Сәбит Дөнентаев поэзиясы

Кіріспе
І тарау
Ақын поэзиясындағы ағартушылық арна.
ІІ Тарау
Ақындық шеберлік айшықтары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті біраз зерттелді десек те, оның әлі де толық зерттелмеген тұстары баршылық. Қазақ әдебиеті тарихының үлкен бір қоғамдық саяси ахуалды бастан кешірген тұсы - осы кезең. Абай айтқан «Қалың елім қазағым» (1,58) деген ойдың алға шығып, Ахмет ұсынған «елеулім болуды» (2) көздеген тұсы болатын-ды.
Қазақ зиялылары жаңа бір арнаға бет бұрып, ірі саяси- әлеуметтік оқиғаларға араласып қана қоймай, көбі қазақ әдебиетінің барлық жанрларының біршама дамуына қызмет етті. Әдебиеттің осы бір даму кезеңінде уақыт сұранысына орай әрқилы көзқарастар қылаң беріп,
жан- жақты ой ортаға салынды. Ақынның көбі ұлт мәселесін, елдікті, діл мен тіл, жер мен ел тағдырын жырлады, ғылым, оқу арқылы биіктерге көтерілуге болатынын айтып ағартушылық мақсатты өз шығармашылықтарына арқау етті. Ал енді заман өзгеріп қос төңкерістің қыспағынан шыққан тұста ол ойлардың көбі замана сұранысына сай болмай шығып келді. Міне, сондай ақынның бірі Сәбит Дөнентаев еді.
Әрине, Сәбит жайлы аз жазылған жоқ. Ол әдебиет тарихынан шығып та қалған жоқ. Бірақ оның өзіндік көзқарастары, өмірлік ұстанымдары, шығармашылық бағыт- бағдары өңі айналдырылып беріліп, тіпті, көптеген дүниесі назардан тыс қалып қойды. Ақын шығармашылығының кеңестік идеологияның ыңғайына келетіні белгілі. Тіпті ақын шығармашылығын осы күнге дейін бір ғана зерттеуінің ізденісіне арқау болғанын, ал негізінен мақалалар мен жиған оқулықтарда, әдебиет тарихында жалпылама сөз болып келгенін еске алсақ та жеткілікті. Өйткені Сәбит Дөнентаев шығармашылығы даулы дүние болатын. Ғасыр басындағы (XX ғасыр) зерттеуінде Сәбит ақындығына қатты көңіл бөлініп, М.Әуезов, С.Мұқанов сынды жазушылардың назарына ілінгенімен кейінен ақын шығармашылығына деген бір түрлі салқындық сезіледі. Жаттанды, бір бағыттағы кәдеуілгі мақтау ақын шығармашылығын тану болып табылмайтыны белгілі.
Сонау XX ғасыр 20-30 жылда қазақ зерттеушілер Сәбит Дөнентаев туралы қилы пікір айтып, өзіндік ой қорытқанда М. Әуезов Сәбитті көркем әдебиеттің көрнекті өкілдеріне балап, өлеңдері ойшылдыққа бейім деп таныса (3,148), Сәбит Мұқанов керісінше оны ұлтшыл ақын (4,236) деп білді. Әрқайсы өзіндік пікірінде қалды.
Сәбит Дөнентаев туралы іргелі зерттеу жазған Балташ Ысқақов Сәбитті бұқарашыл ақын деп танып (5,72) оның шығармашылық болмысына терең бойлай алды.
1Абай (Ибраһим) Құнанбаев.Шығармаларының толық жинағы,Ітом Алматы, «Ғылым» баспасы, 1977.454 бет
2. Байтұрсынов. А. Ақ жол.- Алматы: «Жалын», 1992.- 462бет
3. Әуезов. М. Әдебиет тарихы -Алматы: Ана тілі, 1991. -240бет
4. Мұқанұлы. С. XX ғасырдағы қазақ әдебиеті. Қызылорда, 1932
5.Ысқақов. Б.Сәбит Дөнентаевтың ақындық жолы.-Алматы: «Мектеп» баспасы, 1966, 207бет
6 Қамзабекұлы. Д. Алаш және әдебиет -Астана: «Флиант», 2002,-474бет
7. Машақов. С. Өшпес талант мұрасы. // Қазақ әдебиеті, 1958, 9 май.
8.Кенжебаев. Б. Қазақ халқының XX ғасыр басындағы демократ жазушылары. Алматы: Қазақ мемлекет баспасы, 1958.-307бет.
9.Смайылов. Е. XX ғасырдағы қазақ әдебиеті.- Алматы: Қазақтың Біріккен мемлекеттік баспасы, 1941,118 бет.
10. Кенжебаев. Б., Есназаров. Д. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. -Алматы: «Мектеп» баспасы,1966. -300 бет
11. Кенжебаев. Б. XX ғасырдағы әдебиет.- Алматы, Білім,1993-248 бет.
12.Қазақ әдебиетінің тарихы.ІІ том.Екінші кітап.-Алматы, «Ғылым баспасы, 1965- 522 бет.
13. Дөнентаев. С. Ұрпағыма айтарым: Өлең, әңгіме, очерк, фельетон, мақала, естеліктер.- Алматы: Жазушы, 1989.-344 бет.
14. Дербісәлин. Ә. Қазақтың Қазан алдындағы демократияшыл әдебиеті- Алматы. Қазақ ССР- ның «Ғылым» баспасы, 1966-311 бет.
15. Байтұрсынов. А. Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1989.-320 бет.
16.Әміров. Г. С. Дөнентаевтың жаряланбаған өлеңдерінен. // Қазақ әдебиеті, 1957, 24 май.
17.Некрасов. Н.А. Полн.собр. соч. пжем. Т.VI. М., 1952.
18.Белинский. В. Г. Таңдамалы шығармалары, М., 1947.
19.Бейбытова. К.Д. Традиций Абая в казахской поэзии начало XX века - Алматы: Рауан, 1997 - 208 бет.
20.Қоңыратбаев. Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы.-Алматы, «Санат», 1994 - 312 бет.
21.Әуезов М. Әдебиет хрестоматиясы.- Алматы, 1937. -168 бет
22.Жансүгіров. І. Мүсірепов Ғ.Көркем әдебиет жинағы. - Алматы, 1933.-215 бет.
23.Жолдыбаев. М., Әуезов М., Қоңыратбаев Ә. XIX ғасырмен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу кітабы. Алматы, 1933 - 242 бет.
24.Жұмалиев. Қ., Ысмайлов Е. Қазақ әдебиеті. - Алматы, 1946.- 158 бет.
25.Қаратев. М, Брагин А. Жыр қанатында. - Алматы, 1958.-210 бет.
26.Нұрқатов. А. Абайдың ақындық дәстүрі.- Алматы: «Жазушы» баспасы. - Алматы, 1966.-345 бет.
27.Шәріп. А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. - Алматы: Білім, 2000.-336 бет.
28.Дербісәлин. Ә. Дәстүр мен жалғастық.- Алматы: Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, Алматы- 1976.-203 бет.
29.Кенжебаев. Б. Қазақ әдебиеті тариыхының мәселері.- Алматы:Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1973.-166 бет.
30.Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы.2- кітап: оқу құралы.-Алматы:Қазақ Университеті, 2002.- 455 бет.
        
        Кіріспе
XX ғасыр басындағы қазақ ... ... ... ... оның әлі де ... ... тұстары баршылық. Қазақ әдебиеті
тарихының үлкен бір қоғамдық саяси ахуалды бастан ... тұсы ... ... Абай ... ... елім қазағым» (1,58) деген ойдың алға
шығып, Ахмет ұсынған ... ... (2) ... тұсы ... ... жаңа бір арнаға бет бұрып, ірі ... ... ... қана ... көбі ... әдебиетінің барлық
жанрларының біршама дамуына ... ... ... осы бір ... ... сұранысына орай әрқилы ... ... ... ой ... ... Ақынның көбі ұлт мәселесін, елдікті, діл
мен тіл, жер мен ел ... ... ... оқу ... биіктерге
көтерілуге болатынын айтып ағартушылық мақсатты өз шығармашылықтарына
арқау етті. Ал енді ... ... қос ... ... ... ол ... көбі замана сұранысына сай болмай шығып ... ... ... бірі ... ... ... ... жайлы аз жазылған жоқ. Ол ... ... та ... жоқ. ... оның ... ... ... шығармашылық бағыт- бағдары өңі айналдырылып ... ... ... ... тыс ... ... Ақын шығармашылығының
кеңестік идеологияның ыңғайына келетіні белгілі. Тіпті ақын шығармашылығын
осы күнге дейін бір ғана ... ... ... ... ... мақалалар мен жиған оқулықтарда, әдебиет тарихында ... ... ... еске ... та ... Өйткені Сәбит Дөнентаев
шығармашылығы даулы дүние болатын. Ғасыр басындағы (XX ... ... ... қатты көңіл бөлініп, М.Әуезов, ... ... ... ... кейінен ақын шығармашылығына деген бір
түрлі салқындық ... ... бір ... кәдеуілгі мақтау ақын
шығармашылығын тану болып табылмайтыны белгілі.
Сонау XX ... 20-30 ... ... ... Сәбит Дөнентаев туралы
қилы пікір айтып, өзіндік ой ... М. ... ... ... ... ... ... өлеңдері ойшылдыққа бейім деп
таныса (3,148), Сәбит Мұқанов керісінше оны ұлтшыл ақын (4,236) ... ... ... ... ... ... ... іргелі зерттеу жазған Балташ Ысқақов
Сәбитті бұқарашыл ақын деп танып (5,72) оның шығармашылық ... ... ... енді ... ... ... Дөнентаев шығармашылығына өзгеше
көзбен қарап, оның ақындық табиғатын ... ... ден ... Әсіресе, ақынның 100 жылдық, 110 жылдық мерейтойлары тұсында ... ... ... ... ... ... ... Дөнентаев ақындығының тың
беттері ашылды деп білеміз. Сәбиттануды жаңа белесі жаңадан шығып ... ... ... ... 5- ... XX ғасыр басындағы қазақ
әдебиеті тарихына арналған Сәбит ... ... ... жазған
ұстазымыз Т. Кәкішұлы жазған тарау деп білеміз. Онда тың ... ... ... сан ... ... ... болған ақын
туралы жазу бізге оңай ... ... Осы ... ... ... ой- пікірімізді білдіріп, бітіру ... ... ... ... әлі де ... шығармашылығы толыққанды зерттелмей
келе жатқан ақынды жете тануға сәлде болса үлес қосу ... оның ... ... ... ... ... ... талпынысымызды
танытады. Ал жаңашылдығы - ақын ... ... ... ... көз ... деп білеміз.
Бітіру жұмысы екі тараудан кіріспе мен қорытындыдан тұрады. ... ... ... табылатын екі тараудың алғашқысын ... ... ... деп атап онда ақын ... ... ... алып ... Ақын шығармашылығындағы ағартушылық ойдың
өрісіне көз салдық. Ағартушылық идеяның ... ... ... ... ... ... ... шеберлік айшықтары» деп атап, Сәбит
Дөнентаев поэзиясынан өзіндік ... ... ... ... ... XX ... басындағы ақын - жазушыларды ұлтшыл- буржуазияшыл,
діни- клерикальды, ... - ... деп ... ... ... ... деп бөлген едік. Бүгінгі әдеби көзқараста ғалым Дихан
Қамзабекұлы ұстанған XX ... ... ... ағартушылық болды деген
пікірі (6,67) біздің ойымызда жақын. Ал енді осы ... ... ... орны ... ... ... мақсатымыздың бастысы
- Сәбит шығармашылығындағы ақындық ағартушылықтың орнын айқындау.
І ... ... ... ... ... 1894 жылы ... ... Павлодар уезі,
Ақсу болсында (қазіргі Павлодар ... ... ... ... ... ... Сәбит 1907 жылы Маралды ауданындағы
Жалеладин ... төте оқу ... ... ... ... ... Торицкіден келген ... ... ... ... оқып
әжептәүір білім алады. Біраз дайындығы бар ол енді Павлодар ... ... ... ... ... ... Ертісбайұлының
медресесіне түседі. Мұнда да сабақ жаңаша және ... ... ... ... Нұрғалидің оқытқанына қарағанда пән жүйесі ... ... ... ... ... ... оқу сабақтары
жүреді. Сәбит бұлармен ғана тынбайды, қолы бос ... ... ... Сәния Ертісбаеваның көмегімен ақысын төлеп, орысша да оқиды.
Сәбиттің ... ... ... ... ... осы медреседегі
кезінен (1909-1912) басталады. Ол әртүрлі әдебит ... ... ... ... - ... Абай мен Ғ. ... ... мысал өлеңдерін, қазақ халқының ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... көп ... Бірте - бірте өзінің
де ... ... ... өлең ... ... ... - асқан тентек құдай ... ... т.б.). ... ... ... ... ... діндар молда ... ... бар ... мұғалім, ағартушы ұстаз ... ... ... ... ... уезінің Ұрық болысы
мектебінде ... ... ... - ... ... шығармалар оқумен
бұрыңғысынан да мол шұғылданады. Жазғы демалыс кездерінде Омбы Павлодар
қалаларының ... ... ... ... ... ... жете танысуына, суреткерлік қорын молайта түсуіне, сөйтіп,
«Заман кімдікі», ... ... ... ... ... ... «У жеген қасқырға» сияқты бірнеше реалисті өлеңдер жазуына
жағдай жасайды.
Сәбит ... ... ... лирикамен шұғылдануына
С. Торайғыровтың да көп көмегі тиеді. Ол ... ... ... ... ... ... ақ ... С. Дөнентаев оған
«Қиялым» атты өлеңін жібереді, С.Торайғыров өлеңді журналдың 1913 ... - 23 ... ... шығарады. 1914 жылы «Айқапта»
С. Дөнетаевтың «Биік тау» (№12), «Заман біздікі» (№13), ... ... ... ... атты өлеңдері мен «Жөнімен өкпелеу керек»
(№11) дейтін мақаласы жарияланады. Бұл шығармаларынан ... ... ... ... ол ... ... ат ... «Әр жан әр түрде»
(1914,№80), «Ұлтшылға» (1915,№93), «Жанға» ... Жаз» ... ... ... ... өлеңдері «Қазақ» газетінде
жарияланады. Бұл ақын шығармашылығына жаңа ... еді. 1915 ... - ... атты ... ... ... көреді.
Сөйтіп,
С. Дөнентаев 1914-1915 жылдары ... ... ... ... ... ... ақын ретінде танылады.
Суреткерлік өнері толысып, ақындық ... ... ... ... ... шағында патша өкіметінің 1916 ... ... ... ... ... та ... жүзілік бірінші соғыстың майдан
жұмысына ілігеді. Ақын Рига қаласы ... қара ... ... ... ... ... ... орнаған
кезде С.Дөнентаев майданнан елге ... да, онда көп ... ... ... ... келеді. Бұл тұста қазақтың ... ... ... өздерінің «Алаш» партиясы мен «Алашорда» үкіметін құрып
жатқан- ды. Ақпан революциясын азаттық туды деп ... ... ... ... кезінде Алашорда үкіметі ашқан мұғалімдер ... ... ... ... ... ... Сарыарқа газетінде экспедитор
болып «Адаспаспыз», «Сарыарқа анамызға» атты өлеңдерін бастырып ... ... 1919 ... ... ... қайтіп келеді. Елде біраз уақыт
халық ағарту жұмысымен айналысады.
1920 жылдың ... ... ... мен ... аймақтарында кеңес
үкіметі орнайды. С.Дөнентаев асқан қуанышпен ... ... ... ... оған Ақсу ... сот болуды ұсынады. Содан ол 1922 жылға
дейін ел ішінде сот ... ... ... ескі ... ... ... ... насихаттайды. Ел ішіндегі саяси-
әлеуметтік істерден қолы босамаған ақын өлең ... ... ... Анда-
санда белгілі бір жағдайларға байланысты жазған шығармаларын әр ... ... 1924 ... ... ... ... тілі» газеті
редакциясының шақыруы бойынша Семейге ... ... ... ... бұл ... жайы ... ... жерлес досы
С. Машақов былай дейді: «Қазақ ... ... осы ... Семей, Павлодар
Шығыс Қазақстан, Қарағанды облыстарының көлеміне тарайтын еді. ... ... ... тілінде шығатын өзге газет жоқ еді. Сондықтан
«Қазақ тіліне» күніне ... хат ... ... ол ... ... адам ... ... Оның бірі - хатшы, ... ... ... ... - ауыл ... ... ... бастығы.
Сәбитке тиістісі ауыл шаруашылығы, әдебиет, ... ... ... ... болатын» (7).
Ақынның газеттегі жұмысының қандайлық жауапты, қаншалық ауыр ... - ақ ... ... ... ... С. ... мұның үстіне
тағы да шығармашылық жұмыспен шұғылданады: біраз ... ... ісін ... қолға алады. Ол осы тұста көптеген өлең, әңгіме,
«Жанәлин», «Бегімбет», «Азалы», ... ... ... «С. Д.»,
«Жанас» деген лақап ... ... ... ... ... С.
Дөнентаев осылайша алты жыл ұдайы «Қазақ тілі» газетінде қызмет істейді.
С.Дөнентаев ... ... ... ... кездерінде Семейдегі
Қазақстанды зерттеу ... мен ... ... ... ... ... мүше болып, олардың да күнделікті жұмысына белсене
араласып отырады. Ақыры денсаулығы ... 1930 ... май ... ... ... Сол ... ... Бесқарағай ауданының
орталығы Беген ... ... ... ... ... 1932 ... «Қызыл дала» (бұрынғы «Қазақ тілі») газетінің редакциясына
қайта шақыртып ... Сол ... ... ... ... кез ... біраз түзеп алып, өндіріске жуық, сонымен қатысы бар жерде
тұрып, белсене ... ... ... ойым бар» (8,73), - деген екен.
Бірақ ақынның мұндай ірі іске ... ... ... мен ... ауруы меңдей түседі де, 1932 жылдың қазан айынан
бастап төсек тартып жатып, меңдеп алған ауруынан ... ... 1933 ... ... ... ... қайтыс болады.Сәбит Дөнентаев ақындығына
сипаттама беру үшін ең ... оның ... ... ... алу ... Дөнентаев шығармашылық мерзімі жағынан да, мазмұн бағыты
жағынан да әр ... ... ... ... ... ... ... Дөнентаевтың ақындық шығармашылық қызметі екі
дәуірге бөлінеді: алғашқы дәуірі ... ... ... ... ... арасы» (9,90), - десе, Б.Кенжебаев: «Сәбит Дөнентаевтың
жазушылық қызметінің үш кезеңі бар...
1) 1913-1917 ... - ... ... - ... бағытта өлең, мақала
жазып жүрген дәуірі;
2)1917-1920 жылдар ... ... ... ... ықпалында болып, сол бағытта ... ... ... ... ... - ақынның Кеңес өкіметіне, кеңестік идеяға
көшкен, ... ... ... ... (10,232), - деп
тұжырымдайды.
Уақыт жағынан алып қарағанда, Е.Ысмайылов 1913жылы «Айқап» журналында
(№22-23) ... ... ... ... да ... ... ... сүйенеді. Бұл дұрыс. Бірақ ақын
шығамашылығының екінші дәуірін 1918 ... ... ... деп дәлелдеуі
керек еді. Мақаланың авторы Сәбитпен ... ... ... ... ... және С. ... 1924 жылы ... тілі» газетінде
жарияланған көптеген өлеңдеріне сүйеніп, «Сәбит сол 1919 ... әр ... ... ... ... - ... тоқтамға келді.
Ал Б. Кенжебаев С. Дөнентаевтың шығармашылық ... ... ... ... өмірбаянына сүйенген: ақын 1917 жылға дейін
елде, ... ... ... сондықтан Б.Кенжебаев оның 1917 жылға
дейінгі шығармаларын бір ... - ... - ... жоқ «таза» дәуірге
топтастырады. С. Дөнентаев 1917-1919 жылдары ұлтшыл- ... ... әрі- ... ... 1920 жылы ... Павлодар
жағында Кеңес өкіметі орнағанда, ақын ... ... ... ... Б. ... С.Дөнентаевтың 1920 ... ... бір ... ... яғни жаңылыспен басқан ... ... ... ... ... Дөнентаев
шығармашылығының үшінші кезеңі 1924 жылдан ... ... ... ... ... ақын ... Б.Кенжебаев тағайындап отырған
бірінші, ... ... ... ... ... С. Дөнентаев шығармашылығының бірінші кезеңі 1917 жылмен
шектеу дұрыс емес. Себебі ақын ақпан ... ... ... де ... ағартушылық бағытын жалғастыра берді.Сол тұстағы Алашшыл
газет- журналдарда жарияланған «Қаулы», «Абайға», «Кәрі ... ... ... ... патриархалды- феодалдық ескілікке қарсы
шығып қатты сынады. Сондай-ақ, ақпан ревлоюциясы ... ... ... «Кемшілікте» «Бостандық» өлеңдерінде де ағартушылық басым.
Ендеше,С.Дөнентаев шығармашылығының ... ... Е. ... «1912-
1918 жылдар арасы» деп белгілеген дұрыс.
Б.Кенжебаевтың 1917-1920 жылдарды ақынның « ... ... ... ... болып, сол бағыттағы өлеңдер жазған
кезіне» жатқызуы да көркем ... ... ... ... - ... талаптарға сай келмейді. Себебі, біріншіден,
С.Дөнентаев 1919-1923 жылдары ... ... ... ... бұл ... ... ... кезеңіне қосып, арнайы көрсету
шындыққа жанаспайды. Екіншіден, Б. ... ... ... ... бағытта «Адаспаспыз», «Сарыарқа», «Анамызға»,
«Айналдырған ... ... ... ... ... ... да уақыт
жағынан дәл емес. Анығында, С.Дөнентаевтың бөл өлеңдері ... ... ... ... ақынның өзі реакцияшыл топтың төңірегінде
жүргенімен, идеясы халық жағында болғандығын жоғарыда ... ... ... журналының 1918 жылғы 1-3 сандарында ... ... ... ... атты мақалалары да дәлелдеп бере ... Б. ... өзі де: ... ... ... ықпалында жүрген кезінде басқа кейбір ұлтшыл ақын- ... ... ... ... жамандап, оларға қарсы өлең жазып,
үгіт жүргізген жоқ. ... ... ... көп ... ... ... етіп жүрді»(11,210) - дейді. Ендеше, С.
Дөнентаев шығармашылығында Б. Кенжебаев ... ... ... ... ... жылы шыққан қазақ әдебиеті тарихының үш томдығының екінші томының
екінші кітабында С. ... ... екі ... ... ... ... дәуірі (1912-1918), екіншісі -кеңестік
шындықты жырлаған, соны насихаттаған дәуірі)1924-1933)» (12,452). Ақын,
жоғарыда ... ... ... ... жұмыспен
айналыспаған.Сәбит Дөнентаевтың қазан ... ... ... ... ... ... теңсіздік. Қазақ халқына монархиялық патша
билеген Ресейдің ... ... аса осы бір ... ... «Менің жайым»
атты өлеңінде өз атынан төмендегіше баяндап береді:
Кез келіп арыстанның ... ... қу ... алдауына...
Тұншығып әлім бітті, есім шықты,
Бұрқылдақ жердің кез боп ... ... ... ... бірі ... ... менің су құймақшы жанбауы ма?(13,72)
Ақын «біреуі от әкеп сап, ... ... ... күшті мен азулар,
тырнақты мен тістілер заманына наразы. Ол өзінің тәрізді саяси- ... ... ... ... ... тап басып бейнелеумен
қатар, орыстың классикалық ... ... -ақ Абай ... ... ... ... шығармашылығындағы сыншыл реализм
дәстүрлерін меңгере дамыта түсу ... ... ... ... да айқын аңғартады. Бұл ретте ақынның ... ... ... атап ... болады:
Бұл заман байқағанға күштінікі,
Азулы, тырнақты мен тістінікі...
Жуас қой ел жайлаған ... еркі ... ... хақ, қара ... -патшанікі.
Абырой, кісілігім-ақшанікі.
Билігім, жиған малым, сөйлер сөзім
Ашулы, жұдырығы зор «саспанікі».
Ақынның революцияға дейінгі шығармаларында ... ісің ... ... ... ... намыс бар ма қазақ?», «Қазекем, өз
нәпсіңмен кәсіп ... ... ... Алла ... «Ұлт ... «Қамалған қараңғыда, қалың қазақ», «Қашан кетер біздің ... ... ... ... -риторикалық көп кездеседі. Мұның мәнісі
мынада: XIX ғасырдың орта шенінен былай қарай ... ... ... ... ... капиталистік даму жолына түсті, ұлттық, ... ояну ... ... ... 1905 жылғы буржуазиялық ... ... ... Ресей патшалығының отаршылдық езгісіндегі
«бұратана» деп ... ... ұлт ... ... белсене
араласты.Қазақ зиялылары шын мәніндегі ... ... ... ... ... ... өзін ... халықтың жанашыр жақыны
санайды. Оның түсінігінше, бостандық, теңдік ... ... ... ... өнер иесі ылғи да халық жағында болуға тиіс, бұл елін шын
сүйген адал азаматтың абзал ... ... ... ... ... қолынан, ет жәрдем,
Оттан шықсын күйгендер...
Бұл сөздерді тек көрмес,
Қазағын шын сүйгендер.
Ақын ... бұл ... ... ... лирикасында дамыта түседі:
Отқа күй, оққа байлан, адалды тап,
Киген тәж, мінген тағың болсын сол-ақ,
Күннің бұл, іс ететін орның -осы,
Мұнда бақ, ... ... ... зор ... ... үн ... «Талап», «Соңғы сөз», «Қиялым», «Үміт»
тәрізді өлеңдерінде де сол кездегі әлеуметтік ... ... ... Ақын бірде: «Жалғызбын, жарлымын деп қорғылама», «Пайда
бермес тартыншақтық, ... деп ... ... өрге ... ... ... қол ... халықты әділетсіздікке қарсы қайрап салады.
Сөйтіп, ол ... азат ету ... алға ... С. ... ... ... ... жалын тапшы,
басқа ақын- ... ... ... ... да мәдениетке, білімге, бірлікке үндеу ағартушы сарыны
басым.
Бұның бірнеше себебі бар. Ең алдымен, С. ... ... ... ... Ы ... А. Құнанбаев шығармашылығындағы қанаттанған
қазақ мәдениеті тарихындағы ағартушылық идеяны одан әрі жалғастырушылардың
бірі болды, яғни оның ... ... ... ... ... халықтық,
ағартушылық идеядан туған. Оның Абай, ... ... ... ... ... ... «Жұмыскердің өкініші», «Соңғы сөз»,
«қазақтың білгендеріне» ... ... ... ... ... ... бір ... -егер ақынның бүкіл шығармашылығын тұтас алсақ, оның
оқу- білім тақырыбына ... ... ... ... ... ... әлде қайда көп. Дөнентаев саяси сатираларында көне тәртіптің тарих
сахнасынан таюын ... ... ақын ... жас мырза
(«Жұмыскердің өкініші»), Бекіш («Жәмила қыз»), ... ... ... өз мақсатына пайдаланған бай («Өгей ұл») сияқты көптеген
жағымсыз образдар дәлел. Демек, С.Дөнентаев ұсақ буржуазияшыл дидактиканы
ұстанбаған, ол ... ... ... ... орыс ... ... идеяны одан әрі дамыта түскен ақын.
Сондай ақ ақын қазақ халқын бірлікке, ынтымаққа ... ... ... жік барлығын жоққа шығармайды, үстем тап өкілдерін,
аяусыз әшкерлеп отырады. Ақынның тұспалды бейнелерінде бай - ... ... қара ... («Әр жан әр ... ... ... ... («Көк
төбетке»), адамның қанын соратын бүрге («Бит пен бүрге»), ... ... жеп күн ... ... құс ... құлқыны құрыған қасқыр («У
жеген қасқырға»), жемқор жалмауыз («Ескі болыстың тәубесі») іспетті. Ол
«Қайтіп ... ... ... ... атты ... лирикаларында
қазақтың өз қамын ғана ойлаған оқығандарын да өлтіре сынайды.
Өзіңнің қайда жүрсең қарныңды ойлап,
Ұялмай ... ... ... дейсің.
Орнына өз ақылың келе алмаса,
Дірілдеп қалшылдайсың, безілдейсің,- дейді ол «Ұлтшылға» ... ... 1916 жыл ... ... ... алынған қазақ
жігіттерінің ауыр халін суреттейтін «Екібаста», «Қайран атам» лирикаларында
патшаның ... ... ... ... ... жарлы балаларының
жөнелтілгендердің бірі болған ақын майдан жұмысында жүрген ... ... ... атты ... күйі ... былай дейді:
Тағдыр байлап, тырп еткізбей таңып тұр,
Жан -жағынан жеті тамұқ жанып тұр.
Жебірейіл жер тамырын созғандай,
Түстік сапар жылдық жолға қалып ... ... ... ... ... ... «Бостандық» өлеңінің
өзінде де патшаның айдарға теңеп, құлдық өмірге қарсы шығады:
Ғаламға аузын ашқан ... ... ... ... ... өмір ... өшсін құлдық!-
Деп жұрттың мойнын созып төнген күні.
Демек, С. Дөнентаев ұлттық мүддені таптық көзқарас тұрғысынан ... ұсақ ... ақын ... ол -ұлт ... ... ... түсінген демократ ақын.
«С.Дөнентаев революцияға дейін негізінен сыншыл- сықақшыл (сатирик)
ақын болды, ... ... ... Ғ. ... ... ... ... ал сатира -өзінің табиғатында халықтық жанр екенін
мәлім(14,154)- ... ... ... Ә. ... Ақын өмір жүгін арқалап
келе жатқан халық рахат тұрмыс құруға кеселін ... ... ... ... ащы сөзбен ашына мұқатып, аяусыз әшкерлеп отырған. Бұл дәстүр -
жазба сатираның да өзекті тамыры. Мәселен, XX ... ... ... ... ... ... ... кимыл- қозғалыстарына кесе-
көлденең келген сан қилы зұлматты, әлеуметтік теңсіздіктерді мансұқ етті.
С. Дөнентаевтың революцияға дейінгі ... ... ... ... шұғылдануының өзі -ақ оның ... ақын ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері жағынан
үш топқа бөлуге болады. 1) сатиралық өлең- «Қаулы», «Өгей ұл», ... ... ... ... 2) Юмор - «Жұмыскердің өкініші», «Атамыз бен
өзіміз»» «Көркем қызға», «Кәрі ... 3) ... ... ... ... қазақ қоғамындағы келеңсіздіктерді аяусыз
әшкерлеген саяси сатира болып, көбінше ашық ... мен ... ... «Ескі болыстың тәубесі» атты шағын ғана өлеңде халықтың аузын
аштырмай, әбден тұншықтырып, қысып ұстауы бірнеше жыл ел ... ... ... ... осы ... ... «тәубе» қылады:
Ел биледім неше жыл,
Бергеніңе мың шүкір,
Қылдым ... ... ... ... ... ... жоқ халықтан.
Басқа пәле тілден ғой,
Оны халық білген ғой
Автор жемқор, жалмауыз ... оның өз ... ... әшкерлесе де,
бұл болыс Абай әшкерлеген болыстардан өзгешелеу: Абай сынаған болыстар елін
мығымдап ... ... мына ... халықтың үнін шығармай тастайды. Яғни, С.
Дөнентаев шығармаларындағы болыстар - кейінгі заманадағы, мемлдекет ... ... ... болыстар.
XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінде әйелдің бас бостандығын талап ету
тақырыбы айрықша ... ... ... күрестің бір
белгісі, ағартушылық идеяның үлкен бір саласы еді. ... ... ... тұңғыш рет көрінген көркем әңгіме, повесть, роман ... ... осы әйел ... ... байланысты туды. Проза
саласында Әкрам Ғалимовтың «Бишара қыз», Спандияр Көбеевтің «Қалың ... ... ... ... Бейімбет Майлиннің «Шұғаның
белгісі» жазылған кезде поэзияда да әйел ... ... ... ... көп ... ... бірі -С. Дөнентаевтың «Жәмила қыз»
атты сатиралық өлеңі.
Мұндағы ең жағымсыз кейіпкер - Төкіш. ... бәрі ... ... ... ... ... шығармасының тақырыбы (атын) Төкішке
байланысты қойса керек еді, бірақ өйтпеген, - ... қыз» деп ... оның ... ... ... - ... мал ... болған Жәмила
сияқты жас қыздарды азат ету.
Шығармада Жәмила азаттық ала ... ... ... ол ... ... ... ... реалистік қасиеті де осында.
Әлеуметтік тұрмыстың барлық беталысын байлық шешкен сол қоғамда орташа
шаруасы бар, баюға бейім тұрған Бекіштің өзі мал ... ... ... ... малы толмаған,
Жексұрын ғой оңбаған.
Осы себепті ... ... ... ... Бекішке Төкіш Жәмиланы
бермейді. Сөйтіп жүргенде:
Сақалының ағы бар,
Маңдайының бағы бар
Берден дейтін шал келді.
Оның аты Берден ... оған ... ... ... келді.
Ақынның сатиралық, породиялық стиліндегі кекесін нәші бойынша және
Жәмиланың әкесі Төкіштің сараң, малқұмар тілегі бойынша «дәл ... ... ... ... сай ... ... жоқ. ... да
автор өлең сюжетінің екінші эпизодын: «Әлдекімді сор соқты», - ... ... екі ... ... ... ... сорлы жан - Жәмила:
Жәмиласы зарлап жүр,
Көзден жасы парлап жүр,
Кім тиді екен сорлыға?!
Жақтырмаған апасы.
«Түк білмейсің шатасып!»-
Деп әкесі болды ма.
Шайтан алсын, шал ... ... мал ... өлең осы шумақпен аяқталды. ... өзі ... ... ... ... кейіпкерлер әрекетінің соңғы нәтижесі сияқты:
көзінің қарашығындай жалғыз қызын махаббатсыз ... ... ... ана, жас ... өлі ... ... ... жастықтың қадір-
қасиетін адамгершілік тұрғыдан түсінетін әлсіз қыз, сайтан болса да малды
болса, өз ұрпағын ... ... ... Төкіш сияқты сараңдар, малы мен
байлығы арқылы дүниені сайтанша «сиқырлаған» ... осы ... ... ... ... Бұл ... С. ... шығармаларының қысқа
сюжетке құрылатын көркемдік ерекшелігін танытады.
С. Дөнентаев шығармашылығында юмор да ерекше орын ... ... ... атты ... ... кәдуілгі жұмыскер өмірін
суреттемейді, мұнда өзінің ... ... ... ... ... жұмсаған қазақ буржуазиясының дағдарысы, ... бай ... ... ... ... ... ... шашып – төкпе тұрмыссалттарын орындаумен болады. Бірақ
мұның бәрі ... ... ... ақша ... ... ... ... ол әбден
кедейленіп, «Жауыр атқа » ұқсап қалады. Дүниенің байлығы білімде, ... ... жаңа ... » ... ... ... бола алмайды дейтін
идея шығарманың негізгі түйіні ретінде көрінеді.Шығармадағы әзіл ... бәрі де осы ... ... ... қазан төңкерісіне дейінгі сатиралық шығармаларының
дені - мысал өлеңдер.
Ақын өзінің неліктен осы жанрға үйір ... ... ... ... ... ... көрмей дамыл не ай, не жыл,
Сондағы бар мұрадың -бір қызыл гүл.
Не гүл жоқ, не даусыңды тыңдаушы жоқ,
Бейнеті босқа кеткен сорлы ... жеп ... ... ... ... ... ... тіл (13,41).
Мұндағы бұлбұл -ақынның өзі, ал қаршыға - қанатын қайырған дұшпандары.
Егер ақын көкейіндегі наразылығын ашып айтса, ... ... ... ... ол айтпағын тұспалмен, ишарамен жеткізуге мәжбүр болған. Бұл
тәсілді А. Байтұрсыновтың ... деп ... ... ... ... болу үшін тағы бір ... келтірейік: С. Дөнентаев
революцияға дейін жиырмадан ... ... өлең ... ашық мағыналы
сатиралық шығармалары он шақты ғана. Ал ... ... үш- ақ ... ... ... астам ашық мағыналы сатиралық өлеңдер мен фельетондар береді.
Сонымен, ... ... ... ... ең ... ең
маңызды саласы - мысал өлең
С. Дөнентаевтың революцияға дейінгі мысал өлеңдерін екі топқа бөлуге
болады:
1)аударма мысалдары;
2) өзінің төл ... ... ... ... ... көбінесе «Қалила мен
Димна», «Данышпан Пилпай» жинағы сияқты ... ... ... орыс ... ... ... ... «Ауырған
арыстан», «Ұры мен баласы», ... ... ит», «Екі ... «Бит пен
бүрге», «Бір көлдегі үш балық». Ал, жеке ... ... ... ... ... ... ... айтатыны» атты мысал
өлеңді аударған. Ақын Индияның ... ... ... өлеңмен, ал Ғ.
Тоқайдың мысалын сюжетін сақтай отырып еркін ... ... ... ... қорытынды берген. Мәселен, «Рамазан айында Ібілістің
шайтандарына айтатыны» мысалының ... ... да ... ... де ... ... ... хақ,
Шайтанның саған қылар зорлығы кем,
Қазекем, өз нәпсіңмен келісіп бақ,-
Десе, «Ауырған ... ... да көп, ... де ... жіп тақпаймыз ешкімге дөп.
Сөз жүртіп, шағыстырған қасекеңдер
Түлкіге қалып жатыр күлкі де боп,-
деп ... ... ... ... ... ... желісінен ауысып-
түйісу – бүкіл әлем әдебиеті тарихында ертеден қалыптасқан дәстүр. Байырғы
заманда «Калила мен Димнадағы » аю мен ... ... адам ... ... (араб, парсы т.б.) тіліне, XVIII ғасырда атақты мысалшы ... ... одан ... орыс ... («Пустынник и медведь»), одан
Ы. Алтынсарин қазақ тіліне («Ақымақ дос») ... ... ... ... авторлар түп нұсқаны өз халқының тұрмыстық, ... ... ... ... ... ... С. Дөнентаевта
өзінің аударма мысалдарында осы дәстүрді ... ... ... бойы ... ... келе ... ... адам баласына ортақ ізгіліктерді уағыздайды,
оларды қазақ халқының тіршілік қалпына сай қиыстырады. ... да ... ... ... ... қазақ тіліне аударудың өзі үлкен
шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... жұмысымен шу деп қалам ұстаған
шағында айналысты, сол себепті оның аударма мысалдары, ... ... ... алып ... ... поэтикалық стилі ала-құла, тіл
кестесі құнарсыздау келіп, ақынның әлі де үйрену, шығармармашылық ... ... ... ... ... шарықтап, шабыт шеберлігінің арта түскенін танытатыны-
«Жан мен тән», «Ерегіс», «Көк төбетке», «Сұңқар мен ... ... ... ... ... Бұла тек ... ғана емес, сонымен
қатар бүкіл демократтық қазақ жазба әдебиетінің алғашқы төл мысалдары.
С. Дөнентаевқа дейінгі ... ... ... ... ... ... даласы табиғатынан алынған, тұспал оқиғасы қазақ қоғамы
жағдайын танытатын төл мысалдар жоқтың қасы еді. Қазақ әдебиеті тариыхында
мысал ... мен ... рет ... Ы. Алтынсарин новеллалары, А.
Құнанбаев, А. Байтұрсынов, С. Торайғыров, С. ... ... ... С.
Дөнентаев тұсындағы Б. Өтетілеуов, Ш. Иманбаева мысалдарының өзі де ... ... С. ... төл ... - ... ... әдебиеті
тарихындағы жаңалық, қазақ поэзиясына қосылған соны үлес.
С. ... ... оның ... сатиралық шығармаларындағы
сияқты қазақ қоғамының ішкі - ... ... ... ... ... ... пайымдалады. Ақын барлық жағдайда күштілерден
зорлық көрген момындар мен ... ... ... үстем тап
өкілдеріне ел ішіндегі ала аяқ қуларға тіс қайрап ... ... ... деп біледі:
Талай кәрі жорға жүр,
Ақаулы боп зорға жүр.
Іліне алмай дарысқа,
Кейбір ... орда ... ... ... ... ... жүр.
Дұшпандары аңдыған
Дұзақ құрып ауда жүр.
Кей тырналар көкте жүр,
Қиқу салып текте жүр.
Қара қарға қаңқылдап,
Өлексені жеп те ... ... ... ... ... ... ... оқиға - көріністер, аллегориялық кейіпкері халыққа қанық жаратылыс
заттары ... ... ... ... ... досы Ғ. ... ... «Бозторғай» өлеңінің жазылу тарихы жөнінде ... ... сол жақ ... «Он ... ... деп аталатын тоғайлықты
ежелден қазақтар пайдаланып келген. Сол жерді патша ... 1900 ... ... ... ... ... ... әперген. Сонда Семей
Павлодар, Омбы уездерінің қазақтары ел жерді қумақшы болып, 1907 ... бес кісі ... ... ... олар тек ... ... арыз
жазғаннан басқа ештеңе бітірмей, қайтып келіпті. «Бозторғай» ... ... ... ... ... мұны 1922 жылы С. Дөнентаевтың өз
аузынан естігенін айтады. Сонымен қатар мұндай оқиғалардың болғанын тарихи
деректер де бекітеді. ... ... ... ... ... - ... өкілі,
«құс патшасы бүркіт» патшаның өзі болып шығады. ... ... ... бұрын жергілікті әкімнен (тұрымтайдан) көрген қорлық- ... ... ... одан гөрі ... ... әкімдерге (қырғи,
қаршыға, лашын) шағым жасайды, бірақ бұлардың бәрі де ... ... ... ... (бөдене, үйрек, қаз) қанын сорып, ... ... ... ... танытады. Ақыры халық өкілі ... ... не ... ... ... ... қалады:
Тапқаның бүркітті іздеп, таппағанын,
Шаққанын ішкі мұңын, шақпағанын-
Білмеймін, әлі күнге естігем жоқ,
Жатқанын жаны тыныш, ... ақын ол ... ... теңдік, тыныштық жоқ екендігін аңғартады.
«Бозторғай» мысалында автор ... мен ... ... ... ... өзінің сол әділетсіз заманға, үстем тап өкілдеріне деген
ішқайнар ызасын ашық айтып ... ... сөз ... ... бар ... «ешкімге опа бермес» - деп, солардан рахым күтіп жүрген ... бұл ... ... ... жерде бір шүрегей жатыр өліп.
Бұлардың бәрін қырған бір қаршыға,
Мен мәңгі келіп жүрген ... ... ... ең ... ... ирония мен сарказмді осылайша шебер қолдана отырып, оны
кейде пародияға да ... ... ... ... жайындағы өз ойын, ... ... ... ... арқылы жатық қиыстырады. «Бозторғай» мысалында «төре, сал,
бекзат, хан, құс патшасы» сөздерін әдейі сұрыптап, астарлы ... ... ... бере білу ... ... - оның ... ... бір қыры.
Астарлы сюжет пен аллегориялық кейіпкердің тасасындағы саяси
-әлеуметтік ... ... ... ... жағынан
С. Дөнентаевтың революцияға дейінгі мысал өлеңдерін бірнеше топқа бөлуге
болады.
1) Аллегорялық суреттемелерден белгілі бір ... ... ... ашық ... ... ... ... «Бозторғай», «У жеген қасқырға»,
«Әр жан әр түрде», «Жан мен ... ... ... ... оқиғасы да кейіпкерлерлі де кілең
тұспалмен сипатталған лирикалық мысалдар: «Бұлбұлға», «Биік тау», ... ... ... Бұл ... ... ақын тұспалдан туатын
түйінді ойлап табуды оқушы жұртшылықтың үлесіне қалдырады.
3) ... ашық ... ... оның үстіне оқиғасы да,
кейіпкерлері де кілең тұспалмен бейнеленіп, ... онан ... ... мен ... өз- ... белгілі болып тұратын дәстүрлі мысал өлеңдер:
«Түстегі қарлығаш», «Көк төбетке», «Сұңқар мен қарғалар». ... ... ... «Жалдамалы сандуғаш», «Шошқа мен ... ... атты ... өлеңдері де сыртқы түр ерекшелігі жағынан осы топқа
қосылады.
С.Дөнентаев мысалдарының ... ... ... ... мен ... ... мән- ... қарай осылайша
түрленіп, жаңғырып отырғанымен, ондағы ой ... ... ... ... ... бостандық пен теңдік, әділдік пен адамгершілік,
еңбек пен әрекет. Н.А.Некрасов: «Ақын өз заманының ... ... ... ... ... ... ... білетін адам болуға тиіс»,- дейді. Біз
С. Дөнентаевтың сатиралық шығармаларынан тап ... ... ... ... шындықты табамыз. Реалист ақынның іргелі қазынасы да осылар.
Әлбетте, сыншыл реализм мен ... ... ... тел өскен әдбеи
құбылыс, С.Дөнентаев реализмінің әсіресе сатиралық ... ... сол ... ... да.
Жалпы алғанда Сәбит Дөнентаев өз поэзиясы арқылы қазақ ұлтына
ағартушылықтың, рухын ... ... ... мысалдарында болсын оның
көздеген мақсаты ел санасын ояту еді. Ендеше С. Дөнентаев поэзиясының алтын
тұғыры -ағартушылық ... еш ... ... ... ... ... оның ... лирикалық өлеңдері көңіл күйін,
табиғат көрінісін суреттеуге арналған. Бірақ ақынның бұл тәрізді өлеңдері
ішкі ... ... ... ... ... ... ... сырлы лирикаға
құрылмай, салмақты ой, сабырлы ақыл айту ... ... ... ... ... ... гөрі байсалды ойға, сабырлы түйінге
құрылған. Бұл -ақын лирикасының өзіне тән ... ... ... ... ... ... балалық шағын еске былай түсіреді:
Сен бардағы уақыттай
Еш нәрсеге қақтықпай,
Сұм жүрегім бір минут
Тұрар ма екен ағарып?(13,52)
дейді, өз заманында ... ақын ... ... Бұдан ол тұрмыс
зардабын көрмеген күнәсіз, кіршіксіз таза балалық өмірінің өзі жақсы еді
деп толғанады.Жүрегіне ... ... ... ... іштей күйінеді. «Қайда
кеткен?» атты өлеңінде де Сәбит мұң-шерге батып, қалың ойға шомады.
Тентек пен дүние толған ... ... ... де жоқ, ... ... жат жан біткеннің, жақын қайда?
Қорқақтау жұрттың бәрі қоян жүрек,
Бұрыңғы ер жүректі батыр қайда?
Түріңнен басқа пиғылың ұқсамайды
Өзіңнің адам деген атың қайда?
Солардың ... ... ... ... ... мен ... терең ойда.
Әрине, Сәбитттің мұндағы мұң- қайғысы- ... қара ... ... ... әділетсіз қиянат дүниесіне ... ... ... ... ... ... көз жасы мен ... халіне жаны ашып,
қабырғасы қайысып егілген реалист ақынның осы бір жоталы ой ... ... ... бір ... ... ... бір қалыпты сарынымен
суреттеліп отырады. «Қиялым»,»Жастықта», «Тілек», ... ... ... мен
тіл», «Кемшілікте», «Ақыл», «Досқа» деген лирикалы өлеңдері осы ... ... ... осындай өлеңдерінің өзінде де Сәбит XX
ғасырдың кейбір ... ... ... ... не сары ... не үмітсіздікке түсіп кетпейді.
«Үміт» деген өлеңінде:
Іздесең дертке дәрмен адаспассың,
Қалайша құр ... ... ... ... қоян да ... ... бол, тарлап үміт!-
дейді. Кейбір әдебиетшілер онша елемей келген осы өлеңінің өзінде үміт
үзбеушілік алға ұмтылушылық бары, ... ... ... көзге шалынады.
Ақын ұзақжолда, қиын жолда қажымай, жалықпай ... бер, ... ... мақсатыңа жетесің деп отыр. Осы пікірін «Қиялым» деген екінші
өлеңінде тіпті ашық көрсетеді. ... ... ... ақын өзінің өршіл
ойын, зор ... ... ... ет, ... ұмтыл, шыңға баста,
Аяңдап сонда артыңнан менде жортам,-
дейді. Осыдан келіп, Сәбиттің шығармаларында еңбекке, ғылымға ... ... ... ... ... алға ... сияқты прогресшілдік
идеялар Сәбит поэзиясының негізгі мотиві ... ... ... оның ... ... ... өлеңдерінде өршіл ой, романтикалық сарын елеулі
орын алады.
«Халықтың бірлігін, елдігін, мәдениетті, ерікті ел болуын көксеген
Сәбиттің прогресшілдік ... ... ... ... ... - сол ... ... күшіне, оның жарқын болашағына
сену»(5,72) -дейді Сәбиттанушы ғалым Б. Ысқақаов. Ғасырлар бойы отаршылдық
жылдық ... азап ... ... ... ... халықтың арманы
-айдын көл, ну орман, кең жайлау, ... ... ... ... ... осындай
өмірді шарық ұрып іздейді, бірақ оны қиял ... ... ... ... ... іздейді. Патша, сұлтан ... сұм ... ... жүн, түсі ... бір құс болсам,
Бұтаққа көңілім сүйген ұшып қонсам.
Зарымды жұртқа айтатын сайрағыш боп,
Уа, дүние, шағып мұңым көрсем Шолпан!
Кім тұрсын ... ... ... ... қонсам-орман, ұшсам- дала,
Не қажет маған байлық, патша, сұлтан?
(«Қиялым»)
Ақынның ... деп ... ... ... ... сол ... ... идеясын алға қояды, аңсайды.
Сәбиттің біраз өлеңдерінде табиғат суреттері берілген. Ол -орынсыз
асқақ, ... сөз ... әуес ақын ... ... көрі мазмұнға көбірек
мән берілетін ақын поэзиясында көңіл күйі мен табиғат сырын шертетін нәзік
жырдың өте аз орын ... бір ... де ... ... ... ... шағын өлеңдерінен-ақ ақынның өзіндік сыршылдығын тануға
болады. Ол табиғатты қоғам өмірінен адам тіршілігінен оқшау алып қарамайды,
жалаң суреттеу онда жоқ. ... өмір ... ... ... ... ... пікір тудырады. Мысалға «жайлау», «шілде», «ақ боран» деген ... ... ... ... де ... көріністерін суреттеу арқылы
ақын революцияға алдындағы қазақ аулының бейнесін береді.
Жайлауға елдің көшіп барған шағы,
Қымызға жұрттың ішіп ... ... көл ... ... үйді
Алыстан аққудай көз шалған шағы.
Күнде той, күнде ерулік, құрмалдық боп,
Думан боп, бүтін ойдың ... ... ... ... ... ... күнге талған шағы.
Халыққа қамсыз жатқан қарнын сипап,
Құрығын ораза кеп салған шағы.
Күнәсіз жанның бәрі ... ... де өгіз туды ... ... жалғас шілде келді,
Деп ұқпаңдар мүлде келді.
Қонысыңды қуартам деп,
Шақырайған түрде келді.
Маса, сона ... ... ... деп ... ... ... ... бақай, тақыр танау,
Сәске болмай үйге келді.
Қой пысқырып, шөлдеп, шулап,
Ұзын мойнақ күлге келді.
Құдық басы төрт түлікпен,
Қымыз жылып, ... ... ... ... ... бұлт ... ... жаңбыр,
Шаң басылды, құдай берді.
(«Шілде»)
* * *
Жарқырап жаз шықты,
Күркіреп күні де.
Төрт түлік мәз шықты,
Түлген жүні де.
Жатқалы жұрт отыр.
Жеп алып қатқанын.
Ысқырып ... ... ... ... терезе
Шулаған арам-ай
(«Ақ боран»)
Міне, бұл өлеңдердің ... ... ... ... ... ... ... діни сенімге уланғанын, енді бірінде («Шілде»)
шілденің шілгеріне килігіп күйзелгенін ... ... ... күшіне бағынған, жұтаған, қираған, «оған қарсы күресер күші, бірлігі
жоқ, дәрменсіз, әлсіз қазақ аулының ... ... мен «Ақ ... ... ақын ... ... ... суреттеген.
«Шілде де» табиғат көріністерін суреттеген де, ... ... ... ... да орынды қолдана білген. ... ... ... ... - ... ... ... тақыр танауы- сиыр, ұзын мойны-
түйе, шақырайған түрде келгені, шілде болса, ұрандасып бірге келген ... ... ... тап ... ... «Ақ ... өлеңінде ақ
түтек боранға ұрынып қысылған, үрейленген, есі шыққан елдің де, малдың да,
сыртықы кескінімен ... ... ... ... ... қимыл,
әрекекттері де берілген.
Сәбит лирикасындағы ерекшеліктің бірі сөз ойнақылығында. Жеке сөйлем,
шумақатырнда жандандыра, ажарландыра, құбылта ... ... ... досқа» деген кексін түінде жазған өлеңінде сезімге әсерлік көркем
сурет жасаған. Мысалы:
Қылт еткенге, сылт етіп,
Күжірейттің мойынды.
Қашанғы ... ... ... қойымды.
Қалдырмайсың қалтаңнан
Зіл қорғасын шойынды
Ақ бәтестей сыртың бар.
Ішің - кесте оюлы,-
десе, «Тотыға» деген екінші бір өлеңінде де сөз ... ... ... бұлбұлсың
Қашан көрсе, түрленіп,
Толықсыған бір гүлсің.
Тоқсан екі құйқылжып,
Ойнақшыған құрғырсың.
Кім көрсетсе мініңді
Бас ... ... , ... Тотыдай сылаңдаған тұрақсыз сұлудың мінезіне қарай
ойнақы сөз кестесін құбылта ... ... ... ... де ... сай идеялық көркемдік шешім тауып, терең ой, көп мағына сиғыза
алғаны көрініп тұр. Кейбір ... ... ... ... танытады. Кейде
жеке сөйлем, кейде шағын шумақ арқылы үлкен ой-пікір тастайтын, ... ... ... ... тілін «Ой» деген мына бір сегіз жолдық
өлеңі толық сипаттай алады:
Қаза берсе, түбі жоқ,
Қазбағанда суы жоқ
Ой деген - бір ... ... ... ... құрғыр-ау!
Сені қуған кісі әуре,
Қумағанның ісі әуре.
Сәбиттің ақындық тілге байлығын, көркем сөзге шеберлігін айқындайтын
тағы бір ... ... ... ... Өлеңдегі дыбыс
үендестілігіне жататын аллитерация, ... ... ... ол ... ... Әсіресе аллетирация өлеңдерінде көбірек кездеседі. ... ... ... ... де бар. ... ... ... Абайдан асып, Абайдан шебер қолданғаны жоқ. Мысалы, Абайдың
аллетирация ... ... ең ... өлеңінің бірі «Оспанға» дейтін
өлеңінің жол басындағы әрбір сөзі ылғи «ж» ... ... туың ... ... ... ... ... жүрек, жомарт құбылмай...
Жайдары жүзің жабылмай,
Жайдақтап қашып сабылмай,
Жан біткенге жалынбай,-
Жақсы өліпсің , япырмай!-
деген жолдар жіпке ... ... ... береді. Ұстазынан
үйренген Сәбиттің «Қазақтарға қарап» өлеңі дыбыс қайталауы жағынан ... ... ... ... ... Ол жол басындағы жеке сөзді ғана бір дыбыстан
бастап қоймай, жол ішіндегі әрбір сөздің өзін бір дыбыстан бастап ... ... ... қазақ,
Қайратсыз, қамсыз құрып, қалдың, қазақ.
Қарулан, қуатсызды қуаттандыр,
Құрдан-құр қампитқанша қарын, қазақ.
Қулардың құлқынына құм құйылсын,
Қайдағы құлдың қайғырт қамын, қазақ
Қайтеді ... ... ... қырың қарап.
Құннан да қадірден де қалдың құр қол-
Құнт ... қуып ... ... ... қатып қабақ, қамықпай құр
Қимылда, құныңды қу қадағалап.
Қақпаңға қапылыста қақтығарсың,
Қадамда қиқаңдамай қадақ- қадақ.
Қауымен ... ... қара ... ... ма ... ... аллетирация ретінде «Қ» дыбыстарын алуын заңды десек, «Қ»
дыбысынан басталатын әрбір ... ... ... құлы құзғындар тобы
билеген сұм заманының жексұрын сипатын және отаршыл құлдықтың, қорлықтың
зардабын ... ... ... ... ... азабы мен бейнетін,
сонымен бірге құзар ... ... ... ... ... ... ... жөн сілтегенін көреміз десек, екіншіден, ақынның ойға ... ... ... ... ... де ... саласында Сәбиттің молырақ қамтыған жанры сатира мен мысал
өлеңдер болды. Мысал мен ... ... ... ең ... ... ... ... да бұл өткір жанрлардағы Сәбиттің ақындық
( поэтиклық) тіл ерекшелігін айқындайтын және ең көп қолданатын түрлері
аллегория, ... ... ... ... ... аса ... ... Е. Ысмайлов
Сәбит мысал өлеңдер (басня) жазуда ... ... ... және ... ... ... үйрене отырып, өзі де аударды
және мысал өлеңдердің жаңа үлгілерін қалдырды. Ол - орыстың ... ... ... ... ... бірі А. Байтұрсыновқа көп еліктеген.
Қазақ жағдайында Сәбитті мысалшыл ақын деуіміздің қисыны да ... ... ... ... бұл ... әдебиетіміздің бар - жоғымен
салыстырғанда ғана айқын ... ... Ол ... ең ... қысқаша болса
да, қазақ әдебиетіндегі мысал өлеңдердің даму тарихына көз жіберейік.
Поэзияның негізгі саласының бірі - ... ... ... ... қандай дәрежеде дамыды, қазақ әдебиетінің тарихынан ... ... және ... ... кімдерді мысалшыл ақын деп атаймыз.
Мысал өлеңдердің элементі қазақтың көне ... қара ... ... ертегі, әңгіме («Арыстан, қасқыр және түлкі», «Түлкі мен
бөдене», «Аю мен ... ... де ... ... ... («Қырық өтірік»
сияқты) тағы басқа да өлеңдер ... де ... Бұл, бір ... ... ... өлеңдердің барлығын дәлелдесе екінші жағынан, әлі ... ... ... ... ғана ... ... бақа қызын көбелекке,
Жүріпті қара шыбын жеңгелікке.
Бір туын құмырсқаның ұстап сойып,
Той қылып, ат шаптырды төңірекке,-
(«Қырық өтірік»)
деген тәрізді. Ауыз әдебиетінде ... бұл түрі ... әрі ... ... күйінде қалып қойды.
Мысал өлеңдердің жақсы үлгілері жазба әдебиетіміздің тарихында орыс
мәдениетіне жақындаумен байланысты, XIX ғасырдың екінші ... ... кең ... шыға ... Мысал жазудың үлгілерін жазба әдебиеттің
қайраткерлері Ы. Алтынсарин мен Абай бастады. Қазақ әдебиетін олар ... ... - ... өлеңдермен - байытты
Ахметтен кейінгі мысалды көп аударғандардың бірі -Бекет Өтетілеуов.
Ол ... ... ... ... ... Бекеттің аудармаларын Алтынсарин,
Абай аудармалары мен ... ... ... көркемдігі
олардан төмен, әлсіз болып келеді.
Гректің Эзопынан, француздың Лавонтенінен үйрену, үлгі алу ... ... ... ... тән мысалдың классикалық үлгілерін жасаған
Крыловтың дәрежесіне теңдесерлік әдебиетімізде мысалшы Ахмет Байтұрсынов
болса, ... ... өз ... ... де ... орны ... ... басында, ұлы ұстаздары Алтынсарин мен Абайдың замандасы ... ... ... ... өлеңдердің тамаша үлгілерін тудырған Сәбит
Дөнентаев болды. Сәбиттің мысал өлеңдерінен аллегория үлкен орын ... ... ... ... ... ... жүр,
Қара қарға қарқылдап,
Өлексені жеп те жүр.
Құйрық сорып борсық жүр,
Түлкі мырза жортып жүр.
Құдай аман ... ... мен ... ... ... аңдып мысық жүр,
Алдап, көзін қысып жүр.
Ін таба ... сары ... ... ... ... ... алғашқы мысал өлеңдерін аудармадан бастайды. Шығыс
үлгілерінен мінез- құлықты түзеу, адамгершілік мәселерін алып, ... ... ... бұл ... ... шығыс үлгісінде қалып қоймайды, ... ... ... ... деп ... өзі де ... жаңа мысалдар
жазды, қазақ әдебиетінде аллегорияның жаңа үлгілерін ... ... ... да ... ... өміріндегі адамның қарым -қатынасын, іс ... ... аң, құс, ... ... ... ... ... жануарларды қатыстыру, өзара сөйлестіру арқылы қысқа сюжетке
құрады. Әр сюжетті диалогқа құрып, жанды ... ... ... ... аз
сөзбен көп мағына терең ой сыйғызатын диалогтің өткір түрін ... да, ... ... ... бір поэманың немесе ұзақ бір әңгіменің оқиға
желісін сыйғыза білген шебер ақын ... тән бір ... ... ... сыншысы Белинский Крыловтың мысалдарын талдай ... ... жай ... ... деп қарауға болмайды, оның әр қайсысы өз алдына
жеке ... ... ... ... ... сатира»(19,276),- деген
еді.Осыны Сәбиттің ... ... да ... ... ... түрін
жасау Абайдың, Ахметтің аударма өлеңдерінен көрінсе, Сәбит мұны өзінің төл
тума өлеңдерімен ... ... ... Сәбит мысал өлеңдерінде,
әрбір жануарлардың ... тән іс- ... ... ... ... ... аз ... көп мағына беретін диалогтардың тамаша үлгілерін
жасайды. Мысал үшін Сәбитің әр ... ... ... ... айтты: «Елші қарға!
Жақындап бермен таман келші, қарға.
Басшы боп, сұңқар ... ... ... ... ел ... ... етіп, қарқ етті де деді қарға:
«Дегенді сұңқар тойын аузыңа алма!
Келмейді біздің тойдың ... мен ... ... бар ма?»
(«Сұңқар мен қарғалар»)
Қырғи сол торғай сөзі ... - ... ... қыл, - ... - ... ... ... қол бос емес, жұмыс қатты,
Аз күтсең, жаның шықпас күнің өтпес!...»
Жаным-ау, мынау біздің төреміз-бе,
Шынымен ақтық көрмей өлеміз ... ... ... кек ... ... соң, ... де!
(«Бозторғай»)
Боқтығын жеп жәй тұрған
Сорлыға ұрсып, жат та ақыр:
«Не жейді ант ұрған!
Өй, лағынет, нас кәпір!..»
Қорс етті де тіл ... пе, ... ... ... «Бос қыртып,
Боқ қарным, құтырма!
Өзіме адал жегенім,
Ақысы емес адамның.
Сенің адал дегенің,-
Нақ әкесі ... ... осы ... өзі-ақ қысқа түрде құрылған диалогтардың
қоғам өміріндегі әлеуметтік теңсіздікті, оның кемшілікті сынауда мәні ... ... ... ... ақын ... ... ... үзіндіде жергілікті ұлық-әкімдердің жексұрын қылықтарын , ... ... , ал ... еңбекші бұқараны қанаушы - қу саудагердің
бейнесін шебер құрылған ... ... ... Сол ... ... ... күрделі , ірі мәселелерді өлеңдерінің ... ... ... ... ұлттық-отарлық қысымын Сәбит өткір мысалдармен қатты сынға алады.
1916 жылдың тарихи ... ... ... («Түстегі қарлығаш») тұңғыш
жырлаған да Сәбит. Оның мысалдары ... ... ... ... ... ... ... Қазақ өмірінен алып, мысал түрінде ... ... ... ... ақындарында жоқ.
Сәбит мысалдарының замандастарынан ілгері кеткен тағы бір ерекшелігі
- өзінің мысал өлеңдерінде ол пернелеу арқылы жаңа ... ... ... қазақ әдебиеті үшін жаңалық болып көрінген Абай мен Ы.Алтынсарин,
Ахмет арқылы келген, аллегориялық ... ... ... өз ... ... Cәбиттің мысал өлеңдері өзіне тән ... ... ... ... «Боз ... «Түстегі қарлығаш», «Сұңқар мен
қарғалар», «Көк төбетке», «Әр жан әр ... ... ... ... «Шошқа мен саудагер» тағы басқалары- Сәбит мысалдарының ... ... Бұл ... мысал өлеңдерінде ақын қанаушы атаулыны
әшкерелеу үшін жыртқыш құстардан -тұрымтай, қырғи қаршыға, лашын, ... ... ең ... ... ... мен ... жыртқыш аңдардан-
арыстан, қасқыр, борсық түлкіні алады да езілген еңбекші халықты бозторғай,
бөдене, үйрек, қаз ... ... ... ... ... ... Сәбиттің
қазақ әдебиетіне енгізген аллегориялық тың образдары.
Ақынның мысалдау үлгілерін ... ... жанр етіп ... екі
себебі бар. Поэзияның ең өткір құралының бірі ... ... ... Крыловтың баснялары туралы еңбегінде Белинский поэзияның ... - ... ... баға берді. Ол: «Поэзияның нағыз түрі - ... ... ... ең ... ... - ... мен ... Сәбит өмір сүрген дәуір осындай өткір сатираны ... ... ... ескі ... ... ... мысалды күрес құралы
етіп қолдана білді, екіншіден, патшалық құрылыстың ... ашық ... ... жол жоқ еді. ... ашық жазбақ болған ақындар патша үкіметінен
қуғын-сүргін ... ... ... әшкерелеп, прогресшілдік мәселелерді
көтерегені үшін «Айқап» журналы патшаның цензурасы тарапынан ... ... ... ... ... газеті де талай қиындықтарды бастан кешті.
Сөз, пікір еркіндігіне тыйым салған патша үкіметін сөгіп, Сәбит ... ... ... деп ... ... ... не ай, не ... бар мұрадың - бір қызыл гүл.
Не гүл жоқ, не даусыңды тыңдаушы жоқ,
Бейнеті босқа кеткен сорлы ... жеп ... ... ... ... ... ... тіл.
Бұл - сөз жоқ , пікірі үшін полиция ... ... ... ... ... ... мысал өлеңдерін тақырып, идеялық мазмұн ... өсу ... алып , екі ... ... ... ... алғашқы кезеңі. Ақынның бұл кезеңдегі өлеңдері
адамгершілік тақырыбына, әділетсіздікті, мінез-құлықты түзеуге ... ... «Ұры мен ... ... «Көзі тоймаған ит» , ... ... «Бит пен ... ... үш ... ... айында
ібілістің шайтандарға айтқаны», Сәбиттің бұл ... Үнді ... ... және ... классигі Ғабдулла Тоқайдан аударылып,
шығыс әдебиетінің классикалық үлгілеріне еліктеу, үйрену сатысында жазылған
алғашқы бастамалары, алғашқы аударма ... еді. ... ... ... үңдеу мотиві басым болғанымен , көркемдік жағынан
әлсіз , ... ... ... ... ... ... бұл кезеңде Сәбит
адамның мінез-құлқын түзеуші моралист, Шығыстың классик үлгілерінен
аударушы, ... ... ... ғана ... ... ... ... жататындар: «Әр жан, әр ... ... бен ... «Көк ... ... жеген қасқырға», «Жарық ағаш», «Сұңқар мен ... ... ... ... «Биік тау», «Жалдама сандуғашқа», «Шошқа
мен саудагер», «Бөшкенің зары», «Күздің сыры». ... ... ... ... да, екеуі («Жарық ағаш», «Сұңқар мен
қарғалар») революция жылдарында, ... ... мен ... ... ... ... ... зары») кеңес дәуірінде жазылған.
Шығармашылық іздену ... ... ... ақын ... ... қамтитын екінші топтағы мысалдары идеялық көркемдік жағынан
болсын, тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... шығыс әдебиетінің шеңберінен шығып, орыс әдебиеті, оның ... ... ... ... ізгі ... ... шығармашылық
өсуіне жаңа бағыт сілтейді.
Сәбит поэзиясында кең орын ... ... ... ... сатираны дамытқан ақындардың бірі Сәбит болды. Ол 50-60 шамалы
сатиралық өлең жазды. Бір ... ... ... жазу аз ... ... Ал ... ... өткір сатираға суарылған өлеңдер. Сәбит сатиралық
өлеңдерінің денін ... ... ... дамытты. Көрнекіліктері:
«Портфель», «Бай мен комсомол», «Мұхан мен Серік», «Жекен ... ... ... ... «Ой, жалған-ай!», «Сүлейменнің
тануы», «Драмашыға», «Байдаулеттің тамағынан неге аш ... «Кім ... ... ... ... «Ескі дәурен күйреді» тағы
басқалар.
Сәбитттің сатиралық ... ... ... ... ... ... мінеу, адам мінезінің жексұрын, сорақы, жаман жақтарын
мысқылдау, масқаралау керек болды. Сондықтан ... ... ... ... өткір құрладарының бірі сатира болды да, сол сатира
арқылы өмір шындығын айнаға түсірді. Сәбит ... ... ... ... мен сарказмды, әсіресе, сарказм түрін көбірек қолданды. Енді
осының екі түрінде өлеңдермен дәлелдейік.
Бірінші, ... ... ... ... мен онда мән ... ... данышпан бар.
Жарықтың лебізінен,
Шипа тапқан талай жандар.
Оған Мұқан шек келтірген,
Шекті қалай деп келтірген.
«Шын әулие болса, Жекең,
Ұлын кеше текке өлтірген.
(«Жекен молда»)
Иісті май, ... гүл, ... ... ... ... ... басып, асыл киіп
Алыстан жұрт көщіне сағымдандың.
Күмістен таққан шолпың ... ... ... ... жүрісіңе, киіміңе
Көз салып қарай қарай бұлдырлаған...
Оқымай, үлгі көрмей қалсаң жаста,
Сол үшін бой түзейсің ойдан басқа.
Жақсылық - киіммен мен мал, ... ... ой мен ... жаза ... де сырт түзеген болса бітеу
Жүре бер, көңілің сүйген бұлғақ басқа,-
(«Көркем қызға»)
деген үзінділерде сырт қараған адамға молданы да, байды да, ... ... ... ... ... ... Тек үзіндінің соңғы жолдарын
оқығанда ғана кекесін, мысқыл, күлкі- сықақ екенін ашық ... ... ... ... ... күшті құралдың бірі болған ирония
арқылы жексұрын (Жекен) молданың, күні өшіп бара ... ... ... ... жас ... бой түзеумен бос өткізген сұлу қыздың жағымсыз
образдарын жасап, әлеуметтік мәні зор түйінді мәселелердің бетін ашады.
Екінші, ... ... ... ... ... ... жол- ... бастау түгіл,
Табалап, ұрсып, зекіп жәбірлейсің.
Қабағың қатып, бір күнің ашса қарның
Бас ... сол ... өзің ... ... ... ... ... жұрттың қамын жедім дейсің.
Онда есеп бар, онда қаулы,
Ол жоқ ... ескі ... ... нан ... ... да бәрі ... ашама, жұмысы не?
Қымбат болса сұқтанады,
Демек түгіл «Бұнысы не?»
(«Портфель»)
Газет ... ... ... алдам -ай, кім?- деп басты.
Ойға шауып, қырға шауып
Дос -жаранға ақылдасты.
Жауан жазды ақылдасып,
Осы дұрыс, мақұлдасып.
Өзеурейді, өтінеді:
Шығарма деп газет басып.
«Сүке-ай, ... ... ... ... ... нанад деп жауап жазды
Не ғып мұнша естен тандың-
(«Сүлейменнің нануы»)
дейді. Адамның жеке ... ескі салт ... ... ... ... ... шенеуге келгенде, ақын бетің бар, жүзің бар
демейді, ... ашық жұрт ... ... ... ... ... жеткізе, өлтіре түйрейді. Жоғары да келтірілген үзінділердің қай-
қайсысын алсақта Сәбитттің ... ... ... жаза ... қоғам
тіршілігін үшін мәні зор, өмір құбылысына тән бір сипатты алып, бірақ соның
өзінен ... ... ... ... ... ... әрбір адамның іс-
әрекетіне қарай лайықты сөз тауып, сарказмдік ащы тілді орынды қолдана
білетін талантты ... ақын ... ... ... алғанда ол
-Абайдың жолын дамытушы да, ... ... өз ... ... ... да ... образын, оның типтік кескіні жасауда Сәбиттің өзіне тән ... ... ... ... ... лирикалық кейіпкері-
«мені». Автордың «мені» яғни лирикалық кейіпкері оқиғаға араласып, ... ой- ... ... алған әсерін, сезген- түйгенін, көрген-
білгенін бірінші жақпен сөйлеп, өз ... ... ... ... ... ... арман, тілек, ойлар халықтың мүддесімен тығыз
байланыстырып отырады.
Адам ... ... ... ... бір ... ... портретін беруде ол өзіне тән ерекшелікпен көрініп, бүтін тұлға-
образ жасау үшін ... ... ... жеке бір ... алып ... да ... кескін жасайды.Мысалы, «Болып жиын, үлкен той» деген
өлеңінде Тұрсынбай байдың сау аяғы мен ... ... ... да, сол
арқылы ақымақ байдың сыртқы дөкір -түр сипатын береді. Тұрсынбайдың сияқсыз
мүшесін келістіре суреттеу арқылы тыңдаушының ой- ... әсер ... ... жүр,
Тойды мақтап қақсап жүр.
Сыңар аяқ сорлыны,
Әлде неге бастап жүр.
Жаяу бәйге қызық деп, -
адам ... ... ... ... тағы бір ... ... іс- ... лайықты сөз тауып ... ... ... характеріне қарай өз тілі, сөз ... ... әр ... өз ... сөйлетеді. «Құсайынның арманы» атты өлеңде
бұрын болыс болып кейін болыстықтан ... ... мен ... ... ... өз ... лайық шақпа тіл -қаңқу сөздерін
орынды ... ... ... иттен туған,
Біреуге ойың мені -жалшы қылам.
Онан да балалардың киімін тік,
Соққанша құрғақ закон суаң-суаң.
Адыра ғал, абдырада бұлдарыңды,
Салақтық тікпей қандай ... ... ... бетім шіркін,
Ұстатпай аулақ отыр жындарымды,-
деп Жұмақан мен оның ... ... ... көк ... ... ... ... ақынның сөз қолданыстары өз бояуымен ... да ... ... ... ... ... де осы ... сөз
өрнектері жиі кездесіп отырады. Осы әдіспен Сәбит ... ... ... ... ... ... «Бөшкенің зары», «Жазғытұры жар
басында», « Мұқан мен Серік», «Шошқа мен саудагер» т.б.) ... ... ... ... ... тәкаппар Ұмсындық тағы
басқаларының кескіндерін келісті етіп жасаған, ... - өмір ... ... ... ... ... ... сатира сияқты жанрды
қолданған Сәбиттің кеңестік дәуірде сатиралық стилі әбден қалыптасты. Ол ... ... ... ... ... ... ... сатиралық өлеңдерінің өзіне тән үш түрлі
ерекшелігі бар. Бірі- көптеген сатиралық өлеңдерін қысқа ... ... Кісі ... оның ... ... ... сынауға келгенде, жалыплап
айтпай, белгілі бір конкретті, нақтылы оқиға мен абйланыстырып, ... ... Оның ... ұл», ... қыз» тағы басқалары қысқа сюжетті
өлеңдері. «Өгей ұл» деген он бір шумақты қысқа өлеңге інісі өлген бір ... ... ... ... ... ... жалғыз ұлға өгейлік
істеп, ауыр жұмысқа салғанын, соның ... ... ... ... өлім ... ... ... мойнындағы қарыздан құтылмақ болып
біреуге құда түсіп, қыз айтырмақ болғанын балаға ... ... ... айта ... көптеген өлеңдері («Ой, жалған-ай!», «Қаржаубайдың ашуы»,
«Сүйлейменнің тануы», «Бөжейдің даярлығы», «Мұқан мен ... «Бай ... ... ... ... ... ... өткір сатира. Сәбит
басқа ақындарда сирек кездесетін сатираның осы түрін дамытып, қалыптастыра
білді. Сюжетті сатираны ... ... ұлы ... Абайдан үйрене отырып,
замандастарынан ілгері кетті.
Сәбит өлеңдерінің екінші ерекшелігі- әр өлеңнің диалогқа құрылуы.
ақынның ... ... ... ... көп, оның ... ... ... комсомол», «Мұқан мен Серік», «Дәметкен мен ұмсындық», «Ақ ... ... ... ... ... тағы ... ... үшін
Сәбиттің өлеңдерінен бірнеше үзінді келтірейік.
«Серік, сен шауып жүрсің,
Білмеймін не тауып ... ... кім ... ... ауып ... Мұқа білмейсіз бе,
Әлде мені күндейсіз бе?
Серігіме Матайды алсам
Сонда маған үндейсіз бе?»
(«Мұқан мен Серік»)
- Жеңеше-ау, - деп тамсанды ... ... ... ... ... ... ба?- деді ... тоқталды да
Ұмсындық та қара ішікті
Қаусырына беріп, басын
Кекірейтіп, керіп қасын;
-Құтты болсын нем шығыпты!
(«Дәметкен мен ... осы ... ... қысқа түрде құрылған диалогтың
типтік образдар жасауда әлеуметтік мәні зор екені ... ... ... ... ... ... ... керме йық бәйбішенің жағымсыз
бейнелері жасап, өткір сартира мен өлтіре ... аз ... көп ... ой ... ... тек шебер құрылған диалог әдісімен ғана беріліп
отыр.Міне, аз сөзге көп ... ... ... ... Сәбит
сатираларының үлгілері осындай.
Жалпы алғанда, Сәбит Дөнентаев XX ... ... ... екі ... ... өз ... ... білген ірі реалист
ақын. Ол - шын мәніндегі ағартушы ақын. Өзінің ақындығын шеберлігін ... ... ... және ... кезеңінде де ағартушылық ұстанымды
ұстанған Сәбит Дөнентаев - қазақ әдебиетінің аса ... ... Ол ... ... ... реалистік әдебиетінің үлгісінде ... ... ... ... ... ... ... сатираны дамытты, өрістетті.
Бұл ретте «Бозторғай», «Түстегі қарлығаш» ... ... ... етуге болады.
Ол тіл ... ... ... ... үшін ... қарсы күресті. Оның «Драмашыға» тағы басқа да өлеңдері
осының ... ... ... ... атқа дақ ... кір ... ... үшін жүрген кәсіп құмарларға жиіркене қарады. Ондайлар мен жүрегі
үйлеспеді. Кеңес ақыны деген атты ... ... туын ... ... жазушылық қызметке жауапкершілікті Сәбит басқалардан да талап
етеді. «Жалдама Сандуғаш» ... ... ... ... ... өнерді
бағаламайтын кейбір құлқынның құлы- жалдама әуесқойларды сықақ етіп сынады.
Сәбит ... ... ... ... ... бір ... ... буржуазияшыл ақын» деушілер. (4,204) Ал ҚазАПП-тың
тұсында ақынға «жолбике» деген ат ... ... ... ... көре ... Ол ... ... сынының кенже қалып, теориялық дәрежесінің ... еске ... бұл ... ... жақ ... орын ... ... болмайды. Солай бола тұрса да, Сәбит Дөнетаев
шығармаларына былайша теріс баға ... ... ... ... ... ылаж жоқ еді. ... да сол отызыншы жылдардағы оқулықтар мен
кейбір зерттеу еңбектердің өзінде: «Сәбит- ... ... ... ... бұқарашыл ақындардың бірі» (21,93), ... ... ... әдебиеттің өкілі (22,6), «Ұлттық қозғалыстың бұқарашыл
қанатын ала шыққан ақын» (25,127), «Қазақстанда ... ... ... ... ... ... берді» (24,50),- деген сияқты тұжырымдар
көбірек кездеседі.
Сәбит Дөнентаев ... ... ... ... ... 40 - ... көріне бастады. Бұл ретте Е.Ысмайловтың 1941 жылы
«Халық мұғалімі» (№1-4) журналында жарияланған көлемді мақаласын атап ... Онда ... ... шығармашылығы толық талданып ... бір ... ... бағаланған. Орта мектеп оқулықтары мен басқа
сын - библиографиялық мақалаларда да ақын ... ... ... ... ... ... ... өмір мектебінен өткен сатирик реалист ақын ... ... ... ... ... деп ... Ақын -өз ... халық қамқоры деген қортындыға келеді. Қазақтың әдебиет тілін
дамытуда тілдің тазалығы үшін күреседі.
Үш ... ... ... ... сөздік қоры да бай, ... тілі - ... тіл. ... ауыз ... ... ... отырып, оны жоғары бағалады және сын көзімен ... ... ... шебер қолданған Сәбиттің поэзияда өзіне тән сөз
қолданыстары, ... бар. Өмір ... сай жеке ... - ... жаңа ... беріп өзі де жаңадан қанатты сөз үлгілерін
тудырады. Сөз ойнақылығын, дыбыс қайталауды шебер қолданады.
Поэзияда мысал, сатирик жанрын ... ... ... ... ... ... сюжетті сатира, өлең -фельетондарында типтік
образдар жасау үлгісін көрсетті. Абайдың реалистік дәстүрі, орыс ... ... ... ... ... ... шығармашылық,
идеялық ізгі ықпалын тигізді. Ұлы ұстазы Абайдан шығармашылық жолымен
үйрене, үлгі өнеге алып ... ... ... ... кейбір үлгілерін
енгізген, өлең құрылысының өзіндік ерекшелігі бар жаңашыл ақын және ... ... ... ... ... шағын түрлерін дамытты. Ол - ... ... ... ... ... мол, ... публицист, журналист
жазушы. Жас ақындарымыздың ... ... ... ... ... ... ... көп.
Сәбит Дөнентаев шығармалары жеке кітап болып бірнеше рет шықты:
1) «Уақ- ... ... ... және ... ... ... - Сәния
Қасымқажықызы Ертісбаева, Уфа, 1915;
2) «Өлеңдері», Алматы,1935;
3) «Өлеңдері», Алматы, 1950;
4) «Шығармалары», 1957.
5) «Ұрпағыма айтарым» 1989
Ақынның 1989 жылғы жинағы осының ... ... ... ... да ... Дөнентаев шығармашылығын зерттеушілер үшін ең ... қор ... ... Дөнентаев шығармаларының көптеп жиналуына байланысты
ақын шығармашылығының сыр- ... ... ... ... ғылыми
тұрғыдан нақтылы зерттеулер жүргізуге мүмкіндік туды. Осының нәтижесінде
мерейтойлар тұсында баспа бетінде ... ... ... ... ... зерттеушілердің жеке еңбектерінде негізінен ағартушы ақын
деген тоқтам қалыптасты. Біз де С. Дөнентаев ... осы ... ... ... ... ... ... Құнанбаев.Шығармаларының толық жинағы,Ітом Алматы, «Ғылым»
баспасы, 1977.454 бет
2. Байтұрсынов. А. Ақ жол.- Алматы: «Жалын», 1992.- 462бет
3. Әуезов. М. ... ... ... Ана ... 1991. ... ... С. XX ... қазақ әдебиеті. Қызылорда, 1932
5.Ысқақов. Б.Сәбит Дөнентаевтың ақындық ... ... ... ... ... Д. Алаш және ... ... «Флиант», 2002,-474бет
7. Машақов. С. Өшпес талант мұрасы. // ... ... 1958, 9 ... Б. ... халқының XX ғасыр басындағы демократ жазушылары.
Алматы: Қазақ мемлекет баспасы, ... Е. XX ... ... ... ... ... Біріккен
мемлекеттік баспасы, 1941,118 бет.
10. Кенжебаев. Б., Есназаров. Д. XX ... ... ... ... ... ... -300 ... Кенжебаев. Б. XX ғасырдағы әдебиет.- Алматы, Білім,1993-248 бет.
12.Қазақ әдебиетінің тарихы.ІІ том.Екінші ... ... ... 522 ... ... С. ... айтарым: Өлең, әңгіме, очерк, фельетон, мақала,
естеліктер.- Алматы: Жазушы, 1989.-344 бет.
14. Дербісәлин. Ә. ... ... ... ... ... Алматы.
Қазақ ССР- ның «Ғылым» баспасы, 1966-311 бет.
15. ... А. ... - ... ... 1989.-320 бет.
16.Әміров. Г. С. Дөнентаевтың жаряланбаған өлеңдерінен. // Қазақ әдебиеті,
1957, 24 май.
17.Некрасов. Н.А. Полн.собр. соч. ... Т.VI. М., ... В. Г. ... шығармалары, М., 1947.
19.Бейбытова. К.Д. Традиций Абая в казахской поэзии начало XX века ... ... 1997 - 208 ... Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы.-Алматы, «Санат», 1994 - ... М. ... ... ... 1937. -168 ... І. ... ... әдебиет жинағы. - Алматы, 1933.-215
бет.
23.Жолдыбаев. М., Әуезов М., Қоңыратбаев Ә. XIX ... XX ... ... әдебиетінің оқу кітабы. Алматы, 1933 - 242 бет.
24.Жұмалиев. Қ., Ысмайлов Е. Қазақ әдебиеті. - Алматы, 1946.- 158 ... М, ... А. Жыр ... - Алматы, 1958.-210 бет.
26.Нұрқатов. А. Абайдың ақындық дәстүрі.- Алматы: «Жазушы» ... ... ... ... А. ... ... және ... идея. - Алматы: Білім, 2000.-336
бет.
28.Дербісәлин. Ә. Дәстүр мен жалғастық.- Алматы: Қазақ ... ... ... ... ... Б. ... ... тариыхының мәселері.- Алматы:Қазақ ССР-нің
«Ғылым» баспасы, 1973.-166 бет.
30.Қазақ әдебиетінің қысқаша ... ... оқу ... 2002.- 455 бет.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
С. Дөнентаевтың шығармашылық кезеңі10 бет
С. Дөнентаевтың өмірі мен шығармашылығы33 бет
Сәбит Дөнентаев7 бет
Сәбит Дөнентаев жайлы6 бет
Сәбит Дөнентаев. Өмірі мен шығармашылығы25 бет
Сәбит Дөнентаевтың шығармашылығы35 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь