XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы

1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
Қазақстан жеріндегі ағартушылық
Шоқан Уәлиханов
Ыбырай Алтынсарин
Абай Құнанбаев
3. Қорытынды
4. Әдебиеттер тізімі
Ағартушылық Батыс Еуропа езлдерінде XVIII ғасырда дүниеге келді. Өкілдері, жоғарыда айтылғандай, француз философы Вольтер (1694-1778), неміс философы И. Г. Гердер (1744-1803), т.б. Бұл Батыс Еуропада феодалдық құрылым тоқырауға тіреліп, зиялы қауымның дамуға жаңа бағыт іздеген кезі болатын. Ағартушылар мақсаты, жоғарыда айтылғандай, сауат ашу, білім тарату. Әрине, бұдан келіп, Батыс елі XVIII ғасырда сауатсыз болды деген пікір тумаса керек. Ол кезде сауаттылар да, ғалымдар да болды. Бірақ ондайлар тек үстем тап өкілдері еді. Олар мен бұқара халық арасындағы алшақтық үлкен болатын. Халық тегіс сауатсыз болғандықтан, ағартушылар сол қалың елді, бұқараны сауаттандырып, көзін ашпақ болды. Сондықтан олар қоғамдық-саяси ойдың қалыптасуына кезінде тиімді әсер етті. Егер XVIII ғасыр аяғында Үлы Франция революциясы «Бостандық, теңдік, бауырластық» деген ұранмен көтерілген болса, оның бірден-бір түрткісі болған ағартушылар, француз философтары еді.
Қазақстан жеріндегі ағартушылық, негізінде, XIX ғасырда өріс алып, тарады. Бірақ қазақ елінің Батыс елдерден үлкен айырмашылықтары бар еді. Қазақ арасында үстем тап пен кедейлер арасында сауаттылық жағынан айырмашылық аз болды. Бәрінің дерлік бірдей сауаты кем болды. Бұл - бір. Екіншіден, қоғамдық санасы, бостандығы жағынан да айырмашылық күрделі болмады. Сөз бостандығы қазақ елінде күнделікті әдет еді. Дегенмен қазақ елінің өзіндік проблемалары болды. Ол ел бірлігін сақтау, қазақ, жеріне сырттан келіп, қол сұғушылыққа, отаршылдыққа халықтың наразылығын арттыру, көзін ашу, елді еңбекке, білімге шақыру. Сондықтан қазақ жеріндегі ағартушылықты екі бағытта алып қараған жөн. Бұл, бір жағынан, патшалық Ресейдің Қазақстан жеріне терең бойлау нәтижесінде қазақтың құнарлы жерлерін билеп-төстеп, қазақтарды шөлейт жерлерге ығыстырғанына қарсылық білдіріп, толғану болса, екінші жағынан, тауарлы-ақша қатынасы күнделікті қазақ өміріне кеулеп кірген сайын, елдің дағдысы, дәстүрі бұзылып, жаңа, халыққа тұрпайы қатынастар орнай бастағанын ұайымдап, күңіреніп, елдің назарын соған аударып, санасын ояту болды. Өкілдері: Дулат Бабатайүлы (1802-1871), Шортанбай Қанайұлы (1818-1881), Мұрат Мөңкеұлы (1843-1906). Оларға дейінгі Бұқар жырау (1668-1781), Ақтамберді жырау (1675-1768), тағы басқалар.
Тоталитарлық тәртіп кезінде оларды патриархалдық өмірді көксеуші, Ресейге қарсы болған кертартпа идеология, «Зар заман» өкілдері қарады. «Зар заман» дегені - Шортанбайдың бір толғауы солай аталатын. Сондықтан олардың аттары аталмайтын, толғаулары тарих-тан сызылып тасталған еді. Байқап қарасақ, олар елді кері тартпақ болған идеология өкілдері емес, қайта қазақ жерінің тағдырын ойлап, елге ұран тастап, А. И. Герценнің «Колокол» («Қоңырау») газеті сияқты халыктың санасын оятпақ болған зиялылар екен.
1. Кішібеков Д., Сыдықыв У. Философия – Алматы, 1996.
2. Алтай Ж., Қасабеков А., Мухамбетәли Қ. Философия тарихы. Оқу құралы. – Алматы, 1999
3. Қасабеков А., Алтайев Ж. Қазақ философиясы. – Алматы, 1996
        
        Тақырыбы: XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы
Жоспар
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
Қазақстан жеріндегі ағартушылық
Шоқан Уәлиханов
Ыбырай Алтынсарин
Абай Құнанбаев
3. ... ... ... жеріндегі ағартушылық
Ағартушылық Батыс Еуропа ... XVIII ... ... келді.
Өкілдері, жоғарыда айтылғандай, француз философы Вольтер (1694-1778), неміс
философы И. Г. ... ... т.б. Бұл ... ... ... тоқырауға тіреліп, зиялы қауымның дамуға жаңа бағыт іздеген кезі
болатын. Ағартушылар мақсаты, жоғарыда ... ... ашу, ... Әрине, бұдан келіп, Батыс елі XVIII ғасырда сауатсыз болды деген
пікір тумаса керек. Ол ... ... да, ... да ... ... тек үстем тап өкілдері еді. Олар мен бұқара ... ... ... болатын. Халық тегіс сауатсыз болғандықтан, ағартушылар сол
қалың елді, бұқараны сауаттандырып, көзін ашпақ болды. ... ... ... ... кезінде тиімді әсер етті. Егер ... ... Үлы ... ... ... теңдік, бауырластық»
деген ұранмен көтерілген ... оның ... ... ... француз философтары еді.
Қазақстан жеріндегі ағартушылық, негізінде, XIX ... өріс ... ... ... елінің Батыс елдерден үлкен айырмашылықтары бар еді.
Қазақ арасында үстем тап пен ... ... ... ... аз ... ... ... бірдей сауаты кем болды. Бұл - бір.
Екіншіден, қоғамдық санасы, ... ... да ... ... Сөз ... қазақ елінде күнделікті әдет еді. Дегенмен қазақ
елінің өзіндік проблемалары болды. Ол ел ... ... ... жеріне
сырттан келіп, қол сұғушылыққа, отаршылдыққа халықтың наразылығын ... ашу, елді ... ... ... ... ... жеріндегі
ағартушылықты екі бағытта алып қараған жөн. Бұл, бір жағынан, патшалық
Ресейдің ... ... ... ... ... ... құнарлы
жерлерін билеп-төстеп, қазақтарды шөлейт жерлерге ығыстырғанына қарсылық
білдіріп, толғану болса, екінші жағынан, тауарлы-ақша ... ... ... ... ... ... ... дағдысы, дәстүрі бұзылып, жаңа,
халыққа тұрпайы ... ... ... ... ... ... ... аударып, санасын ояту болды. Өкілдері: Дулат Бабатайүлы (1802-
1871), Шортанбай Қанайұлы (1818-1881), ... ... ... ... Бұқар жырау (1668-1781), Ақтамберді жырау ... ... ... кезінде оларды патриархалдық ... ... ... ... ... идеология, «Зар заман» өкілдері қарады. «Зар
заман» дегені - Шортанбайдың бір ... ... ... ... олардың
аттары аталмайтын, толғаулары тарих-тан сызылып тасталған еді. ... олар елді кері ... ... ... ... ... қайта қазақ
жерінің тағдырын ойлап, елге ұран ... А. И. ... ... ... сияқты халыктың санасын оятпақ болған зиялылар екен.
Олар екіжүзділік, зұлымдық, арамдық сияқты құбылыстар өмір салтына ... ... ... - ... ... Абай ... ... қозғалыс.
Олар қазақ халқын оқуға, білімге, кәсіпкерлікке, еңбектенуге шақырды. Ескі
зиян салттарды сынады. Сөйтіп, бұл бағыттың әдістері әр қилы ... ... бір - елді ... ... болды.
Дулат Қазақстан жеріне еніп жатқан тауарлы-ақша қатынастарының ... ... ... ... ... былай толғап сынады:
Мынау азған заманда,
Қарасы - анткор, ханы ... ... басы ...... бай - сараң,
Бозбаласы - бошалаң,
Қырсыға туды қыз балаң.
Сөйтіп, ... ... ... тәртібін әшкерелеумен қатар, қазақ елінің
азғындауын толғана жырлады. Дәл осындай ... ... да орын ... ... деп ... ақыр ... жан ... молда, хан шықты.
Сауып ішер сүті жоқ,
Мініп көрер аты жоқ
Ақша деген мал шықты.
Дулат пен Шортанбай бірінің ойын бірі ... ... ... дәл осы қоғамдық ойдың екінші жағын Мұрат ... ... ... елді
азаттық күреске шақыру дәрежесіне дейін көтерілді:
Еділді тартып алғаны –
Етекке қолды салғаны,
Жайықты ... ... ... ... біз «Зар заман» өкілдерін прогреске, Ресейге қарсы, кертартпа
(реакциялық) ақын деп бағалап келдік. Бірақ мәселенің мәніне ... ... олар ... ... ... қазақ халқының санасын оятпақ
болған ақындар болып шықты. Математикада мынадай ереже бар: ... «а» ... ... «а» ... көбейтетін болсақ, плюс «а» квадрат (а2) болады.
Сондай-ақ қоғамдык өмірде де бір ... ... ... оны дурыс нәтижеге
итермелеп, жоғары мақсатқа жеткізуге болады. «Зар ... ... ... ... ... ... патша өкіметінің қазақ жерін
отарлау саясатына қарсы шығып, елдің санасын оятып, ... ... ... ... ... да «Зар ... өкілдері бас-тамасын XX ғасыр
басында Міржақып Дулатов, Ахмет Байтүрсы-новтар ... ... (183 ... Уәлиханов (183 5-1865) - қазактың ұлы ... ... ... ... фольклорист, ағартушы, демократ. Шоқанның туған
атасы Уәли хан - ... ... ... ... Шоқанның әкесі Шыңғыс
Құсмұрында (қазіргі Костанай облысы), аға сұлтан болған. Шоқан сол ... ... Ол 1847 жылы ... ... ... ... алынып, оны
1853 жылы бітірген. Оған дейін ол елінде қазақ мектебінде оқып, ... ... ... ... өзімен бірге оқитын досы Г. Н. Потанинмен бірге
прогресшіл мүғалімдердің ықпалымен ой-өрісі кеңіп, тез ... 1854 ... ... Шоқан Батыс Сібір мен Қазақстанның солтүстік-батыс
аймағын басқарған ... Г. X. ... ... ... ... ... бастап ғылыми-зерттеу жұмыстарымен тығыз айналысқан Шоқан 1855 жылы
Омбыдан Семей арқылы Іле, келесі жылы Жоңғар Алатауына ... одан ... ... ... дейін келген әскери-ғылыми экспедицияларға қатысып,
Жетісудың, Ыстықкөлдің өсімдіктер және жануарлар дүниесін, халқының әдет-
ғұрпын, ... ауыз ... ... көптеген материалдар жинайды,
әрбір халықтың этнографиялық ерекшеліктерін байқататын суреттер салады. Ал
мұның алдында ол Қытай империясына жататын ... ... ... онда ... ... қайтадан Омбыға оралған болатын. Осы сапарларының нәтижесінде 20
жастағы Шоқан «Ыстықкөл сапарының ... ... ... ... және ... қаласы», «Қырғыздар туралы жазбалар», т.б. құнды
еңбектер жазды. Сол еңбектері және басқа да ... ... үшін ... ... 27 ... Орыс ... ... толық мүшесі болып
сайланды. 1858.жылы Семейде жабдықталған ... ... ... ... ... аса ... саяхат жасады. Онда Әлімбай деген ... ... ... ... ... ... ... үкіметінің барлаушысы, офицер
ретінде 1858 жылдың 1 қазанынан 1859 жылдың 11 наурызына дейін болып, ... ... ... ... ... ... ... табиғаты, халқының
кәсібі, әдет-ғұрпы жайында қыруар ғылыми құнды материалдар жинады. Сол
сапары үшін ... ... ... ... ... ... ... штабтың жолдамасында: «Бұл мейлінше қызықты, мейлінше пайдалы еңбек» ... ... ... 1861 жылы ... ... Шоқан елге қайтып
оралады. Оның үстіне ресми Петербург, патша өкіметі оны салқын ... ... 1864 жылы ... Орта ... Ресейге қосу жөніндегі, Ташкентке
бағытталған М. Г. Черняевтың әскери отрядына шақырылады. Бірақ бұл ... Г. ... ... ... ... жергілікті бейбіт халықты
зеңбірекпен атқылап, үйлерін қиратып, өртеген озбырлықтарына ... ... ... Шоқан армияны тастап, Тезек төре еліне барады. Бұл Шоқанның
қоғамдық ... ... шыңы еді. ... ... де, ... да
түсіністік, қолдау таппаған Шоқан, еліне бармай, Тезек төре ауылында қалып,
сол жерде 1865 жылы ... ... Бұл ... ... ... ... етегі болатын. Ол кезде Шоқан әлі отызға да толған жоқ еді.
Ш. ... ... ... ... ... ... патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы
шыққан Ресей прогресшіл-демократтар тобына ... да, ... ... ... Ол ... ... демократиялық жолмен өзгертуді
көкседі. Оның ... ... ... ... ... ... ... озат ойшыл адамдар игі ықпал жасады. Ф. М.
Достоевский, Г. Н. ... Я. И. ... К. К. ... С. Ф. Дуров,
т.б. оның жақын достары болды. Шоқан алдымен ... ... ... жан еді. «Ең ... ... ... халқымды, сосын
Сібірді, сосын бүкіл Ресейді, содан кейін барлық әлемді ... - ... ... ... есіл ер әкесінен де, патшалық Ресей ... ... ... ... ол ағартушылық тұрғыдан түсіндірді. Өз халқын
Еуропа мәдениетінен үйренуге, ... ... «Сот ... туралы
жазбаларында» Шоқан патша өкіметі жүргізген сот реформасында бай, сұлтан,
билердің, орыс ... ғана ... ... ... ... қанауында қалып, олардың озбырлығына жол берілгендігін әшкереледі.
Сөйтіп, ол қазақ қоғамында үстем тап пен езілуші тап бар екенін ... ... іс ... ... үшін 1862 жылы ... ... округіне
аға сұлтан болып сайлануға әрекет жасады. Сол кезде Ф. М. ... ... ол осы ... айта ... ... ... ... аға сұлтан болғым келді. Оларды шенеуніктер мен ... ... ... ... ең ... ... - өз ... мысалы арқылы
жерлестеріме оқыған аға сұлтаның пайдалы екенін көрсету еді», - деп ... оның бұл ... ... аға ... болып сайланбады.
Дүниетанымдық көзқарасында Шоқан ... ... ... ... көп ... ... көзкарасқа жақындады. Оның діни
ұғымның тууы жөніндегі пікірі өте кұнды. Қазақ жерінде ол ... ... ... дін кең орын алып ... ... ... ... тамырын ашты. «Даладағы мұсылмандық туралы» деген еңбегінде:
«Ислам діні қазақ халқының ойы мен сезіміне кедергі жасап, орта ... ... ... ... орыс ... бездіреді», - деп
жазды. Ислам дінін таратушы татар ... ... ... ... ... үшін ... ... орыс мектептерін ашып, ислам діні ықпалынан босату
қажет деп көрсетгі. Шоқан Орта Азия, Шығыс ... ... ... ... зерттеді. Қырғыздардың «Манас» эпосын зерттеп, ол
туралы ғылыми пікір айтты. «Жоңғария очерктерінде» ... ең бай ... ... ... Хиуа, Тэшкен, Ферғана, Бұхара кітапханалары мен
обсерваториясы ХІІІ-ХІV ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... еуропацентристік пікірге үзілді-кесілді
қарсы шықты. Мәселен, қазақтардың тілі, ауыз әдебиеті бай, ... олай ... ол ... ... тағы ... ... деп, ... тойтарыс берді. Шоңан еңбектерінің бес том-дық жинағы қазақ және
орыс тілдерінде жарық көрді.
Ыбырай ... ... ... ... - ... халқының тарихына аса көрнекті
ағартушы, жаңашыл, педагог, жазушы, қоғам қайраткері ретінде кірді. Торғай
жерінде дүниеге келген. Орынбор ... ... ... ... балалары
үшін ашылған мектепте 1850-1857 жылдары оқып, оны үздік ... ... ... ... ... ... Ыбырай үлкен әкесі Балғожа бидің
қолында ... ... окып ... ... ... жазған мына
сәлем хатының үлкен тәрбиелік мәні болды: «Атамды сағындым деп асығарсың,
сабаққа көңіл қойсаң ... ... өнер ... ... ... ... қалсаң, аһ ұрарсың». Ыбырай Орынборда оқып ... ... ... ... ... ... орыс ... араласты, белгілі
Шығысты зертгеуші В. Григо-
рьевтен дәріс ... Елге ... соң ... ... жинап, мектеп үйін
салуға кірісті. Мектеп 1864 жылдың қаңтарында ашылды. Ал ... ... деп ... «Мен ... ... классикалық
гимназияларда, ауыл шаруашылық академияларында окып ... ... өз ... ... ... іс жүзінде көрсете білуін жоғары мұрат деп
білемін». Бала оқытып, ... ... ол ... жүзі ... ... ... ала ... Оған басшылық еткен Қазан
университетінің профессоры, ... Н. И. ... ... Ол ... ... ... оқу құралын жасауды ұсынды. 1879 жылы Ыбырай төрт
тараудан тұратын әйгілі «Киргизская хрестоматия» («Қазақ хрестоматиясы»)
кітабын жазды. ... ... ... ... ... ... балаларды
оқуға, білімге шақырды. Олардың біразы сол хрестоматияға енгізілді. «Кел,
балалар, оқылық» деген өлеңінде ол: ... ... ... тоқуменен
табылған, Сауысқанның тамағы шокуменен табылған, ... бәрі ... ... Кел, ... ... ... көңілге ықыласпен
тоқылық», - деп жазды. Ыбырай «Қазақтарға орыс тілін үйретудің ... ... ... к ... киргизов русскому языку».
Оренбург, 1879) атты 8 тараудан тұратын оқу ... «Зат ... ... «Сын есім», «Үстеу мен жалғау», «Етістік», т.б, үғымдарды түңғыш ... ... ... ... өз ... ... өнерлі елдердің
қатарына қосуды арман етті. ... ... бар ... ... ... ... алыс ... Көзінді ашып-жүмғанша, Жылдам хабар
алғызды», - деп жазды.
Ыбырай ... ... ... ... ... ... уездік судьясы да болды. Алтынсариннің ... ... ... ... ... олардың жанынан кітапханалар
ұйымдастырылды. Ыбырай надандыққа, сауатсыздыққа қарсы болып, ... ... ... Оған ... «Бай ... мен ... ... Хакім», «Қыпшақ Сейітқұл» деген шығармалары дәлел болады. Мәселен,
«Қыпшақ Сейітқұл» ... ... Ы. ... ... екі адамды
масалға келтіреді. Сейітқүл егіншілікпен айналысып, егін егеді, саудамен,
т.б. ... ... ... өнеге көрсетеді. Екіншісі ұрлықпен
айналысады. Ақыры өмірі қорлықпен өтеді. Өзін ... ... ... ... ... ... жинаған
рьевтен дәріс алды. Елге оралған соң халықтан қаржы жинап, ... ... ... Мектеп 1864 жылдың қаңтарында ашылды. Ал мақсат-тілегін
Ыбырай былай деп ... «Мен ... ... ... ауыл ... академияларында окып білім алуын, өз халқына
қызмет етуін, жаңалықты іс жүзінде көрсете білуін ... ... ... Бала ... ... ... ол дүние жүзі педагогика
классиктерінің ... ... ала ... Оған ... еткен Қазан
университетінің про-фессоры, миссионер Н. И. ... ... Ол ... ... жазылған оқу қүралын жасауды үсынды. 1879 жылы ... ... ... ... «Киргизская хрестоматия» («Қазақ ... ... ... ... ... әнгімелер, өлеңдер жазып, балаларды
оқуға, білімге шақырды. Олар-дың біразы сол хрестоматияға енгізілді. «Кел,
балалар, оқылық» ... ... ол: ... ... ... ... ... тамағы шокуменен табылған, Өнер-білім, бэрі ... ... Кел, ... ... ... ... ықыласпен тоқы-
лық», - деп жазды. Ыбырай «Қазақтарға орыс тілін ... ... ... ... к ... киргизов русско-му языку».
Оренбург, 1879) атты 8 тараудан ... оқу ... «Зат ... ... «Сын есім», «Үстеу мен жалғау», «Етістік», т.б, үғымдарды түңғыш рет
енгізіп, талдап көрсетгі. ... өз ... ... ... ... қосуды арман етті. «Өнер, білім бар жүрттар, ... ... ... алыс ... ... ашып-жүмғанша, Жылдам хабар
алғызды», - деп ... ... ... жүмыспен қатар халық
училищелерінін ин-спекторы, Торғайдың ... ... да ... тіке-лей араласуымен мект^птер, ... ... ... ... ... үйымдастырылды. Ыбырай надандыкка,
сауатсыздыққа қарсы болып, халықты ... ... ... ... «Бай ... мен жарлы баласы», «Лүқпан ... ... ... шығармалары дәлел болады. Мәселен, «Қыгапақ Сейітқұл» деген
әңгімесінде Ы. ... ... екі ... ... ... Сейітқүл
егіншілікпен айналысып, егін егеді, саудамен, т.б. шүғылданады. Сөйтіп
басқаларға өнеге көрсетеді. ... ... ... Ақыры өмірі
қорлықпен өтеді. Өзін белгісіз біреулер Түркістан жақта ... ... ... ... талан-таражға түседІ. Сөйтіп, Ыбырай халықты
адалдыққа, еңбекке, ... ... ... ... ... уағыздайды, арамдық жолдан сақтандырады. «Араз бол, кедей ... Кете бар, ... ... ... ... тап ... де –
тәңірім жәрдем, Телмірме бір адамға мұңдық деген», - деп ... ... ... ... ... Ы. Алтынсарин адамгершіліктің маңызды
мәселелерін үш жолаушының бұлақ басында сусындап отырып, ... ... соны ... қалай талдағаны арқылы халық санасына ... ... жазу ... ... «Ей, жолаушы, болсаң осы таза бұлақтай бол». Бұл
мысал Ыбырайдың халқын адамгершілікке баулуда түрлі ... ... ... ... ... өкіметінің қазақ балаларының ішінен тілмаш
тәрбиелеп ... ... ... тар ... сынап, казақ еліне тілмаштық
емес, өнер керек, білім керек екенін орыс ... ... ... рет атап ... ... ... кішіпейіл, білімге қүштар, достыққа
адал екенін айтып отырады.
Бірақ Ыбырайдың бұл мақсат-әрекеті ... ... ... ... тек тілмаштар дайындамақ болған отаршылдық саясатына қайшы
келді, қолдау таппады. Сондықтан ол ел аралап, ... ... ... ... ... көшпелілік тұрмыстың тұсау болып отырғанын да атап
керсетті. Ол қазақтардың өмір бойы көшпелі ... қала ... ... ... ... даму жолында көшпелілік өмірден
отырықшылыққа ... ... деп ... ... ... беру, көзін ашу
ісінің өзі осы отырықшылықпен тығыз байланысты», — деді. «Қазақ халқы көп
ұзамай орыс ... ... ... ... ... Бұл
жақындықтан ол тек бақыт табады және ол ... ... ... ... қатар
диқаншы да, Ресейдің касиетті туы астында жақсы жауынгер де бола ... ... ... Ыбырай.
Бірақ Ыбырай патша өкіметінің Орынбор және Батыс Сібір ... дала ... ... ... 1868 ... болған уақытша ережесін сынға алды. Оның қазақ халқының тұрмыс-
салтын, көшпелі өмір сүрген әдет-ғүрпын, шаруашылығын ... ... ... ... ... ... артық жерлерін тартып алып,
Рессейдің орталық аудандарынан ауып ... ... ... ... ашық ... Ы. ... ... деп жазды: «Даланы мекендеген
халықтардың өміріне ... ... ... жасауға шешім қабылдамас бұрын
алдымен осы халықгы және оның өмірін зерттеп білу ақылдырақ іс болмай ... ... ... үшін ... алдын ала орындалған шарттар бар? Мұның
өзі ағат қадам жасамау үшін керек. ... ... бір ... өмір ... ... ... нағыз қабілетгі халықтың өзін де енжар, селқос халыққа
айналдырып жіберуі мүмкін. ... ... ... ... душар болды
деушілер көп. Шындығында, табиғаттың заңывда жас баланы ... ... ... болмайды ғой».
Ыбырайдың еңбектері, мақалалары, хаттары олардың дүниеге гуманистік
көзқарас, тәжірибелі қиялдық анықтаушы ... ... ... ... ... ... ... құда түсу, қыз үзату
және той жасау дәстүрлерінің ... атты ... Ол әлі ... ... жойған жоқ, өйткені бұл мәселелер - ... ... сай ... ... қанына сіңіп, ерте замандардан келе жатқан дәстүр. ... ... ... дегеніміз - өзімізді қоршаған шындықты таныпбілу»,
-деп түйіндеді Ыбырай. Ол мектептегі діни-схоластикалық оқуға ... ... ... ... оқу процесін осы түрғыдан жүргізді. Бірақ оған ... ... ... жоқ. ... мәселесінде діни кітаптарды оқуға
жеңіл болсын деп, Ыбырай қазақ тілінде орыс ... ... та ... жалпы алғанда, Ыбырай өз заманындағы алдыңғы қатарлы ойшыл, ағартушы,
демократ, ... ... ... ... үш томдығы казақ, орыс
тілдерінде жарық көрген.
Абай Құнанбаев (1845-1904)
Абай Құнанбаев (1845-1904) – қазақ халқының ... ... ... Ол ... Құнанбай шаңырағында дүниеге келді. Абай тарихқа ең
алдымен кемеңгер ойшыл ақын ретінде енді. Оның ... ... ... ... биікке көтерілді. Абай өлендері қашанда есті, сөздері
жинақы, ... ... ... мәні зор, ... жоғары болып келеді. «Мен
жазбаймын өлеңді ермек үшін» деп ... өзі ... оның ... ... мәні ... ... Сонымен қатар Абай өз заманының
қоғам қайраткері, ойшыл-философы болды. Ең алдымен, ол өз ... ... ... арқылы ұдайы ой салды, оның көкірегін оятып, оны надандықтан,
жаман қылықтардан ... ... ... ... ... ... ... өлеңіндегі: «Қалыңелім, қазағым, қайран жұртым, ... ... ... ... ... жаманды айырмадың, Бірі қан, бірі май боп
енді екі ұртың», -деген сөздері ... ... Бүл ... Абай ... ... тие ... Сондай-ақ Абай бос даурығуға, бекер мал шашуға,
өтірік айтуға, жалқау болуға қарсы шықты. «Бес нәрседен ... бол, ... асық бол, Адам ... ... - деп ... де, Абай: «Өсек,
өтірік, мақтаншақ, Еріншек, бекер мал шашпақ - Бес ... ... ... терең ой, Қанағат, рақым ойлап қой - Бес асыл іс, көнсеңіз» ... ... ... Абай ... ... ... өмірде өз орнынды ... ... ... дейді. «Сен де - бір кірпіш дүниеге, ... тап ... ... ... сөздер соның айғағы.
Абай қазақ халқын өнер үйренуге, тіпті ... да ... ... ... ... ... тетігін үйреніп, ойлан, мал тап» дейді.
Қазақ елінде ойын-сауыққа көп әуестеніп, бір үйден бір ... бір ... ... ... ... әдет ... ашына ескертіп, одан аулақ
болуды арман етті. «Тамағы ... ... ... ... адам ... ... ... «Қырық екінші сөзінде». Абай қазақты пайдасыз, жұмыссыз
қаңғырып жүруге құмар деп ... Абай ... ... ... ... ... көршілес өзбек, татар халықтарьшан өнеге ал,
солардан үйрен дейді. Ең алдымен Абай орыс ... дос ... ... ... ... ... Тек сол арқылы қазақ халқының көзі
ашылатынын ... ... оқу ... ... те, мал да, өнер де, ... да —
бәрі орыста тұр. Зарарынан қашық болуға, пайдасына ... ... ... ... ... керек. Оның үшін олар дүниенің тілін ... ... Сен оның ... ... ... ... Әрбіреудің тілін,
өнерін білген кісі сонымен бірдейлік дағуасына кіреді... Орыстың ғылымы,
өнері - дүниенің кілті, оны ... ... ... ... - дейді Абай
«Жиырма бесінші» сөзінде.
Ол А. С. Пушкин мен М. Ю. ... ... ... ... ... А. ... ... қағаз бетіне аударды. Мәселен, «Татьянаның
хатын», «Онегиннің хатын» ... қана ... жоқ, оған ән де ... жылы М. Ю. ... ... ... ... әні» деген өлеңін
«Горные вершины спят во тьме ночной» деген атпен аударған болатын. ... ... ... ... ... әсер етті. Қараңғы түн,
айнала тау, тым-тырыс, мүлгіп түрған ... Бүл ... ... де ... Ю. ... Ф. Шубертті, С. ... ... ... ... сияқты, ол Абайдың да жүрегіне ... ... тау ... ... ... маужырал» деп аударды, сондай-ақ ол
Лермонтовтың «Теректің сыйы», «Қанжар» өлендерін аударды.
Сонымен қатар Абай Шығыс мэдениетінен де нэр ... ... ... ... ... ... ... «Ескендір», «Масғұт» поэмаларын жазды.
Әлеуметтік көзқарастарында Абай эділеттік үшІн күресті. Үстем ... ... ... ... т.б. ... ... ... мал шашып, кейін оны еңбекші ... ... ... ... «Болыс болдым, мінеки, бар малымды шығындап», - деп
әжуалады. Сондай-ақ кедей, мүсэпір, жетім-жесірлердің қиын ... жаны ... Оған ... ... мен сол бір екі ай» өлеңі дәлел болады.
Абайдың ... ... мен ... адам мен ... жан ... өмір мен өлім көп орын алады. Осылардың бәріне прогресшілдік тұрғыдан
жауап іздеді. Абай, бір жағынан, Құдай бар деп ... ... ... ... ... ... бар екенін мойындайды. Сондықтан
ғылымды меңгеруге, дүниені түсінуге шақырды. ... ... ... ... дегені немесе «Жасымда ғылым бар деп ... көре тұра ... Ер ... соң ... ... ... кеш сермедім» дегені - осының айғағы. ... ... ... саналылығы дүниені зерттеумен, оның ішкі сырын ... ... ... түрғысынан Абай сананың, ақылдың рөлін жоғары бағалады.
Дүниені тану, ақиқатты білу, ғылымды меңгеру, ... ... ... тән
қасиет болуға тиіс. «Дүниенің көрінген һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең
болмаса ... ... ... орны ... Оны ... соң, ол ... жаны ... хайуанның жаны болады», - деп жазды. Абай шығармаларында,
оның дүниеге ... ... ... да орын ... ... ... ... мәңгі қозғалыста, дамуда ... ... ... бір ... түрмайды, адамның куаты, өмірі бір қалыпта
тұрмайды. Әрбір ... ... ... бір ... ... берген жоқ».
Немесе «Дүние - үлкен көл, Замана - соққан жел», - дейді Абай «Отыз ... Оның ... ... ... ... мәңгілік еш нәрсе
жоқ. Табиғатқа да, адамға да осы заң ортақ екенін айтады. Мәселен, ... ... ... ... баласын замана өсіреді, кімде-кім жаман болса,
замандасының бәрі виноват», - деп ... Олай ... ... адам ... қоғам, оның әлеуметтік ортасы, дос-тары болмақ. Былайша
айтқанда, адамның жаман, не ... ... ... ... ... екенін
мойындайды. «Мен егер закон қуаты қолымда бар кісі ... адам ... ... деген кісінің тілін кесер едім», - ... ... ... сөзінде» Абай: адам баласының ең жаманы - ... деп ... Ол әр ... істің өлшемі болады деп ... Егер ... ... ... ... ... ... айтты. «Қырық үшінші
сөзінде» Абай: «Әрбір жақсы нәрсенің ... бар, ... асса ... ... білмек - бір үлкен керек іс. Ойланбақ жақсы, іске тіпті
салынып кеткен кісі ойын байлай алмаи, ... ... та ... болады.
Ішпек, жемек, кимек, күлмек, көңіл көтермек, ... ... мал ... ... ... ... алданбастық - бүл нәрселердің бәрінің де
өлшеуі бар. ... ... боғы ... ... Оның ... тағы ... «...Көпте ақыл жоқ. Ебін тап та, жөнге сал», - деген («Отыз жетінші
сөзі»). Абай шығармаларында, ... ... бес қара ... тұрған оның
ғақияларында талай философиялық ойлар, толғаулар айтылған. Абай ... ... ... Оның ... ... ... ол мистикалық ойдан аулақ ... ... ... сегізінші сөзінде» Абай: «Күллі адам баласын қор қылатын
үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек: Әуелі - надандық, ... - ... - ... - ... жылы ... ... 150 ... мерекесін ЮНЕСКО шешімі бойынша
әлем ... ... Бұл ... ақын ... ... мол ... пен
кұрметтің тағы бір айқын көрінісі болды.
Абайдың өлең, кара сөздері қазақ, орыс, ... да ... сан рет ... ... ... ... 300-дей түрлі ұлт-азаттық көтерілістер,
қозғалыстар болды десек, соларға түрткі болған әлгі ақындар еді. ... ... ... ... болмағанда кім болады? Әрине, Шоқан, Ыбырай,
Абай қазақ халқын тікелей білімге, еңбекке шақырса, ... ... ... ... ... ... келеңсіз жағдайларды ащы сөздермен түйреп, ашық
сынау арқылы ... ... ... оны ... ... ... көтерілуге
шақырды. Сондықтан біз оларды да ағартушылар дейміз.
Батыс Еуропада ағартушылық қозғалысы ... ... да ... ... ... ... батыл сынау арқылы елдің көзін
ашты, намысын оятты.
XIX ғасырдың адамзат тарихында ерекше орны бар. ... ... ... етек ... ... ... дворян-
революционер А. Н. Радищевтің ісін қолдап, ... ... ... ... ... шіркеуге карсы шығып, оларды реакция тірегі
деп білген, шаруаларды ... ... ... А. И. ... В. ... Н. Г. Чернышевский, Н. А. Добролюбов, т.б. ... ... ... ой қозғап, еңбектер жазды. Біріншіден, олар,
жоғарыда айтылғандай, революционер-демократ болып, ... ... ... олар ... еді, ... ... ... өздері
армандаған қоғамға жетуді көздеді.
Сол кезде, бұған дейін айтылғандай, басқа ... ... ... де ... ... ... алдыңғы қатарлы ойшылдар шыға
бастады. Біз ... ... ... ... ... ... шақырған жоқ, социализмді де армандаған емес. Әрине,
мұнда жағдай басқаша болатын. Дегенмен, олар ... ... өз ... ... тізімі
1. Кішібеков Д., Сыдықыв У. Философия – Алматы, 1996.
2. Алтай Ж., ... А., ... Қ. ... ... Оқу ... ... ... Қасабеков А., Алтайев Ж. Қазақ философиясы. – Алматы, 1996

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру13 бет
Француз материалистері мен ағартушыларының педагогикалық көзқарастары10 бет
Хіх ғасырдағы қазақ ағартушылары және рухани мәдениет5 бет
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі11 бет
Гендерлік психология саласының мақсат-міндеттері, пәні, объектісі.4 бет
Орта білім беретін мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруға байланысты жүргізілетін педагогикалық тәжірибе жұмыстары35 бет
Қазақ ойшылдарының қоғам мен тұлға дамуына әлеуметтік көзқарастары7 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь