табуға мүмкіндік бермеді;
г) адам құқығын қорғаушы тудың астында әділет сот ... ... ... ат ... ал ... оларға тән емес міндеттер
жүктелді. Шыққан шешімдердің көбісі, яғни ... ... ... ... ... ... үлесақысы әдейі орындалмаған,
ол сот билігінің беделіне әсерін тигізген.
д) Қазақстан Республикасының ... заң ... ... ... сот ... өз ... ... сот жүйесінің өзінде ... заң ... ... ... жоғары соттар былықта өз уақытында ... ... ... ... ... сот ... түбегейлі
реформалануын қажет етуін ойлауға апарды, мемлекеттік басқарудағы ... ... ... сот ... ... ... шешті, заңмен
қамтамасыз ету механизмін мүлтіксіз ... ... ... жаңа ...... ... ... сот
қызметінің ұйымы сәйкес келмейтіндігі ... сот ... ... ... мен ... ... кезінде 80 – шы жылдардың соңында
іске асты. 1983 ж. СССР – дың Жоғарғы Советімен “CCCP – дегі сот ... – дегі ... ... ”, ... ... ... ... сонымен қатар, “Қызметкерлер мен мемлекеттің ... ... ... ... ... жайлы “заңдары қабылданды. Бұл
нормативті акттер құрамында прогрессивті күйлер, яғни азаматтардың қорғану
құқығына рұқсат ... ... анық – ... сот ... 5 – тен 10 ... ... ұзарту, облыстық дәрежедегі Совет
компетенциясындағы соттың аймақтық төрешілерін ... ал ... ... ... ... Советтік компетенциясында
таңдалды. Соның арқасында, жергілікті биліктен қандпй да бір ... ... ... жаңа ... ... ... болды және сот
жағдайына үміттене алмады.
Қазақстан ... ... ... ... ... толық
көлемде уәкілділігін ұсынуы қажет еді, ол кез келген құқықтық мемлекетке
тән. Елімізідің сот ... ... ... ... дейін болды.
Қайта құрылудың басы 1993 ж. ... ... ... ең ... ... байланысты, ол сот билігінің
ұйымдасуы мен қызметінің басты ... ... ... ... ... Сот, Жоғарғы Сот, Жоғарғы атбитражды Сот және
төменгі сот жатады. 1993 ж. Констиуция ... ... ... ... ... ... дамуында ерекше рөл ойнады.
Дегенмен, жаңа қоғамдық қарым – қатынастардың бекітілуі олардың
құқықтық қамтамасыз етуінің өз уақытында ... ... ... жаңа ... ... жоғары мамандандырылған құқық қабылдады және құқық
сақтаушы органдар жұмысының қиындығы көрсетті.
Сот ... де ... ... етті. Оның тиімділігін жоғарлату
нәтижесінде соттарды ... ... ... ... ... ... және
арбитражды етіп бөледен бас ... ... ... ... ... бекіту, адамдардың еркіндігінің негізі мен
механизмін дамыту. Олар ... ... ... және сот ... ... емес ... ... тастайды.
1994 ж. біздің елімізде Мемлекеттік программаның ... ... ... олар сот ... ... ... “Сот жүйесінің реформасы” бөлімінде былай делінген:
- соттарды ұйымдасып бекіту қажет, олардың ... және ... ... ... ;
- ... ... және тағайындаушы принциптерін мемлекет басшысы
- Қазақстан Республикасының Президенті Сот Советтерінің ... ... ... бекітілген; адамдардың еркіндігін
дамыту керек ;
- әділет сотты жіберетін көмекші қызметті ... және сот ... ... реформасы төрешілердің әлеуметтік беделін көтеруі
керек, адамдардың еркіндігі мен ... ... ... ... ... ... ... заңды және әділет шешуге қабілеттілігі және
төрешілер мен ... ... ... ... және ... ... реформасының міндетті шарттары сот процесінің бәсекелес шынайы
бекітуі, екі жақтың ... ... анық – ... ... ... сот ... ... ету құқығынан өз ынтасымен айырылмауы ... ... бір ... ... ... ... беруі керек. Сот қызметінен
сотты айыптаудың барлық рөлін алып тастау керек болды.
Сот істерін қарастыру төрт саты арқылы іске ... ... 1 – ші саты – ... және қылмыстық істерді және құқық бұзушы
әкімшілік істерді қарастыру;
- апелляциялық саты – шағымдар бойынша сот ... және ... ... ... ... сот қаулыларына наразылық ... ... ... шыққан қаулымен жасалған ... ... ... саты - ... ... сот істерін және құрылған, бірақ
заңдық күшке енбеген сот ... ... ... ... ... ... ... Шағым немесе наразылықпен
қанағаттандырылған жағдайда ... саты ... ... 1 – ... ... ... ... шығарады;
- бақылаушы саты – заң күшіне енгенсоттық қаулылардың сот істерін
қарастыру.
Сот жүйелері ... ... ... ... ... ... жеке дара ... тұрады.
Олар азаматтық, қылмыстық істерді және әкімшілік заң ... ... сот – бұл ... және қылмыстық істің жеке санаттары
бойынша бірінші сатының соты, сонымен қатар өлім ... мен ... ... ... және ... сатының істері, олар
аймақтық сотпен қаралған;
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты – жалпы ... ... ... Бірінші сатыдағы сот ретінде Жоғарғы ... ... ... ... мемлекттің жоғары деңгейлі қызметкерлерінің
қылмысы жайлы сот істерін қарастыруын одан ... ... Сол ... Сот ... ... ... ... керек еді. Жоғарғы
Сот кассациялық және ... ... ... ... жүзеге асыруы
қажет, заң шығаруды қолдануда түсінік беру құқығын сақтау.
Қазақсақтан Республикасының Жоғарғы Сотын маманданған ... ... ал оның ... ... ... қатар, облыстық және
оған теңескен қалалық сотты басқарушыларын, әскери ... ... ... ... ... ... ... құрамына енген.
Жоғарғы Сот Пленумы соттық функцияда болмауы керек.
Сот ... ... және ... тәуелсіздігі көптеген
факторлармен түсіндірілген, солардың ішінде маңызды рөл соттың қалыптасу
әдістеріне және сот ... ... ... ие ... ... Қазақстан Республикасының Президентімен өмірлік
тағайындалуы арнайы құрылған алқалы органдардың ұсынысы ... ... оның ... ... ... және құқық қорғаушы
органдардың басқарушылары, Жоғарғы Советтің депутаттары, оның табысталған
сессиялары, жоғары ... ... ... ... ... ... себепті, барлық үш билік тармағының, ғалымдар және тәжрибешіл
- ... ... сот ... ... ... ... жормалданды. Әр азаматқа құқық және мүмкіншілік берілді, яғни жоғарғы
юристтік біліммен өз ... ... ... алу ... емтихан тапсыруы керек.
Жоғарғы Сот басқарушысы мен оның орынбасары, облысттық соттың
басқарушылары Жоғарғы ... ... және ... ... ... ... Президентінің ұсынысы бойынша бес жыл
мерзімге дейін бекітілуі керек.
Төрешілердің ауыспаушылық приципі оның ... ... ... тек қатаң түрде заңда белгіленгендей түсіндіруі мен
реті бойынша.
Бұндай негіздер болады:
- төрешінің қызметтен кету жайлы ... ;
- ... ... ... заң ... ... онда ... қылмыс жасағаны
үшін айыпты болып саналады;
- төреші өз уәкілділігін орындауға бөгет ... ... ... ... ... бойыншы );
- төрешінің өзінің жоғарғы статусымен мамандық және адамгершілік
сапасының ... ... мен ... ... ... кепілі
республикалық қаражатпен толығымен ... ... ... ... ... арналған бірегей республикалық ... ... үйді ... және оның сыйлы қызметтен кетуіне немесе ... ... ... ... ... төрешілерді міндетті
сақтандыру институтының енуіне және басқа да мамандандарылған жеңілдіктерге
байланысты төрешілерге беріледі.
Құқық ... ... ... ... ... орнату принципінің заңнамалық бекітілуінің қаралды.
Мемлекеттік органдар тарапынан сот ... ... ... ... салдарынан аймақтық соттардың ұйымдық – материалдық
мүмкіншілікпен ... ... ... олар ... әкімшілік –
территориялық білімнің ... ... ... ... ... ... ... да қатысы болуы керек, онда әскери
соттан мұра ретінде ... ... ... ... ... ... командирлердің жұмсауын қадағалаудан соттар босанған, ол пәрмен
беру бассыздығын болдырмауға ... емес және ... ... ... қамтамасыз ете алмайды. Әскери қызметкерлердің қарым –
қатынасында құқық қорғаушылық практикасының қайта қарау талап етілді, ... ... ... ... сот ... ... ... Констиуциялық Сот
тұрады, ол Констиуцияның жоғарғы сот қорғанысына бекітілген және оның
ұлылығымен қамтамасыз ... ... ... Конституциялық Сот Конституцияның
сәйкес клетіндігі жайлы істі қарауы ... ... ... пен оның ... ... ... және басқа да
акттер;
- Президенттің жарлығы, қаулысы және ... да ... ... ... ... ... ... республика министрлігінің, мемлекеттік комитет пен ... ... ... ... Бас прокурорымен қабылданған нормативтік
сипаттағы акттер;
- азаматтадың конституциялық құқығын қозғаған заң қабылдаушы дағдылар.
Конституциялық Сот Қазақстан Республикасының Констиуциясына ... ... ... ... ... Сот ... ... керек:
- Констиуцияны жөндеу ... ... ... ... ... туралы шешімнің конституциялығын бекіту;
- Президент пен Вице – ... ... ... бекіту.
Констиуциялық Соттың істе тұрған реттің қалыптасуының ... ... бұл ... қалай жүзеге асқан, құқықтық
мемлекет қалыптасқанда оның рөлі қандай?
1995 ж. қабылданған ... ... ... ... және ... Сот төрешілерін Парламент Сенаты, білікті Жоғарғы
Сот Советі және Квалификациялық әділет алқасы сайлаған, жалпы құзыретті сот
функциясына ... ... ... соттар жүйесі жойылған,
соттардың тәуелсіздігінің кепілі күшейген, адам ... мен ... ... рөлі мен ... ... ... тарихында ең
алғаш рет төрешілер тұрақты мерзімге тағайындалды, ол ... тағы да бір ... ... Айта ... ... ... ... өзінің нақыл сөздерінде (үшінші қара ... ... ... және ... Абай ... жазған.
Сот реформасының практикасының құрылуының ... ... ... ... болып табылды, ол 1995 ж. 20 желтоқсанда
шыққан “Қазақстан Республикасының төрешілерінің мәртебесі мен соттар ... ... заң ... ... Ол ... ... юристтік
және материлдық кепілін бекітті, орындаушы және ұсынушы билік тармақтарының
тарапының қысымы алғаш құқық қорғаушылықты алды.
Заңда көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... алқасының шешімімен уақытша босатыла
алады. Квалификациялық алқаның құрамына тек төрешілер ғана емес ... , ... ... ... министрлігінің орынбасары, Парламент
Мәжілісімен табысталған екі депутат; Бас Прокурордың орынбасары; адвокаттар
ұйымымен табысталған ... ... ... ... ... ұйымымен табысталған екі ғалым – құқықтанушылар.
Сот ісін әділдікпен ... ... ... ... ... ... саяси партиялар мен қозғалыстарға ... іске ... ... ... ... ( заңның 2 пункті, 42 бабы ).
Конституциялық заң күшіндегі Жарлыққа сипаттама бере ... сол ... ... ... ... ... М.С.Нарикбаев өзінің
“Қазақстанның сот жүйесі. Тәжрибесі және келешегі ” атты ... деп ... ... ... Президентінің белсенді қолдауы
мен өзіндік бастамасы бойынша қабылданған осы және басқа да заңнамалық
акттердің мағынасы баға ... Олар ... ... ... ... ... рөл ... Нәтижесінде, ел басымыздың айтып кетуі
бойынша, азаматтар ақиқатты іздеу салдарынан обком мен ... ... ... ... ... қазіргі кезде кез келген әділет сотқа
мүмкіндігі бар, өзінің бұзылған құқығы бойынша ... ... ... кез
келген қызметкердің әректіне шағымдануына құқылы. Бұл жетістік ”. Өкінішке
орай, сот реформасының ... ... ... ... ... Сонымен қатар, төрешілердің тәуелсіздігін толыққанды
констиуциялық кепілмен қамтамасыз ... ... ... ...
техникалық қызмет етпеуі, төрешілерді қажетті қызметтік әділ ... ... ... ... ... дәрменсіздігі және
т.б. сот жүйесінің тіреуін бұзатын жағдайлар олармен аталмаған.
Сот жүйесінің бекітілуі мен ... ... ... көпқырлы
және құқықтық реформаның емелекттік Программадағы жағдайы республиканың сот
жүйесімен қарым – қатынасында қазіргі кезеңде толығымен орындалған.
Қазастан Республикасының он ... ... сот ... ... және күшті мемлект тармағы екендігін бекіткен жиынтық
шегінің іске асуы, олар ... ... мен ... ... ... ... ... экономикалық және еліміздің
құқықтық кеңістігінің ... ... ... ... ... ... қабылданған, олар “Қазақстан Республикасының төрешілерінің соттық
жүйесі мен мәртебесі ...... ... ... ... ... ”Орындаушы өндіріс жайлы ” заңдар, соған қоса, Қылмыстық, Азаматтық,
Қылмыстық – ... ...... ... – процессуалды
кодекстер, әкімшілік құқық бұзушылық жайлы ... ... ... ... ”, ... баратын салық және басқа да
қажетті төлемдер жайлы ” ... және ... ... ... ... сұрақтар шешілді. Соттар
дербестік кепілдігінің жүйесімен қамтамасыз етілген, сот ... ... ... Сот ... соттық әкімшілік Комитеті
құрылды, сот қызметінің абыройы анағұрлым өсті.
Көрсетілген шаралар сот билігінің органы ... ... ... ... өз ... ... және сотта кез келген дауды шешуге
мүмкіндік алды. Олар сотқа залалкес жаза ... ... ... ... қоса, моральді зиянның өтемақысы, өйткені бұрын оны
орындау мүмкін емес еді. ... ... ... және ... басқару органдарының әрекеттеріне, қоғамдық бірігу ... ... саны ... ... көрсететін орны бар қоғамда тәуелсіз соттың
болуы заңның ұлылығын қамтамасыз ететін ... ... бірі ... Ол сот ... ... ... жетем дегенше болады, ал
құқықтық мемлекеттің құрылуына сүйенуге болмайды.
Әділ сот – мемлекттік қызметтің ... ... ... ... мемлекттік институттардың құқық қорғаушы потенциалы жүзеге асады және
сот пен заң алдында жеке алынған адам мен барлық ... ... тепе ... ... қалыптасады.
Республиканың сот жүйеаінің тарихи жаңалығы болып 2000 ... ... ... ... ... ... сот ... жайлы ” атты жаңа Конституцичялық Заңы қабылданды, онда ... ... ... ... және ... құқықтығы
бекітілген, төрешінің қызметіне тағайындалу тәртібі өзгертілген.
Қазақстан Республикасында сот жүйесін Жоғарғы Сот және ... ... олар ... ... ... мен ... ... мәртебесі мен сот жүйесі жайлы ” ... ... ... ... Жергілікті соттарға облыстық және оған
теңескен соттар жатты ( Республика ... ... ... сот – ... Республикасының әскерінің Әскери Соты және
т.б. ); ... және оған ... ... ( ... ... сот – ... әскери соты ).
Біздің сот жүйемізде мамандандырылған әскери соттың сақталуы
олардың қажеттілігі және ... ... ... ... күресу салдарынан қылмыстық істерді қараумен ғана ... ... ... ... ... мен ... ... Ол емелекеттік және әскери құпияның қатаң ... етуі ... ... төрешілерінің мәртебесі мен сот жүйесі
жайлы ” заңына сай 1995 ... ... ... ... ... ... тиіс еді, әскери Жарғының жағдайымен таралуын білдірді. “Қазақстан
Республикасының төрешілерінің мәртебесі мен сот жүйесі жайлы ” ... ... ж. ... ... ... ... ... әскери
қызметкерлер бола алмайды. Біздің ойымызша, бұндай жағдай сотпен бекітілген
төрешілердің тәуелсіздігін күшейтті.
К.Халиковтың ойы ... ... ... ... мен сот жүйесі жайлы ” заңды келесі ... ... ... ... ... ... қарастырылу мен рұқсат беру жолымен іске асады:
а) адам мен азамат, мемлекеттік және ... да, ... ... фактпен бекітілген ұйымдардың құқығы мен ... ... ... ... ... заңдық құқық пен мүддені ... ... ... ... ... оның ... ... істердің мемлекеттік қоғамдық
органдардың әрекеттерінің заңдылығы мен ... ... ... ... мүддесі мен құқығына сөз қылған жағдайда;
г) қылмыстық істер және оларды керекті жағдайда заңмен бекітілген
жазалау ... ... ... ... ... айыпсыздың ақталуында
қолданылады;
д) оның құзыретіне берілген тәртіптік айыбы және оларды керекті
жағдайда заңмен бекітілген тәртіптік ... ... ... ... айыпсыздың ақталуында қолданылады”.
Әділет сот сферасындағы бүкіл тапсырмалар шешілген деп сендіру
дұрыс емес болар еді, ... ... ... ... ... және ... шығармашылық жұмыстар керек, ол сот жүйесін әрі қарай
дамытуға өз үлесін ... және ... 2030 – ға ... ... сай ... ... тереңдетілуі болып табылады.
Сол себепті, жиған – терген тәжрибені сараптай отырып, мынаған
келісуімізге болады, бұл облыста ... ... ... ... ... ... керек, өйткені, орындаушы және ... ... ... ... ... база ... да айта кетсек, істегі заңнаманың реформалануының одан арғы
мүмкіндігін ... ... ... ол одан да ... сот ... ... құралын құруға бағытталған. Қазіргі күнде Қазақстан Республикасының
Констиуциясының әрекеттерімен сот билігі ... және ... ... ... ... ІІІ ... ... басшысы былай деген: ...... ... басты
қорытындысында адамдар ақыры сотқа сенді және өз құқықтарын қорғауда ... ... ... ... ... ... ... саналған. Бұнда
йсот жүйесінің болуы экономикалық және ... ... құру ... ... ... ... үздік кепілгер болып табылады ”.
Бүгінгі күннің басты мәселесі соңғы жылдардағы сот реформасының
жетістіктерінің бекітілуі және оның ары ... ... ... ... ... ... ҚҰРЫЛУЫНДАҒЫ СОТ БИЛІГІНІҢ РӨЛІ
Философтардың ойы ... ... ... саяси байланысқа
түседі, өз ... ... мен ... шығарады. Өзінің қоғам
жайындағы сараптамасын Гегель екі фундаментальді ... ... ... жеке ... ... ... б) тұлғалар арасындағы қоғамдық
байланыс, ол кезде бәрі бір-біріне тәуелді. Бужуазиялық ... ... ... оның ... ... ... ... шығады, нарықтық жүйедегі
ара қатынасқа тән, оған бәсекелестік арқылы жол ... ... және ... ... ... ... процестер жатады. “Азаматтық қоғам”
түсінігі – қиын түсінік және оған оңай ... ... ... ... ... белгілері экономика, саясат призмалары
арқылы мүшеленеді. Құқықытық бекіту термині адам мен ... ... ... яғни XVII жүзжылыдықтың соңында Ұлы француздық
революцияның Манифестінде, жеке ... ... және ... құқықты,
жаңаның баянсыз негізді және азаматтық құқықтың ... деп ... ... ... елдердің ежелгі тәжрибелерінен көруге болады, жеке
меншік пайда болу салдарынан финанстық – экономикалық шарттарда азам аттық
қоғам ... ... ... ... ... қарым –
қатынастары. Көптеген көрсеткіштерде өмір ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
үлкен жетістіктерге жеткен. Сол уақытта, маңызы мен мемлекет ... ... жоқ, ... ол ... ... және ... шарттарда
азаматтарға керекті сүйеніш ретінде бола алады.
Егер кейбір авторлардың жеке меншік, айқын қатарлы ... ... ... жайлы идеялары сәйкес келсе, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіншілігі жоққа
шығарылған. Даудың мән жайына кірмей жатып, біздің айтып ... бұл ... ... жағдайда биліктің көзқарасымен емес, нақ жоғарғы билік, яғни
заңның ұлылығы. ... ... ... дана құрастырылған заңның
құрамында болуы керек ” деп ... ... ... ... ... көп ... ... призмасы арқылы қарастырылады және құқықтық мемлекет саяси
тұрғыда азаматтық қоғамды ұсынады.
Советтік қоғамдағы қайта ... ... ... құру ... ... көп ... өйткені бұрынғы командалы –
әкімшілік жүйе толығымен өзін экономикалық, әлеуметтік және ... ... ... бүкіл сферасының мемлекеттенуі, басқарудың ... және оның ... кері ... алып ... ... мәднеи басқару мен әсерінің ... ... ... әр ... ... ... ақырындап басым болуы.
Екіншіден, жұмыс орындалуына жауапкершіліктің аз болуы. ... ... ... ... ... ... және ішкі және ... ірі
мемлекеттік саяси шешімдерді қабылдау кезіндегі қателіктер.
Командалы – әкімшілік басқарудың әдістері және оған ... ... ... ... әлеуметтік және жеке құқықтары
мен еркіндіктерінің орындалуына кері әсерде болады. Осыған және ... ... ... 90-шы ... “құқықтық мемлекет” түсінігін
теориялық ... ... ... пайда болды, онымен бүкіл
адамдардың құндылығының тереңірек зерттелуі, қоғам ... ... ... ... қайта жаңартылуымен байланысты.
В.Н.Кудряцевтің ойынша, құқықтық мемлекет ... ... ... және заң ... ... ... және
ұйымдардың тең дәрежеде екендігі болып табылады. Заң – ... ... ... ... мен еркіндігінің қорғаушысы, ... пен ... ... әділет приципінің кепілгері.
Қазіргі заманғы түсіндірмелерде құқықтық мемлекетте орталық орын
адам, яғни тұлға ие болады, ... ... тең ... ... сол ... ... ... қатынастардың реттеуіші ретінде, яғни
барлық еркіндік шектерінің неқұрайлы теңдігі. Құқықтық мемлекетте ... ... ... мен адам ... ... ... қарсы емес қызығушылығының қорғалуы, азаматтар мен мемлекттің өзара
жауапкершілігі, биліктің қамтамасыз етіледі. Онда байсалдылық пен ... ... ... ... ... ... керек, ол жақта беделді орында
әділет сот ... және ... ... әр ... ... заңдылықты қабылайды. Құқықтық мемлекетте субъекттердің міндеттері
мен құқықтары Конституция және заңмен анықталады. Қазіргі мемлекетте ... ... ... пен ... болып табылады, ол 1789 ж. адам мен азамат
құқығының әйгілі Декларациясында тіркелген және осы ... және ... ... ... ... ... сай,
осыған қатысты мемлекеттердің барлыңы адам мен ... ... ... орындауда мыналармен қамтамасыз етеді: а)ешбір кемсітушіліксіз,
соның құзыретінде тұрған барлық адамдардың құқығы ; б) заң ... ... ... сай осы ... іске асыратын шаралар
қолданылады ; в) ... ... ... ... ... ... қарамағына береді ; г) ... ... ... ... және ... ... ... жауап
береді. Көргендей, құқықтық мемлекеттің қалыптасуы үшін анықталған құқықтың
өзі ғана жеткіліксіз, сонымен қатар, оларды ... ет ... ... ... керек. Алдымен, бұзылған құқықтардың құқықтық қорғаныс
амалдарын заңдылықты қадағалау ... ... яғни ... ... ... сот ... ... Ол үшін сот билігін
тәуелсіздікпен және тиесілі құқықтық тәртіппен қамтамасыз ету керек. ... адам мен ... ... ... ... ... ... өте
қиын. Соған қоса, жеке тұлғаның қорғанысы бүкіл қоғам назарына қарағанда
маңыздылығы аз болады деп біздің еліміздегі ... ... ... ... ... Барлық дәрежедегі әкімдердің республикалық
жиналысына қатыса отырып ... 10 жыл ... ... адам үшін
ең басты еркіндікті берді, экономикалық еркіндік, саяси, идеологиялық және
діни ... ... ... мен ... ... ... әңгіме қозғалды. Осы
саясат өз жемісін алып келе бастады” деп ел басымыз айтып кеткен.
Құқықтық мемлекетте ... ... ... ... ... оны кеңсешіл мекеме ретінде емес, олардың құқықтарының
нағыз кепілгер ... ... ... ... ... ... мен
еркіндігінің соттық қорғанысына құқылы” деп Қазақстан ... 13 ... ... ... ... ... негізін салған Қазақстан
Республикасының Конституциясы ... ... мен ... ... ... ... ... түрі деген тұжырымдауы құқықтық мемлекеттің
идеясын қабылдады
Қазақстан Республикасының Конституциясының 1 бабында жарияланған
күйi: “Қазақстан Республикасы өзін ... ... ... ... ... деп ... оның басты құндылығы адам, оның өмірі,
құқығы мен еркіндігі болып ... ... ... перспективті
бағыттаушысы ретінде қарастырылады.
1995 ж. Қазақстан Республикасының Конституциясы ... ... ... ... ... мойындамай, идеологиялық әртүрлілікті және
жеке меншікті мойындап, нарықтық экономикалық елдердің ... және ... ... ... ... ... ... құқық пен еркіндік бекітіліп қана қоймай, сонымен қатар, жаңа
шарттарда ... ... және ... ... дербестікке, көп
партиялы жүйенің бекітілуіне, тең және жалпы ... ... ... ... ... қатысты. Идеологиялық күрес және таптық
тәсілдер жалпы адамдық ... жаңа ... мен адам ... ... ... ... ... және тәуелсіз сот билігі ... ... ... Мемлекеттік Программасы 1994 ж. басталды және осы
Программа негізінде көптеген ... ... ... ... ... ... құқықтық нормативтік акттерде басты принциптерін
іске асырды.
Құқықтық реформаның алып бару нүктесі ретінде және елімізге ... ... ... ... ... ... 1993 ж. 28 ... ауысу
кезеңіндегі Қазақстанның Конституциясы қабылданды.
Өздерінің зерттеулерінде көптеген авторлар бұрыш басына ... ... ... ... ... ол ... ... дауласуына
рұқсат береді. Келісім арқылы ол заң мен шындық арасындағы ... ... ... ... – психологиялық аспектте сот құқықтық норманы
нақты жағдайға ауыстырғанда, адам еркін әрекетке итермелейді, ол ... ... ... ... және ... заң ... өнегелі
– психологиялық бекітуді қалыптастырады. Ал құқықтық аспектте сот – ол
мемлекеттік – ... ... ... ... ... мен ... ... жайлы
талап ету мен үндеуін рұқсат етілуі мен ... іске ... ... ... ...... бейімделген құқық
бұзушылардың тәртібінің ... ... ... іске ... ... маңыздылығын сезіну, құқықтық мемлекетті жасаудың ... ... ... ... ... қамтамасыз ету және
ол біздің еліміздің ... ... ... ... ... және заң құқықтық мемлекеттің
теориялық құрылымының түйіні болып табылады. В.М.Лебедевтің ... ... ... бар: ...... және ...... Немқұрайлы –
ресми аспекттің талаптарының қатарына, оның ... ойы ... ... а) ... ... ... ... көзінен құқық өз бейнесін
табу керек ; б) арнайы тәртіпте қарастырылған ...... ... ; в) регламентті талап ететін қоғамдық ... мен заң ... ... ; г) заң мен заң күшіндегі қатаң
иерарияны бекіту; д) азаматтар секілді мемлекеттің де ... ...... ... сот ... бір беткейлі сұрақтар призмасы
арқылы ашылады, өйткені дәл осы ... ... ... ... қадағалау
уәкілділігі бар, яғни бұл билікті “нағыз” билікке айналдырады. Осыған
байланысты, автор ... пен ... ... ... ... ... ... зерттеді. Бұндай зерттеулер мына шарттарға тән, сот
билігінің ... ... ... ... осы ... қашан жаңа рөл
қойылғаны. Ең басты тапсырма – мықты бағдарларды жазып алу, нәтижесінде сот
билігінің жаңа ... ... ... ... ... ... заманғы талаптарға сай, билікті ... ... ... проблемаларын зерттеу аса маңызды болмайды.
Үш дербес биліктердің ... ... бір – ... ...... ал ішкі ... ... басқаруына кері әсерін тигізеді.
Билік тармақтарының өзара сабырлы жетістіктері, бір биліктің
екінші биліктен артықшылығын жою, конституциялық ... ... өту ... ... ... шешімдерінің проблемасы.
Құқықтық мемлекеттегі сот билігі жайындағы сұрақтарды
қарастырсақ, адамды ... және ... ... ету ... ... дамуы өркендетеді, айта кетсек, ... ... ... ... пен еркіндік сот қорғауынсыз өзімен –
өзі кепілдік жасай алмайды.
Б.Н.Топорин ... ... ... ... ... ... ерекше, дербес
және тең деп билік бөлу жүйесінде ... алыс емес ... ... ... ... ол кезде төреші құқық қорғаушы органдардың
жиынтығында түйін ... ... және ... ... тізімде
прокуратумен, мемлекеттік қорғаныс және ішкі ... ... ... ”. Ресей Федерациясының соттық реформасының Концепциясында төрешілер
құқық қорғаушы органдар деп ... және ... ... ... ... органдарға бағытталған.
Төрешілер қазіргі жұмыстарында адамның құқығы мен еркіндігін
қорғайтын орган ... ... ... бұл функция, әсіресе,
құқықтық мемлекеттің құрылу шарттарымен сот органдарының барлық қызметінде
басым болуы ... ... ... шеше ... ... тәртібін қолдайды
және беріктейді, билік органдарын ұстайды және ... ... ... ... және ... “Қазіргі заманның қылмыстық
құқығының басты концепциялары ” деген кітабына ... ... ... ... ... ... ... жауап берер кезде, неге ... ... ... сот ... ... ... реттеуші кепілгер
дамуын алды, сот органдарның қызметін талдауын шектеуге болмайды, ерекше
қарым – ... және ... ... ... ... болады.
Төрешілердің мамандығына қойылған талаптар бұл – ... ... ... ... ... ... ... Бұндай
соттардыңқұрылуынан тек азамат құқықтарының қорғанысы ғана жақсармай, соған
қоса, жергілікті өзі басқаратын органдар мен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Конституциясының 2 пунктінің 72 бабына
сай Қазақстан Республикасының Конституциялық Советі ... ... 78 ... көрсетілген жағдайлармен қарастырады.
Конституциялық күштегі 1995ж. 29 ... ... ... ... ... 22 бабында “Қазақстан
Республикасының Конституциялық ... ... ”, ... формасы мен
құрылымының талаптары ... ал осы ... 25 ... ... ... келісімі немесе ьас тартуының негізі көрсетілген.
Қазақстан Республикасының Конституциялық Советіне Қазақстан
Республикасының соттық үндеуінің ... ... ... 1996 ... ... аралығында 38 республика соттарының үндеуі қарастырылғанын
көрсетеді. 14 үндеуде нормативті ... ... ал 4 – ... ... ... ... ... аяқталған, 20-да
әртүрлі жағдайларға байланысты констиуциялық шығаруды ... ... ... ... ... ... ... Республикасының Жоғарғы Сотымен 1998 – 2000 ... 20 ... ... ... констиуциялық шығаруын қабылдаудан
бас тарту салдарынан ... ... ... ... Советтің компетенциясына үндеу құралы ретінде 8 – і ... – еуі ... ... мен ... ... Советке жүгінер алдында соттар іске қатысты
шығарылымды тоқтату керек, ал ... ... ... ... ... ... ... соттары Қазақстан
Республикасының Констиуциялық Советіне жүгінген кезінде барлық жағдай емес
78 бап пен 1 ... 72 ... ... ... және ... ... ... 22 және 25 бабтары ... ... ... ... ” олар конституциялық күшке ие,
оған ... ... және ... ... ... ... ... қабылдаудан бас тартуға алып келеді.
2.1. Сот төрелігі және оның принциптері
Құқық қорғау қызметінің жүйесінде сот ... ... орын ... ... ... мәжбүрлеу шараларын қолдана отырып және ... ... пен ... ... ... ... ... және
өзгеде істерді қарау мен шешу жөніндегі құқық қорғау қызметі деп түсіну
керек.
Сот ... ... ... сот ... және ... мәні мен мазмұнын анықтайтын жалпы басшылық
идеялары мен ережелеріне сәйкес жүзеге асырылады [9, 75 ... ... ... ... ... ... принциптері жатады. Бұған
қоса, оның тек қана өзіне тән ... бар, ... Сот ... тек сот қана жүзеге асыра алады (ҚРның Консттуциясының
75-бабының 1-тармағы). Ол мынадан көрініс табады: - ... ... ... ... ... ... ... қарай
алмайды; - қандай да бір ... ... ... ... ... жол ... - ... қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп тануға
тек соттың ғана құқығы бар; - ... жаза ... тек ... ... бар; сот ... тек жоғары тұрған сот қана белгіленген
тәртіп бойынша бұзуы мүмкін.
2. ... сот ... ... ... ... туәелсіз және Конституция мен
заңға ғана бағынады (Конституцияның 77-бабының 1 және 2 тармақтары).
Сот төрелігін жүзеге асыру жөніндегі ... ... ... да ... жол ... және ол заң ... ... әкеп
соғады. Нақты істер бойынша судьялар есеп бермейді. Бұл принциптің
мәні сотқа бөгде біреулердің араласуынсыз, ... да бір ... өзге де ... ... ықпалсыз өз бетінше жауапты шешімдер
қабылдауға шынайы мүмкіндік беретіндей жағдай туғызуға ұмтылу ... Сот ... ... ... және тең ... ... ... Қылмыстық қудалау, қорғау және қылмыстық істерді сот арқылы
шешу бір-бірінен бөлінген және әртүрлі органдар мен лауазымды адамдар
арқылы ... ... ... ... ... ... ... бар. Сот құқық мүддесінен басқа біреулердің сойылын
соқпайды және қандай да бір ... ... Ол ... ... ... ... ... тараптардың процессуалдық
міндеттерін орындауына және ... ... ... жүзеге
асыруына жағдай жасайды. Тараптарға (айыптаушы мен ... ... мен ... ... өз ... ... ... берілген. Олар дәлелдер тапсыру, қолхат беру,
наразылықбілдіру, ... ... ... және сотта сөз сөйлеу
жөнінде бірдей құқықтарды пайдаланады. Сот олардың, ... ... сот ... бұзу ... бойынша қаралатын
істерге қатысу құқығын қамамасыз етеді.
4. Қылмыстық істер бойынша да, азаматтық істер бойынша да сот ... ... ... ... ... жол ... Сот ... мен
аппеляциялық қадағалау тәртібімен немесе жаңадан ашылған ... ... ... және ... ... мүмкін.
5. Барлық мемлекеттік және мемлекеттік емес органдар, лауазымды адамдар
мен азаматтар үшін сот қаулылары Қазақстан ... ... ... ... Сот ... ... ... судья мынадай актілерді басшылыққа алады:
- бір құқық бұзушылық үшін ... де ... ... ... жауапқа тартуға болмайды; - ... ... ... оның келісімінсіз ешкімнің де өзгертуіне болмайды; - сотта
әркім өз сөзін тыңдатуға ... - ... ... ... ... айғақ беруге міндетті емес; - қылмыстық заңды
ұқсастығына қарап қолдануға жол берілмейді.
7. Сот төрелігінің ... ... ... ... атап өткен
жөн. Оның мәні адамның кінәлі екендігі эаңды түрде енген сот ... ... емес деп ... Сот ... ... Республикасы Президенті 1995 жылғы 20 ... ... сот ... мен ... ... ... заң күшіне ие Жарлық ... Ол бес ... ... ... сот ... ... тұруына оң рөлін атқарды.
Қоғамның сот жүйесін Конституцияда ... ... ... негізінде
және оларға сәйкес одан әрі жетілдіру қажеттігін алға тартты. Президенттің
тапсырмасы бойынша Қазақстан Республикасының ... Соты ... ... ... ... 2000 ... 25 ... «Қазақстан
Республикасының сот жүйесі мен ... ... ... Заң
қабылданды. Аталмыш заңның негізгі мақсаты ... ... ... әрі дамыту болып табылады. Заңның қағидалары мемлекеттік ... бөлу ... ... ... ... және ... іске
асыруға, тежегіштер мен қарсы салмақ жүйесін пайдалана отырып, ... ... ... ... ... Республикасының әділ
сотын тек Конституцияда аталған сот органдары – сот ... жеке ... ... ... ... [2, 39 бет]. ... ... әділ сот атқару құқығы берілмейді.
Қазақстан Республикасы сот ... ... және ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Жоғарғы
Сотынан және ... ... ... Қазақстан Республикасының
Жоғарғы Соты және жергілікті соттар біртұтас сот ... ... ... біртұтастығын төмендегі факторлар қамтамасыз етеді:
Конституцияда, «Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі ... ... ... және өзге ... барлық соттар мен
судьялар үшін. ... әділ сот ... ... ... ... ... ... соттар үшін біртұтас сот
өндірісі нысандарында жүзеге асырылады.
Барлық соттар Конституцияның ... ... ... ... ... қорғайды.
Конституция және «Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы»
конституциялық заң барлық судьялар үшін біртұтас ... ... ... ... ... сот ... ... үкімдер, т.б.)
республиканың бүкіл аумағындағы мемлекеттік органдар, лауазымды тұлғалар,
қоғамдық бірлестіктер, ... емес ... ... ... және ... үшін ... ... соттар тек республикалық бюджеттен қаржыландырылады. Бұл
бір жағына сот жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... органдарының тарапынан ықпал ету мүмкіндігін жоққа
шығарады.
Аудандық және оларға теңестірілген соттар жергілікті ... ... ... ... ... ... сот - ... соты, экономикалық, әкімгерлік, кәмелетке томағандардың істері
бойынша және басқа ... ... және ... ... ... ... ұсынуы бойынша Президент
түзеді, қайта ұйымдастырады және ... ... ... ... келісіледі. Президент бірнеше әкімшілік-аумақтық бірліктерде
бірнеше аудандық сот түзе алады. Аудандық ... үшін ... ... да сондай-ақ Президент уәкілетті органдардың ұсынуы бойынша ... ... сот үшін ... санын аталмыш сот ... ... ... ... ... сот ... және ... тұрады. Егер штат бойынша
аудандық согтта бір судья көзделген болса, онда ол осы сот ... ... ... сот ... ... соты ... табылады және оған
соттық бағыныштылыққа жатқызылған сот істері мен материалдарын қарастырады,
сот статистикасын ... заң ... ... ... ... [13, 85 бет]. ... ... төрағасына белгілі бір міндеттер: сот
судьяларының сот істерін қарастыруын ұйымдастыру, сот кеңселігіне жалпы
басшылық ... ... ... ... ... ... судья
лауазымына кандидаттардың сынақ мерзімінен өтуін қамтамасыз ету секілді
және басқа да міндеттері бар.
Облыстық соттар да ... ... ... ... ... ... ... қалалық соты, қалалық, республикалық
мәндегі қалалық соттары, мамандандырылған ... ... ... ... т.б.) ... ... және оларға теңестірілген
соттарды уәкілетті органдардың ұсынуы бойынша Республика Президенті түзеді,
қайта ұйымдастырады және таратады. Осындай ... ... ... ... ... ... судьялардың жалпы санын да сондай-ақ Президент
уәкілетті органдарының ұсынуы бойынша ... ... ... сот ... санын аталмыш сот төрағасының ұсынысының негізінде уәкілетті орган
белгілейді.
Облыстық сот төрағадан, алқа төрағаларынан және судьялардан ... ... ... ... ... ... істер алқасы;
қылмыстық істер алқасы; соттың пленарлық отырысы болып табылады.
Заңда облыстық сот екніші инстанция соты ... ... деп ... ол ... соттық бағыныштылыққа жатқызылған сот істері мен
материалдарын қарастырады деп ... ... ... іс жүргізу Кодексінде облыстық соттардың соттық бағыныштылығы
көзделеді. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс ... ... ... ... және ... ... соттардың үкімдеріне апелляция
немесе кассация тәртібінде облыстық және оған теңестірілген ... ... ... ... ... деп ... ... облыстық сот
апелляциялық, сондай-ақ кассациялық инстанция болып табылады. Заң көздеген
жағдайларда облыстық сот бірінші ... соты ... ... ... Бұл ... ... ... бірі. Оның келесі бір
ерекшелігі сот практикасын зерделейтіні және оны ... ... ... ... әділ сот атқарған кезде заңдылықты сақтау
мәселелерін қарастырады. Облыстық сотың өкілеттіктерінің ... ... ... ... ... ... Облыстық сот облыс соттары
әкімгерліктерінің қызметін бақылаулы ... ... ... облыстық соттың жанында органдары – облыстық
соттың ... ... ... мен ... ... ... бар, оларға алқа
төрағалары басшылық етеді. Облыстық соттың ... ... сот ... ... [1, 56 бет]. ... ... ... облыстық және оларға теңестірілген соттардың төрағаларын, ... ... ... Сот ... ... ... ... сайлайды (2 ... ... ... саны сот ... ... ... пленарлық отырыста
белгіленеді. Алқалардың мүшелерін қалыптастыру рәсімдерінде өзгешеліктер
бар. Қадағалау ... жыл ... ... ... ... ... дауыстарының көпшілігімен құпия дауыс беру арқылы сайланатын
аталмыш облыстық соттың судьяларынан тұрады. Ал ... ... ... ... ... ... дербес құрамын облыстық соттың төрағасы соттың
пленарлық отырысында талқылаудан кейін белгілейді. ... ... осы екі ... ... ... құра ... соттың төрағасы мен алқалардың ... ... ... ... ... ... әділ ... жүзеге асырады және
облыстық соттың жұмысын ұйымдастырады. Судья ретінде төраға алқаларда сот
істерін ... ... ... ... ... соттың төрағасы
ретінде төраға сот судьяларының сот істерін қарастыруын ұйымдастырады,
қадағалау алқасына басшылық етеді, ... ... ... ... оларға төрағалық етеді, сот статистикасын ... ... ... қамтамасыз етеді, азаматтарды жеке қабылдауды
жүргізеді, алқалардың төрағалары мен облыстық ... ... ... өндірістер қозғайды, заң көздеген басқа да өкілеттіктерді жүзеге
асырады.
Алқа ... да ... ... және ... жұмысын
ұйымдастырушылық функцияларын жүзеге асырады. Судьялар ... ... ... ... ... Басшылар ретінде олар алқа
судьяларының сот істерін ... ... ... сот ... ... ... ... қалыптастыру бойынша ұсыныстар
енгізеді, заң көздеген басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.
Облыстық соттың жанында негізінен ұйымдастырушлық сипаттағы ерекше
өкілеттіктер ... ... ... ... ... ... ... соттың пленарлық отырыстары қажеттілікке орай, бірақ кем
дегенде бір жылда екі рет өткізіледі. Пленарлық ... ... ... өзі ... ... айқындалады. Пленарлық отырыстар алқаның
құрамының ... ... және ... ... құрамына судьялар
сайлайды, алқалардың төрағаларының ... ... сот ... және оны ... ... ... ... соттары әділ
сот тақарған кезде заңдылықты сақтау мәселелерін, тағы басқа ... ... ... Соты жалпы құзырлы соттардың
қарауына жататын азаматтық, қылмыстық және өзге де істер жөніндегі жоғарғы
сот ... ... ... ... ... іс жүргізу нысандарында
олардың қажетін қадағалауды жүзеге асырады, сот практикасының мәселелері
бойынша түсініктемелер ... ... ... сәйкес Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты ... ... ... 1) ... ... сотының; 2)
кассациялық инстанцияның; 3) апелляциялық инстанцияның ... ... ... іс ... ... ... Сот бірінші инстанция соты ретінде қандай қылмыстық ... ... ... ... [14, 58 бет]. Қазақстан Республикасының
Қылмыстық іс жүргізу Кодексінің ... ... ... ... ... инстанция соты ретінде өкілеттіктері көзделген.
Жоғарғы Сот сот практикасын ... және оны ... ... ... ... әділ сот атқарған кезде ... ... ... Жоғарғы Сот қолданыстағы құқықты
қалыптастыруға белсенді ат ... ... бңрң ... табылады.
Конституцияның 4-бабында Қазақстан Республикасының қолданыстағы ... ... ... сот ... нормативтік қаулылары да
кіреді деп ... ... ... ... ... сот
практикасының мәселелері жөнінде түсініктемелер беретіні ... ... ... мен ... ... туралы» Заңның 17-бабының 2-
тармақшасында Жоғарғы Сот «сот практикасында заңнаманы ... ... ... ... ... бұл біздің пікірімізше, Жоғарғы
Соттың Конституция көздеген өкілеттіктерін тарылтады. «Қолдану» ... ... ... бірі ... ... Жоғарғы Соттң нормативтік
қаулыларынан көріп отырғанымыздай, ... ... сот ... ... ... ... кең мағынада түсініктемелер беріледі.
Жоғарғы Сот Төрағадан, алқа төрағаларынан және судьялардан тұрады.
Жоғарғы Сот ... ... ... ... ... ... ұсынуы
бойынша Президент белгілейді. Жоғарғы Соттың органдары: қадағалау алқасы;
азаматтық істер алқасы; қылмыстық істер алқасы; ... ... ... ... ... істер алқасы мен қылмыстық істер алқасына – ... ал ... ...... Соттың Төрағасы басшылық етеді.
әрбір алқадағы судьялардың саны Жоғарғы Сот ... ... ... ... ... ... жыл сайын пленарлық ... ... ... ... көпшілігімен құпия дауыс беру арқылы сайланатын
аталмыш Жоғарғы Соттың судьяларынан тұрады. ... ... ... мен
қылмыстық істер алқасы ... ... ... ... және Жоғарғы Соттың Төрағасы тағайындайтын судьялардан тұрады.
Жоғарғы Соттың Төрағасы аталған алқалардың мамандандырылған құрамдарын құра
алады.
Заң Жоғарғы Соттың Төрағасына және алқа ... ... ... береді. Жоғарғы Соттың Төрағасы судьяның және Жоғарғы Соттың
басшысының функцияларын атқарады. ... ... ... қадағалау
алқасына басшылық етеді, азаматтық істері қарастырылатын кезде төрағалық
етуге құқылы. ... ... ... ... Төрағасы соттың пленарлық
отырыстарын шақырады, алқалардың жұмысын ... ... ... ... тағы да ... ... ... «Ішкі» функциялардан
басқа, Жоғарғы Соттың Төрағасы «сыртқы» функциялар ... ... ... ... ... ... биліктің басқа
тармақтарының органдарымен және халықаралық ұйымдармен қарым-қатынастарда
республиканың сот жүйесінің ... ... Заң ... ... ... ... Президентімен қарым-қатынастары туралы
қағидаларды көздейді. Жоғарғы Соттың Төрағасы республика Президентіне: 1)
уәкілетті органның ... ... ... 2) заңнаманы
жетілдіру жөнінде ұсыныстар енгізеді; 3) судьяларды мелекеттік белгілермен
марапаттау және ... ... ... беру туралы ұсыныстар енгізеді.
Алқа төрағалары судьялардың функцияларын атқарады. Сонымен қатар олар
ұйымдастырушылық жұмыс атқарады, алқалардың сот отырысында төрағалық ... ... ... ... ... үшін ... ... дайындауын қамтамасыз етеді, пленарлық отырысқа алқалардың қызметі
жайлы ақпарат береді, басқа да өкілеттіктерді атқарады.
Пленарлық отырыстың мүшелері ... ... ... ... Жоғарғы Соттың барлық мүшелері болып табылады, сондықтан
Пленарлық отырыс Жоғарғы Соттың атынан ... ... ... Олардың
қатарына төмендегі мәселелер жатады: сот ... ... және ... ... ... республика соттары әділ сот атқарған кезде
заңдылықты сақтау ... ... сот ... заңнаманы іске
асыру мәселелері бойынша ... ... ... ... ... басқа мәселелер.
«Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі
туралы» ... ... ... ... құру ... Осы ... ... ала отырып, Президент 2001 ... ... ... және ... ... ... соттар түзу
туралы» Жарлық шығарды. Алматы және Қарағанды қалалдарында ... ... ... мамандандырылған ауданаралық экономикалық
соттар түзудің ... ... ... кәсіпкерлер мен шетелдік
инвесторлардың құқықтары мен ... ... ... ... ... ұмтылыс болып табылады. Бұл экономиканы дамытуға қолайлы ықпал
етуге тиіс. Президент 2001 жылғы маусым айында судьялардың үшінші съезінде
атап ... ... және ... қалаларында мамандандырылған
ауданаралық экономикалық соттарды құру «Сот жүйесі мен ... ... ... ... ... іске ... ... болып табылады. Ол соттарды Алматы және Қарағанды қалаларында құрудың
себебі, аталған қалалар неғұрлым дамыған экономикасы және ... ... ... табылады. Бұл соттар эксперимент түрінде құрылған, егер
олар оң ... ... онда осы ... ... ... ... ... болады.
Мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттарға оларға
қолданыстағы заңнамның тиісті қағидаларын тарата ... ... ... ... ... Бұл соттар тараптары заңды тұлғалар, заң
белгілеген жағдайларда заңды тұлға құрусыз ... ... ... ... ... ... даулар бойынша азаматтық ... ... ... Конституциясында судьялардың құқықтық
мәртебесін ... бір ... ... ... бар. ... ... Судьялардың Конституция мен заңдар қорғайтын тәуелсіздігі;
- судьялардың қол сұғылмаушылығы (иммунитет); - ... үшін ... ... ... ... судья лауазымының негізгі қызметінің және жұмысының кейбір түрлерімен
сыйыспаушылығы;
- судьялардың материалдық ... ... ... ... ... ... ... заң қолданған кезде басшылыққа алуға тиіс принциптер (77, 79,
80, 82-баптар).
Конституциялық қағидаларға орай, ... ... ... 25 ... «Сот ... мен ... ... туралы»
конституциялық заңында «судьялардың мәртебесі» деген арнайы бөлім бар [2,
24 бет]. Судьялардың ... 3 ... ... ... ...... кіретін судьялардың құқықтық жағдайы болып табылады.
Барлық соттардың судьялары біртұтас мәртебеге ие және өзара ... ғана ... ... ... ... лауазымдық жағдайынан және түрлі сот буындарында –
аудандық, облыстық және Жоғарғы ... ... ... ... әділ ... жүзеге асырады, тұрақты негізде өздерінің міндеттерін
атқарады және сот билігінің иелері ... ... ... заңда
көзделмеген соттан тыс ... мен ... ... ... ... ... әне ... тәртіп сақтау үшін күрес
жүргізетін мемлекеттік органдардың құрамына қосыла алмайды.
Судьялардың құқықтық жағдайының ... ... ... ... ... ... Судьяның орын ауыстырмаушылығы ... ... ... сөз ... ... заң ... ... – бес
жылға тағайындалады. Орын ... осы ... нің ... ... ... ... ... Олар лауазымынан тек заңда
көзделген негіздер бойынша босатылады.
Судьялар тәуелсіз және тек ... мен ... ... ... ... де әділ ... жүзеге асыруға килігуге және судья мен
сенімді заседательдерге ... да бір әсер ... ... ... ... ... заң ... қудаланады. Қазақстан Республикасының
Қылмыстық ... ... әділ ... қарсы қылмыстар мен жазаны
орындау тәртібі туралы тарау бар. ... әділ ... ... ... ... қызметіне қандай да болмасын нысанда килігу қылмыс болып
табылады ... [6, 87 бет]. ... ... ... ... ... сот билігінің дербестігі мен тәуелсіздігіне халықтың оған
деген сеніміне ауыз салатыны, сот ... ... ... ... азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделері
аяққа басылатыны болып ... ... оның ... ... ... сот
істерінің мәні бойынша қандай да бір ... ... ... ... де ... ... бөлмесінің құриясы барлық жағдайларда
қамтамасызетуге тиіс.
Заң судьяның ... ... ... Ол ... және ... ... Заңи ... әділ сотты жүзеге асыру рәсімінен көрінеді. Ол Азаматтық іс ... ... іс ... кодекстерінде де көзделген;
2) әділ сотты атқару бойынша судьяның қызметіне килігуді жүзеге асыру
үшін, сондай-ақ сотты және ... ... ... үшін заң
белгіленген жауапкершіліктен;
3) Судьяның қол сұғылмаушылығынан көрінеді. Консттуцияның 79-бабына
сәйкес судьяны ... ... Сот ... ... ... Республикасы Президентінің келісімінсіз не Конституцияның 55-
бабының 3-тармақшасында белгіленген ...... ... ... күштеп әкелуге, оған сот тәртібімен белгіленетін әкімшілік
жазалау шараларын қолдануға, қылмыс ... ... ... ауыр ... ... ... қылмыстық жауапқа тартуға болмайды. Судьяға
қатысты қылмыстық істі тек Қазақстан Республикасының Бас ... ... ... ... және «Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы»
конституциялық заңда ... ... ... ... өкілеттіктерін
тоқтату және кідірту тәртібі, судьяның қызметтен кету құқығы белгіленген;
судьяның лауазымына кандидаттарға ... ... және ... ... және ұлттық жаратылысынан, жынысынан, саяси
көзқарастарынан, діни ... мен өзге де ... ... ... тең ... ... етіледі.
Ұйымдық кепілдіктер судьяның лаузымына ... ... ... ... ... [3, 48 бет]. Аудандық соттың
судьясының бос лауазымына ... ... ... ... ... ... екіншіден, судьяның бос лауазымын басуға арыз ... ... ... ... Соттың Төрағасынан, Жоғарғы Соттың алқа төрағалары мен
судьяларынан, облыстық соттың ... ... және ... ... алқа ... мен ... басқа, соттардың
төрағалары мен судьяларын қызметке ... ... ... ... Әділет министрінің ұсынуы бойнша ... ... ... ... ... ... ... депутаттарынан, судьялардан, прокурорлардан, құқық
оқытушылары мен ғалым-заңгерлерден, әділет ... ... ... ... ... ... табылады деп айтылған. (82-б. 4-
тарм.). Әділет біліктілік алқасы мәртебесін ... және ... ... ... Республикасының «Қазақстан Республикасның
Әділет біліктілік алқасы туралы» Заңында айқындалады.
Заң жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ... сәйкес алқаның негізгі міндеттері төмендегіле
болып табылады:
✓ Адандық және оларға теңестірілген ... ... ... бос ... кандидаттарды сапалы іріктеуді
қамтамасыз ету және ұсныстамалар беру;
✓ Судьялардың тәуелсіздігін қамтамасыз ету.
Әділет біліктілік ... ... ... ... ... ... екі ... тағайындайды; жеті судьяны
(аудандық, облыстық, Жоғарғы Соттан) Жоғарғы Соттың пленарлық ... ... бас ... ... ... ... құқық
оқытушысы мен заңгер-ғалымды жалдайды. Алқа мүшелерінің өкілеттік мерзімі –
екі жыл.
Заң алқа мүшелігіне кандидаттарға ... ... ... ... ... терең білімдері, заңгерлік мамандық бойынша
жұмыс тәжірибесі, принциптілігі және ... ... ... ... Заң
Әділет біліктілік алқасы өкілеттіктерін және оның ... ... ... ... ... ... ... соттардың, сондай-ақ жоғарғ
тұрған соттардың судьялары болып жұмыс істеуге тілек ... ... ... ... және аудандық немесе
оларға теңестірілген соттың судьясының және ... ... ... ... ... судьяның лауазымын басуға біліктілік емтиханын тапсырған ... ... ... ... ... ... теңестірілген соттың судьясының ... ... ... немесе қызметтен кетуін тоқтату туралы
мәселерді тергеу және аудандық немесе оларға ... ... және ... ... босату туралы ұсыныстама шығару.
Заңда Әділет біліктілік алқасы төрағасының, хатшысының ... ... ... бөлек беріледі. Төраға Әділет біліктілік алқасы
жұмысын ... ал ... оның ... ... ... ... ... мәселелерді қалыптастырады, басқа ... ... [8, 96 бет]. ... ... ... мүшелері оның
қарастыруына табысталған материалдармен танысуға, оларды зерттеуге және
тексеруге қатысуға, қарастырылатын мәселелер бойынша ... ... мен ... ... дауыс беру арқылы шешім қабылдауға қатысуға,
Әділет біліктілік алқасы шешімдеріне қол ... ... ... ... ... отырыстарын кем дегенде бір жылда
төрт рет өткізеді. Оның отырыстары ашық және ... ... ... ... ... отырыстар да өткізе алады. Әділет біліктілік алқасы шешімдері
жазбаша түрде баяндалады және онң ... ... ... ... ... ... жағдайда, Әділет біліктілік
алқасы мүшесі ерекше пікірін бақылауға құқылы.
Заң біліктілік емтихандарын жүргізу тәртібін ... ... ... ... ... арнайы тексеруден өткеннен
кейін жүзеге сырылады. ... ... ... ... ... ... іріктеу болып табылады. Біліктілік емтихандарын ... ... бір жыл ... қызмет міндеттерін атқару кезінде ... ... мен ... ... үшін ... лауазымынан,
құқық қорғаушы органдардан немесе мемлекеттік қызметтен босатылған адамдар
жіберілмейді. Біліктілік емтихандарына сондай-ақ заң ... ... ... ... ... да жіберілмейді. Ол талаптар «Сот жүйесі мен
судьяларының мәртебесі туралы» конституциялық ... ... ... ... ... ... ... комиссия өткізу жағдайлары,
судьяны лауазынан босату туралы мәселені қарастыру үшін негіздер көзделген.
«Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Заңда ... ... ... үшін ... ... көзделген: біріншіден,
саяси шектелім. Аудандық соттың судьясы болып тек ... ... ... алады. Екіншіден, жасы бойынша шектелім: азамат 25
жасқа жеткен болуға тиіс. ... бұл – ... ... ... ... ... 2 жылдық жұмыс стажы, ... ... ... ... бұл – ... шектелімі: каедидат біліктілік емтиханын
тапсыруға, сотта сынақ мерзімін табысты ... және ... ... оң ... ... тиіс. Соңғысынан басқа, барлық тізілген
талаптар Конституцияда көзделген ... ... ... бос ... кандидатты іріктеуді
Жоғарғы Сот Кеңесі бос лауазымды басуға арыз берген адамдардың қатарынан
конкурстық негізде жүзеге асырады [5, 63 бет]. Ол ... ... ... ... ... ... сай болуға және заңгерлік
мамандығы бойынша кем дегенде 5 жылдық жұмыс стажы болуға тиіс.
Материалдық ... ... ... есебінен олардың
мәртебесін нашарлатуға тыйым сала ... оған ... ... ... қамтамасыздық беруден көрінеді. Судьяны материалдық
қамсыздандыру оның ... ... ... және әділ ... ... ... ... мүмкіндігін қамтамасыз елуге тиіс. Бұл ... ... бар, ... ... ... ақы ... Қазақстан
Республикасы Президенті Республиканың мелекеттік бюджетінің ... ... ... үшін ... ме ... ... ақы
төлеудің бірыңғай жүйесін бекітуге өзінің конституциялық өкілеттігіне ... ... ... ... қамтамасыз ету де сондай-ақ республикалық
бюджеттің ... ... ... және оның ... ... тыс тәртіпте мемлекетік тұрғын үй қорынан жайластырылған тұрғын үй-
жай беріледі. ... ... ... «Сот ... мен судьяларының
мәртебесі туралы» ... ... Олар әділ ... ... ... ... ... ретінде тұжырымдалады. Судья: 1).
Қазақстан Республикасы Конституциясы мен заңдарын бұлжытпай ұстануға; әділ
сотты атқару бойынша ... ... ... ... ... ... бабынан тыс қатынастарда судья этикасының талаптарын
сақтауға және ... ... ... кір ... ... немесе оның
объективтілігі мен риясыздығына зиян келтіруі мүмкін нәрселерден ... ... 1996 ... 19 ... ... Республикасы
судьяларының І-ші съезді судьялардың негізгі жүріс-тұрыс принциптері
баяндалған сот ... ... ... ... ... және оған ... құрметті нығайту үшін ... ... ... және оны ... ұмтылуға тиіс; әрбір судья
демократиялық қоғамның ... ... ... ... сот ... мен намысын құрметтеуге тиіс. Судья сот билігіне құрметтің
және беделінің иесі болып ... Сот ... ... ... ... орай ... Сот этикасының ережелерін бұзу
құқықтық жауапкершілік үшін негіз болып ... әділ ... ... ... ... заңсыз килігу талпыныстарына ... ... ... ... ... ... тиіс. «Сот жүйесі мен
судьяларының мәртебесі туралы» Заң ... ... ... ... ... ... ... үшін тартыла
алады: 1) Егер ондай бұзушылық өзге заңи ... ... ... ... ... ... бұзу үшін; 2) Судьялардың этикасына
қайшы кір ... ... ... ... ... ... ... бұзу үшін.
«Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» ... ... ... міндеттерін тиіссіз атқару үшін ... ... атап айту ... Заң ... ... ... ... өндіріс қозғауға құқығы бар субъектілерді; тәртіптік істі қозғау
және қарастыру мерзімдерін және басқа мәселелерді ... ... ... ... ... ... судьялар заңды қолданған
кезде төмендегі принциптерді басшылыққа алуға тиіс:
1. Адамның кінәлі екендігі заңды күшіне енген сот үкімімен ... ... ... ... емес деп есептеледі. Бұл қылмыстық
жауапкершілікке тартылған тұлға сот ... ... ... ... ... ... деген сөз. Бұл ... ... ... ... ... ... табылады. Конституцияда мұндай принцип, әдетте,
бекітілмейді. Қазақстан Республикасының 1993 және 1995 ... осы ... ... Кеңес үкіметі жылдарында,
кінәсіздік презумпциясы қылмыстық заң болып танылғанымен шын мәнініде
іске асырылмағанымен, бұл ... ... ... әсер
еткенімен түсіндіруге болады.
2. Бір құқық ... үшін ... де ... ... ... әкімшілік
жауапқа тартуға болмайды. Бұл принцип барлық құқыққа қарсы әрекеттерге
қатысты қолданылады. Егер адам қылмыс ... сот тек бір жаза ... ... Дәл ... әкімшілік құқық бұзушылық үшін де бір
әкімшілік жаза ғана ... ... Бұл ... де ...... ... бар. Онша алыс емес ... шақтарда шын және жалған
қылмыстары үшін адамдар бірнеше ... ... ... өмір ... ұшырап отырды.
3. Өзіне заңмен көзделген ... оның ... ... ... Бұл принцип қолда бар қылмыстық іс жүргізу
заңдарына өзгерту енгізеді. Қазақ КСР Қылмыстық іс ... ... ... ... ... екі мәрте күші жойылған істі екінші
инстанция соты өзінің қарастыруына қабылдай алатын ереже болған ... осы ... ... ... ... ... енгізеді.
Соттылықты өзгерту сотқа тартылатынның тілегіне байланысты болады.
4. Әркімнің де сотта әркім өз сөзінің ... ... ... ... ... соттың қарауына жататын істі жоғары тұрған ... ... ... ... – ақ ... ... себеп
болатын істі сол деңгейдегі басқа ... ... тек ісін ... ... ... ... ғана мүмкін деп түсіндіреді. Бұл
демократиялық әділ соттың ... ... ... ... болып
табылады. Сот – жазалаушы орган емес, ... ... ... – ақ
мәселені шешуге арналған орган. Ал бұл сот ... ... ... көлемде өз сөзін сөйлей алатындай болса ғана мүмкін
болады. Бұл сот ... ... ... ... ... ... бір жағдайларда заңдардың кері күші жоқ ... ... ... ... ... ... азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе ... ... ... кері күші болмайды. Егер құқық
бұзушылық жасалғаннан кейін ол үшін ... ... ... ... ... жаңа заң ... ... өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес. Бұл принцип
кінәсіздік презумпциясынан туындайды. Егер адам заңдық жауапкершілікке
тартылса, онда кінәлі екендігін ... ... ... тиіс. Бірақ
бұл адам өзінің тағдырына немқұрайды болады деген сөз емес. Ол ... ... ... кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес, бірақ
құқылы.
7. Адам өз - өзіне қарсы көрсетуге міндетті емес екені туралы принцип өте
ізгілікті болып ... Орта ... ... ... ... ... ... өзінің көрсетулері дәлел патшасы ... ... ... ... кез ... ... жауыздық тәсілдермен
анылатын. Енді адам өзінің кінәсін ерікті түрде мойындай алады, бірақ
өзіне - өзі ... ... ... емес. Бұл принциптің кепілі
жазалау үшін ... ... ... ... ... болып табылады. Адам жұбайына және заңмен белгіленген ... ... ... ... ... емес ... ... да ізгілікті болып табылады. Ата – аналарға, зайыптарына, ... ... ... ... ... ... ... Осындай
әрекеттер тіпті ерлік деп дәріптеледі. Конституция дін қызметкерлері
оларға сенімін артқандарға ... куә ... ... емес ... Адамның кінәлі екендігі жөніндегі кез келген күдік айыпталушының
пайдасына қарастырылуы әділ соттың ... ... ... ... ... ... кінәлілігі туралы дәлелдері жеткіліксіз бола
тұрып, сонда да күдіктілерді сотқа тапсырып, ... ... ... қарсы бағытталған. Сот тұлғаның кінәләләгәне кез
келген күмандануды оның пайдасына түсіндіруі үшін әлі көп уақыт қажет.
9. ... ... ... ... ... күші ... ... болып табылады. Дәлелдерге қол жеткізудің басты
заңсыз тәсілдері Конституцияда көрсетілген. Қазақстан Республикасы
Конституциясының 17 – бабында адамның қадір – ... қол ... ... ... ...... ... арқылы алынған дәлелдер
заңсыз болып табылады. Ешкімді азаптауға, оған ...... ... қатыгездік немесе адамдық қадір – ... ... ... не жазалауға болмайды. Дәлелдер егер
оларды жинау және бекіту ... ... ... ... ... мен ... сондай – ақ іс жүргізушілік заңдар
белгіленген оларды ... ... ... ... ... егер ... ... түрде жасалған болса, заңды ... ... ... ... Конституция қылмыстық заңды ұқсастығына қарй ... ... Бұл, егер адам ... іс ... ... деп ... ұқсас іс үшін қылмыстық жауапкершілік көздейтін заңды осы ... ... ... сөз. ... ... егер заң көздемеген
болса қылмыс жоқ.
Қазақстан ... ... ... ... ... Сотының нормативтік қаулылары кіреді деп жазылған.
Республика ... ... және ... ... ... ... Жоғарғы Соты сот практикасында заңдарды қолдану
мәселелері бойынша түсіндірмелер беретін ... ... ... ... ... органдары Пленум, Президиум және алқалар болып
табылады [5, 61 бет]. ... Сот ... ... бірі сот
практикасы бойынша соттарға түсініктемелер беретін, ... ... ... де ... қаулыларды қолдану практикасын зерделейді және жалпылау
материалдарынн қарастыру болып табылады.
Сот істерінің материалдары мен ... және өзге де ... ... ... ... Сот ... зерделенеді және
жалпыланады. Содан кейін бұл материалдарды Жоғарғы Сот Төрағасы, Жоғарғы
Сот Пленумы нормативтік ... ... үшін ... Сот ... нормативтік жәгне нормативтік емес қаулылар
қабылдайды. Жоғарғы Сот ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл актілердің өзіндік ерекшелігі оның
құрамындағы құқықтық нормалардың бастапқы болып табылмайтындығында. Бірақ
онымен ... ... ... ... ... ... көптеген
құқықтық нормалары қайталамалы болып табылады.
Біріншіден, ... ... ... ... ... ... табылатын заңдар мен басқа да нормативтік құқықтық актілердің
тізбесі шектелген : олар – ... сот ... шешу үшін ... ... Сот ... ... құқықтық нормаларға
түсініктемелер береді. Басқаша айтқанда, Жоғарғы Сот сот ісін жүргізу
барысында соттар ... ... ... да ... актілердің
нормаларын ресми түрде ... ... ... ... ... үшін конституциялық негіз бар. Қазақстан ... ... ... тек ... қана ... ... деп
көрсетпейді. Конституцияда нормативтік қаулылар сот ... ... ... ... деп тура ... (81-бап).
Конституцияда Жоғарғы Сот заңдар мен басқа да нормативтік ... ... деп ... да, дәл сот қолданылатын тиісті актілер
мен ... ... ... ... ... жалпылау негізінде
түсіндіруге болатыны өздігінен түсінікті.
Үшіншіден, нормативтік қаулылардың ерекшелігі олардың тек соттарға
арналғандығы ... ... Тек ... ғана ... ... ... басшылыққа алуға тиіс.
Бұл жерде мынадай сұрақтың тууы ... ... ... ... жаңа ... норма туғызбайды, тек заң шығарушының ойын
тереңірек түсіндіреді, ... ... ... ... ... ... бола ... сұраққа құқықтық норма мазмұнының неғұрлым анық ... ... ... ... ... деген жауап беру керек.
Мысалы, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің жалпы бөлімінің ... 142, 143 және 352 ... ... зиян өтеу ... ... ... баптардың ешқайсысына да моральдық зиян ұғымы ... зиян ... ... Республикасының Жоғарғы Соты Пленумының 1995
жылғы 22 желтоқсан дағы «Моральдық зиянды өтеу ... ... ... ... сипаттағы қаулысында беріледі. Моральдық ... оған ... ... ... бұзушылықтың нәтижесінде шеккен
(көрген, ұшыраған) ождандық және табиғи азап ... ... ... ... т.б.) ... ... Құқыққа қарсы
әрекеттердің (әрекетсіздіктің) объектілері азаматқа туғанынан ... ... ... ... ... мүліктік және беймүліктік
құқықтар (жеке тұлғаның ... ... ... жеке ... ... қол ... құқығы, меншік құқығы және т.б.) болуы
мүмкін. заңда моральдық зянды өтеу мөлшері ... ... жоқ және ... белгілейтін факторлар көрсетілмеген. Жоғарғы Сот Пленумының
қаулысы соттар назарына ... оған ... ... ... ... да, ... талапкердің ождандық немесе табиғи
азбының ... ... ... деректерді алуға тиіс ... «Қол ... ... ... ... ... ... құқық
бұзушылық салдарынан ауырлығы, жалған қорлаушы мәліметтердің сипаты мен
таратылу саласы; жәбірленушінің өмір ... зиян ... ... ... ... зиян ... тұлғаның материалдық
ахуалы мен өзге де назар аударуға лайық мән-жайлары».
Жоғарғы Сот Пленумының 1995 ... 22 ... ... ... ... сот ... ... нормативтік сипаттағы
қаулысында бопсалау ұғымы беріледі. Бопсалау өзінің барлық түрінде ұрлықтың
зорлық нысаны ... ... ... тек ... ғана ... ... басы да аталмыш қылмыстың объектісі болп табылады. Ол ... ... ... ... ... бастап аяқталған қылмыс деп есептеледі.
Баяндалғаннан төмендегідей қорытындылар шығаруға болады:
1. Жоғарғы Сот Пленумының нормативтік қаулысы жаңа ... ... Ол ... ... де ... ... ... құқықтық қағиданы қарастырады.
2. Ол осы ұқсастық қағидадан ... ... ... және дұрс ... түсіндіреді.
3. Осындай түсіндіру соттар үшін жалпыға ортақ және міндетті сипатқа ие,
яғни, ресми болып табылады.
Жоғарғы Сот Пленумының ... ... ... ... құқық жаңа құқықтық ұғымдармен, санатармен толықтырылады.
III ТАРАУ. СОТ БИЛІГІ ЖӘНЕ АДАМНЫҢ ҚҰҚЫҒЫМЕН ... ... СОТ ... ... ... ... басты негізі болған билікті
бөлу принципі тек ақыл ғана игермей, сонымен қатар, ... ... өз ... ашып ... Ол сот ... ... шешімдерінде
көрсетілген, сот сенімін ақтаған, яғни соттардың тәуелсіздігі мен олардың
тек сотқа ... ... ... бағытталған және тәуелсіздікке
араласуға рұқсат етілген. Дербес сот билігінің басты кепілгері заңнамалық
және ... ... ... және соттардың тәуелсіз
принциптері болып табылады. осы берілген констиуциялық принцип ... ... ... ... ... ... олар ... төмендетеді немесе болдырмайды.
Орталық Еуропа мен бұрынғы СССР қалаларының констиуциялық саясаты
үшін еуропалық ... ... ... ... ... тән, бірақ, сол
уақыттың өзінде коммунисттік өткен – ... ... ... ... ТМД –
ның констиуциялық қалалары, соған қоса ... ... ... ... ... алып пайдаланды. Соның ... ... және ... ... сотының органдары конституциялық
соттан тәуелсіз және бөлек істейді, ол әділет соттың ерекше түрін ұсынады.
Орталық және Шығыс Еуропаның тек ... ... ... ... ... бөліп береді, дегенмен, прокуратура шығыс – еуропалық
салтқа сәйкес сот ... ... ... Сол ... ... ... ... – қатынасы сол нормаларда қызмет етеді,
яғни сот органдарының қызметкерлерінің әрекеттерін тәртіпке салып отырады.
Тәуелсіздік жылдары сот ... ... ... және ... ... және сот ... тәуелсіздігігнінің құрылуымен
қамтамасыз етті, ол қызметтік дәрежеде әділет сотты іске асыруға қабілетті
еді.
Қазақстан ... 1 ... ( п. 3 ) ... ... сот ... мен ... жайлы ”атты 2000 ж.
25желтоқсанда шыққан заңында, “төрешілер әділет сотты ... ... және ... мен ... ... ... немесе басқа
нормативтік құқықтық акттер ... ... ... ... ... және ... ... жасайды ”.
Төрешілердің әділет соттыы атқаруға араласу болмайды және заң
бойынша жауапкершілікке ... ... ... ... ... есеп беруге
міндетті емес. Сол себепті, ешқандай ... ... ... мен
қызметкерлер төрешілерге ықпалын тиғізе алмайды, егер олар әділет соттың
құрылуы кезінде ... ... ... онда ... ... ... қатысуға құқылы.
“ Қоғамдағы ешбір қызметкер төреші ... ... ... ... лайық емес. Осы шаралардың негізінде ... ... ету ... өзіндік жүзеге асу функциясының міндетті және аса
маңызды ... ... әсер ... құртуларды қоршау мүдделері,
төрешілердің бұрмаланған еркі мен олардың ... ... ... ... ”, - деп ... С.Зиманов айтып кеткен.
Төрешілердің заңды қалай бағындырса да, оны ешкім қадағаламайды,
бірақ формальді қадағалау бар болады. ... ... ... ... ... ... сот алқасы бар.
Баспада кейде мақалалар шығады, онда істі көру ... ... заң ... емес ... арызының
қабылдануынан бас тарту, кәдімгі надандықтың біржақтылығы ... ... ... өсіп – өнеді. ... ... ... өз ... ... мақұлданған,
нәтижесінде соттық қателіктерн мен қиянат етушілік ... Жүйе ... ... екендігі дәлелденді және кейде қадағалаусыз ... ... ... ... көптеген қатаңдықты сот
әдепнамасы иеленеді. Дербес құқықтығы мен пуыспаушылығы төрешілерге адал
және өзін – өзі ... ... ... ... ... сол ... және квалификациялық сот алқасы сот әдепнамасының бұзылуын айқын
қадағалауы және әшкерлеуші ... сот ... ... дейінгі
бағасын беруі керек. Сот корпусында жағымсыз ... жою ... ... ... ... ... ... талап етіледі. Кейбір
облыстық соттарда басқарушылар процессуалды заңнаманы қадағалау жұмыстарын
әлсіреткендері ... ... ... төменгі сот істерін қарау мерзімі
жайында болады.
Сот әдепнамасының бұзылу ... ... ... ... ... сот жүйесінен қоғам сенімін үзеді және сот реформасының ... – бұл ... ... ... ... пен қоғам
алдындағы жауапкершілік болып ... ... ... ... ... ... принциптерінде ” тұжырымдалған, ол 1985 ж.
БҰҰ жетінші Консрессінде қабылданған. Бұл ... сот ... ... ... және ... немесе еліміздің
басқа заңдарында бекітіледі және ... ... ... декларациясында
жариялануымен қамтамасыз етуге көрсетілген принциптер және Халықаралық
келісімде ... ... және ... ... жайлы, әділет сотқа барлық
азаматтардың құқығы қабылданатынын айтып кетуге болады. Сол ... ... үшін ... – бұл ... ... ... ... қорғау күресі болып табылады.
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сотының № 1 ... ж. ...... ... ... 1999 ж. ... ... тапсырмасының Жоғарғы Сот Жоспарындағы іс – шаралармен
орындалу жүрісі ” атты ... ... ... ... соты мен ... ... ... принциптік және асығыстық мойындауының қажеттілігі, бұнда сот
жүйесінің ... ... ... ... яғни Республика
Констиуциясымен, 1998 ж. 30 қырқүйекте шыққан Қазақстан Республикасының
Президентінің ... ... ... Жолдауында көрсетілген
жағдайлармен сәйкес келеді ;
2) халықаралық стандартта соттар жайлы нормалардың заңнамада
міндетті түрде ... олар БҰҰ – ның ... мен ... ... ... бекітілген:
- төрешілер жеке немесе материалды түрде тәуелсіз болуы керек;
- төрешілер орындаушы билік қадағалауымен автономиялық ... ... ... ... ... ... өршіту және төрешіні қызметінен босату
уәкілділігі орындаушы ... ... ... ... емес;
- орындаушы билік төреші қызметін қадағалауға міндетті емес ;
- сот ... ... ... ... ... ... ... болады;
- сотты басқару жауапкершілігін төреші өз мойнына алу керек.
Қазақстан Республикасының Президентінің 2000 ж. 1 ... ... ... тәуелсіз сот жүйесін күшейту шаралары
жайлы ” Жарлығы қабылданғанға дейін соттар орындаушы ... ... ... ... және ... оған және оның ... ... болды. Сол кезде істеген ... ... ... ... ... 1994ж. 12 ... Қазақстан
Республикасының Президентімен бекітілген және ол ... ... ... ... ұйымдық қамтамасыз етілуін сақтау керек
еді, өйткені, ол әртүрлі сатыдағы соттарға қарағанда әділет сотты ... ... ... ... Бірақ ол сұрақ ... ... ... ... өзінде, жағдай жақсармады.
Сол кездің басылымдарында ... ... ... ... сыны ... олар Президент пен сот билігінің айрықша
құқығына басып кірген және ... бөлу мен ... ... ... Бұл ... болып саналады, өйткені Әділет
Министрлігінің кейбір бөлімі жауапкер ретінде жиі ... ... ... сот істеріне қызыққаны сөзсіз. Соған қоса, қаржы ... ... онда ... ... ... ол ... ... өзара байланысқан, ал орындаушы биліктің қаралып жатқан сот
істеріндегі “араласуы ” ... ... ... ... заң шығарушы билік тармақтарынан тәуелсіз автономды
сот биліктерін құру кезінде ғалым – ... ... ... ... ... ... басқарушысы Ю.А.Ким Қазақстан
Республикасының Президентінің ... ... ... ... ... жағдайы жайлы ” жолдауында берілген сұрақтарды
ресми түрде үндеді, онда ... ... ... ... ... ... ету мен ... функциясы құрылғанда орындаушы
биліктің соттармен билік – бағынушылық қарым – қатынаста ... ... ... ... ... ... ... Бұл орындаушы органдардың
төрешілер қызметіне арласқаны және тәуелсіз ... ... ... ... және ... мәні ... ... өйткені дербестік
әлі тәуелсіздік емес, ол тек маңызды шарт және сот ... ... ... билікті бөлу принципімен ажырамастай байланысқан. Билік
бөлу триадасында сот билігінің тармақтары дербес деп жарияланады және ... ... ... меанизмінде өз орны мен рөлі байсалдылық пен
қарама – қарсылық ... ... ... ... Осы ... ... ... орындаушы және заң ... ... ... ... табылады.
“Қазақстан Республикасының төрешілерінің сот жүйесі мен мәртебесі
жайлы ” жаңа заңында төрешілердің тәуелсіздігінің басты ... ... 26 ... сай, ... тәуелсіздігі мыналармен қамтамасыз етіледі:
1) Әділет сотты іске ... ... ... ... ... ... ... сотты атқаруға арласуына және сот ... ... ... үшін ... ... ... төрешінің дербес құқығы;
4) Конституция мен қазіргі конституциялық заңдардың ... ... ... ... ... ... мен тоқтатылуы,
төрешінің қызметтен кетуге құқығы ... ... ... тарапынан мүліктік күту мен әлеуметтік
қамтамасыз етілді, олардың беделіне сай және ... ... ... ... ... кепілі ретінде осы бабтың п. 2
атауға болады, онда “ төрешілер, оның жанұя мүшелері және ...... ... ... оған сай ... ... төреші мен оның жанұя
мүшелерін қамтамасыз ету міндеттеріне өз ... және ... ... ... Олардың меншігінде болған дүние – ... егер ... ... ... ... ... ... үндеу түскен
жағдайда ” бекітілген. Бұндай кепілдердің қатарына төрешіні ... ... ... ( ... ... 82 бабы ), олардың ... ... ... ( ЗоССС ҚР 24 бабы ).
Республикада сот билігінің тармақтарының ... ... ... ... ... ... бағытталған құқықтық
нормативтік акттер ең алғашқысы ... ... ... болды және ол 1995 ж. 20 ... ... ... ... сот ... мен ... ... ” заң күшіне
енді. Онда төрешілердің тәуелсіздік принциптерінің жеке элементтері ... ... ... ... ... 5 ... 39 ... төрешінің дербес құқықтығы (41 бап ); ... ... ( 40 бап ); ... ... ... ... ... алқасының квалификациялық емтиханынан
кейін іріктейді және т.б.
Квалификациялық ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуынан тәуелсіз мекемелер болып
табылады ( Қазақстан Республикасының Конституциясының 4 пункт 82 ... ), ... рет ... ... ... 1995 ж.
қаралды. Оның құрамындағы нормада сотты басқарушы мен төрешілер, Жоғарғыдан
басқа, сонымен қатар, облыстық және оған ... ... ... ... ... ... ... Квалификациялық әділет
алқаларының ұсынысымен негізделген. Жоғарыда ескерілген заң ... 2 ... 51 ... сай, ... ... ... ... орындалады:
1)квалификациялық емтихандарды қабылдаған, тесттелген және балама
кандидаттардың болуынан байқаулық негізде төрешілерге кандидаттарды ұсыну
берілді;
2)аймақтық ... мен ... ... босатуы жайлы
сұрақтардың қарастырылуы.
Қазіргі кезде заң ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, “ тапсырыстық әділет соттың ” жағдайы
көп. Олар өз ... мен ... үшін ... рас. ... байланысты
құқық қорғаушы органдар тек төрешілерге қысым жасаған жағдайда ғана кезігуі
емес, ... ... ... ... ... қолдану керек.
Куәгерлерді қорғау сұрақтарымен қамтамсыз етіуі ашулыққа алып
барады. Дамыған елдерде оларды қорғауға үлкен қаражат ... ... ... және ... ... үшін өтемақы төлейді, ал жеке
жағдайда оларға жаңа жұмыс ұсынылады, ... ... және ... ... ... шығындалу өте көп, бірақ, қайтарымы үлкен: осы
программа нәтижесінде көптеген қылмыстар шешілген.
Бұндай ... ... ... 2001 ж. 1 ... ... процесске қатысқандардың мемлекеттік қорғалуы жайлы ”
Заңында белгілі ... ... Осы ... 1 ... ... ... процесске қатысқандардың, олардың жанұя мүшелері және жақын
туыстарының мемлекеттік қорғалуы ... ... ... ... олар қорғаныс шараларының қаулысы, құқықтық әлеуметтік
қорғаныспен көрсетілген, яғни ... ... ... ... және ... ... ... – қатер туындайды ”.
2. СОТТЫҚ – ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕНІҢ РЕФОРМАЛАНУНЫҢ ...... ... ... ... ... басталуы Қазақстан Республикасының ... ... ... “Қазақстан Республикасының төрешілерінің
соттық жүйесі мен мәртебесі жайлы ” ... ... ол ... ... ... болып табылады, сонымен қатар, 2001 ж. ... ... ... ісі ... ... ... кейбір
заңнамалық акттердің толықтауышы мен өзгерістерінің енуі ” заңы.
Бірінші заңның ... ... мен ... ... өседі және демократиялық процес дамып, құқықтық ... Бұл ... ... құқықтық және әлеуметтік қорғалуын ... ... ... абыройын жоғарлатты. Әкімшілік және басқарушы
соттар қызметі кандидаттарды іріктеуге ... ... ... арқылы
төрешілерге мүмкіндік береді. Төрешілерді қызметтен ... және ... ... ... ... тағайындау рәсімінің ашықтығы ... ... ету ... ... енген және байқау негізінде
аймақтық және облыстық төрешілердің қызметіне ... ... реті ... ... тәуелсіздігінің кепілінің кейінгі жүзеге
асуын алды.
Соттық – құқықтық реформаның кезең – кезеңмен құрылуы ... және ұзақ ... ... ... рөлінің күшеюі, орындаушы
және уәкілдік биліктен тәуелсіздігімен қамтамасыз ... ... күні ... ... ... ... төрешілердің ІІ
құрылтайынан кейін үш жыл өтті және осы ... ... ... сот ... жылжыды. Бұл көбінесе заманауи және ... ... ... ... ... ... ... Елімізде жасалған сот
билігінің тармағының күшеюі сот ұйымының қызметімен үзіліссіз байланысты.
Өзінің көптеген көрсетулерінде ғалымдар, мамандар ... ... ... ... ... ... ол ... қаралу
ретін оңайлатуына рұқсат етілді. Олардың соттылығын айқындады және жоғары
тұрған соттың ... ... ... және сот ... ... құрылуына мүмкіндік берді, ол ... ... ... ... ісі ... ... ... кейбір заңнамалық
акттердің толықтауышы мен ... енуі ” ... ... ... ... табылады:
а) іс бойынша өндіріс тәртібінің жеңілдетілуі;
б) облыстық және ... ... ... сот ... ... ... сотпен заң күшіне енген акттерді қайтару;
в) істердің ... ... ... екі ... ... ... сот сатыларын жақындату;
г) біртекті сот тәжрибесінің өңделуі мен ... және ... ... , қызметкерлердің, Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сот
істерін қарау кезінде заңдардың біртекті ... ... және ... ... ... ... ... құқығы
үлестірілу жолымен өткізіледі;
д) республиканың Жоғарғы Сотын жағымды шарттармен қамтамасыз ету,
яғни жинақталуы, сот ... ... ... ... мен ... ... қаралу кезінде қылмыстық азаяды.
Әрекеттегі процессуалды заңнаманың өзгеруі әртүрлі сатының
қылмыстығына қатысты. Бірінші ... ... ... ... ... реті
мен сот шешіміне келіспеушілік апелляциялық және бақылаушы сатыға жатады.
Қылмыстықтың өзгертілу кезінде бірінші ... ... ... және ... ... шешілуі керек. Облыстық және оған ... ... өте қиын ... ... ... бұл ... тәжрибесі мол
төрешілер қызмет атқарады.
Бұл санатқа азаматтық істер жатады, ол қоғамдық және экономикалық
маңыздылығын ... ... ісі ... сұрақтарымен байланысты кейбір
заңнамалық акттердің толықтауышы мен ... енуі ” ... ... ... ... және оған ... ... және олар бірінші сатының ... ... ... ... істер:
1) заңгердің білімісіз кәсіпкерлік қызметін іске асыруда мүліктік
дауда екі жақ заңгерлер, азаматтар болып ... егер ... есеп ... айып құны он бес ... ... болған жағдайда. Ол арызды
берген кезде заңмен бекітіледі;
2) бір жақ халықаралық немесе шетелдік ұйымда болады;
3) министрліктердің, басқа да ... ... ... ... ... Президентіне бағынатын органдардың
нормативтік құқықтық акттерге таласу;
4) ... ... ... ... ... сайлуын, референдумды шекаралық сайлау
комиссиясы өткізу және ... ... ... мен ... ... ІІІ Құрылтайында айтылып кеткендей, сот жүйесінің
тиімділігінің жоғарлауына бағытталған ... ... аз ... ... ... ... Республикасының Президенті
құрылтайға қатысқанда, бүкіл сот жүйесінің ... ... ... ... – сот сатылары арасындағы қылмыстықты шектеу процесін
қисынды аяқталуына жеткізу. Ақиқаттық қылмыстың ... іс ... ... ... реті ... ... ... – сот қаулыларын орындау кезіндегі жұмыстарды түбегецлі
өзгерту.
Үшінші – тұрақты маслихатшылар қатысуымен әділет ... ... ... ... тәжрибенің жүзеге асуы. Өлім жазасына
кететіндей қылмыстан басталуы керек.
Төртінші – ... және ... ... экономикалық,
әкімшілік сот жүйесінің кезең – кезеңмен құрылу жұмыстарын жалғастыру.
Бесінші – дауларды шешудің баламалық әдістерінің ену ... ... ... ...... жұмыстарында соттық қадағалау институтын
қолданудың шетелдік ... ... ... ол ... ... ... осы жолмен жүргелі жатыр. Біз ... ... ... ... ... ақталса, онда қолдануға болады. Біздің
соттық – құқықтық жүйенің ерекшеліктерін ... ...... төрешілер кадрының жоғарлауы мен
дайындалу жүйесін тиімді ... ... ... ... Сол ... ... адамгершілік және әдептік талаптарды жоғарлату және ... ең ... ... ... сот ... ... – тұрғындар үшін сот жұмысын максималды ашық және
түсінікті ету ... ... ... ... ... ... талап етеді.
Тәуелсіздіктің онжылдығында осы тапсырмаларды Қазақстанның
мемлекет басшысының бекітуі және олардың тек ... ... ... ... да ... ... дүниежүзілік қауымдастықта біздің еліміздің
беделін көтеруге ат салысады және өз халқының конституциялық құқықты ... ... ... ... “біздің қазақстандық аспанымыздағы шыққан
әділет күні ешқашан сөнбейді ” деп айтып кетсек ... ...... ... ... ... және дербес бірегей
тармағы, Констиуциямен бекітілген, олар ... ... ... ... ... жүзеге асқан, олар Конституциялық
тәртіпке сай ... және ... ... мен ... ... ... ... оларға жүктелген тапсырмалар, яғни адам ... ... ... ... және ... ... ... және олар мемлекетің бүкіл ... ... ... шығару құқығын ерекше процессуалды формада жасайды.
Республиканың сот жүйесі Конституция және заңмен ... ... ... ... бірі аймақаралық
мамандандырылған сотар құрылуының кезең – кезеңмен ауысуы болып табылады.
Соңғылардың құрылуы ... ... ... ... ... сәйкес
келмейді, орындаушы биліктен сот билігінің тәуелсіз ... ... ... ... сот билігінің орны оған жүктелген
функция сипатымен анықталады. Сол ең ... ... ... атқарылуы болып
табылады.
Әділет сот – Конституция мен заңдардың орындалуын қамтамасыз
ету, ... мен ... ... ... мақсатында төрешілер іске
асыратын мемелекеттік қызметтің түрі; ол ... ... ... даулар
мен істерді нормативті құқықтық нормаларды қолдану ... ... сот сот ... ... рөлін көрсетеді. Ал қалған
функциялары туындалған сипатта болады. ... ... ... ... және ... да сот шешімдерінің қамтамасыз етуін, соттық
қадағалауды, сот ... және сот ... ... сараптау және
зерттеуін, құқықтық акттерді түсіндіруін, төрешілердің сот корпусының
қалыптасуына қатысуын, норма шығармашылық функциясын ... ... ... ... ... ... ... түсінік
беруге Жоғарғы сотқа құқық бөліп берілген, ол адам мен ... ... ... ... ... ... ... – құқықтық принципі – бұл бастапқы
басы, ол 2000 ж. 25 желтоқсанда “Қазақстан Республикасының ... мен сот ... ...... ... ... ... сот орагндарының жүйесі ұйымдастырылады және сот билігі жүзеге
асады. Осы принциптерді әртүрлі жағдайда ... ... ... ... ... қайнаркөзі бойынша байланысты, ондасот билігінің
функциясы құрылуы кезінде олар көрсетілген немесе одан ағып ... ... ... сот ... ... ... жіктелуі болып табылады.
Азаматтық және қылмыстық ... сот пен ... ...... ... сот пен соттық қадағалау
институттарының процессуалды дамуы өзінің ашылуын ... ... және ... заңнамалық реформаланудың хаты ұсыныс жұмыстары берілген!
Сот билігінің қызметі ... ... ... ... аса маңызды саласы және шын мәнінде ... ... ... ... сондай-ақ, екіншіден, сол құқықтық
мемлекеттің тиімді жұмыс істеуінің тетігі ретінде ... тиіс ... атап ... ... бұл мемлекеттік биліктің үш тармаққа бөліну
принципін, біздің ойымызша, адамдар үшін ең бастысы болып ... ... ... ... ... ... етеді.
Сот органдарының негізгі міндеті, белгілі болғанындай, сот төрелігі
міндеттерін жүзеге асыру болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... бола алады. Онда
көрсетілгендей сот билігі өзіне азаматтар мен ұйымдардың ... мен ... ... ... ... заңдарының, өзге де қағидалық-құқықтық актілерінің,
халықаралық ... ... ... етуді мақсат етіп қояды.
Соттар сот төрелігін жүзеге асыру арқылы, сөзсіз, заңды және ... ... мен ... ... ... ... ... сот төрелігін жүзеге асыру – сот жүйесінің бірден-бір ... ... ... ... ... сот бақылауы қызметін де жүзеге асырады,
осы арқылы азаматтар мен ... емес ... ... құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуына жол берілмейді.
Демек, мемлекеттік ... сот ... мен ... ... ... Конституцияда Қазақстан Республикасында сот билігінің
құқықтық мәртебесі Қазастан республикасы Парламенті заңымен ғана ... ... ... ... тиіс.
Парламенттің сот құрылысы және сотта іс жүргізу жүйесін ... ... ... да, заң ... өзін ... сол ... ... белсенді түрде таратуы белгілі
дәрежеде тиімді. Қазіргі жағдайда сот ... ... ... ... ... ... ... тәжірибені жүзеге асырудың ерекше маңызы
бар.
Биліктің заң шығарушы да, сот тармақтары да,біздің пікірімізше,
азаматттардың құқықтары мен ... заң ... ... ... сипатқа ие екенін айқын көрсетуге тиіс, себебі
шынайы демократия жағдайында мемлекет құқықтар мен ... ... ... ... қатар баянды етеді де, бірақ оларды жүзеге асыру іс
жүзінде заңдық және әлеуметтік нақты ... ... ... ... ... ара ... дәл ... үшін, атап айтқанда, сот
органдары тиімді ... ... үшін де ... тәжірибені терең
меңгеріп, ұтымды ... ... ... бар. Ең ... ... ... ... реттеу соттың өз қызмет принциптерін
айқындап, мәнін ... атап ... ... ... бұл көзқарас аса
қисынды, әрі объективті болғанымен әлеуметтік стандарттың бәрі ... ... ... ... ... сәйкес келуі екіталай.
Сот құрылысын, сондай-ақ сот ... ... мен ... ... ... жетілдіру мәселелерін дамыту – бұл, бейнелеп
айтқанда, барлық ... ... өз ... ... құқықтық мемлекет
пен демократиялық азаматтқ қоғам орнату міндеттерін шешуге ... ... тиіс сот ... ... орнықтыратын аса маңызды факторлардың
бірі.
Заңды баянды етілген сот төрелігінің принциптері өзінің ... ... сот ... ұйымдастырылуы мен қызметінен табатындықтан, соттың
ұйымдастырылуы мен қызметінің принциптері ... ... ... толық
негіз бар. Біздің пайымдаумызша ... ... мен ... ... ілім сот ... мәні ... ілім болып табылады,
себебі бұл ... ... ... жағынан сот төрелігінің елеулі
ерекшеліктерін білдіреді және жалпы сипаттағы құқықтар ... ... ... ... талаптар дамып, құқықтық қағидалар түрінде қоғамдық
қатынастардың бүкіл бітім-болмысын және қажетті ... ... ... ... ... зерттеу мен зерделеу
кезінде, ең алдымен өзін-өзі реттейтін орган болып табылатын ... ... және ... ... ... алу ... ... қисынды, әрі дұрыс пікір болып табылады. Сөз ... ... ... ... ... даму ... ... жасау, бөлу және
тұрақтылықты қамтамасыз ету тетіктерін дербес жасай алады.
Аталған міндеттерге қол ... ... ... пікірімізше, сот
төрелігін жүзеге асыру мен «сот басқаруы» саласына жататын қызметің арасына
айқын шек қою және сот ... ... ... кез ... ... кесу қажет.
Сондықтан да қоғамды одан әрі демократияландыру, заңдылықты нығайту,
мемлекеттің, азаматтардың ... ... мен ... ... ... ету ... сот билігіне және сот төрелігі
мәселелеріне айрықша ... ... ... ... ... ... бұл жеке
тұлғаның құқықтары мен ... ... ... ... сот ... ... ... абсолютті және шексіз болуы үшін қажет.
Тегінде, бұл жерде мынаны атап айтқан жөн: Қазақстан Республикасында
соттың мемлекеттік билік тармақтарының бірі ... ие болу сот ... ... ... жасады, сонымен бірге олардың адам мен азаматтың
құқықтарын қорғау жөніндегі қызметінің тиімді болуына сот ... ... ... ... ... ... ... Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 ж. (енгізілген
өзгертулер мен толықтыруларымен) Алматы, 2007 ж.
2. ... ... ... және ... мәртебесі туралы»
конституциялық заңы 20 желтоқсан 2000 ж. Алматы, 2006 ... ... С.К. ... ... ... құқығы. Оқу
құралы. Алматы, 2005 ж.
4. Баянов Е. Мемлекет және құқық негіздері. Алматы «Жеті ... 2003 ... ... Д.А. ... ... и ... ... 1999 г.
6. Венгеров А.Б. Теория государство и права. Учебник Москва, 1999 г.
7. Дулатбеков Н.О., ... ... ... ... ... ... Казахстана. Астана, 2000 г.
8. Жоламанов Қ.Д. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы ”Эверо“, 2004 ж.
9. ... А.Н. ... ... ... ... народ. Алматы ”Жеті
жарғы“ 1997 г.
10. Конституционное право. ... под ред. ... ... Новый
юрист, 1998 г.
11. Мишин А.А. Конституционное право зарубежных стран. Учебник. ... ... ... ... ... и ... под ред. ... Москва. Юрист,
2001 г.
13. Пильников А.И. Органы конституционной ... в ... ... ... и ... опыт ... 2002 г.
14. Сагындыкова А.Н. Конституционное право Республики Казахстан Алматы
”Білім“, 1999 г.
15. Сырых В.М. ... ... и ... Учебник Москва, 1997 г.
16. Сапарғалиев Ғ. ... ... ... ... ... ... ... Г., Мухамеджанов Б., Жанузакова Л., Сакиева Р., ... ... в ... ... ... ”Жеті жарғы“, 2000
г.
18. Сапарғалиев Г., ... Ж. ... ... Алматы “Жетi жарғы” , 2001 ... ... ... и права под / ред. Н.И.Матузова и ... ... 2001 ... ... Р.Ж. ... ... ... Конституционно-
правовая форма непосредственной демократии (автореферат) ... ... ... А.И. ... ... юстиции в обеспечении
прав человека: исторический и современный опыт ... 2002 ... ... В.Е. ... ... зарубежных стран Москва
Юристъ, 1997 ... күн, ... ... ... ... ... ... «Қазақстан Республикасында сот жүйесінің пайда
болу және даму тарихы» тақырыбында дипломдық жұмысты ұсынамын.
Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, ... ... ... ... орнықтырады: оның ең қымбат қазынасы – ... ... ... ... мен бостандықтары деп жарияланғаны белгілі.
Республикада мемлекеттік билік заң шығарушы, атқарушы және сот ... ... ... әрі ... жүйесін пайдалану арқылы өзара
іс-қимыл жасау принципіне сәйкес жүзеге асырылады.
Осы ... ... орай ... ... барлық
институттарының үйлесімді істеуі ерекше маңызға ие болады, себебі билік
тармақтарының ... ... ... ... ғана ... адам мен азаматтың өзара қарым-қатынасында пәтуаластыққа, баянды
ынтымақтастыққа қол жеткізеді.
Дипломдық жұмыстың басты мақсаттары:
• Қазақстан Республикасындағы ... ... бір ...... жүйесі мен қызметін жетілдірудің ... ... ... Сот төрелігі принциптерін жүзеге асыруды дамыту жөіндегі ұсыныстар мен
ұсынымдарды ғылыми негіздеу;
... ... ... ... ... адам мен ... мәртебесін мейлінше толық түрде жүзеге ... ... сот ... мәні мен олардың іс-тәжірибесін
зерттеу;
• Жұмыста ... ... ... ... сот ... жағынан жан-жақты дамып және сол арқылы
биліктің бөліну принципінің тиімділігін ... етіп ... ... ... ... биліктің жұмыс істеуінің оң
тәжірибесін зерттеу;
Осы ... ... ... ... мәселелерді зерттеудің басты
мақсатын айқындай келіп, біз бұл мәселелерді ... ... ... ... ... деп ... санаймыз:
• Сот жүйесі органдарының ұйымдастырылуы мен қызметінің конституциялық-
құқықтық негіздеріне талдау жасау және оларды құқықтық мемлекет ... ... ... ... ... ... ... дамыту;
• Сот құрылысы, сотта іс жүргізу, сот төрелігі принциптерін ... ... ... ... заңдардың теориялық-құқықтық идеяларын,
қағидалары мен ережелерін онан әрі дамыту;
• Аймақтық, төрелік ... ... ... ... ... ... жазылып
жүрген болжамжардың, ұсыныстардың, көзқарастардың теориялық жағын
ғылыми тұрғыда зерделеу; осылайша ... және ... ... Республика Жоғарғы соының рөлі мен маңызын ... ... мен ... да істерді тиісті дербес сот билігі
құрылымдарына толығымен ... ... сот ... ... ... өзгерту қажеттігін
негіздеу;
• кейбір сот ... ... ... ... тағайындау
тәжірибелерін қайтадан қалпына келтіру ... ... ... ... ... судьяларын қоспағанда, төменгі сатыдағы
соттар судьяларын өмірлікке тағайындаудың орынды емес екендігі туралы
ұсыныстар енгізу;
• сот ... ... онан әрі ... мақсатында қоғамдық
қорғаушылар мен қоғамдық айыптаущылар институттарын қалпына келтіру
туралы ұсынстар енгізу;
• мемлекеттік биліктің заң және сот ... ... ... ... ... жағынан жаңа деңгейде үйлестіру
жөнінде ұсыныстар беру, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... биліктің сот және атқарушы тармақтарының арасындағы өзара
қарым-қатынастардың өзекті ... ... ... ... шешу ... қатынастарды түбірінен өзгертеді, ол «билікті-
пәтуаластық» нысанына ие болады;
• сот жүйесінің дамуына және жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... бұл ... ... ... қалыптастыру ісіне тартуды қамтамасыз ететін маңызды
фактор болып табылады.
Қазақстан Республикасында сот ... ... ... ... болып табылады және заңнаманы бұзуға ... ... ... Конституцияны, заңдарды, басқа нормативтік кесімдерді негізгі
ала отырып, шешуді мақсат тұтады. Әділ сотты сот тек республиканың атынан,
қандай да бір ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топтардың, азаматтардың ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады және оның
мақсат-міндеті азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен ... ... ... Конституциясының, заңдарының, өзге де
нормативтік құқықтық ... ... ... орындалуын
қамтамасыз ету [4, 73 бет]. Ол ... ... ... барлық істер
мен дауларға қатысты болады.
Құқық қорғау қызметінің жүйесінде сот төрелігі орталық орын ... ... ... ... ... қолдана отырып және заңда
белгіленген тәртіп пен ... ... ... ... ... ... ... қарау мен шешу жөніндегі құқық қорғау қызметі деп түсіну
керек.
Сот төрелігі конституциялық ... сот ... және ... мәні мен ... ... ... ... мен ережелеріне сәйкес жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасы сот жүйесі конституцияға және ... ... ... ... ... ... Жоғарғы
Сотынан және жергілікті соттардан тұрады. Қазақстан Республикасының
Жоғарғы Соты және ... ... ... сот ... ... тәуелсіз және тек ... мен ... ... ... ... де әділ ... ... асыруға килігуге және судья мен
сенімді заседательдерге қандай да бір әсер етуге құқықсыз екенін ... ... заң ... қудаланады.
Қазақстан Республикасының Конституциясында судьялар заңды қолданған
кезде төмендегі принциптерді ... ... ... кінәлі екендігі заңды күшіне енген сот үкімімен ... ... ... ... емес деп есептеледі. Бұл қылмыстық жауапкершілікке
тартылған тұлға сот шешімі заңды күшіне ... ... ... ... сөз. Бұл ... ... ... мойындалатын кінәсіздік презумпциясы болып табылады.
Бір құқық бұзушылық үшін ... де ... ... ... әкімшілік
жауапқа тартуға болмайды. Бұл принцип барлық құқыққа қарсы әрекеттерге
қатысты қолданылады. Егер адам ... ... сот тек бір жаза ғана ... ... көзделген соттылығын оның келісімінсіз ешкімнің
өзгертуіне болмайды.Әркімнің де сотта әркім өз ... ... ... ... ... тұрған соттың қарауына жататын істі ... ... өз ... ... ... – ақ соттылықты өзгертуге
себеп болатын істі сол ... ... ... ... тек ісін ... ... ... барда ғана мүмкін деп түсіндіреді. Бұл
демократиялық әділ соттың табыстау жалпыға танымал принципі ... ... өз - ... қарсы көрсетуге міндетті емес екені туралы принцип өте
ізгілікті болып табылады.
Адамның кінәлі екендігі жөніндегі кез ... ... ... ... әділ ... маңызды принципі болып табылады. Бұл
принцип айыпталушының кінәлілігі туралы дәлелдері ... бола ... да ... ... ... сотталуына ұмтылатын ... ... ... ... ... ... ... күші болмайтындығы
конституциялық принцип болып ... ... ... ... ... ... реттеудің аса маңызды саласы және шын мәнінде
құқықтық мемлекеті қалыптастыруға ... ... ... сол ... мемлекеттің тиімді жұмыс істеуінің тетігі ретінде
бағалануы тиіс екенін айырықша атап көрсете ... бұл ... үш ... ... принципін, біздің ойымызша, адамдар үшін ең
бастысы болып табылатын сот төрелігі ... ... ... мақсат
етеді.
Соттар сот төрелігін жүзеге асыру арқылы, сөзсіз, заңды және ... ... мен ... ... ... ... ... сот төрелігін жүзеге асыру – сот жүйесінің бірден-бір қызметі емес,
сот ... ... ... сот ... ... де ... асырады,
осы арқылы азаматтар мен мемлекеттік емес ... ... ... мен ... ... ... жол берілмейді.
Демек, мемлекеттік биліктің сот билігі мен ... ... ... Конституцияда Қазақстан Республикасында сот билігінің
құқықтық ... ... ... ... ... ғана ... екендігі айқын көрсетілуге тиіс.
Қазақстан Республикасында соттың мемлекеттік билік тармақтарының бірі
мәртебесіне ие болу сот жүйесі беделінің артуына ... ... ... ... адам мен азаматтың құқықтарын қорғау жөніндегі ... ... сот ... ... ... ... ... РАХМЕТ.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Иліктің бөліну теориясындағы сот билігі түсінігі, мазмұны, функциясы31 бет
Конституция және сот билігі9 бет
Сот билігі126 бет
Сот билігі жайлы16 бет
Сот билігі және оның ұғымы34 бет
Сот билігі және судьялар16 бет
Сот билігі туралы66 бет
Сот билігінің ұғымы34 бет
Шет елдердегі сот билігінің конституциялық құқықтық негіздері82 бет
Қазақстан Республикасы конституциясындағы сот билігі және сотпен қорғану құқығы87 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь