Қазіргі кезеңдегі Қазақстан Республикасының ақша-несиелік саясаты

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 АҚША.НЕСИЕ САЯСАТЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... .5
1.1 Ақша.несие саясатының экономикалық мәнi және оны
жүргiзу құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Ақша.несие теориясы негiзiнде экономиканы реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
1.3 Шетел елдерiнiң ақша.несие саясатын жүргiзудегi
тәжiрибесi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ АҚША.НЕСИЕ САЯСАТЫНА ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
2.1 Ұлттық Банктiң ақша.несие саясатын реттеу механизмi ... ... ... ... ... ... ... ...20
2.2 Қазақстан Республикасының ақша.несие саясатының негiзгi даму кезеңдерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
2.3 Ақша.несие саясатының проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
Үкiметтiң саясаты бюджет тапшылығы мен салықтардың мөлшерлемелерiн көзделген деңгейде сақтау арқылы экономиканы тұрақтандыруға бағытталады.. Салықтық-бюджеттiк реттеу әлсiз болса да жиынтық кiрiстiң өсуiн ынталандыруды негiзге алған. Ақша-несие саясатының рөлi айырбастау бағасының жарияланғанмен тепе-тең сәйкестiгiн қамтамасыз ету үшiн ақша ұсыныстарын реттеумен шектелген.
Несие ұйымдарын ынталандыру мен олардың экономиканың нақты секторымен өзара iс-қимыл жасауын қолдау мәселелерi ҰБ тарапынан тiкелей реттеу аясынан шығарылып, ақша нарығының өтiмдiлiгiн басқару қиындады, ашық нарықта ломбардтық несиелеу және РЕПО мәмiлелерi, коммерциялық банктерге күндiк қарызбен “овернайт” несиелерiн беру сияқты классикалық операцияларды жүзеге асыру қиындады.
Осымен бiрге, Үкiмет жұмыссыздықты азайтудан ұлттық валютаның құнсыздауымен күресудi маңыздырақ деп санап, тiркелген айырбастау бағамы қолданылған жағдайда, инфляцияны ауыздықтау мен инфляциялық болжамды төмендетуде едәуiр нәтижелерге қол жеткiздi.
Баланстағы тепе-теңсiздiк кезiнде орын алатын ұлттық валюта бағасының ауытқуына сыртқы қаржыландыру көздерiн тартпай-ақ түзету жасалады. Осы мақсаттарға Халықаралық Валюталық Қор несиелерiн қарызға алу, қосымша валюта мен алтын резервтерiн жасау қажет болмайды.
Сонымен бiрге, Қазақстан экономикасында бiрқатар дағдарыстық жағдайлар соңына дейiн әлi де жойылмай келедi. Экономиканың кейбiр салаларында өндiрiстiң құлдырауы тоқтатылмады, салық салу және бюджеттiк кiрiстi арттыру проблемалары орын алуда, мемлекеттiк iшкi және сыртқы қарыздар мөлшерiнің өсуi жалғасуда және мемлекеттiң экономикалық қауiпсiздiк табалдырығының мағынасына жақындады, өндiрiстiк салаға берiлетiн несиелер бойынша пайыздық мөлшерлемелер жоғары болып қалуда, шаруашылық етушi субъектiлердiң инвестициялық белсендiлiгi тиiстi деңгейде емес және т.б. Мұның барлығы ақша-несиелеудi реттеу жөнiндегi шаралар бюджеттiк шығындар мен салық салуды басқару жөнiндегi мемлекеттiк шаралармен тығыз байланысты болу керектiгiн дәлелдейдi /1, б.2 /.
1. Основные направления денежно-кредитной политики Национального банка Казахстана на 2002-2006 годы. Постановление Нацбанка РК №518 от 08.12.2006г. – 2б.
1. Мақыш С.Б. Нарық жағдайындағы мемлекеттің монетарлық саясаты. Хабаршы. Алматы. №1(35), 2003. – 108-112б.
2. Шенаев В.Н., Иринязов Б.С. Проектное кредитование. Москва. АО Консалтбанкир,1996. – 33-35б.
4. Сейткасымов Ғ. С. Банковское дело. Алматы, – 1998. – 24б.
5. Эдвин Дж. Долан и др. Деньги, банковское дело и денежно-кредитная политика. Москва. – Санкт-Петербург, 1993. – 45-46б.
6. Жуков Е.Ф. Деньги , кредит, банки. Москва . Юнити , 2000. – 43-47б.
7. Лаврушина О.И. Банковское дело. Москва, - 1992. – 31-35б.
8. Сейтқасымов Ғ. С. Ақша, несие, банктер. Алматы, – 2001. – 12-15б.
9. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие. Алматы, – 2004. – 25-27б.
10. Қазақстан Республикасының “ҚР Ұлттық Банкі туралы” 30.03.2006 жылғы Заңы, 19-22б.
11. www.stat.kz.
12. www.narodbank.kz.
13. Қазақстан Республикасы статистика жөніндегі Агенттігі. 12/2006. – 31б.
14. Молдағазиев Н.Ы. Қазақстандағы макроэкономикалық тұрақтандырудың ерекшеліктері мен даму кезеңдері.Саясат. №7,2006. – 26-28б.
15. Қазақстан Республикасының экономикасын қысқа мерзімді несиелеу ережелері 11.02.1994. ҚР Ұлттық Банк басқармасы бекіткен. – 3б.
16. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкісінің Несие серіктестері туралы 29.08.2006 жылғы қаулысы. – 4б.
17. Имразиева М.Е. Несие тәуекелін басқару. Хабаршы. Алматы, №5(51),2005.– 71-74б.
        
        МАЗМҰНЫ
КIРIСПЕ.....................................................................
...................................................3
1 АҚША-НЕСИЕ САЯСАТЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.............................5
1.1 Ақша-несие саясатының экономикалық мәнi және оны
жүргiзу ... ... ... ... ... ... ... ақша-несие саясатын жүргiзудегi
тәжiрибесi..................................................................
.................................................16
2 ҚАЗАҚСТАН ... ... ... ... ... ... саясатын реттеу
механизмi...............................20
2.2 Қазақстан Республикасының ... ... ... даму
кезеңдерi...................................................................
..................................................27
2.3 ... ... ... ... ... ... мен ... мөлшерлемелерiн
көзделген деңгейде сақтау арқылы экономиканы тұрақтандыруға ... ... ... ... да ... ... ... негiзге алған. Ақша-несие саясатының рөлi айырбастау
бағасының жарияланғанмен ... ... ... ету үшiн ... реттеумен шектелген.
Несие ұйымдарын ынталандыру мен олардың экономиканың нақты секторымен
өзара iс-қимыл жасауын қолдау ... ҰБ ... ... реттеу
аясынан шығарылып, ақша нарығының өтiмдiлiгiн басқару қиындады, ... ... ... және РЕПО мәмiлелерi, коммерциялық банктерге
күндiк қарызбен “овернайт” несиелерiн беру сияқты классикалық операцияларды
жүзеге ... ... ... ... жұмыссыздықты азайтудан ұлттық валютаның
құнсыздауымен ... ... деп ... тiркелген айырбастау бағамы
қолданылған жағдайда, ... ... мен ... ... едәуiр нәтижелерге қол жеткiздi.
Баланстағы тепе-теңсiздiк кезiнде орын алатын ұлттық валюта бағасының
ауытқуына сыртқы қаржыландыру ... ... ... ... ... ... Валюталық Қор несиелерiн қарызға алу, ... мен ... ... жасау қажет болмайды.
Сонымен бiрге, Қазақстан экономикасында бiрқатар дағдарыстық жағдайлар
соңына дейiн әлi де жойылмай келедi. ... ... ... ... ... салық салу және бюджеттiк кiрiстi
арттыру проблемалары орын алуда, мемлекеттiк iшкi және ... ... өсуi ... және ... ... ... ... жақындады, өндiрiстiк салаға берiлетiн несиелер
бойынша пайыздық мөлшерлемелер жоғары болып ... ... ... ... ... ... ... емес және т.б.
Мұның барлығы ... ... ... ... ... мен ... ... басқару жөнiндегi мемлекеттiк шаралармен тығыз
байланысты болу керектiгiн дәлелдейдi /1, б.2 /.
Ақша-несие ... ... өз ... ... ... айта кетуге болады. Оларға орыс экономистерінен “Кредитно-
денежная политика в ... ... ... бар С.В.Пятенко, “Управление
банковским капиталом” деген еңбекті жазған В.В.Киселевті жатқыза аламыз. ... ... ... “Ақша айналысы және несие”, “Ақша, несие,
банктер” деген кітаптарын шығарған С.Б.Мақыш, “Макроэкономические ... ... ... РК в ... ... ... экономике” деген еңбегі бар Н.К.Кучукова , “Переходная ... ... и ... ... еңбектің авторы Р.Е.Елемесовты айта
аламыз. Ақша-несие ... ... ... жағдайлар қазіргі кезде
маңызды мәселелердің бірі болып ... ... да мен ... ... тақырыбын “Қазіргі кезеңдегі Қазақстан Республикасының ақша-
несиелік саясаты” деп алдым. Бұл тақырыптың ... ... үшін ... ... ... мен оны ... ... қарастырып өту болып
табылады.
Жұмысымда ақша-несие саясатының мәнi мен қазiргi ... оның ... ... ... тұтамын.
Осы қойылған мақсаттарға байланысты мен мынадай мiндеттерді ... деп ... Бұл ... ... экономикалық әдебиеттерді талдау;
2) Ақша-несие саясатын басқару әдiстерiн таңдау;
3) Ақша-несие саясатының ... ... мен ... Банк iсiнiң теориялық негiздерiн қарау;
5) Ақша жүйесiнiң негiзгi сипаттамалары мен қазiргi заманғы өлшемдерiн
және ... ... ... ... ... ... саясатының негiзгi проблемаларын және оларды жою
жолдарын ... ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГIЗДЕРI
1.1 Ақша-несие саясатының экономикалық мәнi және оны
жүргiзу құралдары
Нарықтық экономикаға көшу мен ақша-несие саласында мемлекеттiк саясат
рөлiнiң ... ақша ... баға ... әсер ... ... пен ... ... ақша теориясы мәселелерiне мүдделiлiктiң
артуына ықпал еттi. Баға деңгейiн белгiлеу мен ... ... ақша ... ... ... ... ... сандық
теориясының негiзгi мазмұнын құрайды.
Ақшаның осындай әсерi американдық экономист И. ... ... ... ... ... ... ... айырбасты мына
теңестiруде келтiрiлген:
MV= PQ, ... - ... ақша ... немесе ақша ұсынысы;
V- ақша айналымының жылдамдығы;
P - ... ... ... ... ... - ... мәмiлелердiң мөлшерi (ұлттық өнiм).
Iс жүзiнде бағалардың өзгеруi айналымдағы ақша мөлшерiмен ғана емес,
сондай-ақ тауарлар бағасының өзгеруiмен де байланысты (өндiрiс ... ... ... ... ақша ... ... шамасы (V) мен тауарлық мәмiлелер саны (Q) үшiн ... ... ол iс ... ... ... ... Сандық доктринасының басқа өкiлi
(кембридждiк) ағылшын экономисi А. Пигу ақша ... мына ... * P *T ... - ақша ...... ... ... келетiн жылдық кiрiс үлесi;
P – баға деңгейi;
Т - өндiрiстiң нақты мөлшерi.
Экономистер ұзақ жылдар бойы ... өсу ... ... ақша-несие саясатының тұжырымдамаларына қатысты пiкiр таластыруда.
Нарықтық экономика iштей тұрақсыз өзгермелi жүйе ... ... ... онда ... рөл ... ... ... монетарлық саясаты маңызды орын алады; ақша ... ... ... ... әкелiп соқтырған пайыздық
мөлшерлеме деңгейiнiң ... ... ... ... ... әсер арқылы атаулы жалпы ұлттық өнiм (ЖҰӨ) өзгередi.
Кейнсиандық теорияның негiзгi теориялық ... ... ... - ... тұтыну шығындары;
I - инвестициялар;
G - тауарлар мен қызметтер ... ... ... ... ... – таза ... ... реттеу процесiнде тоқыраған экономиканы
тұрақтандыру iсiнде бюджеттiк саясатқа, салық ... мен ... ... өзгеруiне негiзгi маңыз бередi. Олардың ... ... ... пен ... ... ... ... салдары көп мәндi. Кейнсиандық тұжырымдамаға
сәйкес нақты ... ... ... ... (инфляция
пайызы шегерiлген пайыздық мөлшерлеме) монетарлық саясатты ынталандыру ақша
ұсынысын көбейтедi және ... ... ... ... ... ЖҰӨ ... ... артады. Өндiрiстiң
құлдырауы тоқтап, жұмыссыздық азаяды, халықтың кiрiсiнiң артуы ... ... Ақша ... ... ... қысқа мерзiмдi
артықшылығы пайда болады. Халық артқан ақша ... ... ... ... ... ... жинақтайды. Ақша сұранысы артып, тиiсiнше
бағалар да ... ... пен ... ... ... ақшаның
мөлшерi де артады. Егер ақша ұсынысын азайтса, онда ... ... ... белгiлiнедi.
Монетаризм нарықтық экономика - өзiн-өзi реттеуге қабiлеттi iштей
тұрақты жүйе деген сенiмге негiзделген. Ол ... мен ЖҰӨ ... ... ақша ... мен нарықтық ЖҰӨ арасындағы тығыз байланысқа
негiзделедi. Осы бағыттың бас ... М. ... ... айналымдағы
ақша жиынының негiзделген тұрақты өсуiн қолдауға негiзделген “ұзақ мерзiмдi
тепе-теңдiк ... ... ақша ... ... ... М.
Фридменнiң теңдеуi бойынша осындай өсу шамасы:
(M=(Р((Y ... - ақша ... ... ... ... ұзақ мерзiмдi пайызы;
(P – болжалды инфляцияның орташа жылдық қарқыны, ұзақ мерзiмдi пайызы;
(Y – ЖҰӨ ... ... ... ... ұзақ ... ... заманғы сандық теория классикалық канондарды жетiлдiрдi.
Теориялық ақша үлгiлерi синтетикалық нысанды иелендi, ... екi ... ... ... ... элементтерi де Үкiметтiң
айналымдағы ақша ... әсер ... ... Республиканың ақша-несие
саясатындағы монетарлық ... ... ... ... ... орай ... iске асырылған болатын (мысалы,
ақша жиыны төмендегенде төленбеген ақшаның өсуi). Iс ... ... шешу үшiн ... ... ... ... үрдiстердi
байланыстыру, естi тиiмдi шараларды пайдалану қажеттiлiгi туындады.
Дамыған елдерде банк қадағалауы қаржы дағдарыстарына, экономикалық
оқиғалар мен саясаттағы ... ... ... ... Екi ... ... ... кезде орталық банк ақша мультипликаторларының тетiгiн
немесе ... ... ... ... ақша ... ... ... қадағалауды жүзеге асырады. ... ... ақша рөлi өнiм ... ... ... ... ... еңбекақы және т.б.) бағынышты болады. Ақшаның
басымды есептiк және бақылау рөлi ... ... ... ... ... тапшылығында әркелкi бағалар белгiлеуге және
ресурстарды ... ... ... ... еттi. Жиынтық сұраныс пен
жиынтық ұсыныстың тепе-теңсiздiк ара ... ... ... ... тұрақты болып қалды.
Ақша айналымының жылдамдығы төмендедi, жинақтаулардың нақты ... ... ... ... ... өту ... 83 ... инфляция мен айналымдағы ақша мөлшерiнiң
байланысын зерделеу айналымдағы ақша мөлшерi мен ... ... ... деңгейдегi тәуелдiлiктi айқындады.
Дүниежүзiлiк экономикалық тәжiрибеде ақша-несие саясатын реттейтiн
әртүрлi құралдар пайдаланылады:
1) ашық нарықтағы, яғни құнды қағаздар нарығында ... ... ... ... яғни ... ... ... банктен қарыздары бойынша пайыздарын реттеу;
3) мiндеттi резервтер нормативiнiң өзгеруi.
Ақша-несие ... ... ... ... қаржыландырудың
пайыздық мөлшерлемесi, қысқамерзiмдi теңге несиелерi және үш айлық ... ... ... ақша ... ... ... Ұлттық банктiң
монетарлық процесi тетiгiнiң негiзiн құрайды.
Орталық банк ... ... ... ... және ... келiсiм бойынша осы кезеңдегi монетарлық саясатқа сәйкес
пайыздық жағдайларды, ақша нарығындағы ұсыныс ... ... ... үшiн ол қайта қаржыландыру мен ашық нарықтағы операцияларда өзiнiң
пайыздық мөлшерлемелерiн өзгертедi, ақша нарығында басқыншылық сәтi ... ... ... қаржы сiлкiнiстерiне неғұрлым шыдамды етуге
тырысу, оның ... және ... ... оның ... банк жүйесiн дамытудың негiзгi мақсаттарының бiрi болып табылады.
Экономикалық саясат теориясына ... ... ... ... ... ... ... бағасына әсер ететiн ақша, несие және
валюта саясатының өлшем ... ... ... ... ... ... ... қол жеткен құралдар ... ... ... ... ... бағасына әсер етедi. Ақшаның тұрақтылығын реттеу
нарық жағдайларына макроэкономикалық ... екi ... ақша ... ... мен ақша ... ... арқылы ақшалай қаржылардың
айналым саласын бақылауды күшейту құралы болып табылуда.
Iс жүзiнде ақша және ... ... ... ... және экономиканы дамуын реттеудi теңгеруге тиiс.
Ақша-несие саясаты мемлекеттiк жалпы экономикалық саясат бөлiгiн, оның
элементерiнiң (өнеркәсiптiк, құрылымдық, ... ... ... ... да ... түрлерiмен қатар) бiрiн бiлдiредi және ... және ... ... ... ... өсу ... жұмыссыздықтың төмен деңгейi, бағалардың
тұрақтылығы, ... ... ... ... ... мақсат болып
табылады.
Әртүрлi ақша түрлерi ретiнде белгiлi ақша агрегаттары М0 , М1 , ... т.б. ... ... ... ... ... М0 - ... банкноттар (орталық банк шектерiнен тыс) және
орталық банктегi екiншi деңгейлi банктердiң шоттарындағы ... ... ... ... ... ... М1 – ... қолындағы кез-келген ақша белгiлерiнiң мөлшерi мен
кәсiпорындардың, мекемелердiң, ұйымдардың кассаларындағы қаржылар.
3) М2 – М1 ... ... және ... пайдалану режимдi заңды
және жеке тұлғалардың депозиттерi, ... ... ... ... ... банк ... ... еркiн айналымдағы
займдардың облигациялары, банк резервтерi.
4) М4 - М1 басқа халыққа, банктерге, ... мен ... ... ... ... және М2 ақша жиынының бiрдей көрсеткiштерi болып саналады. М4 соңғы
көрсеткiшi жеке де, ... ... ... ... ... ... жоғары төлемге қабiлеттi жиынтық сұранысын сипаттайды.
Осы ақша агрегаттарының, бiз ... ... ... ... ... қолма-қол ақшаға жеңiл айналып ... ... ақша ... ... ... ... қазiргi
заманғы жағдайларда, олардың жалпы мөлшерiн ғана емес, ... ... ... ара қатынасты және трансакциондық iс-қимылдарда оның
мұқтаждығына сәйкес олардың осы ... ... ... ескерiледi. Сондықтан
орталық банктiң жоғарыда атап өтiлген бас функциясы- айналымын реттеу ... ғана ... ... ақша ... ... ара ... көздейдi. Iс жүзiнде кез-келген қазiргi заманғы мемлекет үшiн
ақша эмиссиясын және ақша айналымын ... ... ... ақша ... аса маңызды көрсеткiштерiнiң жобаланған және ... ... ... ... қажеттiлiгiн бiлдiредi.
Осы ақша-несие құралдарына қысқаша сипаттама берейiк:
Ресми есеп мөлшерлемесi - орталық банктiң мөлшерлемесi, ол бойынша
банк ... ... ... ... сатыдағы несиелер ретiнде енiншi
деңгейлi банктер мен несие ... ... ... ... банк ... мөлшерлемесiн жоғарылатып немесе ... ... ... ... ... алу үшiн олардың клиенттерiне ықпал етедi,
бұл өз кезегiнде экономикалық өсуге, ақша жиынының ... ... ... әсер ... ... банктiң ресми есеп мөлшерлемесiнiң өзгеруi
нарықтық пайыздың тиiстi өзгерiстерiн туындата ... ... ... ... ... жай-күйiнде бiлiнедi. Мөлшерлеменiң артуы елге қысқа
мерзiмдi ... ... ... ... етедi, осының нәтижесiнде төлем
балансы жанданады, тиiсiнше, шетелдiк валютаның бағамы төмендеп, ал ... ... ... Мөлшерлеменiң төмендеуi керi нәтижелерге
әкелiп соқтырады.
Ашық нарықтағы құнды қағаздармен ... ... - ... ... ... ... қоса ... кейiн керi мәмiле жасай
отырып, коммерциялық және қазынашылық ... ... мен өзге де ... қағаздарды сатып алу-сату жөнiндегi
операциялары. Орталық банктiң мұндай ... ... ... ... ... ... бар ресурстар мөлшерi арқылы әсер етедi.
Егер орталық банк ашық нарықта құнды қағаздарды сатса, ал ... ... ... ... ... онда ... ресурстары мен тиiсiнше
олардың клиенттерге несие беру ... ... Бұл ... ... ... және ... пайызының артуына әкелiп соқтырады.
Орталық банк нарықта екiншi деңгейлi ... ... ... ... ... ... ... ресурстар ұсынады. Несие беру жөнiндегi олардың
мүмкiндiктерiн ... Ашық ... ... банк ... ... және мемлекеттiк құнды қағаздарды реттеуге және
соңғы есепте ақша нарықтағы сұраныс пен ... ... ... ... ... резервтер - банктер мен несие мекемелерiнде орталық банктiң
талабы бойынша, әдетте, пайызсыз шотта ашылған ... ... ... ... ... олар ... ... мiндеттi резервтер
нормасын арттыра немесе төмендете отырып, орталық банк банктер мен ... ... мен ... эмиссияны жүзеге асыру мүмкiндiктерiн
шектейдi немесе кеңейтедi.
Мiндеттi резервтер едәуiр шамада әкiмшiлiк тұтқаны бiлдiредi. Бiрқатар
елдерде олар толықтай ... ... ... мөлшерi елеулi түрде
төмендетiлген. Кейбiр елдерде ... ... ... пайдалануға жол бермеу
үшiн осындай резервтердiң ең ... ... ... ... ... ... басқа дүниежүзiлiк банк тәжiрибесiнде орталық
банктердiң ақша-несие саясатының басқа құралдары кең ... ... және ... ... ... қайсыбiр елдiң нарықтық
немесе өтпелi экономикалық ... ... ... ... ... сөз
қозғалады. Оларды қысқаша сипаттап өтейiк.
Капиталдар нарығын бақылау- акциялар мен облигациялар шығару тәртiбi,
сырттан қарыз алу шектерiн белгiлеу және т.б.
Нарықтарға қол ... - жаңа ... мен ... ... ... ... ашуды реттеу.
Валюта басқыншылығы - ақша бiрлiгiне сұраныс пен ... ... ету үшiн ... ... ... ... ... - ақша жиыны көрсеткштерiнiң өсуiнiң мақсатты ... ... ... ... нормалары - мемлекеттiк
қарызды тұрақты орналастыру мен ... ... ... ... ... мекемелерi үшiн белгiленедi.
Нарықтық экономика жағдайында экономикаға ықпал етудiң атап өтiлген
және басқа кейбiр құралдарын ... ... ... белсендiлiктi
арттыруға немесе төмендетуге қол жеткiзiледi. Мұның ... ... ... ықпал ету шешушi болып табылады. Олар кәсiпкерлерге
арзан несиенi ... ... ... соғұрлым өз iсiн ашуға ынталанады,
өндiрiстi ... ... ... экономикалық өсудi жеделдетедi.
Көрсетiлген құралдардың әртүрлi қиыстырулары орталық ... осы ... ... ... ... ... ... саясат жүргiзуге жол ашады. Орталық банк аталған ... ... ... мақсаттарын жүзеге асырады: ақша жиынының
деңгейiн (қатаң монетарлық саясат) немесе пайыздық мөлшерлеменi белгiленген
деңгейде ұстайды (икемдi монетарлық саясат).
Ақша-несие ... ... ... ... ... тығыз байланыстырған жағдайда ғана ... ... ... ... негiзiнде экономиканы реттеу
Экономиканы ақша-несие реттеудiң теориялық тұрғылары қазiргi ... ... ең бiр ... ... бiрi болып
табылады, бiрiншiден, осы тұжырымдама әдiстемелерiнiң ерекшелiгiмен,
екiншiден, ... ... ... ... ... заманғы
дамуының объективтi заңдылықтарымен түсiндiрiледi.
Ақша-несие реттеу тұжырымдамасының қолданбалы ... ... ... ... ... ... бақылаудың құралдар жүйесi
мен әдiстерiн қамтамасыз етедi.
Мемлекет ақша-несие реттеудiң жәрдемiмен экономикалық дағдарыстарды
жұмсартуға, инфляцияның ... ... ... ... ... ... ... ел экономикасының түрлi салаларына күрделi
салымдарды ынталандыруға арналған несиелердi пайдаланады.
Ақша-несие реттеу ... мына ... ... тұрады: банк
өтiмдiлiгiн реттеу, мемлекеттiк қарызды басқару, банк ... ... ақша ... ... тетiгi ақша-несие әдiстер мен құралдарының
жиынтығын бiлдiредi деп пайымдауға болады, олардың кешендi ... ... ... қол ... ... ақша-несие реттеу тетiгiнiң үлгiсi былайша түсiндiрiледi.
Ақша-несие реттеудiң теориялық негiздемесi жүйеге фактiлердi ендiруге,
түсiндiруге және қорытуға негiзделедi, ... ... ... ... ... ... ... немесе белгiленген құбылыстардың
қадағаланатын өзгерiстерiне негiзделу салдарынан - осы ... ... ... талдаудың соңғы нәтижесi ... ... ... ... оларды бiрiктiрiп байланыстырады, олардың
арасында өзара байланыс орнатады және ... ... ... ... шығарады.
Ғылыми тұрғыдан фактiлер қазiргi бар теорияларды растау (дедуктикалық
әдiс) үшiн де, сондай-ақ жаңа ... үшiн ... ... ... экономистер барынша дәрежеде ... ... ... ... ... теориялар (кейнсиандық теория
мен монетарлық) – негiзiнен ... ... ... болатын теориялар.
Бүгiнгi күнге көптеген ғалым экономистер оларды макроэкономика мәселелерiне
бiр мәндi ... ... ... гөрi ... ... Осыған
қарамастан макроэкономикалық теоиялардың болжалдығы олардың маңызын
кемiтпейдi.
Экономистер экономикалық өсу ... ... ... ... тұжырымдамаларына қатысты ұзақ жылдар бойы пiкiр таластыруда.
Ақша-несие ... мәнi ... ақша ... ... ... ... ықпал етуге негiзделедi. Монетарлық билiктердiң
тиiстi құралдары болса да, алайда әр түрлi ... ... ... ... ... ... ... қатысты әртүрлi келiспеушiлiктер
орын алуда. ... ... ... оның ... ... ... ... теориялық қағидаларды айқындауды және оның iшкi
тетiктерiн ашуды талап етедi /4, б.24/.
Ақша ... ... ... ... он ... бойы ... әзiрлемелердi қамтиды, олар iс жүзiндегi әрекеттер негiзi ретiнде
пайдаланылады. Басты мәселе-осы салада дүниежүзiлiк ғылыми бiлiм ... ... мына ... кiредi:
1) экономикалық және институционалдық ерекшелiктердi ескере
отырып, ақшаның баламалы айқындамасын ... ... ... ақша ... ... мүмкiндiгi анықтау;
3) ақша жиынына ықпал ету құралдарын ... және ... ... ... ... ... ... (ресми пайыздық мөлшерлемелер, мiндеттi|
|резерветер нормалары, валюталық басқыншылық, мемлекеттiк қарызды |
|басқару, банктерге ... ... ... ... |
|Ақша-несие реттеу ...... ... ... реттеу, |
|мемлекеттiк қарызды басқару, валюталық реттеу ... ... ... - ... валюта бағамын ... ... ... ... ... өсуi және |
|т.б. ... - ... ... үлгісі
Ақша-несие реттеу тұжырымдасы әдiстемесiнiң сипатты ерекшелiгi айырбас
тұжырымдамасына тән ақша-несие айналым саласында ... ... ... ... ... ықпалды жүзеге асыру көзқарасы болып
табылады. Мысалы, ... ... өкiлi Ф. ... “Тиiстi
тұрақтатын iс-шаралармен тұрақсыздыққа қарсы ... ... ... ақша ... ... сұраныс өзгерiстерiн сәйкестiкке әкелуi
мүмкiн”, - деп атап өттi.
Неоклассикалық постулаттардың ... П. ... ... ... ... көмегiмен даурықпа бұзақылықтан және күрт құлдыраудан
жалтаруға, кең экономикалық ... ... ... ... - деп ... ... негiзiн қалаушы М.Фридмен ақша-несие құралдары ақша
мөлшерiнiң тұрақты, алайда бiрте-бiрте ... ... ... ... қол ... ... әсер етуi мүмкiн деп
санайды.
Осы пiкiрлер экономиканы ақша-несие реттеу теориясының ... ... ... ... растайды, ол экономиканы ақша
айналымы мен несие құралдарымен мүмкiндiктерiн өсiруге, ... пен ... ... ... ... ... ... тұрақты жүйе ретiнде қарауға негiзделген.
.
Ақша-несие реттеу теориялары
Ақша-несие жүйесiн қараған кезде, ... ... ... және ... ... ... реттеуге негiзделген кейнсиандық үлгi” нарық жүйесi мен
еркiн кәсiпкерлiктiң ... ... ... және ... жәрдемiмен жоюға ұмтылады. Алайда, ол iшкi өндiрiс пен жұмыспен
қамтудың дамуына ақшаның ықпалын ... ... ... ... ... ... осы ықпалды мойындай ғана қоймай, ... ... ... ... ... ... ... санайды.
Кейнсиандықтар мен монетаристер арасындағы пiкiрталас экономикалық
ойлардың екi бағытының да жағымды жақтары мен кемшiлiктерiн де ... ... Бұл ... ... ... ... алайда
мәнi бойынша бiрiн-бiрi толықтыратын экономикалық үлгiлерден барлық құнды
және ұтымды алынатын синтетикалық көзқарасты әзiрлеуге ... ... ... ... Дж.М. ... 1936 жылы ... қамтудың, пайыз бен ақшаның жалпы теориясы” атты кiтабында өз
тұжырымдамасының мазмұнын баяндады. Кейнс теориясының бас ... ... ... ... реттеудi жоққа шығару. Ол өз күшiн
шындықпен, атап айтқанда, капитализмде ... ... ... ... туындаған жұмыссыздықтың орын алуымен жанасатын жаңа жұмыспен қамтылу
теориясын әзiрлеуге жұмсады. Мұның ... жаңа ... ... ... ... ... байланысты заңды туындайтын мәжбүрлi жұмыссыздыққа
ерекше назар аударылады.
Кейнсиандықтардан монетаристердiң айырмашылығы олар ... ... ... ... ... деп ... Ақша ... мөлшерлеменiң өзгеруiне әкеп соқтыруына, ал ... ... ... әсер ... ... ... ақша ... мөлшерлеменiң реттеушi рөлi мемлекеттiк шығындар сияқты ... деп ... ... ... ... ... экономиканы
тұрақтандыру үшiн маңызы жоқ дегендi айтады.
Экономикада iскерлiк цикл деп нақты өндiрiс ... ... ... ... жұмыспен қамту мен ... ... ... ... мен ... ... аталады. Мұның өзiнде кәдiмгi
iскерлiк цикл төрт фазадан тұрады: нақты өндiрiс мөлшерiнiң түсуiмен ... ... және ... ... ... және егер құлдырау
фазасы жарты жылдан астам жалғасса, онда құлдырау орын алады; цикл өзiнiң
төменгi ... ... ... және ... бiр жарым жыл жалғасса -ол
түбiне жетедi; нақты ... ... ... ... ... ... ... бағалар тұрақтандырылғанда кеңею фазасы орын алады. Нақты
өндiрiс мөлшерi барынша жоғары деңгейге жеткен нүкте ... деп ... ... жаңа цикл басталады /5, б.45/.
М. Фридмен мен А. Шварц өздерiнiң “АҚШ-да 1867-1960 ... ... ... деп ... жұмысында ақша айналымының рөлiн егжей-
тегжейлi ... ... ... ... ... олар
айналымдағы ақша жиынының өсу қарқыны циклдар iскерлiктермен сәйкес келмесе
де, солармен байланысты циклдiк ... ... ... ... Ақша ... циклдың алдында болады, өйткенi айналымдағы ақша мөлшерi өзiнiң
шарықтауына жетiп жоғары нүктеге- iскерлiк циклының шарықтауына ... ... Және ... ақша мөлшерi iскерлiк цикл өзiнiң төменгi нүктесi
- түпке дейiн жеткен ... ... арта ... ... ... ... өсу қарқыны 3% құрайды, ... ... ұзақ ... ... ... ... көрсеткiштерге
сәйкес келедi. Бұл жағдайда атаулы ЖIӨ мен ... ақша ... ... ... ... ... деп ... Егер ақша жиынының мөлшерi
10% артса не ... ... ... ... ... ЖIӨ өсу ... ... болжаммен атаулы ақша жиынының өсуiнiң тиiстi 10 пайыздық ... ... ... ЖIӨ ... 10% ... да, нақты өндiрiстiң өсу
мөлшерi тағы да 3% ... Бұл ... өсу жыл ... 7% ... ... баға ... арту ... қол жеткiзiлетiнiн бiлдiредi.
Сонымен, ақша жиынының өсу қарқынының ... ... ... ... ... және бағаларға елеулi түрде әсер етедi.
Монетаризм. Дж. Кейнстiң iзбасарлары негiзiнен құлдырау мен тоқырау
проблемаларына көңiл аударуына байланысты, ... ... ... ... процестерге орай ақша рөлiне жаңа ... ... ... ... ... ... ретiнде пайда болды. Дж Кейнстiң
iзбасарларына қарама-қайшы М. ... ... ... ... инфляция
кезiнде ғана емес, сондай-ақ тоқыру кезiнде де маңызды рөл атқаратынын атап
өттi.
Монетаристер мен кейнсиандықтар арасындағы айырмашылықты анығырақ көру
үшiн олардың ... ... ... ... ... теоретикалық құрулардың негiзiне нақты өнiм
мөлшерiн өндiруге жұмсалған жиынтық шығындар теңдеуiн алады:
C+I+Eі = NVP ... ... ... негiзге алады:
МV=PQ ... - ақша ... ақша ... ... - ... жеке ... мен ... сатылатын орташа P бағалар
деңгейiне көбейтiндiсi таза iшкi өнiмдi (NVP) ... ... сол ... ... ... мына ... MV (7)
Жаңа теңдеудiң сол ... ... таза iшкi өнiм ... ... ... ал сол жағында сатып алушылар осы ... ... ... ... Егер MV ... ... ... шығындардың жалпы
сомасы болса онда ол NVP тең ... тиiс. ... бұл сома NVP ... ... ... ... баламасын бiлдiредi. Сондықтан
монетарлық және ... ... өнiм ... сол ... ... ... екi тұрғыдан қараған екi көзқарас болып
табылады.
Кейнсиандықтар өздерiнiң теңдеулерiнде ақшаға ... рөл ... ақша ... ... ... мөлшерлеменiң өзгеруi ал ол арқылы
инвестицияларға ТЖӨ мөлшерiнiң ... ... әсер ... ақша ... өндiрiстiң, жұмыспен қамтудың, бағалардың
дейгейiн айқындайтын негiзгi фактор деп санап, ... ... ... мен ... ... ... ... уақытында өндiрiстiң кезең-кезеңмен құлдырауы мен ... ... ... ... ... ... Ол ... әртүрлi
экономикалық көзқарастарды жақтаушылар ұстанатын теориялық тұжырымадаларға
байланысты.
Кейнсиандықтар тауарлар мен ... ... ... ... ... құрамдас бөлiгi болғандықтан және осыған ... ... ... (ТЖӨ) ... тiкелей әсер етуiне орай,
қазынашылық саясатты экономикалық ... ... ... ретiнде
санайды. Қазынашалық саясаттың екiншi бөлiгiн құрайтын салық түсiмдерi
тұтыну мен ... ... ... ... әсер етедi. Сонымен,
негiзiнен тұтыну арқылы олар ТЖӨ мөлшерiне де әсер ... ... ... ... ... алайда, олардың пiкiрiнше, ол
құлдырау мен тоқырау кезеңiнде неғұрлым аз ... /6, ... ... ... ... тұрақтандырудың сенiмдi
құралы болып табылмайды деп пайымдайды. Өздерiнiң ... ... ... ... бюджет тапшылығы мен мемлекеттiк банктерден
қарыз беру, алуына әкеп ... ... басу ... ... Нәтижесiнде қаржы нарықтарында ақшаға сұраныс артады, осының
салдарынан пайыздық мөлшерлеме артады. ... ... ... ... ал ... кемуi жиынтық шығындардың қысқаруына және
тиiсiнше ТЖӨ кемуiне әкеп ... ... ... ... ... ... ... мақсатына жетпейдi, өйткенi қаржы
нарығындағы қарыздарды пайдаланған мемлекет ондағы жеке бизнестi ... ... ... оның орнын басады.
Ақша ұсынысы экономикалық белсендiлiлiкте шешушi рөл ... ... ... ... ... ала ... дұрыс ақша-несие саясатын
жүргiзудi табысты тұрақтандырудың басты шарты деп ... ... ... ... ... ... қиындықтарға толы. Бiрiншiден, ақша
ұсынысының өзгеруi мен оның атаулы NVP әсерi арасында жеткiлiктi ұзақ ... ... лаг ... Осы лаг ... ... ... бастап 8 айға дейiн)
немесе ұзақ (екi жылға дейiн) орын алуы мүмкiн. Ақша ұсынысы атаулы ... ... ... дәл анықтау ықтималдығы мардымсыз. Егер кейбiр белгiлер
экономиканың құлдырау процесiн ... онда ... ... ... ... пайыздық мөлшерлеме саясатын қолдана бастайды. Алайда, жарты ... ... ... ... ... ... осының салдарынан
қолданылған саясат ... ... ... ... одан әрi өсуiне әкеп соқтыруы мүмкiн.
Екiншiден, пайыздық мөлшерлеменi реттеумен ... ... ... ... ... ... арттырудың орнына осы
мөлшерлемелердi ... және ... ... одан әрi өсуiн туындатуы
мүмкiн. Монетаристердiң пiкiрiнше ұзақ мерзiмдi уақыт ... ... ... өсуiнiң үшпайыздық деңгейiне тең ақша жиынының
тұрақты ... ... ... оңтайлы болып табылады. Бұл жағдайда
артқан ақша ұсынысы жиынтық шығындарға және ... ... ... ... ... жүйеде толық жұмыспен қамтылған ... ... мен ... ... ымыраға қол жеткiзуге болады.
Алайда жеке кәсiпкерлiк жағдайында ... ... ... қол ... ... ... үлгi ... экономикалық жүйенi сыртқы, яғни,
мемлекеттiң кiрiсу қажеттiлiгiн атап ... осы ... ... ... түрлi құбылыстарын
бiлдiредi және сондықтан бiрiн-бiрi жоққа шығарудан гөрi ... ... ... ... ... саясатын жүргiзудегi тәжiрибесi
Орталық Банк экономиканы тiкелей емес, ... ... ... Несие құралдарына ықпал ете отырып, олардың жұмыс iстеуi үшiн
белгiленген ... ... Осы ... ... шамада екiншi
деңгейлi банктер мен басқа да ... ... ... ... бұл ... ... ... даму барысына әсер етедi. Сондықтан
несие жүйесiнiң ұлттық ерекшелiктерi орталық ... ... ... мен әдiстерiн таңдауына, оның ақша қайсы бiр құралдарына артықшылық
көрсетуiне едәуiр шамада ықпал етедi.
Ақша-несие саласында бақылаушы органдардың функциялары жиi ... ... банк ... ... бақылаушы Федералдық ... (ФРЖ) ... ақша ... ... ... ... ... Бұл орган ФРЖ пайда болғаннан бұрын, 1863 жылы, ... ... ... ... ... құрылған. Ақша айналымын бақылаушы федералдық
деңгейдегi ұйымдардың ... ... ... ... ... бұл органнан басқа банк қадағалау жөнiндегi құқықтар штаттардың
банк департаментерi, сондай-ақ депозиттердi ... ... ... ... ол ... ... федералдық деңгейде банк
операцияларын жасауға арналған құқықтарға лицензия бередi. Лицензия беру
кезiнде ең ... ... ... ... “қаржы тылдары”, капиталды
пайдалану жөнiндегi нормативтердi сақтауы, басшылықтың ... осы ... ... зерттеулердiң нақтылығы тексерiледi.
Федералдық лицензия берiлген банкiлерге ФРЖ ... ... ... оларға федералдық несие институты мәртебесi берiледi ... ... деп ... Штат үкiметiнен лицензия алған банкiлердiң штаттың
несие институты деген мәртебесi болады және оларға ФРЖ мүше болу ... ... ... ... Түрлi штаттар өздерiнiң банк заңдарын
шығаруға құқылы болуына байланысты, АҚШ ... ... ... бұл ФРЖ ... емес ... ... ... пайдалануға
жетелейдi.
Ұлыбританияның ақша-несие жүйесiнде ерекше жағдайлар қалыптасқан.
Англияның ... ... ... ... ... топтары - дисконттық үйлер арқылы ұйымдастыруды артық көредi.
Соңғылар Англия Банкiнiң ақша саясатын жүзеге ... ... рөл ... ... банк ... ... ... ерекшелiгiн
бiлдiредi. Оларға орталық банк пен өзге несие институттары ... ... ... сегiз институт жатады. Мұндай ... ... ... ... тек қана осы несие институттары ғана орталық ... ... ... ие ... ... Осы үшiн дисконттық
үйлер Англия Банкiнен қазынашылық ... ... ... ... ... ... ... қағаздарды орналастыру орталық
банкке жүктелгендiктен, бұл соңғыға өте пайдалы.
Басқа елдердегiдей, басқа несие институттары орталық ... ... ... қол ... ... ... ... Англия
банкi мен орталық банкi тiкелей ықпал ете алмайтын банк жүйесi арасында
делдал ретiнде ... банк ... мен ... банкi арасындағы iскерлiк
ынтымақтастықтың мысалы болып орталық банк пен ұлттық несие ... ... ... келе жатқан Нидерландының банк жүйесiнiң екi
деңгейi ... ... бола ... Ел ... ... ... банк ... негiзгi бағыттарын түсiндiру, сондай-ақ
күштердi бiрiктiрiп, тұрақтандыру, ... ... ... әзiрлеу
мақсатында несие-қаржы мекемелерiнiң ... ... ... көзделген.
Мұндай тәжiрибе несие жүйесiнiң екi деңгейiнiң арасында жақсы қарым-
қатынастар мен өзара түсiнiстiк орнатуға ықпал етедi. Нидерландының ... ... ... ... банк те ... ... ... қарым-
қатынастарды қолдауға ұмтылады.
Немiс федералдық банкi ұлттық несие жүйесiмен ... ... ... жүйе ғана ... ... iрi ... банкiлерi арқылы
да құрады. Немiс федералдық банкi филиалдарының негiзгi мақсаты – ... ... ең ... ... ... ... талаптардың
сақталуын бақылау, тиiстi аумақта орналасқан несие ... ... ... ... ... ... ... атқарады.
Немiс федералдық банкiсiнiң филиалдары несие инстититуттары мен орталық
банк арасындағы аралық буын ретiнде ... ... ... ... банк ... ... талаптарда
Ресей Федерациясының Үкiметi мен ... Банк ... ... ... ... ... 1992 ... дейiн дамыған
елдерде қабылданған несие ... ... ... ... ... экономикалық реттеу тәжiрибесiнде болмаған. Ресей Федерациясының
Орталық банкi инфляцияға қарсы реттеу жөнiндегi ... ... ... ... орталықтандырылған несиелердiң мөлшерi мен
бағаларын реттеу жолымен екiншi деңгейлi банктердiң пайыздық ... ... ... ... ... ... көтеру жолымен
инфляцияға қарсы реттеудегi қойылған мақсаттарға қол ... ... ... реттеудiң нарықтық тетiктерiн дамыту ... ... ... олар енгiзiлгеннен кейiн орталық банктiң
пайыздық мөлшерлеме мен несие мөлшерлерiн әкiмшiлiк белгiлеу шектелдi ... ... және ... ... ... ... нарықтан төмен мөлшерлемелер ... ... ... қайта
қаржыландыруға мүмкiндiкпен пайдаланады. Германия мен ... ... ... ... ... ... ... қосымша iс
жүзiнде шектелмеген несие алуы ... бұл ... ... ... ... ... ... өтiмдiлiгi мен бәсекеге
қабiлеттiлiгiн арттырады.
Дүниежүзiнiң көптеген жетекшi елдерiнiң ... банк ... ... ... ... iрi ... тығыз ынтымақтастық
жасайды.
Дамыған елдердiң банктерiнiң ... ... ... ... дәстүрлi тұжырымдамаларына жатқызу монетаризм де, мемлекеттiк
реттеу де ел экономикасына ... ету ... сол ... ... ... Келешекте орталық банк стратегиясын таңдауда
ымыра нұсқасына иек ... ... ... ... ... уақытта әкiмшiлiк
реттеу әдiстерiмен салыстырғанда, көптеген жағдайларда ... ... ... 90 ... ... ... еуропалық елдерде
(Австрия, Италия, Франция және т.б.) банк ... ... ... ... табылады.
Орталық банктердiң стратегиясын анықтаудың негiзгi қағидаларының бiрi
ұлттық экономикада ақша жиынын өсу ... ... ... ... да болмасын бiр тұрақты шетел ... ... ... ... ... бағамын реттеу, яғни, iшкi ... ... ... ... ... | ... ... өсу қарқынын|
|бағдар | ... ... ... | ... ақша бiрлiгiнiң |
|бағдар | ... ... ... |
2.сурет - Орталық банктің стратегиясы
Орталық банктiң қандай да болмасын бiр ... ... ... ... байланысты. Мұның өзiнде мына үрдiс байқалуда.
Iшкi нарық мықты дамыған ... ... ... ... индекс
шектерiндегi ақша жиынының өсу қарқынын реттеуге бағдарланады. Мұндай
стратегияны, ... ... ... ... ... банкi, АҚШ ФРЖ
ұстанады. Ұлттық ақша бiрлiгiнiң iшкi және ... ... ... деп ... ... ... деп - басқа валюталар қатысында ұлттық
ақша бiрлiгiнiң валюта ... ... ... ... ... ... ... ақша жиынының өсуiн
ынталандыру (экспансиялық несие ... не оның ... ... ... шектеу және инфляцияға қарсы саясат) шаралар жүргiзiледi /8, б.12/.
2 ... ... ... ... ... ... ... ақша-несие саясатын реттеу
механизмi
Ұлттық қаржы жүйесін реттеуде орталық орган болып табылатын банк
жүйесі ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан ол экономиканы реттеудің объектісі болып табылады. Банк
жүйесін мемлекеттік реттеудің практикалық рөлі 2 ... ... ... ... - макроэкономикалық реттеу, яғни мемлекттің рөлі
және оның экономикалық ... ... ... ... Екінші позиция –
микроэкономикалық реттеу, экономиканың жеке секторлары , яғни банк ... ... ... ... ... ... ... реттеу. Менің
тақырыбымда бұл жұмысты ҚР-ның Ұлттық Банкі атқарады. Ол банк ... құру ... ... ... күші ... ... ... Банк ұстанатын
ақша-несие саясатының реттеу жұмысы – ... ... әсер ... ... ... және ... арқылы
макроэкономикалық реттеу – ол қаржы және ақша-несие ... ... және ... ... және ... кіріс пен шығыстың,
табатын пайда және шегетін зиянның арасындағы тепе-теңдіктерді ... ... ... ... ... - ... пен сұраныстың
тепе-теңдігін реттеу механизмі. Ұлттық Банк ... ... ... ... ... жүйесі несие алушылар мен несие берушілер
арасындағы қатынастарды көрсетеді.
Бүгiнгi күнi ... ... ... ... ... ... ... қарай отырып, оларды бiрнеше көрсеткiштерге
бөлуге болады:
1) ықпал ету нысаны ... - ... және ... ... тiкелей ықпал ету әдiстерi реттелетiн объектiге тiкелей ықпал
етуге мүмкiндiк бередi, олар басқаруы ... ... ... ... ... ... ететiн объектiлер бойынша - ақша ұсынысы
мен ақша сұранысы;
3) ... ... ... ... ... ... ... уақыт аралығына негiздеп - ақша-несие реттеудiң қысқа
және ұзақ мерзiмдi құралдары;
5) ықпал ету ауқымы бойынша - жалпы және iрiктемелi.
Жалпы ... ақша ... ... ... ... ... мөлшерлеме) жиынтығына ықпал етедi. Iрiктемелi әдiстер
басқарылатын объектiлердi саралауды ... ... ... немесе
резерв талаптарын саралау) көздейдi.
Ақша-несие саласындағы теориялық ережелердi қорытындылай келе, ақша-
несие саясатының құралдары былай жүйеленедi:
|Ақша-несие ... ету ... ... ... ... | | ... | | ... саясаты |Ашық нарықтағы ... ... ... |
| ... ... ... болғанда |
| | ... ол ... ... ... ... |өсуiне әкеп соқтырады; |
| | ... ... ... ... |3. ... ... ... |ЖIӨ төмендеуiне, |
| ... ... |
| | ... ... |4. ... ... ... көлеңкелi |
| ... ... әкеп ... |
| | | |
| |5. ... ... | ... саясаты |1. Ұлттық банкiнiң |Ақша массасының ... |
| ... ... ... әсер ету ... ... мөлшерлемелер |несиелiк ресурстарға |
| | ... ... ... |
| |2. ... ... | |
| ... ... ... ... ... бағамын |
|саясат | ... ... ... |
| | ... ... - ... ... құралдарын талдау
Экономиканы ақша-несие жүйесiндегi Ұлттық Банк ... ... ... Оңды ... ... экономикасы мен қаржыларын сауықтырудың кепiлi ... атап өту ... ... да, оңды ... ... ақша
жинауға ынталандыратын және несиенiң қымбаттауына орай, инвестициялық
салымдарды ... ... ... ... ... байланысты
инфляцияға қарсы функцияны атқаруы мүмкiн.
Қазақстан Республикасында реформалау жүргiзiлген ... ... ... ... ... тек 1994 жылдың екiншi жартыснан
бастап қана барлық ... ... ... Ұлттық Банк оң мөлшерлеме
белгiленген. Қайта қаржыландыру мөлшерлемiнi 270 % ... ... ... ... ... инфляциясы төмендетiлдi. Мөлшерлеменiң оңды болып
және оның нарықтық мөлшерлемеге ... ... ... ... ... ... ... валюталық операциялармен салыстырғанда несие
операциялары бойынша кiрiстiң көбеюi байқалды, бұған шетел ... және ... ... ... ... болды.
Жоғары инфляция жағдайындағы экономикалық саясат мiндеттерiнiң ... ... жол ... және бiр ... ... ... әсерiнен сақтап қалуға ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Орталық банкте вексельдердi қайта есептеу екiншi деңгейлi банктердi
қаржыландырудың балама ... Осы ... ... бұл ... кепiл
қажет емес, ал вексель берушi кепiл болады. Бұдан ... ... ... ... тұрақты клиенттер ғана несиеленуiне байланысты, вексельдiк
несиелер ... ... ... банк ... ... төмен белгiленедi /9, б.25/.
Вексельдердi қайта есептеу экономиканың нақты секторын ... ... ... ... атап айту ... Алайда Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банкi ... ... ... ... тек ... ... алуға құқығы бар бiрiншi сыныпты
эмитенттер ... ... ғана осы ... ... ... соңғы екi жылда Қазақстанның тек 2 кәсiпорны - “Қазатомпром” ... ... ... ғана ... ... ... жүйесi бойынша
несие алды. Сонымен ... ... ... ... қайта
қаржыландыру мөлшерлемесi ақша-несие саясатының жедел құралы ретiнде өзiнiң
функцияларын, сондай-ақ ... Банк ... ... индикаторы
функциясын атқармайды. Бұдан басқа, вексельдiк қайта қаржыландыру жүйесiн
Ұлттық Банктiң ... ... ... өзiнiң даму басымдығы ... де, оның ... ... ... ... ... ... шектеу саясатына көшу үшiн қиындықтар тудырады /10, б.19/.
Ашық нарықтағы операциялар ақша-несие саясатының ең бiр ... бiрi ... ... ... ... ашық нарықтағы
операциялары меншiк ноталарын да қоса алғанда құнды қағаздарды сату ... алу ... ақша ... ... ... ... ... мүмкiндiк
бередi. Айналымда артық ақша болса, Ұлттық Банк меншiк ... ... ... ... ... ... мен басқа да қаржы
институттарына ... ... ... ... ... ... ... ол айналымдағы ақша жиынының бөлiгiн алады және ... ... ... ... ... ... қағаздармен
жүргiзiлетiн операциялар бюджет тапшылығын қаржыландырудың инфляциялық емес
көзi болып табылады.
Ақша-несие ... ... ... ашық ... ... ... ... факторлар Ұлттық Банктiң қайталама нарықта операцияларды
жүзеге асыруға, РЕПО операцияларын жүргiзуге, мемлекеттiк құнды ... ... тыс ... құруға себеп болды.
Банктердi несиелеу ел экономикасына ықпал етудiң ең бiр ... бiрi ... ... олардың мөлшерi артса, айналымдағы ... ... бұл ... ... өсуiне әсер етуi мүмкiн, алайда
шаруашылық жүргiзушi субъектiлердiң ... ... ... өндiрiс көлемi артады. Ұлттық Банк несие ... ... ... ... ... ғана ... сондай-ақ iшкi
экономиканың тұрақты дамуына қол жеткiзуге, ақша айналымының нығаюына, iшкi
экономикалық ... ... ... ... ... ... функциялары екiншi деңгейдегi банктерге ауысты және Ұлттық Банктiң
жұмысы жетекшi елдердiң орталық ... ... ... ... ... ... ... беру практикасы түбегейлi өзгердi:
банктерге несие тек олардың өтiмдiлiгiн ... ... ғана ... ... ... ... ... тапшылығын жабуға несие тек
бюджет бағдарламасының шеңберiнде. Кейiн ломбардық несие, бюджеттi тiкелей
несиелеу, несие ресурстарының ... ... ... ... ... ... ... қайта қаржыландыруы толық тоқтатылды.
Қазақстанда ұлттық валюта енгiзiлгеннен кейінгі кезең ... аз ... ... дүниежүзiлiк нарықта қолайлы ... ... ... ... ... ... 1998 жыл Қазақстан
экспортқа шығаратын тауарлар (мұнай, ... ... ... күрт ... төлем балансының сальдосын нашарлатып, ұлттық валютаның тұрақтылығын
төмендеттi. Осылайша, ... ... өсу ... ... ... ... ... түсiмiнiң қомақты мөлшерiмен
жұмсартылып отырды.
Ұлттық Банк валюта бағамын құю арқылы валюта ... ... ... ... Банк ... тек нарық операторлары алып-сатар
iс-қимыл жасаған жағдайда, нарықтық ауытқулардың, сондай-ақ экспорт-импорт
операцияларының нәтижелерi бойынша ... ... ... ғана
жүзеге асырады. Мысалы, экпорттық ... ... ... ... ... ... және Ұлттық Банк валютаны нарықта сатып алып оның мөлшерiн
азайтады.
Валюта бағамын ақша-несие құралы ретiнде пайдалану ... ... ... ... ықпал етуiнде. Олардың iшiнен негiзгi төртеуiн
бөлiп айтуға болады. Бiрiншiден, инфляция қарқыны оның өсуi ұлттық валютаны
сатып алу қабiлетiн ... ... ... төмен мемлекеттердiң
валютасы қатысында оның бағамының ... ... ... ... ... жағдайы. Ұлттық валютаның сальдосы жағымды болса, онда ұлттық
валюта бағамы артады, сондай-ақ шетелдiк ұлттық валюта ... ... етiп, ... ... борышкерлер өзiнiң сыртқы қарызын қысқарту үшiн
оны шетел валютасына сатуға мәжбүр. Үшiншiден, пайыздық ... – оның ... елге ... мерзiмдi капиталдың түсуiн
ынталандырады, бұл шетел валютасының ұсынысын арттырады.
Мөлшерлеменi төмендету елден шетелдiк содан ... ... ... ... ... тиiсiнше, шетелдiк валютаның ұсынысы қысқарады. Екi
жағдайда да ұлттық валютаның бағамы ... ... ... ... ... ... ... табылады. Экономика өндiрiс
мөлшерiнiң және баға өзгерiстерiнiң түсу серпiнiнiң ... ... ... төрт ... ... ... салыстырғанда ЖIӨ өнеркәсiптiк өндiрiстiң
үлесiнiң өсуi ... Ақша ... ... ... ... ... сыртқы экономикалық байланыстарға және дамудың барлық
процесiне ықпал етедi. Ақша ... ... ... өнеркәсібіне бөлінген
несие көлемдерінің өзгеру динамикасын көреміз /11/:
4.сурет – ҚР-дағы 1997-2006 жылдардағы ақша ... ... ... ... ... ... ... динамикасы
Ескерту:
1.Сурет 1997-2006 жылдардағы несие өзгерісі негізінде есептелген;
2.ОУ ... ... - ... ... ОХ сызығы
бойынша талданатын жылдар көрсетiлген.
Бұл суреттен көретініміз 1997-2006 ... ... ... ... ақша ... ... динамикасы. Суретке қарап
ақша көлемі 1998 жылы ең көп бөлінген жыл болып табылатынын көре ... ... ақша ... жыл - 1997 жыл. ... экономика жағдайында өнеркәсiптiк
кәсiпорындардың қызметiн қаржыландырудың екi тәсiлi бар. Бiрiншiден, ... ... ... ... ... қаржыландыру. Нашар дамыған
қаржы қоры жағдайында Қазақстан Республикасы шектеулi қаржыландыру ... ... ... ... банк ... ... тарту бұл жанама
қаржыландыру болып табылады. Қызмет ерекшелiгiн негiзге ала отырып, қаржы-
несие мекемелерi экономикада бар ... ... ... ... емес, ақшалай қаржылардың қайталама эмиссиясын жүзеге асыруы мүмкiн.
Банктер шаруашылық ... ... ... ... ... қанағаттандыруы мүмкiн, ал ... ету ... ... несиелеу мүмкiндiгi мен төлем қабiлетiне және толықтай
макроэкономикалық жағдайларға байланысты.
Келесi суретте ... ... ... ... мен қайта
қаржыландыру мөлшерлемесiнің өзгеру динамикасын көруге болады /12/:
5.сурет – ҚР-дағы 2000-2006 жылдардағы ... ... ... ... ... мөлшерлемесiнiң өзгеру динамикасы
Ескерту:
1.Сурет 2000-2006 жылдардағы несие салымдары мен қайта қаржыландыру мөлшері
негiзiнде есептелген;
2.ОУ сызығы бойынша - икемдiлiк коэффициентi, ОХ ... ... ... көрсетiлген.
Бұл суреттен көретініміз ҚР-дағы 2000-2006 жылдардағы экономикаға
салынған несие ... мен ... ... ... ... Бұл ... ... салымдары мен ... ... ... байланысын алып қарасақ: қайта ... ... ... салымдарының икемдiлiк коэффициентiнiң өзара
байланысы тұрақсыз. 2001 жылы ... ... ... өсiп, ... ... ... сұранысты азайтпады. Бұл дүниежүзiлiк және Ресей
қаржы ... ... ... ... түсiндiрiледi.
Экономиканы жағымсыз сыртқы факторлардан қорғау үшiн монетарлық органдар
бiрқатар залалсыздандыру шараларын жүргiзедi. Мысалы, ... ... үшiн ... ... ... мөлшерiн қысқартты. Алайда,
қайта қаржыландыру мөлшерлемесiн арттыру да ақша ... ... де ... ... ... қарқынымен салыстырғанда несие құны төмен болса, кәсiпорындар
қарыз алған қаржыларды негiзгi капиталға ... үшiн ... ... үшiн ... ... ... ... Қаржы-несие
қысқа мерзiмдi несиелердi мекемелерi ұзақ ... ... ... жинақтауға жылдам бередi. Ақшалай қаржылардың осылай мақсатын
ауыстыруы ... ... ... ... ... ... әрi ... пайыздық мөлшерлемелердi арттыру мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... ... бюджеттiң тапшылығына
қызмет көрсетуге арналған шығындарды арттырады. Егер осы саясат тиiстi
бюджет ... ... ... ... ... ... онда бүкiл мемлекеттiк бағдарламаның пәрмендiлiгi ... ... ... ақша ... мен инфляция деңгейi арасында
тығыз ... ... Бұл ... ... ... ... бағаларының өзгеруi, өндiрiс мөлшерiнiң науқандық ауытқуы
сияқты барлық монетарлық емес факторлардың ... ... ... ... ... мен ... ... арасындағы
өзара байланыс тұрақсыз екенiн көрсетедi. Макроэкономикалық көрсеткiштерге
ықпал еткенде ақша-несие саясатының құралдарын кешендi ... ... ... үшiн ... ... ... ... мынадай жағымсыз салдарға әкеп соқтырады:
1) Ұлттық Банктiң ... және ... ... ... ... ... ... жүйесiнiң iштей қорғалуын нашарлатады;
3) айырбастау бағамы мен инфляцияның өзгеруiн арттырады;
4) қаржы қызметiнiң тәуекелдерiн ұлғайтады;
5) экономиканың ... ... ... ұлғайтады;
6) эмитент елдер пайдасына эмиссиялық кiрiс бөлiгiн жоғалтады.
Ұлттық валютаның ... ... ... ... 1999 ... ... ... теңгенiң кiрiсi азайғанда ... ... ... ... ... табылды. Iшкi қаржы нарығын тұрақтандыру
Ұлттық банкке 1999 жылдың екiншi жартысынан ... ... ... ... және жыл соңында оларды толық өтеуге мүмкiндiк ... ... ... 2000 ... ... ... ... тек қана теңгелiк
құнды қағаздар шығарылып, ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзiмдi (1 жылдан астам) салымдарды
ынталандыру ... ... ... ұлттық валютадағы банк
депозиттерi бойынша табыс салығын кемiту қажет.
Төмен инфляция қарқынымен, ... ... ... ... ЖIӨ және алтын-валюта резервтерінің артуымен, банктердiң
депозиттiк базасының өсуiмен, жедел депозиттердiң ... ... ... ... ... дамуындағы оңды
өзгерiстерге қарамастан инвестицялық саладағы жағдай ... ... ... банк ... ... ... ... ақша жиынының
долларландыруымен, қысқа мерзiмдi несилеудiң басымдылығымен сипатталады.
Банктердiң инвестициялық қызметi тұрғысынан ... ... ... ... мөлшерi ЖIӨ-нiң 6-7% ... ... 2006 жылы ... ... банктердiң жиынтық капиталы ЖIӨ-нiң
3,7% ғана құрады.
2.2 ... ... ... ... ... ... жылы 15 ... күнi ұлттық валютаның енгiзiлгенiне 14 ... ... ... ... жағдайы жақсарды, Ұлттық банктiң алтын-
валюта резервi толықты, АҚШ долларына шаққанда ... ... ... ... ... ... ... банкінің деректері бойынша 2006 жылдың
1 желтоқсанына ақша жиынының көлемі (М3) 3387,7 ... ... ... ... 1 ... – 2012,5 ... теңге), соның ішінде айналыстағы қолма-
қол ақша (М0) – 524,7 ... ... (2005 ... 1 ... – 395,5 ... болды. М3 көрсеткіші 2006 жылғы қазанның соңындағы деректермен
салыстырғанда 68,3%-ға өсті.
Ақша жиынының ... ... ... ақша ... 2006 жылғы
қарашаның соңында 15,5% ... ... ... салыстырғанда 0,8%-ға
төмендеді.
2006 жылдың 1 желтоқсанына ақша қорының ... ... ... 1181,6 млрд. теңгені құрады және өткен кезеңмен салыстырғанда 0,8 %-
ға төмендеді.
Депозиттік ұйымдардағы депозиттер (резидент еместердің ... ... 2005 ... қарашаның соңындағы деректер деңгейінен – 77,1 %- ға
асып, 2006 жылдың 1 желтоқсанына 2863,1 млрд. ... (2005 ... ... – 1617 ... ... ... және ... аймен салыстырғанда 5,7%-
ға өсті.
Депозиттердің жалпы көлеміндегі 32,4%-ды немесе 927,9 млрд. теңгені
халық салымдары алып ... бұл 2005 ... 1 ... ... (550,4 ... ... 68,6% құрады. 2006 ... ... ... ... ... ... 2006 жылдың 1
қарашасындағы деректермен салыстырғанда (868,8 млрд.) 6,8%-ға, одан шетел
валютасында 7,3%-ға ... ... ... ... көлеміндегі ең көп
үлес ұлттық валютадағы салымдарға – 64,4% (597,2 млрд ... ... ... ... деңгейдегі банктердің кредит салымдары 2006
жылдың 1 желтоқсанына 4361,2 млрд. ... ... ... ... – 2326,2 ... ... мұның 49%-ы (2135,8 млрд. теңге) шетел
валютасындағы кредиттер болып ... ... 2005 ... қарашаның
соңындағы деректермен салыстырғанда 87,5%-ға, өткен аймен салыстырғанда
5,7%-ға өсті.
Кредит салымдарының жалпы көлемінде ұзақ ... ... ...
74,4%-ды немесе 3246,1 млрд. теңгені құрады және ... ... ... (3020,7 ... ... 2005 ... 1 ... деректермен
(1598,8 млрд. теңге) салыстырғанда 2 есе өсті. Кредиттердің жалпы көлемінің
ең көп үлесі саудада – 23,6%, өнеркәсіпте – 12,2%, ... – 13,6%, ... – 4,6% ... ... 1 желтоқсанындағы ЕДБ-ның шағын кәсіпкерлік субъектілеріне
берген кредиттері ... ... ... ... 18,1%-ын (790,4 млрд.
теңге) құрайды. Оның негізгі үлесі Алматы қаласында – 50,2% (396,6 ... ), ... ... – 8,3% (65,8 млрд. теңге) және ... – 6,7% (53,2 млрд ... ... одан ұзақ ... ... – 293,3 ... теңге, 51,8 млрд. теңге және 36,9 млрд.
теңге.
2006 жылдың 1 желтоқсанына кредит беру ... ақша ... ... айналым қаражаттарын сатып алуға 1440,7 млрд. теңге, негізгі
қорларды сатып алуға 465,6 млрд. теңге, азаматтарға тұрғын үй ... ... алуы үшін 510,8 ... ... ... бұл ... салымдарының жалпы
көлемінің (4361,2 млрд. теңге) тиісінше 33%-ын, 10,7%-ын, 11,7% құрайды.
ҚР Ұлттық Банкінің деректері ... 2006 ... ... ... ... шетел валютасын сатуы / сатып алуы ... ... жеке ... сату ... ... алу ... асып түсті: АҚШ
доллары – 2,8 есе, еуро – 3,5 есе, ресей рублі – 54,5 % ... ... ... ... сату ... 2006 ... қазанындағы
көрсеткіштермен салыстырғанда АҚШ доллары бойынша – 18,2%-ға, еуро – 5,6 %-
ға төмендеді, ресей рублі бойынша – 6,8 %-ға өсті ... ... ... ... ... ... ... 2006 жылдың 1 шілдесінен бастап 0,5 пайыздық пунктке ... ... 9% ... ... Республикасының Статистика жөнiндегi агенттiгiнiң ресми
деректеріне сәйкес 2006 жылы наурызда инфляция 0,3% ... ( 2005 ... ... ... салыстырғанда, азық-түлiк емес тауарларының қымбаттауы
–0,5% бағалардың өсуiне себеп болды.
2006 ... ... ... ... 1,7% ... ... ... 2,4%, азық-түлiк емес тауарлардың бағасы 1,1% өстi,
халыққа ақылы ... ... 1,0% ... жылы АҚШ ... ... ... күшеюi маңызды
оқиғалардың бiрi болды, оған iшкi ... ... ... ... ... болды, биржада да, банкаралық нарықта да операциялар саны күрт өстi.
Энергия ресурстарының жоғары бағасы, ... ... ... ... корпоративтiк сектор мен ... ... ... ... ... алуы экспорттық валюта түсiмiнiң
мөлшерiн арттырды.
Өткен жылы биржа сауда-саттық тұрғысындағы мөлшерi 6,3 млрд. ... ... ... жыл ... екi есеге артты. Биржадан тыс ... асып ... ... ... ... тыс ... нарықта
резидент банктардың арасында келiсiм шарттар көлемi эквиваленттi түрде 6,7
млрд. долл. сомасына жетiп, бiр жылда 43,3% өстi. ... iшкi ... ... жалпы көлемi 13,0 млрд.-қа өстi.
Жыл iшiнде ұлттық валюта шетелдiк валютаға қарағанда 12,52 теңгеге
күшейдi. Жыл ... орта ... ... ... 143,33 ... ал
2006 жылы долларға шаққанда 149,45 теңге болған едi. Жыл ... ... ... ... ... 8,03% ... Ең ... өсу қарқыны
ақпан және қаңтар айларында байқалды ( 2,05 және 2,25%).
2006 жылы ... ақша ... ... ... өсуiне
байланысты банктердiң өсу тенденциясының өтiмдiлiгi күшейдi. 2005 жылмен
салыстырғанда 2006 жылы банкаралық теңгелiк ... ... ... 145,9 млрд. теңгеге өстi.
Қаңтар айында 2006 жылдың шоғырландырылған банкаралық ... орта ... ... ... 2005 ... желтоқсан
айымен салыстырсақ 4,90%-дан 2,78%-ға кемiдi. Сонымен қатар банктердiң
активтi операцияларына АҚШ ... ... ... ... ... 2006 жылы ... депозиттер саны 43,8%-ға ... ... ... 79,1% ... артты.
Шоғарландырылған орта есептелген долларлық депозиттер бойынша
сыйақы мөлшерi 2006 жылдың ... ... ... ... ( 2005 ... ... жылдың наурыз айына қалыптасқан жағдай бойынша 33 сақтандыру оның
iшiнде 4 шетел және 1 өмiрдi сақтандыру ұйымы ... ... ... ... ... ... ... айында сақтандыру ұйымдарының жиынтық активтерi 4,8%-
ға ... ... ... осы ... ... 37,3% артты) және 21,8
млрд. теңгенi құрады, сақтандыру резервтерi 7,5% ... (25,0 %) және ... ... ... жиынтық меншiк капитал 6,9 млрд. теңгеге жетiп, оның
өсуi 4,3% құрады (17,0% ... ... ... ... сақтандыру сыйақысының мөлшерi 45,5% артты (1,3
есеге өстi) және 4,1 млрд. теңгенi құрады, ал ... ... – 2,3% ... (2 ... жуық өстi) 592 млн. теңгеге жеттi /13, б.31/.
2.3 Ақша-несие ... ... ... ... 15 жыл бойы дамуы тәуелсiздiк алу, ел
экономикасының нарықтық қатынастарға көшуi, жаңа ... ... ... ... ... әлеуметтiк және экономикалық
салаларында реформалар ... ... ... ... сипаттталады.
Мұның өзiнде қаржы секторындағы, әсiресе, ... банк ... ... ... атап өту қажет.
Ұлттық валютаның ендiрiлуiне байланысты, мемлекеттiк ақша-несие
саясатын жүргiзу мен банк реттеуi ... ... ... ... рөлi ... ... ... Республикасының Ұлттық Банкi банк
жүйесi жұмысының нормативтiк және ... ... ... көп ... бастады, пруденциялық реттеудiң нормативтiк базасы ... үшiн ең ... ... ... экономикалық нормативтер белгiлендi
және шетел қатысуымен банктердiң ... ... iшкi ... және ... ... ... ... туралы ережелер
қабылданды.
Қазiр банктер өзiнiң стратегиясын негiзiнен халықаралық тәжiрибеде
қабылданған стандарттар негiзiнде ... ... ... жауап бермейтiн банктер Ұлттық банкке өзiнiң қызметiн
капиталдандыру және ... ... ... ... ... тиiс. Мұндай
жоспар Ұлттық Банк тарапынан нысанды түрде талап қана емес, ол активтер мен
пассивтердi ... ... және ... ... iшкi ... жүйесiн
ендiрудi, бухгалтерлiк есеп берудiң стандарттарына көшу және ақпарат ... ... ... ең ... ... қол ... қоса ... банк қызметiнiң барлық ... ... және ... ... ... талаптарға және басқа да мiндеттi
талаптарға қол жеткiзу жолдарын, қызметкерлермен ... ... ... банк ... ... банктiң басқару және экономикалық ... ... ... тиiс /14, ... ... банк жүйесiнiң халықаралық стандарттарға көшу
жөнiндегi қызметiн тұтастай жағымды деп бағалауға болады. ... ... ... ... 2006 жылғы тамыз айының соңында 9 ... -1 ... 20 - ... ... ал 6 банк осы ... талаптарын
толықтай орындады .
Бұдан басқа, қызметтерi халықаралық стандарттарға толық сәйкес келетiн
шетелдiк қатысумен ... ... ... де бар. ... - ABN, ... ... ... капиталды арттыру жөнiндегi халықаралық стандарт талаптарына
көшуге байланысты, банктер сақталып, өзiнiң меншiк капиталын ... Бұл ... ... ... ... ұзақ ... тұрақтылығы
тұрғысынан, меншiк капиталдың жеткiлiктi мөлшерiнiң болуы қажеттi талап
болып ... ... ... банктердiң меншiк капиталды арттыру, сондай-
ақ банктердiң халықаралық ... көшу ... ... да
шаралары 1999 жылғы сәуiрдегi теңгенiң құнсыздануын да ауыртпалықсыз бастан
кешiруге мүмкiндiк берген. Қаржы дағдарысының нәтижесiнде ... ... ... ... рет ... ... банк жүйесiмен
салыстырғанда Қазақстан банк ... ... ... нақты секторының кәсiпорындары мен компанияларының жарғылық
капиталдарында тiкелей үлестiк қатысуға ... ... банк ... ... ... ... сақтап қалды.
Бүгiнгi күнi банк жүйесiнiң жиынтық меншiк капиталы 114 ... ... 774 млн. АҚШ ... ... ТМД ... ... бiр ... меншiк капиталының мөлшерi бойынша Қазақстан алда болса да ... ... 18 млн. ... банк ... ... әлi ... даму мен ... экономиканың нақты секторына бағыттау үшiн
әлi де жеткiлiксiз. Осыған байланысты Ұлттық Банк ... ... ... 2 ... ... сомасында жарғылық капитал белгiледi. Бұл банк
құрылымдарының ... ... ... ... ... ... ... барлық жұмыс iстейтiн банктердiң ширегiне жуығы қосылу мен
бiрiгу ... ... ... ... кейiн олардың негiзгi
қаржылық және сапа көрсеткiштерi жақсарып, оларға ... ... ... көрiнуге мүмкiндiк бередi.
Ұлттық Банк банк санын қысқартуға ұмтылмайды, керiсiнше, әрбiр банктiң
таратылуы бүкiл елдiң банк ... ... ... мүмкiн және бұл өте ауыр
және ұзақ уақыт жалғасатын жұмыс. Сондықтан Қазақстанның ... ... ... және аймақтардағы банк институттарының төмен шоғырлануына
байланысты, Ұлттық Банк банк қызметтерiнiң ... ... ... нық
алатын аймақтық банктердi қолдау жөнiндегi жанама ... ... ... үшiн ... және ... ... орналасқан банктермен
салыстырғанда, меншiк капитал мөлшерi төмен деңгейде белгiленген. Аймақтық
банктердiң меншiк ... ең ... ... 500 млн. теңгеден кем
болмауға, ... ... ... ... - 1 ... теңгеден артық болуға
тиiс. Қазiргi уақытта 34 ... ... ... ... 1 млрд. тең
немесе одан артық.
Мемлекет тарапынан экономиканы ... үшiн ... ... Атап ... Ұлттық Банк коммерциялық вексельдердi қайта
есептеу жолымен экономиканың нақты секторының кәсiпорындарын ... ... ... ... ... қайта қаржыландырады.
Бұдан басқа, тұрғын үй құрылысы саласында ипотекалық несиелеудi
белсендi ету ... ел ... ... ... ... ... үй құрылысын қаржыландыру мен ипотекалық несиелеу жүйесiн
дамытудың тұжырымдамасын қабылдады. Қазiргi уақытта ... ... үшiн 1 ... ... салды және ол Компанияның жеке дара акционерi
болып табылады. Компанияның ... ... ... ... ... ... ... қаржы ұйымдары (ЕББР және ХВҚ) ... ... ... ... ... ... оператор
болады және оның негiзгi функциясы екiншi ... ... ... несие алып және осы несиелермен қамтамасыз етiлген облигациялар
сатып, оларды қайта қаржыландыратын ... /15, ... бес ... ... ... ... ... бас келiсiм
жасады. Қазiргi уақытта Компания “Тұран Әлем Банкi” ААҚ, “Центр Кредит
Банкi” ААҚ ... 1,5 млн. ... ... ... үй ... ... қаржыландырды. Қазақстанда экономиканы ұзақ ... ... шешу ... шаралар қолданылуда. Осыған ... Даму ... ... оның ... ... ... ұзақ ... және орта мерзiмдi несиелеу, бiздiң елдiң аумағында
шығарылған өнiмдердің экспортын ... ... ... резиденттерiн несиелеу, басқа несие институттары беретiн
несиелер мен қарыздар бойынша ... ... беру ... ... секторын несиелеудi ынталандыру болып табылады.
Соңғы жылдары Қазақстанның банк iсi өзiнiң ... ... ... және банк ... ... ... Банктер кең банк қызметтерiн
көрсетедi, өзiнiң өнiмдерiн нақты ... ... ... ... және ... ... ... үшiн Ұлттық Банк “Несие серiктестiктерi туралы” ... ... ... ... ... ... ... серiктестiктерi және ауылдық несие серiктестiктерiнiң
банк қызметтерiнiң шеңберi тарылды. Несие серiктестiктерi мен ауылдық несие
серiктестiктерiнiң ең төмен жарғылық ... ... 1 млн. ... бұл шағын кәсiпкерлерге жататын тұлғаларға және ауыл шаруашылығы
өндiрушiлерiне несие серiктестiктерiн ашуға мүмкiндiк бередi. Бұдан басқа,
несие ... мен ... ... ... ұйымдастырылуы
мүмкiн ұйымдастыру құқықтық нысандары кеңейтiлдi. Мұнымен ... ... ... ... үшiн ... ... ... атынан
уәкiлеттi органның келiсiм бойынша осы несие серiктестерiнiң капиталына
қатысуға рұқсат етедi /16, б.4/.
Қазақстанда ... ... 75% ... ... ... бәсекелестiк осы қалада барынша шоғырланған. ... ... ... ... ... орталығы ретiнде дамытудың тұжырымдамасын
iске асыру жөнiндегi iс-шаралар ... ... ... ... ... ... ... компаниялары, зейнетақы
қорлары, зейнетақы ... ... ... ... ... сауда және басқа да кәсiпорындар кiретiн үлестес тұлғалардың
үлкен топтарының бөлiгi болып қалуда. ... банк ... ... бiрiктiрiлген қадағалау жөнiндегi жаңа заңнама және нормативтiк-
құқықтық кесiмдердiң қабылдануы негiз болды.
Банк қызметiн реттеу жеке ... де, ... ... ... яғни, банк тобы қатысында да жүзеге асырылады. Қайсы бiр тұлғаның осы
топқа жатқызу өлшемi банктiң шешiм қабылдауына оның ... ету ... ... ... Банк бiрiктiрiлген қадағалау қағидаларын ендiрумен
қатар, банк қызметiндегi тәуекелдердi басқару жөнiндегi қажеттi ұсынымдарды
әзiрлеуде.
Бүгінгi күнi ТМД елдерi арасында ... ең ... ... тұрақты және серпiндi дамушы ел болып ... ... ... банк ... ... ... және ... көрсеткiштер дәлел
болады.
Қазақстанда жеке тұлғалардың ... ... ... беру
жүйесi жұмыс iстейдi, ал ТМД басқа елдерiнде мұндай жүйе әлi де ... елде ... ... стандарттарға көшу бағдарламасы
табысты iске асырылды және ... ... ... ... ... ... ... жақындастырылған және төлем ... ... ... ... ... ... уақытта банк жүйесiнiң жұмысы жағымды деп бағалауда.
Өз кезегiнде Ұлттық банктiң шаралары жекелеген сегменттердi нығайтуға да,
сондай-ақ елдiң ... ... ... ... өндiрiстiң өсуiне
арналған экономикалық көрсеткiштердiң жақсаруына бағытталады.
Ұлттық Банк халықаралық стандарттарға көшудiң ... ... ... ... ... ... орындай отырып, банк секторының
тұрақтылығын нығайту мақсатында активтер мен пассивтердi тиiмдi ... ... iшкi ... мен ... ... ... пайдалануға жәрдемдесетiн болады.
Ипотекалық несиелеу мен ... ... ... ... ... жетiлдiрiледi, оларды елдiң барлық дерлiк iрi
қалаларында iске қосу жоспарлануда.
Ауылдық жерлерде банк қызметтерiнiң қол ... ... ... ... Банк ... жүйесiн дамытуға жәрдемдесетiн
болады. Бұдан басқа, шағын, бiрiншi ... жеке ... ... ... ... ... үшiн қаржы ресурстарының қол жеткiзiлiмдiгiн
қамтамасыз ететiн шағын несиелеу жүйесi құрылады /17, б.71/.
Банктер ... ... ... кеңейту, сондай-ақ бөлшек-сауда
операцияларының айқындығын арттыру мақсатында Ұлттық жүйе құру және әртүрлi
төлем ... ... ... ... ... ... ... процессингтiк орталығының жұмыс iстеуiн қамтамасыз
ету жөнiндегi жұмыстар жалғастырылатын болады.
Төлем жүйесiнiң жетiлдiру (үздiксiз жұмыс iстеуiн қамтамасыз ету ... ... ... ... ... қуаттарды арттыру және қауiпсiздiк
деңгейiн көтеру) және ... ... ... ... ... ... жалғастырылады.
Макроэкономикалық жағдайлардың жақсару, өндiрiс өсуде және iшкi және
сыртқы көздерден капиталдың түсуiнiң молаю ... ... банк ... ... ... ... ... шешуге және
Қазақстан халқының әл-ауқатының жақсаруына ықпал ететiн болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Курстық жұмысымды қорытындылайтын болсам қазiргi таңда ... аясы ... даму ... басқа уақыттарда сияқты оңай емес
кездердi басынан кешiріп ... даму ... ... Республикасының Орталық Банкi
жоғарыда атап кеткен ақша-несие реттеудiң барлық құралдарын қолдану керек.
Және де ... ең ... ... Банктiң қолданатын негiзгi ... ... ... Банк ... ... ... ... әсiресе соңғы 3-4
жылда, тұрақты, экономикалық жағдайға сай ақша-несие саясатын ... ... ... Банк ... ... ... ... функцияларды орындап дүниежүзiнде қолданатын ... ... ... асырады.
Ақша-несие саясаты мемлекеттiң экономикалық шаруашылығының дамуында
беделдi сипатқа ие. Жаңа жағдайлардағы ақша-несие саясаты ... ... ... ... ... банктiк жүйенi тұрақтандыруды мақсат етедi
және экономиканың негiзi көздерiн ... ... ... жүргiзеді.
Несиелік саясат – банктің несиелік жұмысын ұйымдастыру негізін және
несиелеу ... ... ... ... ... шарттары. Кең
мағынасында, несиелік саясатты несие беруші банк пен ... ... ... ... Тар ... ... ... – бұл
несиелік процесті ұйымдастыру барысындағы банктің стратегиясы ... ... ... механизм туралы айтып кетсем, несиелік механизм
сипатының ... айта ... екі ... ... және несиелік
механизмді бір бірінен бөліп қарау дұрыс емес. Несиелік ... ... оның ... ... ... ... және ... болу әдістері, тәсілдері және формалары жатады.
Ұлттық Банк жақын араларда келесi бағыттарда өз жұмысын күшейтуге
тырысуы керек:
1) ... ... ... ... ... ... депозиттердi ұжымдық сақтандыру жүйесiнiң қалыптасуына бастау беру;
3) банктердi қадағалау жұмыстарын жүргiзу және бәсеңдету;
4) Үкiметпен бiрге ... ... ... дәл ... ... ... және ... банктердiң арнайы аяларды несиелендiру жұмыстарын қолдау.
Сөзімнің ... ... ... 2000 жылы ... ... қолдауымен нарықтық экономикалы мемлекет деп танылғанымен, әзірге
өркениетті нарықтық қатынастардың дамуы тұрғысынан ... ... ел ... ... да ... ... озық дамыған елдердің
қатарына қосыламыз десек экономикалық саясатты, соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... направления денежно-кредитной политики Национального банка
Казахстана на 2002-2006 годы. ... ... РК №518 ...... ... С.Б. ... жағдайындағы мемлекеттің монетарлық саясаты. Хабаршы.
Алматы. №1(35), 2003. – 108-112б.
2. ... В.Н., ... Б.С. ... ... Москва. АО
Консалтбанкир,1996. – 33-35б.
4. Сейткасымов Ғ. С. Банковское дело. ... – 1998. – ... ... Дж. ... и др. ... ... дело и ... Москва. – Санкт-Петербург, 1993. – 45-46б.
6. Жуков Е.Ф. Деньги , кредит, банки. ... . ... , 2000. – ... ... О.И. Банковское дело. Москва, - 1992. – 31-35б.
8. Сейтқасымов Ғ. С. ... ... ... ... – 2001. – ... Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие. Алматы, – 2004. – 25-27б.
10. Қазақстан ... “ҚР ... ... ... ... жылғы
Заңы, 19-22б.
11. www.stat.kz.
12. www.narodbank.kz.
13. Қазақстан Республикасы статистика ... ... 12/2006. ... ... Н.Ы. ... макроэкономикалық тұрақтандырудың
ерекшеліктері мен даму кезеңдері.Саясат. ...... ... ... ... ... ... несиелеу
ережелері 11.02.1994. ҚР Ұлттық Банк басқармасы бекіткен. – 3б.
16. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкісінің Несие серіктестері туралы
29.08.2006 жылғы ...... ... М.Е. Несие тәуекелін басқару. Хабаршы. Алматы, №5(51),2005.–
71-74б.
-----------------------

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ақша-несие саясаты"7 бет
Ақша несие саясаты мақсаттары мен құралдары23 бет
Ақша-несие саясатының теориялары8 бет
Ашық экономикадағы ақша-несие саясатының дамуының кезеңдері28 бет
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің ақша-несие саясатының ерекшеліктері және оның нарық кезеңіңде тауарлар мен ақша нарығындағы тепе-теңдікке әсері28 бет
Банктің валюталық операцияның негізгі есептері9 бет
Жасөспірімдердегі өтпелі кезеңдегі психикалық процестердің даму сатылары27 бет
Жаңа дәуірдегі психология сипаттама4 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
Корпорацияның айналым капиталы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь