Бидайдың әртүрлі генотиптеріндегі құрғақшылықтың әсерінен пайда болған физиологиялық – биохимиялық өзгерістер

КІРІСПЕ
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1 Құрғақшылық ұғымы туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Өсімдіктердің бейімделу қасиеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.3 Өсімдікке ылғал жетіспеушілігімен жоғары температураның
әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.4 Құрғақшылыққа АБҚ.ның бейімделу рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.5 Өсімдіктерден қуаңшылыққа төзімділігін анықтау және арттыру әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.6 Өсімдік клеткасы потенциялының су мөлшерінің төмендеуінен құтылу стратегиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.6.1 Осмолиттер. Қасиеттері мен функциялары ... ... ... ... ... ... .12
1.7 Дигидратация кезіндегі өсімдік клеткаларындағы пайда болатын ақуыздар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
1.8 Қорғаныш және су тапшылығына индуцирленетін регуляторлы ақуыздар функциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
1.9 Бидай және оның жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... .15

2 ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІЛЕРІ ЖӘНЕ ӘДІСТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.1 Зерттеу объектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
2.2 Зерттеу әдістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17

3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... .22
3.1 Тұқымға құрғақшылықтың әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
Соңғы он жыл ішінде біздің құрғақшылыққа төзімді өсімдіктермен болған зерттеу жүмыстарымыз едәуір қарқынды жүргізілуде. Себебі, жыл сайын болатын жауын-шашын мөлшерінің тым аз болуы, температураның көтерілуі, сусыздану көрсеткішінің жоғарылауына байланысты құрғақшылықтың туындауы себеп болып отыр және өсімдіктердің физологиялық және молекулалық тұрғыдан бейімделу дәрежесін өзгертеді. Осыған байланысты ауылшаруашылығында төзімді, түсімі мол өнімді алу кеңінен қолданылып отыр [1].
Су тапшылығы (дегидратация стресс).Өсімдіктің тамыр жүйесі суды сіңіру жылдамдығы транспирацияға қарағанда тез өтеді, соған байланысты өсімдіктер су тапшылығының зардабын шегеді. Бұндай жағдай тек қуаңшылықтың әсерінен емес, сонымен қатар топырақтың тұздылығының, төмен температураның әсеріне де байланысты болады. Бұл кезде дегидратация стресті “сусыз” табиғаттың компоненті өсімдікте жақсы жүреді, ал топырақта су мөлшері жеткілікті болса да дегидратация кезінде өсімдікке су тапшы болып жатады [2].
Су тапшылығы кезінде клеткаларда су құрамы өте аз болады және су тапшылығының әсерінен цитоплазмадағы иондардың концентрациясының ұлғаюы нәтижесінде құрылысы мен биополимерлердің функциялары өзгереді. Сондықтан, әртүрлі генотипті 8 бидай сұрыпын алып, олардың дегидратацияға жауап реакциясын зерттейміз.
1. Бірінші физиологиялық көрсеткіштерді бақылаудағы және әртүрлі дегидратация кезеңінін әсерінен өсімдіктердің жер бетіндегі бөліктерінде су мөлшерлерін анықтау.
2. Екінші физиологиялық көрсеткіштерді құрғақ және сулы биомасса жиынтығы (жерасты мүшелері мен тамыр) анықтау. Ортадағы сорттың құрғақшылыққа төзімділігін анықтау.
3. Биохимиялық көрсеткіштері – пролиннің осмолиттердің қасиеттерімен болатын дегидратация әсерінен бидай генотиптерінде мөлшерлерін анықтау.
1 Ізтаев Ә., Отыншиев . Астықтану және диқаншылық негіздері. – Алматы: Қайнар, 1994. – Б.170-177
2 Аубекеров Т.А., Жұмағұлов Ж.Ж., Өсімдік шаруашылығы және селекция. – Алматы:Қайнар, 1988. – Б. 15-23
3 Щепетков Г., Ысқақов М.Ә., Әрінов Қ.К., Жұмағұлов И.И., Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру, өңдеу, сақтау және стандарттау. – Астана, 2001. – 75 б.
4 Оразалиев Р.А., Қазақстан бидайы. – Алматы:Қайнар, 1984.
5 Kenjebaeva S., Sarijeva G. Prospects for crop improvement through photosynthesis by flag leaf rolling in spring wheat: Effect of high irradiance. In book “Plant stress and biotechnology. Ed. byD. Thangadurai (India), Wei Tang (USA) and Song-Quan Song (PR China). – Jaipur, Oxford Book Company REG, 2007.-chapter 5.
6 Sariyeva G.E., Kenjebaeva S.S. Ecophysiological approach of peroxidase activity and thermostability of cell-bound forms in wheat leaves of different morphology // Acta Botanica Hungarica.- 2003.- V.45, №3-4.- P. 399-407
7 Kochmetova A., Sariyeva G., Kenjebaeva S. Yield stability and drought resistance in wheat // Acta Botanica Hungarica.- 2003.- V. 45, № 1-2.- P. 153-161.
8 Кенжебаева С.С., Сариева Г.Е. Роль адаптационного феномена «свернутый лист» в повышении засухоустойчивости пшеницы // Биологические основы селекции и генофонда растений. Алматы.- 2005. - С.102-105
9 «Ғылым әлемі». Құғақшылыққа төзімді өсімдік алу, 2010.-19-21 сәуір, 158,159 б.
10 Kenzhebayeva S., Kokhmetova A. Bogdanova E. Development of drought resistant cultivars through mutation approach in wheat. FAO/IAEA Internat. Symp. on Induced mutations in plants, 2008, Vienna.- 48.
11 Kokhmetova A., Kenzhebayeva S., Bogdanova E. Wheat improvement for drought resistance and yield stability using mutation techniques. FAO/IAEA Internat. Symp. on Induced mutations in plants, 2008, Vienna.- 48.
12 Zhou H, Roy S, Schulman H, Natan M. (2001) Solution and chip arrays in protein profiling. Trends in Biotechnology 2001, S34-S39.
13 Wilkinson S. Davies W.J (2002) ABA-based chemilcal signaling; the co-ordination of respoes to stress in plants .plant Cell and Environment 25.-195-210.
14 Ж.Қалыкенұлы. Өсімдіктер физиологиясы 357,358.
15 Nardini A, Tyree M.T, Salleo S. (2001) Xylem cavitation in the leaf of Prunus laurocerasus and its impact on ieaf hydraulics.pland physiology 125, 1700-1709.
16 Lawlor D.W, Cornic G. (2002) photosynthetic carbon assimilation and associathed metabolism in relation to water deficits in higher plants. Plant Cell and Environment 25, 275-279
17 Cushman J.C, Bohnet H.J (2000) Genomic approaches to plant stress tolerance Current Opinijn in plant Biology3, 117-124.
18 Chaves M.M (1991) Effects oF wanter deficits on carbon assimilation Journal of Exprimental Botany 42, 1-16.
19 Grichko V.Glicr B. (2000)Ethylene and flooding stress in plants. Plant physiology and Biochemistry 39, 1-9.
20 Bogdanova, Е.D., Epigenetical variation induced by nicotinic acid in Triticum aestivum L, Genetics 39 (9) (2003) 1221.
21 “Biological, ecological and geochemical processes”. (Ed. H Griffiths) in protein profiling. Trends in Biotechnology 2001, S34–S39. pp. 147–168. (Bios Scientific Publishers: Oxford)
22 Species. Australian Journal of Plant Physiology 7.- 207–220. during grain filling of rice. Field Crops Research 71, 4
23 Semiarid zones. Annual Review of Plant Physiology 29, 277–317. antagonistic effects of water, heat, and photoinhibition stresses. 7–55.
24 Feldhaus J, Macalma T, Oliphant A, Briggs S (2002) A draft barley. Plant Physiology 127, 1827–1835.
25 The initial phase of salt stress in rice. The Plant Cell 13, 889–434.
26 Encoding Triticum durum dehydrins and their expression patterns in Journal of Plant Physiology 24, 381–387.
27 Plant stress. Trends in Plant Sciences 2, 316 – 320. Botanical Research 22. - 229 – 300.
28 Amaranth. Plant Physiology 116, 859–865. National Academy of Sciences USA 97, 12908–12913.
29 Regulatory element that stimulates transcription in response to low germination in wheat. Physiologia Plantarum 100.- 474–480.
30 Жау шу жаң, жоғары дәрежелі технология мен өсімдік өндіру. –һы нан.-2006.-317-331 б.
31 Жау гуаң уй, шуй миң, жоғары сапалы бидай өндірісі, Шан дуң. -1998.-201 б.
        
        ӘЛ – ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
БИОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
МАГИСТРАТУРА
Биотехнология, биохимия, өсімдіктер физологиясы кафедрасы
МАГИСТРЛІК ЖҰМЫСЫ
БИДАЙДЫҢ ӘРТҮРЛІ ГЕНОТИПТЕРІНДЕГІ ҚҰРҒАҚШЫЛЫҚТЫҢ ӘСЕРІНЕН ПАЙДА БОЛҒАН
ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ – ... ... ... Г.М. ... ... жетекшісі б.ғ.д., профессор Кенжебаева С.С.
(қолы)
«____»________2010 ж.
Қорғауға жіберілді:
Кафедра меңгерушісі,
б.ғ.д., профессор ... Т.А. ... ... ... жұмысы 39 беттен, 14 кесте, 7 суреттен тұрады, 31 әдебиет
қолданылды.
Түйінді сөздер: Құрғақшылыққа төзімді өсімдік, пролин, сусыздану.
Зерттеу объектісі: Зерттеу ... ... ... тұқымдасы бидайдың
жаздық 8 генотипі ... ... ... 39, ... ... 97, ... 25, ... Саратовская 29 сұрып таңдап алынды.
Бұлардың сулы және ... ... ... ... Бидай тұқымының сулы, құрғақ массаларын және су мөлшерлерінің
көрсеткіштерін алу.
2. Өсімдіктердің ... ... ... анықтау.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Бидайдың әртүрлі генотиптеріндегі
құрғақшылықтың ... ... ... ...... мақсатына жету үшін қойылған негізгі міндеттер:
1. Физиологиялық көрсеткіштері бойынша: құрғақшылықтың әсерінен болатын
сусыздану дәрежесіне талдау жасау.
2. Биохимиялық ... ... ... ... болатын дегидратация әсерінен бидай генотиптеріндегі
мөлшерлерін анықтау.
Тақырыптың өзектілігі:
Құрғақшылық Қазақстанда бидай өнімділігінің жақсы ... аса ... ... ... ... ... бидайдың қуаңшылыққа төзімділігін
арттыру үшін бірнеше сұрыптарын алып, ... ... ... ... анықтайды.
Қазіргі кезде адаптациялық морфофизиологиялық қасиеті бар негізінен
бидайды жаңа формаларын және генотиптерін ... ... ... көптеп жүргізіледі. Бірақ әртүрлі жаздық бидайдың генотиптерінде
физиологиялық – биохимиялық ... ... ... және ... ... ... зерттелмеген.
Құрғақшылық күрделі фактор ... ... және ол үш ... су ... (дегидратация стресс), күн ... ... ауа ... Осы ... ішінен су
тапшылығын әсерін зерттеледі.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 ... ... ... ... ... бейімделу ... ... ... ... ... ... Құрғақшылыққа АБҚ-ның бейімделу рөлі ..................................9
5. Өсімдіктерден қуаңшылыққа ... ... және ... ... клеткасы потенциялының су мөлшерінің төмендеуінен құтылу
стратегиясы..........................................................
.......................11
1.6.1 Осмолиттер. Қасиеттері мен ... ... ... ... ... пайда болатын
ақуыздар………………………………………………………………...13
1.8 Қорғаныш және су тапшылығына ... ... ... Бидай және оның жалпы сипаттамасы……………………………15
1. ... ... ... ... объектілері………………………………………………………17
2.2 ... ... ... ЖӘНЕ ... ... Тұқымға құрғақшылықтың әсері……………………………………….22
ҚОРЫТЫНДЫ
.........................................................................
.......................36
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... он жыл ... ... ... төзімді өсімдіктермен болған
зерттеу жүмыстарымыз едәуір қарқынды жүргізілуде. Себебі, жыл ... ... ... тым аз ... ... көтерілуі, сусыздану
көрсеткішінің жоғарылауына байланысты құрғақшылықтың туындауы себеп болып
отыр және өсімдіктердің физологиялық және ... ... ... ... ... ... ... төзімді, түсімі
мол өнімді алу кеңінен қолданылып отыр [1].
Су тапшылығы (дегидратация стресс).Өсімдіктің тамыр жүйесі суды ... ... ... тез ... соған байланысты өсімдіктер
су тапшылығының зардабын шегеді. Бұндай жағдай тек қуаңшылықтың әсерінен
емес, сонымен қатар ... ... ... температураның әсеріне
де байланысты болады. Бұл кезде дегидратация стресті “сусыз” ... ... ... ... ал ... су ... жеткілікті болса
да дегидратация кезінде өсімдікке су тапшы болып жатады [2].
Су тапшылығы кезінде клеткаларда су құрамы өте аз ... және ... ... ... ... ... ... құрылысы мен биополимерлердің функциялары өзгереді. Сондықтан,
әртүрлі генотипті 8 бидай сұрыпын ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерді бақылаудағы және әртүрлі
дегидратация ... ... ... жер бетіндегі
бөліктерінде су мөлшерлерін анықтау.
2. Екінші физиологиялық көрсеткіштерді ... және сулы ... ... мүшелері мен тамыр) анықтау. Ортадағы сорттың құрғақшылыққа
төзімділігін анықтау.
3. Биохимиялық көрсеткіштері – пролиннің ... ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1 Құрғақшылық ұғымы туралы жалпы сипаттама
Өткен 10 ... ... ... өсімдіктердің қуаңшылыққа қарсы әсері
туралы ... тез ... ... ... ... жағдай ол
сигналдық процесс. Судың тапшылығы осы процестегі негізгі ... ... Ол өте ... яғни ... қысымға деген төзімділігі, бұған
өсімдіктің басқару және бағыну техникасы туралы жан-жақты түсінік ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер көрсеткендей, құрғақшылық пен шөлге айналған
жерлер жыл ... ... ... ... 42 млрд ... ... ... 1998, 2000, 2001, 2002, 2003 жылдарында ТМД ... ... ... ... бөліктерінде құрғақшылық көп
болған. Бұл жағдайдың қиын екендігін көрсетеді. Ауылшаруашылық ... және ... ... салдарынан келген зардап тек бір
Ресейде 2000 жылы 20 млрд ... ... Ауа - ... ... ... ... климаттың өзгеруі, сонымен қатар орташа температураның да
ауытқуы кенеттен суып кетумен бірден ысып кетуге ... ... үшін ... ... ... болып табылады. ТМД
территориясында ылғлдылыққа төзімсіз жерлерде бар, олар 250-500 ... тез ... ұшып ... ... ... - өсімдіктің ұзақ уақыттық құрғақшылыққа
төзімділігі, суды аз ... ... ... мен мүшелердің суды
үнемдеп жұмсауы болып табылады.
Топырақтағы құрғақшылық жаңбырдың ұзақ уақыт жаумауы мен атмосфералық
температураның ... ... және ... инсоляциясымен, топырақтың беткі
қабатының құнсыздануымен трансперациямен күшті жолмен пайда болады. Осының
бәрі топырақтың тамырлы ... зиян ... ауа ... су ... ... [2].
Атмосфералық құрғақшылық жоғары температурамен және төменгі ауа
ылғалдығымен (10-20%) сипатталады. Қатты ... ... ... ыстық ауа массасының ауысуымен пайда болады [2].
Атмосфералық құрғақшылық, судың тез арада жұтылуына яғни транспирацияға
әкеледі, бұл топырақтағы су ... ... және ... солып
қалуына әкеледі. Бірақта өсімдіктің тамыр жұйесі берік болса, құрғақшылық
қатты әсер ете алмайды, онда ... ... ... ... болу
керек. Ұзақ уақыттық атмосфералық құрғақшылық және ... аз ... ... ... ал ол ... үшін өте ... [2,3].
1.2 Өсімдіктердің бейімделу қасиеті
Біз айтып отырған бейімделу қасиеті дегеніміз ол өсімдіктердің жоғары
температураға, су тапшылығына, жоғары жарыққа бейімделу сияқты үш ... ... тірі ... ... ... ортаның стресс факторларына
бейімделе алуы туралы жаңа ... мен ... ... ... ... ... деген және жалпы бейімделу ... ... ... Осы ... ... ... мәселелерге және оларды шешу
жолдарына тоқталып кету керек. ... ... ... қалай
қалыптастыратынын, оның ішінде тұрақтандыру және ... ... ... ... тірі ... өмір ... ... артық
заттарды иллюстрация жасай отырып мысал келтіреміз [3].
Өсімдіктің су тапшылығына деген жауабы жайлы ... ... ... көп ... ... климаттың ауысуы жайлы көп кеңес
сұрайды. Жоғары температурадағы концидент және радияция мен ... ең ... ... ... ... және бір рет өнім беретін
өімдердің тірі қалуына еріксіз көндіру проблемасын ... ... ... ... су ... ... ... және өсірудің жалпылануына байланысты. Келешекте су үлкен ... ... ... ... өмір сүре ... ... өзі
қатал су тапшылық жағыдайын ... ... ... көп ... ... ... ... су статусының бақылауы
физиологиялық және ... ... ... ... су ... ... ... құрамы және функциясымен тамыр морфологиясы мен кең
қысым арасындағы байланыстың интерпретациясында жүреді. Өсімдіктің әртүрлі
ортада бәсекелесіп өмір сүретін қабілеті ... ... ең ... мәселе
болып отыр. Бірақ бұл ... ... ... және ... ... ... зерттеу. Қазіргі таңда, ... ... ... ... әлде (анықталғаны), көптеген құралдар (ген бейнелеу үлгісі,
трансгендік өсімдіктер тағыда басқа) олардың ерекше ... және ... су ... әрі ... ... ... өсімдіктің қысымға
деген жауабы өте күрделі, қандай да болмасын, осы гендердің көптеген
функциялары әлі ... ... ... ... ... гендер
клетканың бейімделу процесіне қатысады. Кейбіреулері қысқа ... ... ... ... [4].
Бейімделу потенциалы (БП) - бұл түсініктің астарында өсімдіктің өмір
сүруге, өнуге, өздігінен дамуға және өздігінен регуллциялану ... ... Бұл ... ... ... ... ... факторы
кезінде жүреді. Ауылшаруашылық әдебиеттерінде бұл термин жалпы бейімделу
қажеті (ЖБҚ) ретінде қарастырылып жүр.
Д.М.Гродзинский еңбегінде бұл ... ... ... атап ... өміріндегі, негізгінде оның бүкіл организімінде жүйелердің
тұрақтылығына сөзсіз ... Ал ... ... ... организімдік, популляциялық, тұрақтылық әлсіз ... ... ... ... ... ... өмір сүрумен
сипатталады.
Беріктілік - бұл өсімдіктің көп жағдайда ішкі күйінің бейнеленуші шекке
жетуі сияқты ... ... ... екі ... ... ... ... немесе клетка жүйесі өздігінен ... ... ... ... ал ... беріктілікті қамтамасыз
етушы деп атайды [4,5].
1.3 Өсімдікке ылғал жетіспеушілігі мен жоғары ... ... ... ... су ... ... кейін басқа да
оның физиологиялық функцияларына әсер етеді.
Атмосфералық құрғақшылық пен жоғары температура ... күн ... ... ... сабағы мен жапрақтарының өсуі тежеледі, өсім
төмендейді. Ал кей ... ... ... ... аз ... ... ұшырауы
да мүмкін [5].
Өсімдік ұлпаларына су жетіспеушілігі оның транспирация ... ... ... Бұл ... күнді ауа райында күннің ортасында
байқалады. Осы ... ... су ... ... көлеммен салыстырғанда 25-
28% төмендейді, ал өсімдік тургорлығын жоғарлатып, сола бастайды. Нәтижеде
жапырақтың су ... ... бұл ... ... ... ... арттырады.
Өсімдіктің солыуының екі түрі бар уақытша және ... ... ... ... құрғақшылыққа байланысты. Онда топырақтағы ... ... ... ... сола ... ... солу
кезінде жапырақ тургоры кешкі және түнгі уақытта қалпына келеді, уақытша
солу ... ... ... ... ... тургоры
жоғалғандықтан саңылау жабылады және фотосинтез бірден тоқтап қалады [6].
Тереңдік солу, топырақтың тамырдан суды мүлдем ала ... ... ... осы ... болса, онда ол өсімдіктің өлуіне әкеп соғады.
Солу кезінде ... ... ... су ... Қараңғы сүйгіштер 3-5%,
ал тұрақтылары 20-30% [7]. Кейбір мәліметтер бойынша суықпен ... ... ... ... ... ... ... өсімдік түрлеріне байланысты болады: арпа – 28 күн, 4℃ - та,
14 күн 7℃ - та; бидай – 5-7 күн 3℃ - та, 8 күн 4 – 5 ℃- ... мен ... ... және ... ... ... үшін 3 орта қолданылады: N, Rotato 11, MС – модификация.
Ұлпалар ... ... ... ... минералды
компопненттерінің негізін MС орта құрайды. N және Rotato 11 ... ... ... ... ... ... үшін жасалған.
Күріш тозаңқаптары культурасында ондрогенезге нитраттың жоғары
концентрациясы мен ... аз ... ... ... ... ... иондары микроспоралардың in vitro дамуындағы эмбриогенезді
бақылайды.
Көмірсуды ... ету ... ... ... шартты түрге 2 топқа
бөледі: көмірсуды аз қажет ететін (2 – 4%), ... ... ... (6 – 12%).
Көптеген зерттеушілердің айтуынша, картоп экстрактін, әртүрлі амин
қышқылдарын ортаға қосқанда кейбір ... ... ... ... ... ... ... құрамы анықталмаса да, дәнді дақылдардың
тозаңқаптарын культивирлеуде кең қолданылады. ... ... тек ... ... ... ... гель ... тасмалдағыш ретінде де
қолданылады. Арпа микроспораларының культурасында эмбриоидтардың индукция
жиілігі ионозитті 1000 – 5000 мг/л ... ... ( 160 ... ... пайдаланғанда артты. Бидай тозаңқаптары культурасында ортаның
кейбір ... ... ... ... + ... + ... ... байқалды.
Су тапшылығы мен солу өсімдіктің физиологиялық процестерінде әсер
етеді. Клеткада бос ... ... ... ... және
вакуулдер шырынының pH төмендейді, ал цитоплазма ферменттердің тез шыға
бастайды.
Ұзақ мерзімді солу кезінде ... ... ... ... ... ... және гидролитикалық процестерді
қамтамасыздайтын ферменттер ... ... ... ... ... ... ... басқа биополимерлер протеолидті жүреді.
Көптеген өсімдіктер жинақталып бұзылады. Егер су ... ... ... ... ... және DNK ... ... тоқтамайды. Жапырақтарда
синтез төмендейді. Ыдырауы жүре DNK полимеразаның суббірліктерінің ыдырауы
жүреді. Митоз тоқтамайды, белок синтезі ... ... ... ... ... ... ... жағдайларына, соның ішінде
қуаңшылыққа төзімділігі белоктардың биологиялық ырықтығы мен құрамындағы ... S-S ... ... де ... ... ... ... құргақшылығының әсерінен тамыр жүйесінде фосфорлы қосылыстардың
алмасуы бұзылып, АТФ, ... ... ... мөлшері азайып,
қанттардың мөлшері 7-10 есе көбейеді. ... ... ... ... ... ... ... Құрғақшылыққа АБҚ - ның бейімделу рөлі
Алдыңғы жұмыстарда АБҚ-ның синтезі изопреноидтық метаболизмнің C5
буының конденсациясынан ... бір ... ... жүретіні болжанды.
АБҚ - нің тікелей синтезі қарапайым алғы заттардан түзілеті болжанды,
бірақ АБҚ - нің тікелей ... тек ... ... құлақтарда
болатыны көрсетілді. Мысалы: (сұр шіріктің патогенінде – ... - нің ... ... 1990 ... ... ғылыми болжам болды.
Бірақ сонан кейін өсімдіктерде ерекше мутацияларды каратиноидтың ... ... Осы ... ... АБҚ - нің ... ... ... шыққан қортынды өсімдіктерде АБҚ күрделі алғы заттар синтезделеді
[9].
АБҚ - нің ... ... ... ... жоқ. Бір ... 1 ... - like ... деп аталатын рецептордың рөлін атқарады. Ол
протеин киназдық цитоплазмалық дәрмені бар ... ... ... АБҚ мен
байланысады.
АБҚ - дабылдың трансдукция жүйесінің кейбір компаненттері белгілі.
Мысалы: АБҚ - нің ... ... ... ... ... тан ... АДФ - рибоза синтезі басталады. Осы ... ... дің ... ... мен басқа ішкі клеткалық деподан
цитоплазмаға шығады. Цитозолдың рН ұлғаяды. Барлық аталған ... 1ABI және 2ABI ... ... рөлі АБҚ ... рецепторлары, дефосфорлау ... ... ... және ... ... АБҚ - ға жауап береді. АБҚ ... ... ... ... және ... осы гармонның әсеріне сезімтал
болады, АBA (insensitive) саңылаулары жабылуы АБҚ - нің әсерінен өте жылдам
жауап реакциясы болады. Сондықтан ... ... ... қосу ... ... ... процессорлары ыдырату 3ABI реттеуші ақуыздың маңызы
көп есептеледі.
АБҚ - осмотикалық стресс әсерінен ... АБҚ ... ... ... ... ... ... жағдайда судың мөлшері өзгеруі үшін
факторға тәуелді болып келеді.
1. Кебу
2. Клеткада қосындылардың концентрациясының ұлғаюы
3. Суықтың әсері
Барлық ... ... су ... ... яғни ... жетіспеуі
байқалады. Қалыпты тіршілікте клетканың барлық молекулалары ... ... ... ... ... сутегі байланыстарымен
суды ұстайды, егер макромолекулалар сумен байланысқан күйінде ... ... ... сонымен қатар клеткада белгілі йондық күш қолдайды.
Ол белоктардың және нуклеин қышқылдардың конформациясын қолдау керек [11].
Судың ... ... ... ... ... ... ... денетурациялану мүмкіндігі болады,
сондықтан клетка деңгейіндегі АБҚ - нің ... ... ... ... яғни оксиполин, амино қышқылдың, сахарозаның
және тағыда басқа заттар ... ... ... қосындылардың
концентрациясы ұлғаяды, осмотикалық күші ұлғаяды, ал ол судың ... ... - ның ... 10 – 15 ... ... әртүрлі өсімдіктерде
саңылаулары жабылады. Егер судың тапшылығы ... ... онда ... ... жапырақтарға дабылды тапсырады, саңылаулары жабылады. өте күшті
қуаңшылықта өсімдік төменгі жапырақтарды тастайды, содан булануы тез ... ... ... ... ... ... және ол ауксин
тасымадануын тоқтатады. Сонымен өсімдіктің қалыпты физиологиясы бұзылыды
[11].
Төмен ... ... су ... ... ... ... мембраналардың құрылымы бұзылады. Сондықтан, ... ... ең ... ... - ... ... ... ауысуын тоқтату,
яғни суы бар қосындылармен байланасу керек.
■ Клеткада суықтың әсерінен судың ... ... ... ... байқалады. Белоктардың, ДНК – ның, ... ... ... ... ... ... мен осмотин
жиналады. Суықталған клеткада қанттар мен ... ... ... ... ... ... яғни ... биосинтезі ұлғаяды.
Өсімдіктерде қызыл бояу пайда болады. Бірақ, осы ... ... ... әлі ... ... [12].
5. Өсімдіктердің қуаңшылыққа төзімділігін анықтау және арттыру әдістері
Өсімдіктердің қуаңшылыққа төзімділігін алдын-ала болжаудың ... ... және ... ... ... жағдайда атмосфера мен топырақ қуаңшылығы жыл сайын бола
бермейтін құбылыс. Сондықтан қуаңшылықты қолдан ... ... ... қолданылады. Оның айналасынан тереңдігі 80 см, ені 50-60 см ... ... су ... ... ... ... бұрын
жабылады да, басқа уақытта ашық қалдырылады. Осындай жан-жағынан ... ... ... ... ... егіп, тиісті бақылаулар
жүргізіп, түсімі есептелініп, қалыпты ... ... ... Алынған салыстырмалы нәтижелер арқылы зерттелген ... ... ... ... ... ... ... әдіске жақын солдыру әдісінде зерттелетін өсімдіктер топырақ
салған ... ... ... ... ... ... туғызылады.
Қысқа мерзімді тәжірибелерде ... суда ... ... Ол үшін ... өз ... бір ... өсіріліп, ал ыдыс ішінде
қоректік орта бар екінші ыдысқа орнатылады. ... ... ... ... ішкі ыдыс белгілі мерзімде суарылмайтын жағдайда ұсталады.
Соңғы кездерде өсімдіктердің қуаңшылыққа және ... ... ... ... синтездік қабілеттілігі,
гидрофилділігі, белоктардың коагуляциялануы, тағыда ... ... ... ... ... ... ... арттыру мақсатында шынықтыру,
әртүрлі тұздар ... өне ... ... ... ... ... Өсімдік клеткасы потенциялының су мөлшерінің төмендеуінен құтылу
стратегиясы
Су – сулы потенциялдың градиенті бойынша φ ... жай ... су ... ... жерлеріне қарағанда жоғары аймағында көп
болады. Егер ... ... φкл су ... ... φорт ... көп ... онда ... топырақтан суды сіңіре алмайды.
Топырақтан су тамыр клеткасына өту үшін, φорт – на ... φкл ... ... ... Кейбір өсімдіктер су тапшылығына өте ... ... және ... ... Ал ... ... топырақ
ерітіндісіндегі жоғары концентрациялы тұздарға және ... ... ... ... ... және ... ... өсімдік
клеткалары, олар ішкі клеткалық осмолиттік қысымға ... ... ... ... болады, πкл процесі, оны осморегуляция
процесі деп ... πкл ... ... ... ... осмолитикалық
суммарлы концентрациясының көтерілуінен болады. Ішкі клеткалық осмолитика
заттардың ... ... ... ... ... Су ... градиенті πкл жоғарылауы
нәтижесінде су тамыр жүйесіне ... ... ... ... ... ... осморегуляция процесі маңызды рөл атқарады.
Ерітілген көлемде осмолитикалық ... ... ... сан ... ... πкл ... ... молекулалық органикалық қосылыстар мен
бейорганикалық иондарда қатысады. Клеткалардың ... ... ... су және тұзды стрессте ... ... ... органикалық қосылыстардың рөлі маңызды болып
келеді. Олар осмолиттер деген атқа ие ... Онда ... ... ... ... ... иондардың басты
рөліне қатысады [14].
1.6.1 Осмолиттер. Қасиеттері мен ... ... ... ... ... ... төменгі молекулярлы органикалық
қосылыстарын қалыптастырады. Олар суда жақсы ... емес ... ... иондардың метоболизміне өзгерістер ... ... ... ... заттардың байланыстылығы ... деп ... ... ... ... ... ... осмолиттердің жиналуы органикалық табиғи кеңінен таралған құбылыс,
өсімдіктер түрлеріне қарап әртүрлі ... ... ... ... Физиологиялық рН мәнінде көптеген ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Амфифильді заттардың молекулалары полярсыз
(гидрофобты) және полярлы (гидрофильді) топ ... ... ... кейбір полигидроксильді қосылыстар жатады [15].
1.7 Дигидратация кезіндегі ... ... ... ... механизмнің құрастырылуының су тапшылығына
тұрақтылығына ақуыздың қатысы бар. Олар ... ... ... ... ... ... жауап реакциясы ретінде синтезделеді.
Lea – ақуыздар. Индуцтрленген ақуыз су ... ... ... ... ... ... ... клеткалардың құрылым
дегидратациядан қорғайды. Оларға lea – ақуыздар ... ... ... өнімі ретінде идентификацияланған, дамыған және кептірген кездегі
тұқымдарды экспресстейді. ... ... lea – ... ... тканьдерінен су жоғалтқанда, су, тұз және төменгі температуралы
стресс кезінде табылады.
Lea – ... амин ... ... және ... жағынан бес
топты біріктіреді.
1 топ – жоғары зарядталған амин қышқылдарынан және глициннен тұрады ... сол ... олар суды ... ... байланыстыра алады.
Осы топтың lea – ақуыздары цитоплазмада суды көп ұстап тұру қабілеттілігі
бар.
2 топ – ... ... ... ... Олар ... ... құрайды және клеткадағы деградацияның соңғы ... ... – 5 ... ... ... lea – ... ... байланыстыру
қабілеттілігі бар, олар клеткада суды ... ... ... lea – ақуыздары мембрана аймағына суды ... ... ... сәйкес дегидратация кезінде мембрананың құрылысын сақтап тұрады.
Lea – ақуыздар өсімдіктің су тапшылығы кезінде тұрақтылығын ... ең ... рөл ... ... ... ... су тапшылығы
кезінде тіршілік етуге бейімделуі және lea – ... ... ... ... ... ... экспрессиясы күріштің
(Oryza sativa) трансформанты кезінде lea – ақуыздар кодирленген, өсімдікті
су тапшылығына ... ... тұру ... корреляцияланады [16].
Шаперондар және протеаза ингибиторлары
Полипептидтерді олардың жиырылуы (folding) бір – ... ... ... ... ... және ... ... молекулалар
жиналғанда, төртіншілік құрылымы дамығанда жүреді, осыларды шаперонды
ақуыздар деп атайды.
Шаперондардың ең басты ... ... және ... қалпына келу,
сонымен қатар ақуыздарды ... ... ... ... қайта
таралуы болып табылады.
Клеткалар дегидратация кезінде олардың бұзылуы мен ... ... ... шаперондардыңосы кезде қорғаныш
қабілеттілігі артады. Стерсті жағдай клеткадағы шаперондардыңбиосинтезін
белсендетеді. ... ... ... ... ... биосинтезі жүреді, олар протеолиттік ақуыздардың жиналуынан
қорғайды, олар дегидратация кезінде клетканың құрылысын сақтауға ... ... ... көмектеседі.
Протеазалар мен убиквитиндер. Протекторлы қосылыстар мен шаперондар
қозғалыстарына қарамастан, клеткалар ... ... ... бөлігі денатурацияға ұшырайды. Бұл ... ... ... ... Убиквитиндер өздері төменгі молекулалы ... ... ... ... ... N – ... олар ... протеазалар қозғалысына қабілеттілігін
арттырады. Осындай жолмен денатурацияланған ... ... жүре ... Су каналдары арқылы судың трансмембранды қозғалысы
жүреді, олар аквапорин ақуыздарынан ... ... су ... және ... су ... су ағысының трансмембранды
регуляциясын жылдамдатады. Соған ... ... ... су ... ... ... өсуіне әкеледі, сондықтан құрғақшылықта
тургордың қайта қалпына келуі су каналдары ... ... ... ... ... ... локализденген [15, 16].
1.8 Қорғаныш және су тапшылығына индуцирленетін регуляторлы ақуыздар
функциясы.
Өсімдік клеткасында пайда болған ақуыздар көбі су ... ... ... ... ... ... болса, басқалары гендер
экспрессиясының реттелуіне қатысады.
Бірінші топтағы гендер механизмнің тұрақтылығына қабілеттілігіне жауап
береді, яғни су ... ... ... биосинтезі,
осмолиттердің биосинтезіне (пролин, глицинбетаин, көпатоды спирт) қатысатын
ферменттер, мембраналар мен макромолекулаларды қорғайтын (lea – ... және ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін, протеазалар мен убиквитиндер, ... ... ... ... (СОД, ... – ПО, ... - $ ... тағы басқалары).
Екінші топтағы гендер, басқа гендер экспрессиясына ... ... олар ... механизмін қамтамасыз етеді, мысалы:
протеинкеназ гендері С фосфолипаздары және 14 – 3 – 3 ... ... ... индуцирленген ген экспрессиясының реттелуі. Белгі
рецепциясы. Ең бірінші су ... ... ... ... ... ... болып табылады. Белгі ... ... ... ... келген белгі жүйеге
кіреді, олар белгі беру үшін тізбек құрады. Өсімдіктегі су ... ... ... Е. coli мен ... өтетіндей жүреді. Бұл
организмдерде сыртқы ортаның әсерінен осмолиттік қысымның ... ... ... ... Олар ... ... ... (сенсорлы
кеназа) және цитоплазмадағы реттеуіштің жауабына байланысты ...... ... ... ... ... Ssk1p белгі
берудің әртүрлі жолдарын белсендетеді, көбіне МАР (mitogen ...... ... ол үш ... АТФ ...... Ssk2p
(MAPKKK) – MAPKK – киназдар, pbs2p (MAPKK) – MAPK – ... және ... – MAP – ... ... бірінен соң бірі жүреді.
Фосфорленген белсенді МАР – киназа ашытқы ... ... су ... ... ... ұшыратады, көбіне МАР – киназа
және МАРККК гені (АТМЕКК1) құрғақшылықта, төменгі ... және ... ... ... [17, ... Бидай және оның жалпы сипаттамасы
Бидай – адам баласы ежелден пайдаланып келе жатқан ең ... ... ... жері – ... ... ... қазіргі Иран және тағы басқа
елдер. Бұдан бидайдың 18 түрі, оның ... ... ... ... ... орталығынан қатты бидай шықты. И.С.Сүлейменовтың ... ... ... ... бидай суармалы жерлерде 1834 жылдан бастап
өсіріле ... ал ХХ ... ... ... ... ... Бидайдың дүние жүзіндегі егіс көлемі 220 млн./га, ... ... ... ол ... орын ... ... ... ірі
мемлекеттер қатарына Қытай, АҚШ, Ресей, т.б. жатады.
Бидай жер шарында кең таралған, қазір ... ... ... ... ... ... ... орын алады. Бидайдың ... ... тек ... ғана ... құрамында болатын, сумен қосылып
клейковинаға айналатын ақуыздардың болуы. Осының арқасында бидайдың ұнынан
нан, макарон ... ... ... ... Бидай ұнынан пісірілген нан
дәмді, басқа дақылдардың (қара бидайдың, арпаның, ... ... ... ... өте сіңімді болады. Бидай ақуызының құрамында
адам организміне керекті барлық амин қышқылдары бар. ... ... ет ... ... ... ... мен оның жалпы түсімі бойынша біздің ... ... ... орын алады. Оның егіс көлемі 70 – 80 млн га-дан асады. ... ... ... ауыл ... дақылдарының көлемінің 50 пайызына
жуығы.
Бидай дәнді дақылдар (Jramineal) тұқымдасына Triticum тегіне ... ... ... ... деп те ... ... тұқымдастығы 500-ге жақын тектерді біріктіреді. Олар үш
кіші тұқымдастыққа бөлінеді: ... ... ... ... ...... ... қара бидай, күріш, арпа және
басқалар, тары (Panicoideae) – тары, қонақ ... ... тағы ... ... тұқымдастардың ішінде арпа трибасына жатады, кейде бидай
трибасы деп атап та жүр. (Tribus ... деп ... ... ... Бұл ... екі кіші ... ... бидай бірінші
кіші текке жатады.
Бидай тегіне 27 түр кіреді. Оның ішінде ең көп ... ... ... ... екі ... ... жаздық және күздік бидай. Жаздық
бидайды көктемде, күздік бидайды ... ... ... қысы ... ... ғана ... Ол аймақтарға Украина, Молдова, солтүстік
Кавказ, орталық қара топырақты аудандар, ал ...... ... ... Қызылорда облыстары жатады. Кейінгі кезде
солтүстік облыстар үшін қысқа төзімді сұрыптар ... ... ... бидай барлық бидай егісінің көлемінің 20 – 25 пайызын ғана ... ... ... ... гөрі ... ... береді және ерте орылып,
күзде себіліп, ауыл шаруашылық қызметкерлеріне бірқатар ... ... ... өте көп ... ... бидай егісінің 75 – 80 пайызын
алады. Әр аймақтың ауа райының жағдайына ... ... ... бар,
өзі аудандасқан облыстарда өнімді салыстырмалы ... көп ... ... ... және ... ... бірінен бірі өзінің өсіп-өну
кезеңінің ұзақтығы арқылы ... және ... ... керекті
сапалық кезеңдері де әртүрлі. Күздік бидай өзінің даму ... ... ... ( - 200C) ... етеді және ол саты көп уақыт (60-90)
ішінде өтеді. Ал ... ... ... бұл сатысын + 200C-ға жақын
температурада 5 – 10 күн ... ... Егер ... ... ... себіле
қалса, ол дән байламайды, қысқа дейін өсіп қыстап шығады да, ... ... өнім ... ал ... бидай күзде себіле қалса, ол қыста үсіп кетеді.
Бидай түрлері мен түр тармақтары және сорттары. Жер ... ... ... және ... түрлері тараған. Қазақстанда жұмсақ (Triticum ... ... ... durum) ... көп ... ... ... ОБЪЕКТІЛЕРІ ЖӘНЕ ӘДІСТЕРІ
1. Зерттеу объектілері
Бидай генотиптерін ... ... ... және ... ... жұмысы әл – Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ... биохимия, өсімдіктер
физиологиясы кафедрасында жүргізілді.
Зерттеу объектісі ретінде астық тұқымдасы бидайдың жаздық 8 ... ... ... 39, ... ... ... ... 25, Надежда, Саратовская 29 сұрыптары таңдап алынды.
2.2 Зерттеу әдістері
Бидай сұрыптарының физиологиялық және ... ... ... ... ... ретінде 8 жаздық бидай генотиптері
алынды. ... ... 39, ... ... ... ... 25, ... Саратовская 29.
Физиологиялық көрсеткіштеріне талдау жасау. 1. Бірінші ... ... және ... ... ... ... жер үсті, жер асты бөліктеріндегі су мөлшерлерін ... ... ... көрсеткіштердің сулы және құрғақ биомасса ... үсті және жер асты ... ... ... ... ... ... осмолиттердің
қасиеттерімен болатын дегидратация әсерінен бидай ... ... ... ... ... ... ... және су мөлшерлері,
сонымен қатар бидай құрамындағы пролинді анықтау үшін алдымен қоректік орта
дайындалды. ... 24 ыдыс ... оған 1,2 ... топырақ (биогумус, құм,
топырақ қосындылары) салып бір тәулікке үстіне су құйылып қалдырылды. ... алты ... ... ... ... KMnO4 калий перманганаты
ерітіндісімен жуылды. Оны петри табақтарда (100 ... жылы ... ... яғни бір күн ... ... болған өсіндіні бір күннен
кейін екі ... ... 12 ... ... ... ... 24
ыдыстың 12 бақылауға, ал қалған 12 тәжірибеге қолданылды. Алғашқы күндері
50 мл-ден барлық ыдыстарға су құйылды. ... ... ... ... су
мөлшері өсті. 18 күн суарылып, 19 күні тек бақылауға ғана су ... ... ... су құйылмады. Дегидратация стресс 7 күн ... ... ... мен ... сулы ... өлшенді. Сулы массасын (FW), ... ... (DW) деп ... Содан соң калькаға салып, 75 ºC ... ... 72 ... ... ... ... есептелінді.
Тәжірибе 3 қайталаудан тұрады. Солай 14 тәуліктік және 21 тәуліктік бидай
генотиптерінің сулы және ... ... ... Ал су мөлшерлерін
мына формула бойынша анықтадық [18].
1. Өнімі. Сулы массасынан құрғақ ... алып ... сулы ... және 100 ... ... – DW / FW * 100 % (1)
Осыған сәйкес барлығының орташа мәнін табады.
Биохимиялық көрсеткішін ... ... ... реагентін қолдану арқылы өсімдіктер үлгісіндегі бос
пролинді анықтау.
Қышқылды нингидрин реактивін дайындау үшін:
1,5 г нингидрин ұнтағы
30 мл ... ... ... ерітіндісі
20 мл 6М фосфор қышқылы ерітіндісі қажет.
1,5 г ... ... ... ... ... ыдысқа саламыз, оның үстіне
30 мл концентрлі мұзды ... ... ... ... кейін 20 мл 6М фосфор
қышқылы ерітіндісін қосып, ерігенше ... ... ... ... 24 ... сақтайды. Концентрлі фосфор қышқылы
ерітіндісінен 6М ... ... ... дайындау үшін:
Массалық үлесі 80.
55,2 мл концентрлі фосфор қышқылы ерітіндісі – 1 л суда 1М фосфор қышқылы
ерітіндісі
331,2 мл ... ... ... ... – 1 л суда 6М ... қышқылы
ерітіндісі
66,24 мл концентрлі фосфор қышқылы ерітіндісі – 200 мл суда 6М ... ... мл ... ... ... ерітіндісі – 100 мл суда 6М ... ... мл ... ... ... ерітіндісі – 50 мл суда 6М фосфор қышқылы
ерітіндісі
Жұмыстың ... ... ... яғни 1 және 2 жапырақтың 0,10 г, ал
тамырдың 0,03 г алып фарфор ыдысқа 1мл 3% - тік сульфосалицил ... (3 ... ... 100 мл суда ... ... ... ... Гомогенатты Эппендроф пробиркасымен 10000 g 5 минут ... ... 0,5 мл ... 0,5 мл ... ... реактивін қосып
араластырады. Үстіне 0,5 мл мұзды сірке қышқылы ерітіндісін құяды. ... 1000С су ... ... ... ... сумен немесе мұзда
салқындатады. Сол үлгілердің үстіне 1 мл толуол ... ... ... ... 520 нм ... ... ... концентрациясы пролин үшін құрғақ массасынан 0,1 ден 0,36 ... ... ... ... шикі массасынан пролиннің құрамы есептелінеді.
[мкг пролин/мл х мл толуол/мкг/мкмол]/[г үлгісі] = мкг ... ... ... ... ... ... мкг пролин - 0,5 мл
х – 100 мл = 8000 мкг = 8 ... 0,008 г / 100 ... г / 200 ... ... - ... мөлшерін анықтауға арналған пролин ерітіндісі мен судың
көлемі
|Пролиннің |1 |5 |10 |20 |40 ... | | | | | ... | | | | | |
|I ... (мл) |0,01 |0,05 |0,1 |0,25 |0,5 ... (мл) |0,49 |0,45 |0,4 |0,25 |0 |
40 мкг ... 10 есеге сұйылту керек, сонда 0,1 мл пролин және 0,9 ... ... ... 10 мкг ... алу үшін 0,1 мл I ... + 0,4 ... ... ал 1 мкг пролин алу үшін 10 мкг ... ... 10 ... ... яғни 0,05 мл 10 мкг ... алып + 0,45 мл су ... 1 сағат қайнатып, оған мұзды сірке қышқылы ерітіндісімен нингидрин
ерітіндісін қосамызда 520 нм СЭФ-те өлшейміз [19].
Амин қышқылдарының құрамынан ... алып ... ... - Амин ... ... ... пролиннің тығыздығы
|Пролиннің |1 |5 |10 |20 |40 ... | | | | | ... | | | | | ... |64,8 |73,2 |98,1 |108,2 |110,5 ... |69,2 |77,7 |96,4 |106,3 |110,4 ... ... кестелерді толтырамыз.
2. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛДАУ
3.1 Тұқымға құрғақшылықтың әсері
Тұқым – тірі организм, ... онда ... ... ... жүріп жатады. Тұқымның ... ... ... ... ... алуы, дымқылдығы мен сақтау кезіндегі химиялық құрамындағы
өзгерістер қандай тұқымға болсада тән құбылыстар. Пісіп ... ... ... ... ... ... ... тыныс алу ... ... ... ... су және жылу бөліп тұрады.
Тұқымның тыныс алу ... ... ... қолайлығына тікелей
байланысты.
Құғақшылыққа - өсімдіктің ұзақ уақыттық құрғақшылыққа төзімділігі, суды
аз сіңіруі, клеткалар, ұлпалар мен мүшелердің суды ... ... ... құрғақшылық жаңбырдың ұзақ уақыт жаумауы мен атмосфералық
температураның ... ... және ... ... ... ... құнсыздануымен трансперациямен күшті жолмен пайда болады. Осының
бәрі топырақтың тамырлы ... зиян ... ауа ... су ... ... ... ... жоғары температурамен және төменгі ауа
ылғалдығымен (10-20%) сипатталады. Қатты атмосфералық құрғақшылық ... ... ауа ... ауысуымен пайда болады.
Атмосфералық құрғақшылық, судың тез арада жұтылуына яғни ... бұл ... су ... ... және ... солып
қалуына әкеледі. Бірақта өсімдіктің тамыр жұйесі берік болса, құрғақшылық
қатты әсер ете ... онда ... ... көтере алатындай болу
керек. Ұзақ уақыттық атмосфералық құрғақшылық және жаңбырдың аз ... ... ... ал ол ... үшін өте ... біріншіден өсімдіктің су режиміне, содан ... ... ... ... функцияларына әсер етеді.
Атмосфералық құрғақшылық пен жоғары температура немесе күн ... ... ... ... мен ... өсуі тежеледі, өсім
төмендейді. Ал кей кезде өсімдік “ыстық соққыдан” аз уақытта ... ... ... ... ұлпаларына су жетіспеушілігі оның ... ... ... ... Бұл ... ... ауа ... күннің ортасында
байқалады. Осы кезде жапырақтағы су көлемі таңғы көлеммен салыстырғанда ... ... ал ... ... ... сола ... ... су потенциялыда төмендейді, бұл топырақтан өсімдікке қажетті су
көлемін арттырады.
Бидайдың сулы және құрғақ массалары мен су ... ... ... ... әдіс ... анықтадық. Осы әдіс бойынша
тәжірибені 3 мәрте қайталау нәтижесінде олардың орташа мәндері және ... ... ... ... ... ... өркенінің сулы массасын анықтап, соған қатысты құрғақ ... ... ... су ... анықтап кестелерге толтырдық
нәтижесін төмендегі кестелерден көруге болады [21].
3 кесте - ... ... ... ... массаларының және су
мөлшерлерінің орташа мәндері мен қалыпты кездегі 7 ... ... ... (контроль) нәтижелері
|Бидай сұрыптары |Сулы массалары ... ... ... |
| |(г) |(г) | ... |0,341±0,033 ... ... ... 39 ... ... |0,584±0,058 |
|Байтерек ... ... ... ... ... ... ... |
|Ертис 97 |0,331±0,043 ... ... ... 25 ... ... |0,552±0,087 |
|Надежда ... ... ... ... 29 ... ... |0,630±0,038 |
4 ... - ... ... сулы, құрғақ массаларының және су
мөлшерлерінің орташа мәндері мен ... ... ... 7 ... мүшелерінің тәжірибе (опыт) нәтижелері
|Бидай сұрыптары |Сулы массалары |Құрғақ массалары|Су мөлшерлері |
| |(г) |(г) | |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... |0,390±0,070 |
|Актюбе 39 ... ... ... |
|1 |2 |3 |4 ... |0,387±0,097 |0,148±0,039 ... ... ... |0,190±0,129 ... ... 97 ... ... |0,484±0,091 |
|Казахстанская 25 ... ... ... ... |0,296±0,071 |0,138±0,062 ... ... 29 ... |0,136±0,023 |0,621±0,069 |
5 ... - ... ... ... ... массаларының және су
мөлшерлерінің орташа мәндері мен қалыпты ... 7 ... ... ... ... ... сұрыптары |Сулы массалары ... ... ... |
| |(г) |(г) | ... ... |0,015±0,005 ... ... 39 ... ... ... |
|Байтерек |0,032±0,016 ... ... ... ... ... |0,600±0,159 ... 97 ... ... ... ... 25 ... ... |0,571±0,104 ... ... ... ... ... 29 ... ... |0,530±0,049 |
6 ... - ... ... сулы, құрғақ массаларының және су
мөлшерлерінің орташа мәндері мен ... ... ... 7 ... ... тәжірибе (опыт) нәтижелері
|Бидай сұрыптары |Сулы массалары |Құрғақ массалары|Су мөлшерлері |
| |(г) |(г) | |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... ... ... 39 ... ... |0,583±0,076 |
|Байтерек ... ... ... ... ... ... ... |
|Ертис 97 ... ... ... |
|1 |2 |3 |4 ... 25 ... ... |0,530±0,150 |
|Надежда ... ... ... |
|Саратовская 29 |0,047±0,009 ... ... |
7 ... - Бидай сұрыптарының сулы, құрғақ массаларының және ... ... ... мен ... ... 14 ... ... бақылау (контроль) нәтижелері
|Бидай сұрыптары |Сулы массалары |Құрғақ массалары|Су мөлшерлері |
| |(г) |(г) | ... ... ... ... |
|Актюбе 39 |0,483±0,077 ... ... ... ... ... ... |
|Волгоуральская |0,389±0,110 |0,050±0,007 ... ... 97 ... ... ... |
|Казахстанская 25 |0,440±0,126 |0,056±0,013 ... ... ... |0,055±0,020 |0,882±0,009 |
|Саратовская 29 ... ... ... |
8 ... - Бидай сұрыптарының сулы, құрғақ массаларының және су
мөлшерлерінің орташа мәндері мен ... ... ... 14 күндік
жерүсті мүшелерінің тәжірибе (опыт) нәтижелері
|Бидай сұрыптары |Сулы массалары |Құрғақ ... ... |
| |(г) |(г) | ... ... ... |0,821±0,013 ... 39 ... ... |0,846±0,031 |
|Байтерек ... ... ... ... ... ... ... |
|Ертис 97 ... ... ... ... 25 ... |0,048±0,005 |0,864±0,005 |
|Надежда ... ... ... ... 29 ... ... ... |
9 кесте - Бидай сұрыптарының сулы, құрғақ ... және ... ... мәндері мен қалыпты кездегі 14 күндік жерасты
мүшелерінің бақылау (контроль) нәтижелері
|Бидай сұрыптары ... ... ... ... ... |
| |(г) |(г) | ... ... ... ... |
|Актюбе 39 |0,035±0,006 ... ... ... |0,041±0,013 ... ... ... ... ... |0,748±0,061 |
|Ертис 97 ... ... ... ... 25 |0,039±0,005 |0,007±0,002 |0,828±0,056 ... ... ... ... ... 29 ... ... |0,821±0,079 |
10 ... - ... ... сулы, құрғақ массаларының және су
мөлшерлерінің орташа мәндері мен дегидратация стресс ... 14 ... ... ... ... ... ... |Сулы массалары |Құрғақ массалары|Су мөлшерлері |
| |(г) |(г) | ... ... ... |0,695±0,121 |
|Актюбе 39 ... ... ... ... ... ... ... |
|Волгоуральская |0,034±0,009 |0,007±0,001 ... ... 97 ... ... ... ... 25 |0,031±0,010 |0,007±0,002 |0,777±0,049 ... ... ... ... ... 29 ... |0,008±0,002 |0,776±0,045 |
11 кесте - ... ... ... ... ... және су
мөлшерлерінің орташа мәндері мен қалыпты кездегі 21 ... ... ... ... нәтижелері
|Бидай сұрыптары |Сулы массалары |Құрғақ массалары|Су мөлшерлері |
| |(г) |(г) | ... ... ... ... ... 39 ... ... |0,825±0,021 |
|Байтерек ... ... ... ... ... ... |0,863±0,004 |
|Ертис 97 ... ... ... |
|Казахстанская 25 |0,315±0,091 |0,057±0,011 |0,839±0,005 ... ... ... ... ... 29 ... |0,060±0,006 |0,845±0,013 |
12 ... - ... ... ... ... массаларының және су
мөлшерлерінің орташа мәндері мен дегидратация стресс ... 21 ... ... ... ... ... ... |Сулы массалары |Құрғақ массалары|Су мөлшерлері |
| |(г) |(г) | ... ... ... ... ... 39 ... ... |0,750±0,031 |
|Байтерек ... ... ... ... ... ... ... |
|Ертис 97 |0,197±0,055 ... ... ... 25 ... ... ... ... |0,254±0,230 ... ... ... 29 ... |0,052±0,025 |0,818±0,005 |
13 ... - ... ... ... құрғақ массаларының және су
мөлшерлерінің орташа мәндері мен қалыпты ... 21 ... ... бақылау (контроль) нәтижелері
|Бидай сұрыптары |Сулы ... ... ... мөлшерлері |
| |(г) |(г) | |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... |0,916±0,072 |
|Актюбе 39 ... ... ... |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... |0,910±0,049 ... ... ... ... ... 97 ... ... ... ... 25 ... ... |0,906±0,039 ... ... ... ... ... 29 ... |0,011±0,003 |0,890±0,054 |
14 ... - ... ... ... ... массаларының және су
мөлшерлерінің орташа мәндері мен ... ... ... 14 ... ... ... (опыт) нәтижелері
|Бидай сұрыптары |Сулы массалары ... ... ... |
| |(г) |(г) | ... ... ... |0,844±0,017 |
|Актюбе 39 ... ... ... ... ... |0,004±0,002 ... ... ... ... ... |
|Ертис 97 ... ... ... ... 25 |0,046±0,012 |0,007±0,003 ... ... ... |0,004±0,002 ... ... 29 ... |0,008±0,006 |0,866±0,047 ... ... ... сулы және ... ... ... қатар су мөлшерлерінің бақылау мен ... ... ... ... мына суреттерде көрсетілген.
1 сурет – Бидай генотиптерінің 7, 14, 21 ... жер үсті ... ... ... ... ... ... бидай генотипінің 7 күндік өркеннің сулы
массасы ең жоғары ... 99,5 % , ал ... ... ... ... ең ... мәнге ие болып тұр, оның көрсеткіші 74,2 тең. 14 күндік
өркеннің сулы массасы ең жоғары ... ... ... ... % тең, ал ... және ... 97 ... көрсеткіштері 63,5 % болып
төмен көрсеткішке ие болып отыр. 21 күндік өркеннің сулы ... ең ... 79 % ... ... ... ... ал ... көрсеткішке
Волгоуральская бидай генотипі 36 % ие болды.
2 сурет– Бидай генотиптерінің 7, 14, 21 ... жер асты ... ... ... ... пайыздық көрсеткіштерді қорытындыласақ 7 күндік жер ... сулы ... ең ... мәні ... ... 94,6 тең, ең кіші мән Астана бидай генотипінде 59,4 тең. ... сулы ... ... ... ... 91,9 тең, ал ... генотипінде көрсеткіші төмен 65,8 тең. 21 ... ... ... керісінше Ертис 97 генотипінде көрсеткіші жоғары 82,5 болса, ал
Байтерек генотипінде төменгі мәнге ие, яғни 36,1 ... ... ...... ... 7, 14, 21 күндік жер үсті мүшелерінің
құрғақ массаларының пайыздық көрсеткіштері
Суреттегі бидай генотиптерінің 7, 14, 21 күндік жер үсті ... ... ... ... 7, 14, 21 ... ... мәндер
Саратовская 29 генотипінде 97,8 %, ... және ... ... 98 %, ... 95,6 % болса, ең кіші мәндер Казахстанская 25
генотипінде 61,1 %, ... 65,6 %, ... 49,3 % ... ... ... – Бидай генотиптерінің 7, 14, 21 күндік жер асты мүшелерінің
құрғақ массаларының ... ... ... ... қарасақ 7, 14, 21 күндік жер асты мүшелерінің
құрғақ массаларының жоғары көрсеткішінде Актюбе 39, Казахстанская 25 ... 100 ... тең ... ал төменгі көрсеткіштерге Ертис 97 бидай
генотипінің тамыры ие.
5 сурет – ... ... 7, 14, 21 ... жер үсті ... ... ... көрсеткіштері
Бұл суретте жалпы барлық генотиптерінде өркеннің су мөлшерлері өте
жоғары, тек 7 ... су ... ... ... 29, ... ... ... басқа генотиптердің су мөлшерлері көрсеткіші аз. ... ... ... ... ... су ... 90 ... сурет – Бидай генотиптерінің 7, 14, 21 күндік жер асты мүшелерінің
су мөлшерлерінің пайыздық көрсеткіштері
Бұл ... ... су ... ... ... ... су ... 7, 14 күндері аз болып, 21 ... ... ал ... 39, ... ... ... тәуліктер өткен
сайын су мөлшерлері азая береді.
Өсімдіктердің жер асты ... су ... ... ... ... ... төмендейді, сонымен қатар өсімдік мүшелеріндегі су сіңіру
қарқындылығы баяулайды, алынған нәтижелерге байланысты өсімдіктің жер ... су ... ... генотиптермен салыстырғанда сорттарында
Надежда, ... ... ... ... ... ... ... өзіне қор ретінде стрессті жағыдайда пайдалануға мүмкіндік ... ... ... ... ... көбейеді. Мұнда өсімдіктер
жоғары температурамен сусыздану нәтижесінде көптеген мөлшерде бос ... ... Ал ... ... ... ... ... болып
ерімеген қанттарды ерітеді және де бос күйдегі суларды ... ... да ... ... ... ... ... оны қор ретінде
пайдаланады. Өсімдіктер стресс жағыдайларында осмотикалық қысымның әсерінен
клетка мембранасының қабығы бұзылады да, ... ... ... ... ... ... мен ... сарғаю немесе қанттардың көп
мөлшерде болуы нәтижесінде өсімдіктердің өсіуінің тежелуі байқалады
[23,24].
Сутетте ... ... ... 21 ... тәжірибесінде жақсы
байқалып ең аз пролин бар ... ... ... Актюбе, Байтерек,
Волгоуральская, Ертис, Казахстанская болды, ал Надежда мен Саратовская
сұрыптары ... ... ... ... ... бойынша қарайтын болсақ қалыпты өскен ... ... ... ... ... ... генотиптер
құрамындағы пролиннің мөлшері жоғары. Ол стресс ... ... ... бос ... ... біріктіріп ұстап тұрады. Сонымен қатар ол
стресс ... ... ... ... ... ... ... әсер
еткен кезде, тұздардың әртүрлі концентрациясында, ... ... өз ... ... ... алады. Біздің зерттеуге алынған
сорттарымыздың ішінде пролиннің мөлшері біршама аз сорттар Астана, ... ... ... ... ал ... мен ... генотиптерінде пролин мөлшері жоғары, сондықтан
олар стресс кезінде құрғақшылыққа бейімделе алмайды .
Жоғары температураның ... мен ... ... ... жүргенде
өсімдіктердің физиялогиялық және биохимялық параметрлерінде айқын
өзгерістер ... ... ... өсуі ... ... ... ... Тамыр жүйелері жіңішке әрі ... ... ... ... ... мен ... сорттары құрғақшылық жағдайында толық
өсіп дами ... Ал ... ... ... сезімтал, құрғақшылық
жағдайында өсіп дами алмайды.
Су тапшылығы – өсімдіктің ... ... суды ... ... ... тез өтеді, соған байланысты ... ... ... шегеді. Бұндай жағыдай тек қуаңшылықтың әсерінен
емес, сонымен қатар топрақтың тұздылығының, төмен температураның ... Бұл ... ... ... ... ... компоненті және
өсімдікте жақсы жүреді, ал топрақта су мөлшері жеткілікті ... ... ... ... су ... ... ... [25].
Су тапшылығы кезінде клеткаларда су құрамы өте аз болады және ... ... ... ... концентрациясының ұлғаюы
нәтижесінде құрлысы мен биополимерлердің функциялары өзгереді.
Әртүрлі жаздық бидайлардың төзімділігін ... ... ... ... ... су ... қарқындылығы Саратовская,
Надежда сорттарында ең жақсы болса, ал ... ... ... ... . Ал ... ... мөлшері төмен. Сондықтан олар стресс
кезінде құрғақшылыққа бейімделе алмайды Астана, Актюбе, ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі жаздық бидай
генотиптерінің құрғақшылық жағыдайда өсіуі әр қалай болады.
Ең ... ... сол ... өсе ... ... сорттар шығып отырадыү
[26,27].
ҚОРЫТЫНДЫ
Құрғақшылық қазіргі – ... ... ... ... ... зерттеулер көрсеткендей, Құрғақшылық пен шөлге айналған
жерлер жыл сайын әлемдік масштабта ауылшаруашылығына 42 млрд доллар шығын
әкелуде. ... 1998, 2000, 2001, 2002, 2003 ... СНГ ... региондарда құрғақшылық болған немесе басқа бөліктерде
болған. Бұл ... қиын ... ... ... ... және ... ... келген зардап тек бір ... ... ... ... ... ... ... айтуынша
әлемдік климаттың өзгеруі сонымен қатар ... ... да ... суып кетумен бірден ысып кетуге әкелуде.
Сонымен қатар, ... ... мына ... ... Біз айтып
отырған бейімделу қасиеті дегеніміз ол өсімдіктердің жоғары температураға,
су тапшылығына, жоғары жарыққа бейімделу сиақты үш факторды ... ... 8 ... ... ... Саратовская 29, Байтерек
өркендерінің сулы массасы жоғары, төмендері ... ... ал ... сулы массалары Астана, Ертис 97, Казахстанская 25
генотиптерінде төмен болса, Надежда генотипінде ... ... ... өркенінің құрғақ массасы жоғары, ал Казахстанская 25 генотипінде
өркенінің құрғақ массасы аз да, ... ... ... көп ... 29, ... ... ... су мөлшерлері өркен мен
тамырында да жоғары, ал Астана, ... ... су ... ... ... Надежда генотиптері құрғақшылыққа төзімді келсе, ал
Астана, Актюбе генотиптерінің құрғақшылыққа ... ... ... ... мен ... сорттарында жоғары кездесті, ал Астана,
Актюбе, Байтерек, Волгоуральская, Ертис, ... ... ... аз болды. Осыған байланысты Саратовская мен Надежда сорттары
құрғақшылық жағдайында толық өсіп дами алады. Ал ... ... ... ... ... өсіп дами ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ізтаев Ә., Отыншиев . Астықтану және диқаншылық негіздері. – Алматы:
Қайнар, 1994. – Б.170-177
2. Аубекеров Т.А., ... Ж.Ж., ... ... және ...
Алматы:Қайнар, 1988. – Б. 15-23
3. Щепетков Г., Ысқақов М.Ә., ... Қ.К., ... И.И., ... ... өндіру, өңдеу, сақтау және стандарттау. –
Астана, 2001. – 75 б.
4. ... Р.А., ... ... – Алматы:Қайнар, 1984.
5. Kenjebaeva S., Sarijeva G. Prospects for crop improvement ... by flag leaf rolling in spring wheat: Effect of ... In book “Plant stress and ... Ed. byD.
Thangadurai (India), Wei Tang (USA) and ... Song (PR China). ... Oxford Book Company REG, ... ... Sariyeva G.E., ... S.S. ... approach ... activity and thermostability of cell-bound forms in ... of ... ... // Acta Botanica ... ... №3-4.- P. ... ... A., Sariyeva G., Kenjebaeva S. Yield stability and drought
resistance in wheat // Acta Botanica ... 2003.- V. 45, № ... ... Кенжебаева С.С., Сариева Г.Е. Роль адаптационного феномена «свернутый
лист» в ... ... ... // ... ... и ... ... Алматы.- 2005. - С.102-105
9. «Ғылым әлемі». Құғақшылыққа төзімді өсімдік алу, 2010.-19-21 сәуір,
158,159 б.
10. Kenzhebayeva S., ... A. ... E. ... of ... cultivars through mutation approach in wheat. ... Symp. on Induced ... in plants, 2008, Vienna.- ... ... A., ... S., Bogdanova E. Wheat improvement for
drought resistance and yield ... using mutation ... ... Symp. on Induced ... in plants, ... 48.
12. Zhou H, Roy S, Schulman H, Natan M. (2001) Solution and chip ... protein ... Trends in ... 2001, ... ... S. Davies W.J (2002) ... ... signaling; the co-
ordination of respoes to stress in plants .plant Cell and ... ... ... ... ... Nardini A, Tyree M.T, Salleo S. (2001) Xylem ... in the leaf
of Prunus laurocerasus and its impact on ieaf ... 125, ... Lawlor D.W, Cornic G. (2002) ... carbon ... ... metabolism in relation to water deficits in higher
plants. Plant Cell and ... 25, ... Cushman J.C, Bohnet H.J (2000) Genomic ... to plant ... Current Opinijn in plant ... ... Chaves M.M (1991) Effects oF wanter deficits on carbon ... of Exprimental Botany 42, 1-16.
19. Grichko V.Glicr B. (2000)Ethylene and flooding stress in ... ... and ... 39, ... Bogdanova, Е.D., Epigenetical variation induced by nicotinic acid in
Triticum aestivum L, Genetics 39 (9) (2003) ... ... ... and ... ... (Ed. H ... protein ... Trends in Biotechnology
2001, S34–S39. pp. 147–168. (Bios Scientific Publishers: Oxford)
22. Species. ... Journal of Plant ... 7.- ... grain filling of rice. Field ... 71, 4
23. Semiarid zones. Annual Review of Plant Physiology 29, 277–317.
antagonistic effects of water, ... ... ... ... Feldhaus J, Macalma T, Oliphant A, Briggs S ... draft barley. Plant ... 127, 1827–1835.
25. The initial phase of salt stress in rice. The Plant Cell 13, 889–434.
26. Encoding Triticum durum ... and their ... patterns ... of Plant ... 24, 381–387.
27. Plant stress. Trends in Plant Sciences 2, 316 – ... Research 22. - 229 – ... ... Plant ... 116, ... Academy of Sciences USA 97, 12908–12913.
29. Regulatory element that stimulates transcription in response to ... in wheat. ... ... 100.-
474–480.
30. Жау шу жаң, жоғары дәрежелі технология мен өсімдік өндіру. –һы ... ... Жау гуаң уй, шуй миң, ... ... бидай өндірісі, Шан дуң. -1998.-
201 б.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Стресс жағдайындағы өсімдік33 бет
Микроспоралардың даму сатысы28 бет
Ауыспалы шабындық4 бет
Тәжірбие ісінің қысқаша тарихы. Тәжірбие стандарттарды орналастыру ерекшеліктері3 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
"әртүрлі шет елдердегі жұмысшыларды ынталандыру және қызметтерін жетілдіру реформалары"13 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
60-жылдардың екінші жартысында қазақстан дамуында болған өзгерістер36 бет
XX-XXI ғасырдың суда, әуеде, жер бетінде болған ірі зілзалалары14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь