XVII ғасырдың I- жартысындағы еуропадағы халықаралық жағдай және отызжылдық соғыс

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
I . тарау. XVII . ғасырдағы Еуропадағы
халықаралық жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
II . тарау. Отызжылдық соғыстың басталуы және оған қатысушы мемлекеттердің саяси ұстанған бағыты ... ... ... ..28
2.1. Отызжылдық соғыстың бірінші Чех . пфальцк кезеңі
(1618 . 1624ж.ж.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28
2.2. Отызжылдық соғыстың екінші Даттық кезеңі
(1625.1629ж.ж.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
2.3. Отызжылдық соғыстың үшінші Шведтық кезеңі
(1630 . 1635ж.ж.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
2.4. Отызжылдық соғыстың төртінші Франк . шведтық кезеңі (1635. 1648ж.ж.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43
III . тарау. Отызжылдық соғыстың аяқталуы. Вестфаль бітім шарты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .58
Орта ғасырдың XVII – ғасырында Батыс және Шығыс Еуропа елдерінің тарихы байланысқа түскен кезеңі еді.
Олардың тарихын орта ғасырдың күрделі де маңызды оқиғасы Отыз -жылдық соғыс біріктірген еді. Бұл бірінші жалпыеуропалық соғыс еуропа саясатындағы жағдайды үлкен бұрылысқа әкелген еді. Бұл оқиғада орта ғасыр мен жаңа кезең, дәстүр мен мемлекеттік қызығушылық, конфессионализм мен рационализм бір – бірімен шиелініскен кез еді. Отыз -жылдық соғыс кезінде халықаралық қатынастың Еуропадағы жаңа арнаға бұрылуы байқалды.
Жаңа кезеңдегі Еуропа қазіргі тарихнама мен қоғамдық көзқараста батысеуропалық елдердің көз алдарында революциялық төңкеріс пен Рефор -мацияның әсерінен мұнда рухани және діни бостандықтарға, капитализмнің дамуына әкелуі, экономика мен саясатының еркін дамуына әкелді./1/ Сонымен қоса Отызжылдық соғыс кезіңде бір – бірімен кездескен екі феодалдық және ұлттық – абсолюттік концепциялары үшінші буржуазиялық концепцияның пайда болуына және дамуына әкелді. Отызжылдық соғыстың барысында пайда болған және дамыған бұл тұжырым кейінірек Англия дипломатиясында айқын байқалды.
XVII – ғасырдың I – жартысында және ортасында бүкіләлемдік қарым – қатынаста үш фактор маңызды роль атқарды.
Бірінші фактор – ұлттық – абсолюттік мемлекет пен католиктік Габсбургтер империясының арасындағы күрес.
Екіншісі – Нидерландия және Ағылшын революциясында көрініс тапқан саяси өмірдегі абсолютизм мен ертекапиталистік тенденциялардың қақтығысы.
Үшінші фактор – бұл реформация кезінен басталған Еуропаның конфессионалдық: католиктік және протестанттық лагерьге бөлінуі еді.
Деректер:
1. Ежегодник германской истории. 1972год. Под ред. Б.Г.Вебера. Москва, Наука – 1973г.
2. Хрестоматия из истории средних веков. Под ред. Н.П. Грацианского и С.Д. Сказкина., 3- том. Москва – 1950.г
3. Хрестоматия по социально – экономической истории Европы в новое и новейшее время. Под ред. В.П. Волгина. Москав -1929г.
4. Хрестоматия по Запдоноевропейской литература семнадцатого века. Составитель Б.И. Пуршнев. Москва – 1949г.
5. Хрестоматия заподноевропейской литературе. Эпоха возраждения. Состовитель Б.И. Пуршнев. Москва – 1947г.
Арнаулы зерттеулер:
1. Ивонин Ю.Е., Ивонина Л.И. Тридцатилетняя война и германская политика Франции. // Вопросы истории - №5 – 2000г. 32 – 51беттер.
2. Ивонина Л.И. Тридцатилетняя война и Восточная Европа. // Вопросы истории - № - 2001г.
3. Грох М.К. Квопросу об экономических отношениях стран Восточной и Заподной Европы в переломный пертод Тридцатилетней войны. Сб: Средние века. Вып. 24. Москва – 1964г.
4. Меринг Ф. Очерки по истории войн и военного искусства. Москва – 1941г.
5. Полишенский И. «Чешский народ» и политика взаймоотношений Западной и Восточной Европы в период Тридцатилетней войны. Сб: Средние века, вып. 24. Москва – 1963г.
6. Шинделарж Б. Вестфальский мирный конгресс. 1643 – 1648 г.г. и Чешский вопрос. Сб: Средние века, вып: 28, 29. Москва – 1965г., 1966.

Арналы авторладың еңбектері:
1. Алексеев В.М. Тридцатилетняя война. Ленинград – 1961г.
2. Артамонов В.А. Очаги агрессии в Центральной, Восточной и Юго – Восточной Европе в XVII – XVIII в.в. – Славяне и их соседи. Тезисы XIV конференции. Москва – 1995г.
3. Валенштейн О.Л. Россия и Тридцатилетняя война. 1618 – 1648г.г. Москва – 1947г.
4. Всемирная история. Минск – 2000г. Под редакцией .........
5. Егер О.П. Всемирная История. 3 – том. Санкт –Петербург – 2002г.
6. История дипломатии. 1 – том. Москва – 1941г.
7. История Европы. 3 – том. Москва – 1993г.
8. История средних веков. Под редакцией Карпова С.П. 1 – том. Москва – 2003г.
9. История средних веков. Под редакцией Сказкина С.Д. 2 – том. Москва – 1954г.
10. Люблинская А.Д. Франция в начале XVII века. Ленинград – 1959г.
11. Люблинская А.Д. и др. Очерки истории Франции с древнейших времен до окончания Первой Мировой Войны. Ленинград – 1957г.
12. Люблинская А.Д. Франция при Ришелье. Французский абсолютизм в 1630 – 1642г.г. Ленинград – 1982г.
13. Маркс К., Энгельс Ф. Избранные произведения. 2 – том. Москва – 1948г.
14. Орта ғасырлар тарихы. Сказкин С.Д. ред – мен. 2 – том. Алматы – 1979.
15. Поршнев Б.Ф. Новая История. 1 – том. Москва – 1964г.
16. Поршнев Б.Ф. Тридцатилетняя война и вступление в нее Швеции и Московского государства. Москва, Наука – 1976г.
17. Поршнев Б.Ф. Английская революция и европейская политика середины XVII века. Москва – 1970 г.
18. Протопопов А.С. История международных отношений и внешней политики России. Москва – 2001г.
19. Сапрыкин Ю.М. История средних веков. Москва – 1980г.
20. Слово скорби и утешения. Немецкая поэзия времен Тридцатилетняя война. Перевод Гинзбура. Москва – 1963г.
21. Санин А.Г. Отношение России и Украины с Крымским ханством в середине XVII века. Москва – 1987г.
22. Лосски А. Людовик XIV и Французская монархия. Москва – 1995г.
23. Черкасов П.П. Кардинал Ришелье. Москва – 1990г.
24. Дикман Ф. Вестфальский договор. Мюнстерн – 1965г.
25. Шиллинг Х. Национальная идентичность и конфессионализм в Европе. Франкфурт – 1991г.
26. Эллиот Д. Ришелье и Оливарес. Москва – 1984г.
        
        Тақырыбы
Кіріспе.....................................................................
.........................4
I – тарау. XVII – ғасырдағы Еуропадағы
халықаралық
жағдай...................................................................12
II – тарау. Отызжылдық соғыстың басталуы және оған ... ... ... бағыты..............28
2.1. Отызжылдық соғыстың бірінші Чех - пфальцк кезеңі
(1618 ... ... ... ... ... ... Отызжылдық соғыстың үшінші Шведтық кезеңі
(1630 ... ... ... төртінші Франк – шведтық ... ...... ... ... аяқталуы. Вестфаль бітім
шарты.......................................................................
.......................46
Қорытынды...................................................................
..................51
Пайдаланған ... ... XVII – ... ... және ... ... ... байланысқа түскен кезеңі еді.
Олардың тарихын орта ғасырдың ... де ... ... Отыз ... біріктірген еді. Бұл бірінші жалпыеуропалық соғыс еуропа саясатындағы
жағдайды ... ... ... еді. Бұл ... орта ... мен ... дәстүр мен мемлекеттік қызығушылық, конфессионализм мен рационализм
бір – бірімен шиелініскен кез еді. Отыз -жылдық ... ... ... ... жаңа арнаға бұрылуы байқалды.
Жаңа кезеңдегі Еуропа қазіргі тарихнама мен ... ... ... көз ... ... ... пен Рефор
-мацияның әсерінен мұнда рухани және діни ... ... ... ... мен саясатының еркін дамуына әкелді./1/ Сонымен
қоса Отызжылдық ... ... бір – ... ... екі феодалдық және
ұлттық – абсолюттік концепциялары үшінші буржуазиялық концепцияның ... және ... ... ... ... ... пайда болған
және дамыған бұл тұжырым кейінірек Англия дипломатиясында ... ...... I – жартысында және ортасында бүкіләлемдік қарым ... үш ... ... роль ... ... – ұлттық – абсолюттік мемлекет пен католиктік
Габсбургтер империясының арасындағы күрес.
Екіншісі – ... және ... ... көрініс тапқан
саяси өмірдегі абсолютизм мен ертекапиталистік тенденциялардың қақтығысы.
Үшінші фактор – бұл ... ... ... ... ... және ... ... бөлінуі еді.
Міне осы факторлар отызжылдық соғыстың дипломатиялық комбинациясы мен
оқиғасының түп негізінде осы үш фактор жатты. Олар ... ... ... жасады.
XVII – ғасырда кез – келген саяси әлде ... ...... ... болған дағдарысты басқа Еуропа мемлекеттерінен жеке
алып қарастыра алмаймыз. Себебі, жоғарыда айтып кеткендей XVII – ... ... ... «кіндігі бір» болды деп айта аламыз.
Сондықтан да, XVII – ғасырдағы ... ... ... ... және ... ... – қатынастың «ақтандақтары»
әлі күнге дейін ашылмай жатыр деуімізге болады.
Міне осы ... ... біз ... ... ... ... ... Еуропадағы халықаралық жағдай және Отызжылдық соғыс »деп алдық.
Дипломдық жұмыс жазу кезінде қойған басты мақсатымыз XVII – ғасырдағы
Еуропадағы халықаралық ...... ... және Отызжылдық
соғысқа әкелген себептерді зерттеу.
Ал, басты міндетім:
XVII – ғасырдағы ... ... ... ...... ... зерттеу.
1. Отызжылдық соғысқа қатысушы мемлекеттердің саяси ұстанған бағытын
зерттеу.
2. Отызжылдық соғыстың аяқталуы мен Вестфаль ... ... ... ... ... XVII – ... ... халықаралық
жағдайдың шиеленісуінен Отызжылдық соғыстың басталуы әлемдегі саяси
тепе – теңдікті бұзып, жаңа ... аяқ ... ... ... ... ... Осы ... Еуропа территориясындағы
мемлекеттердің ішінен ең мықты мемлекеттер бөлініп шығуына әкелді.
Сонымен қоса ... ... ... бір – бірімен ... ... және ...... концепциялары, үшінші буржуазиялық
концепцияны түғызды. Және де діни соғыстар, діни ... ... ... ... ... ... кез болатын.
Дипломдық жұмысты жазу кезінде біз XVII – ... ... ... тарихын зерттеп ғылыми еңбектерді қолдандық. Әсіресе,
біздің замандастарымыздың еңбектерін қолданғанды жөн ... ... ... ... көз – қарасы XVII – ғасырдағы тарихшылардың
көз – қарасынан әлде – ... ... ... ол ... ... ... шіркеулердің нұсқасымен, олардың «көз – қарасымен»
жазылған еді. Сондықтан да, «жаңа көз - ... ... ... дұрыс деп таптым.
Жаңа шетелдік ғылыми зерттеулерінде басқа жаңаша ойлар кездеседі.
Кейбір зерттеушілердің айтуынша Отызжылыдық соғыс кезінде мемлекет - ... ... ... ... қақтығыстар, сұрақтар шешілмей қалған,
керсінше олар XVII – ғасырдың I – ... ... ... ... өз ... тапқан, Шығыс Еуропа территориясында шетте қалған жоқ,
ал содан соң бұл қақтығыстар испан мұрагерлігі үшін соғыста ... ... ... жұмыстарын жүргізген кезде біз Отызжылыдық ... ... ... сондықтан да мен басында XVII – ғасырдың I –
жартысындағы ... ... ... қарастырдым. Сондықтан да
бірінші тараудың тақырыбын «XVII – ғасырдағы Еуропадағы халықаралық жағдай»
деп атадым.
Бұл тарауда ... ең ... ... ол ... ... ... Еуропадағы саяси және дипломатиялық тепе – теңдіктің
бұзылуына әкелді. Міне осы уақыттан бастап ... ... ... ... XVII – ғасырда қалыптасқан «жағдайды» зерттеу ... ... в ... XVII – го ... ... ... Францияның XVII – ғасырдағы саяси және ... ... ... қоса Б.Ф. ... «Тридцатилетняя война» еңбегімен
жұмыс істеу барысында, ондағы «...Отызжылыдық соғыс конфессионалдық күрес
болған жоқ, ол ... мен ... ... үшін ... ... тұжырымдамасымен толық келісуге болады. /2/ Себебі
бұл кезде әрбір Еуропалық мемлекет басшылары, өз елін ... ... ... ... ... ... ... ал дінді олар «қолшатыр» ретінде
қолданып, түп ... ... ... ... Отызжылыдық соғыс
1617 жылдыңсоныңда басталды деуге болады, деген ойымен де келісуге болады.
Себебі, ... ... (1619 жылы ... ... агрессиялық
саясатының арқасында Францияға қарсы қолданылған, ол ... ... ... Эльзас ландграфтігін Испандық Габсбургтерге алып ... ... ... ... берді десе де болады Сонымен қоса,
Фердинанд Чехияның екі ... ... ... ... чех
халқының бостандығына қол сұғу болып еді, ол 1618 – 1620 жылдары ... ... ... ... алып ... ... айтылған
себептер, Отызжылдық соғыстың басталуына алып келді.Ал, ... ... ... – саяси ахуалдарды зерттеу кезінде конфессионализм
мен менталитетке көп көңіл бөледі. Оның ... дін мен ... ... ... ... ол жүйенің дінгегі болған дейді. Ал,
мемлекеттік құрылыс пен ... ... бір – ... ... ... болса да, екеуі тығыз байланыста еді ... ... ... Шиллингтің ойы Поршневтің тұжырымына қарсы келеді.
Өз ойын жалғастыра келе ... ... XIX ... басты категориясы
болса, ал «конфессия» - конфессионалдық ғасыр XVII ... ... ... ... /4/ ... бұл ой – тұжырымдамасы ... ... Х. ... мен К. Харлингтің, және ... Х. ... ... ... ... дейді Л.И.
Ивонина «Тридцатилетняя война и Восточная Европа» мақаласында. /5/
Дипломатиялық сұраққа келетін ... ... жаңа ... ... ... қарым – қатынас - әулет, конфессия, ... және ... ... даму ... өтеді дейді. XVI ғасырдың
соңында Мадрид – Вена – Варшава өсі пайда болып, Отызжылдық ... ... ... ... ... ... өз қызығушылықтарын қуа отыра, XVII ғасырда
жалпыеуропалық дағдарыс Отызжылыдық соғысқа алып келді. ... ... атын ... соғысытың басталуы және оған ... ... ... бағыты» деп алдым. Бұл тарауда мен отызжылдық
соғыстың төрт ... ... ... ... ... жағдайды қарастыра
отыра, ондағы басты басты қатысушы мемлекеттерді ... ... төрт ... де, оған ... беріп отырған, өз саясатының
арнасына қарай бұрып отырған Франция мемлекеті -
нің ... ... ... ... ... ... ... болғанымен, ол аса
күрделі рөл ойнамады. Ал, Франциядан кейін басты рөл ойнаған, Испандық және
Австриялық Габсбургтер ... ... ... ... ... ... ... ол Ришелье мен Мазарини кезіндегі оның дипломатиялық
күшеюіне байланысты.
Францияның саясаты Ю.Е. Ивонин мен Л.И. ... ... и ... политика Франции» мақаласында жақсы жазылған.
Онда, Франция мен Германия ... ...... ... жазылған. Саяси – діни күрес XVI ғасырдың және XVII ... ... ... және ... ... өткен әлеуметтік – саяси тарихи
даму тенденциямен ... ... ... бұл ... ... – Германия болды деп көрсетілген. /7/ Ал, ... және ... ... кардинал ұжымдық қауіпсіздік жүйесін құрып, ... және ... ұсақ ... Франциядан көмек сұрап, оған
арбитр және делдал ретінде қарауына әкелгісі келді ... ... ... ... ... ... ... келе, оның «...одақтастар іздеп,
оларды қару ретінде қолданып, өз қаржыларының ... ... ... жол ... ... ... ... айлаларды
қолданып, «оны Еуропаның ортақ идеясы ... ... Оның ойы ... ... ... күшті еді...».Поршнев Франция
саясатының «екі жүздігін» айта отырып, оның 1626 – 1628 ... ... ... ... ... қатты сыңға алып, оған
«ақтау»таба алмаған. /9/ А.Д. Люблинскаяның ойынша, «Франция үшін тек қана
өзінің солтүстік және ... ... ... ғана керек болған, содан соң
XV ғасырда Бургундия жаулап алған ескі француз облыстарын ... ... ... /1 Ал, П.П ... ойынша Ришелье Еуропада және
Германияда Реформацияның орнағаның ... еді ... ... ... ... ... тарихнамасында өте аз жазылған. Бірақ
американдық тарихшы А.Лосскидің айтуынша, Мазарини ұжымдық қауіпсіздік
жүйесіне қол жеткізген және Еуропада ... ... ... неміс
княздерімен Рейн одағын құру арқылы және Испаниямен 1659 жылы Пиреней
келісіміне қол қою ... ... деп ... Л.И.Ивонина өз
мақаласында.
Ришелье мен Мазаринидің саясаттары халықаралық сахнада Францияны ең
басты рөлге ... еді. Және олар оған қол ... ... ... ... ... ... Еуропа мемлекеттерінің ішінде Ресей
басты рөл ойнады деуге болады. Себебі, Шығыс Еуропадағы ірі мемлекеттердің
бірі еді, ең ... десе де ... Б.Н ... ... ... ... соғыс кезіндегі өзінің рөлін басынан – ақ айқындап,
антигабсбургтік лагердің державаларымен жақындасу тенденциясы байқалды
дейді. /12/ Ресей үшін XVII ... ... ... еді. Бұл ... ... төңкерістер өтіп, 1613 жылы Романовтар әулеті билікке келген кез ... ... өту кезі ... ... қоса, капиталистік қарым –
қатынастың аяқ алып, дамып келе жатқан кезі еді. Сонымен қатар, ол өзінің
жерлерінің қауіпсіздігін кепілдендіріп, өз ... ... үшін ол ... және Швециямен соғыс жағдайына әкелді.
Дегенмен, Ресей Отызжылыдық соғыстың барысында өз шекараларын
кеңейтіп, өз мәртебесін басқа мемлекеттер алдында көтерді деуге болады.
Дипломдық жұмысымның ... ... ... соғыстың аяқталуы.
Вестфаль бітім шарты» деп атадым.
Бұл тарауда соғыстың аяқталуы мен Вестфаль бітім шартныа қол қойып,
оның шарттарына келіскен мемлекеттер ... ... ... ... ... ... соғыстың қалай сипатталғаның да қарастырдық.
Себебі, сол кездегі әдебиетте соғыстың шыңайы оқиғалары суреттелген еді.
1648 жылдағы Вестфаль бітім шарты, ... Рим ... ... ... ... ... Франция мен Швецияның
күшеюіне алып келді.
Францияның күшеюі, Француздың екі кардиналының іс - ... ... ... ... ... ... бірі Ф.Дикман Вестфаль бейбіт
келісімінің шарттары туралы жақсы монография жазғантын. Онда ол Вестфаль
бітім шарты Германия федерализіміне әкелсе де, ... ... ... ... ... жоқ дейді. /13/
Бұл еңбекті жазған кезде біз тақырыпты толықтай зерттеп, оған ... ... ... ... Біз тек қана ... байланысты
материалдарды қарастыра отыра, оның кейбір сұрақтарына жауап беруге
тырыстық.
Кіріспеге сілтеме
1. Б.Ф. Поршнев. Английская ... и ... ... ... ... века. Москва – 1970г. 14 – бет. [?]
2. Б.Ф.Поршнев., Тридцатилетняя война и вступление в нее ... ... ... ... – 1976г., 60-68 бет.
3. Х. Шиллинг., Национальная идентичность и конфессионализм в ... – 1991г., 24 – ... Х. ... ... и ... в ... – 1991г., 146 – бет.
5. Л.И.Ивонина., Тридцатилетняя война и Восточная Европа., Вопрося
истории., ... 135 – ... Х. ... ., ... ... и ... в ... – 1991г., 29 – бет.
7. Ю.Е.Ивонин., Л.И Ивонина., Тридцатилетняя война и германская политика
Франции., ... ... 2000 г., №5, 32 – ... ... ... и Оливарес., Кембридж 1984 г., 122 – 125 беттер.
9. Б.Ф.Поршнев., Тридцатилетняя война и ... в нее ... ... ... ... – 1976г., 140 – 142, 151 – 152 ... А.Д. ... Франция при Ришелье.Французский абсолютизм в 1630 –
1642 г.г., Ленинград – 1982г., 243 – бет.
11. П.П Черкасов., Кардинал Ришелье., ... ... 9 ... ... ... 3 – том., ... – 1993г., 431 – бет.
13. Ф. Дикман., ... ... ... – 1965г., 8 – 9 ... XVII ... I- жартысындағы Еуропадағы халықаралық жағдай және
Отызжылдық соғыс
XVI-XVII ғасырларда Еуропадағы халықаралық жағдай тұрақсыз ... ... ... ... ... мен Италияда саяси ауыз
бірлігі жоқ болғандықтан ішкі және сыртқы күштердің күресу алаңы ... ... Рим ... ... ... ... біртекті болмауынан дағдарыс ошағына айналды.
Ал, Германия мемлекеттегі князьдардың өзара күресімен ... ... ... ... өз ... Тироль, Австрия және Оңтүстік-
Шығыс Еуропадағы славян ... ... ... кіретін Бургундия және
Нидерландияны, Оңтүстік- Батыс Германияның ұсақ территорияларын өзіне қосып
алған Австралиялық – Габсбургтер ... ... ... XV ... ... ... Габсбургтер императорлық таққа тағайындалып
отыратын. Ал, ірі князьдік ... ... ұсақ ... ... ... ... прелат және империя қалаларын қосып, олардың әскери күштерін
және қаржыларын өз керектеріне ... ... ... ... әдістерді қолдана отырып күшейген Габсбургтер әулеті, әсіресе
жаңадан негізі қаланып жатқан ұлттық еуропалық ... ... ... ... ... тұсы, XVI ғасырда императорлық және Испандық
монархияның тәжін біріктіру және 1526 жылы ... мен ... өз ... ... ... күшін одан сайын күшейтті. Алайда, 1556 жылы V
Карлдың ... бас ... ... ... жер ... ... Габсбургтер әулетінің екі тарамына ... ... ... ... ... солтүстік провинциялары испандық
езгіден босап, буржуазиялық мемлекет құрды.
Ал, Габсбургтер әулетінің империяның ішкі ... ... ... ... қарсы ірі князьдардың қарсы шығуы әсерін тигізді.
Гасбургтермен саксондық герцогтер ғана емес, ... қоса ... ... ... ... ... де бәсекелестікке
түсті.
Габсбургтердің ойынша, олардың жоспарларың, еуропалық мемлекеттердегі
реакциялық күштер қолдайды деп ... Ұлы ... ... кейінгі
империяда орнаған саяси ... және XVI ... 40- ... ... ... ... және позицияларын нығайту
үшін пайдалануды ойластырды.
Австриялық және Испандық Габсбургтер Еуропада саяси билігін ... және ... ... ... ... ... ... Италияның бірталай жерлерінің жаулап алуы, австриялық
Габсбургтердің ... ... ... және де ... Оңтүстік Германия жерлерінде де таласқа түсті. Бірақ, бұған
қарамастан XVI ғасырдың II-ші жартысында- XVII ... ... ... ... ... қарсыластарына қарсы күрескен күндері де болды.
Жоғары және Ортаңғы Рейн жеріндегі испан - австриялық әулеттерінің
бірге ... ... ... ... католиктік реакционер-лердің
күшеюі Гасбургтер мен Франция арасындағы ... ... ... ... француздық Генрих IV-ші «неміс егемендігін сақтап қалу», яғни,
Германиядағы ... және ... ... ... ... үшін
күресті қолдай отыра, мемлекеттің бірігуіне жол бермеу саясатын жүргізді.
Әсіресе, Франция саясатшылары Германияда австриялық ... жол ... ... ... XVI ғасырдың ортасында
Солтүстік Италияның жерлеріне өз билігін ... да, ... ... ... бұл испандық және австриялықтарды қосатын
территория еді.
Бұл жағдайдың шешілмеуіне себеп ... ... мен ... ... ... дербес мемлекеті Савой герцогтігінің қайсысының таңдарын
білмей, «тосу» позициясында ... және ... ... ... ... және
Нидерланды жерлерінде өз жоспарын іске асыруы ... өз ... ... ... ... ... ... кеңейту жоспарларына балта
шабатын еді, және Францияның экономикалық және ... ... ... IV-ші ... қарсы күреске дайындалу үстінде еді. Ол өз
жағына протестанттық неміс князьдарын шығарып алып, ... ... ... IV-ші ... ... ... Габсбургтермен соғысайын деп
жатқантын және ол неміс князьдарымен одақ құрып үлгерген болатын.
Габсбургтерге қарсы ... XVI ... ... I, ... жүргізудің арқасында 1535 жылы ... ... қол ... ... ... ... ... жеңілдіктерін алды. Ал, шыңында
бұл, екі ел арасындағы әскери одақ болатын. Ал, ... ... Карл V- мен, ... ... ... ... ... Түрік- франк келісімі XVII ғасырда Генрих IV
кезіңде негізделген еді, ... IV бұл ... ... ... ... ... ... қару ретінде қолданбақ болды. Генрих IV-ден кейін
де, француздық үкімет осы тактиканы қолданды.
Католиктердің тірегі ... ... ... және ... ... ... түсуі, солтүстік теңіз сауда жолдарына қызығушылығы
бар ... ... ... ... ... жағалауында
Габсбургтердің орнығуы мүмкіндігі Англия үкіметін жай қалдырмады және
испандықтар мен ... ... ... және Төменгі Рейнге бет
қоюын ұстап қалғысы келді.
Англиядағы ... ... ... ... ... ... мен ... үкіметі, билеуші таптары олармен
бірге бір жақта бола алмады.
Және де ... өз ... ... ... ... күшеюі,
XVI ғасырда Турция порттарына кіруге келісім алған Англия үшін тиімісіз
болды, ... ол оның ... ... ... ... мүмкін еді.
Отызжылдық соғыстың I- ... да, ... ... да бұл ... ... ... Германия территориясындағы дағдарыстын алдында, Солтүстік Еуропа
мемлекеттерінің саяси бағыты аңық болды.
Дания ... ... ... ... және ... байланыста
болды. Сонымен қоса Дания королі, герцог Гомитинский болғандықтан “Қасиетті
Рим империясының” князьдарының бірі ... ... ... ... ... орнығуына қарсы болды.
Және де, Ганза дағдарысқа ұшыраса да, Дания оның ... ... ... ... өз ... ... еді. ... корлі
Густав II Адольф 1617 жылы Столбов келісімінен кейін Балтық бассейінін
қайтадан жаулап ... ... ... мен ... ... ... отыра,
Испания мен Австриялық Габсбургтердің экспансияға дайындалған екі ел ... ... ... ... жылы Столбов келісімінің ауыр шарттарын қабылдаған Рессей де,
Балтық бойындағы ... үшін ... ... ... Және ... қайшылықтарын жоюды, өзінің саясатының басты мақсаты ... Ал, ... ... ... ... ... аванпосты ретінде
қарастырды.
Рессейді интервенциялау кезінде Австрия мен Испания Польшаға ... ... ... ... басында Еуропадағы жағдай Турцияның күшеюімен шиеленіске
түсті. Осман империясы оңтүстік- ... ... ... ғана ... ... ... және ... Еуропаның бірқатар жерлерін өз қол ... ... қол ... ... ... ... ғана қалды.
Турция Буда қамалын Венаға шабуыл жасау үшін қолданды. XVI ... ... ... ең ... ... бірі ... Оның ... жерлері
Венециалық республиканы жаулап алған соң, ... ... және ... дейін, ал шығыста Багдад және Кавказ ... ... ... ... ... ... Молдавия князьдығына және Валахияға өз
құқықтарын сақтап қалды. Бірақ, 1571 жылы ... ... ... флотынан жеңіліс табуы, оның күшінін әлсіреуіне әкелді.
Бірақ, оған қарамастан Кипр түріктердің қол астына ... ... ... төлеуге мәжбүр болды. Испандықтардан ... ... ... ... империясы Солтүстік Африкадағы территорияларын кенейтті. XVII
ғасырдың басында Иран мен Кавказдың бірқатар жерлерің ... ... ... ... ... ... империясы XVII ғасырдың I жартысында өз
қуаттылығын ... жоқ. ... ... өз қуаттылығын жоғалтпауына,
осы кездегі Еуропадағы екі саяси топ арасындағы дағдарыс оның жағдайының
күрт ... жол ... жоқ. ... ... оның ... ... қала
беруіне қол жеткізді.
Турциямен өзінің қарым-қатынасының нық болып қала беруіне Англия ... ... ... ... ... да, ... сұлтанының сарайына
бірқатар Еуропа елдерінің елшілері ресми сапармен келіп тұрды.
Турция ... ... ... әсер ету үшін ... мен ... ... мен Венеция, Франция мен Голландия жиналыс жасап,
дипломатиялық күрес жүргізуді ұйғарды.
Ал, түріктердің ... ... ... және діни ... ... ... әлсіретіп, Австрияны өз бағытынан тайдырады
деп ойлады.
Және Еуропадағы ... ... ... ... қарсы
күресін жалғастыруға үміт берді.
Мурад IV (1623-1640ж.ж.) ... ... ... және
Иранға қарсы күресі жалғастырылып, Иранмен соғыстың нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... бұл түріктердің саяси
және экономикалық күшейгенің білдіретің еді. Және де осы кезде ... ... ... ... ... ... ... алдындағы саясатына келетін болсақ ... және ... ... ... ... әскери дағдарыстың орталығы Германия болды. XVI
ғасырдың II жартысында Германияда Ұлы шаруа ... ... ... XVII ... басында реакцияның қарқынды дамуы басталды. Шаруалар
қозғалысың ... ол XV ... және XVI ... ... ... ... ... қаланың өсуі мен гүлденуіне, әлемдік сауда жолдарында
тұрған қалалардың дамуына әсер еткен қоғамдық қозғалыс - ... ... Енді ... ... ... ... ол қаладағы сауда мен
өнеркәсіптің дамуына ... ... ... ... ... ... қол ... қарады. Бюргерлік оппозиция құлаған болатын.
Ал, Реформация үшін ... ... ... ол ... ... ... орталық билігінің арасындағы қырқысқа айналып, Германияны 200
жылдай ... ... ... ... қатарынан сызып тыстады.
/1/
XVI ғасырдың II ... Ұлы ... ... ... ... ... пайда болуының әсерінен солтүстік герман қалаларының
Ганзей одағының құлауына әкелді, себебі бұрын әлем ... ... ... ... бұл қалалар өз қажеттігін жоғалтқан еді. Себебі бұл кезде
шығыс елдерін Атлант ... ... ... ... ... ... ... II жартысында Германиядағы экономикалық құлдырау,
өнеркәсіпке де ... ... ... ... және XVI ... ... ... сипатты дамып
келе жатқан капиталистік өнеркәсіп өзінің дамуында жалғасын тапқан жоқ.
Бұның басты себебі ... ... ... соң ... ... реакцияның
жеңуі еді.
Ауылдарда феодалдардың билігінің ... ... ... жол ... ... ... ... орнығуы – деп жазды
Энгельс - XVII және XVIII ғасырларда Германиядағы өнеркәсіптің дамуына жол
бермеді. /1/
Германия ... ... ... ... ... саудасының
жүрмеуі, нарықтағы орның жоғалту және шетелдік ... әсер ... бұл ... ... ... де ... ... қоймады.
Батыс және Оңтүстік- Батыс Германия қалаларындағы ... ауыл ... ішкі ... ... ... басқа жақтан алып қарасақ ауыл шаруашылығының “екінші тынысы” ашылды
деуге ... ... елде олар нан мен ... ... ... өзені
арқылы шетелге шығаруға жол ашылды. Бұл жаңадан ... ... ... жол ... Бұл ... ... ... жолы феодалдар үшін ... еді, ... бұл ... ... дамуына әкелді.
“Капиталистік кезең өзінің келуін басбайлы шаруа еңбегінің ... ірі ... ... болып көрсетті” - деп жазды Энгельс. /2/
Шаруалар қозғалысы басылған соң, шығыс герман феодалдары ... ... ... және ... ... ... жер ... өз жерлерін кеңейтті. Және осы феодалдардың жерлерінде шаруалар
еңбегі ... ... ... Шаруалар көтерілісі Эльбаның шығысындағы
шаруалардың қатыспауы, оның жеңілісіне әкелді. Және Басыбайлық құқықтың
жариялануы, шаруаларды ... ... ... ... /3/
Ірі барщина шаруашылығының жобасы шығыс ... ... ... ... ... ... әсер етті. Ал, батыс және оңтүстік-батыс
Германия территориясында ұсақ шаруашылық жобасы сақталып, ... ... ақша және ... ... ... ... «Басыбайлылық
құқығының» «екінші басылымынан» кейін, князь билігі ... ... ... ... ... Шаруалар соғысының алдынды да байқалған
еді, себебі Гермениядағы орталықтандыру процессі ... елді ... ... жерлерде ғана жүргентін. Сондықтан ... ... ... ... елде ... ... өз қажеттіктеріне қарай
пайдалана алды. Ал, ... ... өз ... ... үшін князьдардың
маңыныда шоғырланғанды жөн көрді. Осы ... ... ... ... ... ... ... орындап отырды. Себебі дворяндар
олардан көптеген жеңілдік алды, ... шен, ... ... ең бастысы
шаруаларға қожалық ету құқығы болатын. Дворяндар сонымен қоса ... ... және ... екі ... ... және ... саяси билігінде қолданды.
Австрияда XVI ғасырдың соңында болған Шаруалар көтерілісі, ауылдық
жерлерде революциялық күрестің әдет-ғұрыпы және ... ... әлі тірі ... көрсетті. Бұл XVI-XVII ғасырлардағы ақырғы
көтеріліс болған жоқ. Австриядағы көтерілісті басқан соң, ... ... ... ... ... ... ... тұрды.
Феодалдық басыбайлық езгісіне қарсы жүрген шаруалардың бас көтеруі
иезуиттер ... ... ... ... ... күрестің
жандандырылуына әсер етті. Ол қалаларда да үндеу тапты. Мысалы, ... ... ... жан-жағынан католиктік Бавария және баврлық
герцог Максимилиан Виттельсбах, иезуиттер мен император Рудольф II (1576-
1612ж.ж.) қоршаған еді. Ал, ... ... ... ... күреске дайын
екенің бірнеше рет көрсеткен еді. 1598 жылдан бастап Маркстың ... ... ... ... ... ... ... келтіріп, оларды келемеждеді, ал 1607 жылы ... бой ... ... /4/ ... ... халық бастаған
көтерілісті сатып кетуін, Максимилиан Баварский пайдаланып, Донаувертті өз
иелігіне қаратып алды.
Рудольф II –нің ... ... ... ... ... деп ... ... князьдардың қолындағы қаруға
айналды және Солтүстік және Шығыс Германияның ... ... ... ... ... Оңтүстік-Батыс Германия князьдарының арасындағы
күрестің нәтижесінде ол нығая түсті.
1555 жылы Аусбург діни ... ... және ... ... ... ... бұзылуына иезуиттердің саяси
жағдайының нығаюы және католиктердің әсерінің өсуі әсер ... ... ... мен ... ... ... ... бірқатар
қалаларда шабуылға көшіп, Донауверт, Ахена, Юлих жерлеріне дейін жетті.
Осы күрес, ерекше ... XVII ... ... Рейн ... ... де қызығушылығын оятып, ішкігерман күресі
мен бүкіләлемдік қақтығыстардың бір буынға байлануына әкеп ... ... ... опат ... соң, Рейн ... ... ... арасындағы негізгі қатынас жолдарына айналды. Испаниядағы неміс
католиктерінің жеңіуі, оның Нидерландыдағы ... ... ... ... Нидерландия мен Испания арасындағы көпірдің рөлін
атқарған Рейн облысында өз ... ... әсер етер еді. ... ... ... ның ... қайшы келді, ... оған ... ... және Рейн ... өз ... орнатқаның
қаламады. Және католиктік Франция, Германияда католиктердің ... ... ... ... ... және ... саяси ұйымдардың пайда болуына әкелді, олардың әрқайсысында өз
әскері мен қазынасы ... ... ... ... ... ... ұстанды.
1608 жылдың мамыр айында протестанттар бірінші болып, Протестанттық
немесе Евангелиялық Уния құрды.
Уния құруға себеп болған, Донауверт қаласына империя ... ... ... беру еді. Ал, ... унияның басында тұрған Фридрих
V Пфальцкийдің басты ... ... ... ... ... ... біріктіру еді. Біріккен протестанттық князьдар мен қалалар
католиктік реакциямен күресте халықтын күшіне арқа ... ... ... Генрих IV-ге өз үміттерін артты.
Ал, 1609 жылы Унияға қарсы - Католиктік Лига құрылды, оның ... ... ... ... ... Максимилиан тұрды, ал
әскери басшысы ретінде императорлық фельдмаршал барон фон ... ... мен ... ... ... ... ... князьдықтардың шіркеу мүлігін секуляризациялау болды.
Католиктер осы мүлікті шіркеуге ... беру үшін ... ... өз ... ... көтеру үшін католиктік лагердің және
Габсбургтердің күштерін ... Ол өз ... ... ету үшін ұсақ
қалалар мен рухани билеушілердің иеліктерінің қаржыларын қолданды. Егер де
протестанттық лагерде лютерандар мен кальвинистер ... ал ... ... ... мен ... билік үшін күресті. Күреске
қатысқан князьдар өздерінің арпалысында ұсақ империя шендері ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауда бір-
біріне айдап салу үшін қолданды.
Германияның экономикалық құлдырау және халық күресін езгіге алған соң
күшейген ... ... ... және ... ... саяси
қызығушылықтары туралы сұрақтар көтеріліп қаралған жоқ.
Протестанттық уния және Католиктік лиганың ... ... ... ... ... күрес шешуші кезеңге жетті, бірақ ашық ... ... ... ішіндегі қиын саяси жағдай мен ... оған жол ... ... лиганың әскерінің қолбасшысы
Максимилиан Баварский, Габсбургтерді күшейтіп алмас үшін ашық ... ... ... және ... ... ... ... әлі
толықтай шешімге келмеген еді. Испания королі Филипп III Австриядан гөрі
Бавария мен ... ... көп арқа ... және күту ... таңдап
алды.
Ал, неміс протестанттары өздерінің одақтасы ... ... ... әлі ... ... ... ... Олар өз саяси бағыттарын әлі
күнге дейін айқындамаған еді. Негізінде Франция королі Испаниямен соғысқа
дайындалып жатқантын, бірақ Германиядағы ... ... ... ... әлі ... Егер де ол ... ... жеңісін
қаламаса, екінші жағынан ол неміс протестанттарының да жеңісін қаламады.
Ал, Англияның көмегіне неміс ... ... ... да ... ... Англия королі Яков I Стюарт Протестанттық унияның басшысы
Фридрих Пфальцкиді ... ... ол оның ... баласы болатын. Бірақ ол
да протестанттықтардың ... ... ... Яков I айла ... ... ... туыс ... келді. Англия да Франция сияқты
империяның күшті ... ... ... ... басталуы тек қана империядағы жағдайға байланысты
болмады, ол ... ... ... ... ... ... ... Еуропаның ең ірі мемлекеттері әлі “тосу” саясатын ұстанып
жүрген еді. Сонымен қоса ... ... ... және ... ... көз ... ашық соғысқа шықпауға тырысты.
Ал, бұл кезде Шығыс Еуропада қандай жағдай қалыптасқаның қарастыра
кетейік.
Шығыстағы ең күшті мемлекет ... ... ... ... Отызжылдық соғыс алдындағы Ресейдің саяси бағытын қарастырып кетейік.
Польша жүргізген интервенцияны Ресей ... ... ... ... ... Себебі бұл кезде Польша испандық-габсбургтік лагердің форпосты
болғантын. Ал Ресей бұл кезде Шығыс Еуропа территориясындағы ең ірі, ... бірі ... ... онымен санаспауға тағы да болмайтын.
Отызжылдық соғыс кезіңдегі Ресей үкіметінің саясатының қызығушылығы
габсбургтерге қарсы ... ... ... Ал егер де ... ... ... онда ... Польша Ресей жерлеріне қарсы шабуылдарын
қайтадан бастап, Испания мен ... оған ... ... еді.
Сондықтан да Ресей Швециямен Столбов бейбітшілік келісімінің шарттарын
қабылдап қол ... еді. Бұл ... айла ... ... Польшамен соғысқа
дайындалу үшін уақыт ұтушы еді.
1617-1618 жылдары Польшаның Мәскеуге жасаған нәтижесіз ... ... ... ... ... территорияларын әлсіретіп алды.
Жоғарғыда келтірілген фактілерді Б.Ф. Поршнев өзінің ... ... ... ... - ... ... зерттей келе, өз сызбасын
құрды. /5/ Поршнев ... Л.М. ... ... ... ... ... ролін, маңыздылығын аса күшейтіп жіберген дейді. /6/
Б.Н. Флорейдің “Истори Европы” ... ... ... ... үкіметі, Еуропадағы орнығып жатқан саяси одақтар жүйесінде өз орның
аңықтап, антигабсбургтік лагердің қатарындағы мемлекеттермен жақындасқаны
аңық ... ... ... ... ... ... ... үшін, “Славяне и их
соседи” атты ... 1995 жылы ... XIV ... ... В.А.
Артамоновтың “Очаги агрессии в Центральной, Восточной и Юго-Восточной
Европе в XVII- XVIII” атты ... ... жөн. ... онда ол XVII
ғасырдың I жартысындағы агрессия ошақтарын стамбул-османдық, австриялық,
швед және польшалық деп көрсетті. ... ... ... ... ... ... болатынды, себебі XVII ғасырдан бастап Испания габсбургтердің
көшбасшысы болғантын. Артамоновтың “пассионарлық ... ... ... ... ... ... ... аударған жөн. Себебі XVII ғасырда
Ресей осы саясатының арқасында ең ірі жер иесі болып шыға келді.
Егер орта ... ... ... ... болсақ, онда мынандай
тұжырымға келуге болады.
Орта ғасырда өмір сүрген мемлекеттердің қайсысында отар ... ... ғана ... ... ... роль ... деуге болады.
Жалпы алып қарастырғанда, XVII ғасыр Ресей үшін ... ... ... ... ... ... өту кезеңі мен ішкі мемлекеттік
дағдарыстын бастан кешілуі, 1613 жылы мемлекет басына Романовтар әулетінің
келуімен байланысты еді. ... ... бұл ... ... ... ... ... нарықтың орнығу процессі жүріп жатты.
Чехия отызжылдық соғыс кезіңде қандай саясат ұстанғаның қарастырып
өтсек.
Ал, Чехия ... ... ... ... ... ... ... жылы Чехияны Габсбургтік ірі ... ... ... ... ... ... тандауы бойынша тәжді қабылдады. Таққа отырған
соң, Фердинанд Чехия ... ... мен ... ... барлық артықшылықтарын сақтауға сөз берді. Бірақ іс ... ... ... ... ... ел жағдайына түсірді. Корольдің
рұқсатысыз сеймдер мен ... ... ... Қалалар өзін-өзі
басқару құқығынан айырылып, австриялық қызметшілердің қол астына ... де ... ... қадағалауында болды. Чехтік феодалдар
мен қала тұрғындарының бой көтерулері өлім ... ... ... мүліктерін де тартып алды.
Фердинанд I және оның мұрагерлері ... II ... ... II бір ... Габсбургтердің билігіне қарсы шыққан чехтік
протестанттармен ... ... ... ... сейм ... комитет
тағайндап шұғыл шараларға көшті. ... II ... ... ... ... ... кейбір сұраныстарына келісе
берді. Рудольф II бұл ... ... ... ... де ... соғысқа шығуға
болмайды» деп көндірген еді. 1609 ... ... ... ... ... қол қойды, онда барлық католик еместерге басқа
дінді таңдауына және олар ... ... яғни ... ... ... ... 1611 жылы граф ... бастауымен
Прагада чехтардың қарулы күштерінің бастарын біріктірді.
Осы жылы Рудольф II тақатан бас ... оның ... ... ... королі
болды. Рудольф II-нің мұрагері ... ... ... ” куәләндіріліп Чехиядағы қалыптасқан саяси жағдайды мойындады.
Шетелдерден көмек іздеген Пртотестанттық уния Чехияда ... ... ... басталған көтерілістерді өз дегендеріне пайдаланып,
одақтасы қылып ... ... ... ... ... уния Венеция
республикасымен, Швейцарлық кантондармен және Англиямен жақындасу үшін
әртүрлі айлалар қолданды. 1613 жылы ... мен уния ... ... ... құжатқа қол қойылды. Католиктік лига феодалдардын
байлығын өздерінің қолдарына түсіргісі ... ... ... ... ... ... ... секуляризация өткізуінен
қорықты. Максимилиан Баварский бұл жағдайды пайдаланып, Лиганы ... ... ... тырысты.
1614-1615 жылдары Лига Юлих герцогствасында, Клев графтігінде, Ахен
және Мюльгейм ... және Рейн ... ... жерлеріндегі
протестанттар мен католиктер арсындағы қақтығыстарға белсеңді қатысып,
протестанттарға қарсы ... ... Ал, ... ... ... басшысы
Фердинанд Штирийскиге Австрия, Чехия, Венгрияда таққа отыруына және
“Қасиетті Рим ... ... ... ... алуға тырысты. Матвей
Фердинандты өзінің мұрагері деп жариялады.
Фердинанд Штирийский “Мәртебелілік грамотасымен” ... ... ... ... және граф ... қол астындағы чех
әскерін де қуғынға алды. Габсбургтердің ойындағыларын іске ... ... ол ... ... құралған үкімет тағайындап,
олар протестанттарға қарсы шығып, чехтік ... ... ... репрессияға ұшыратты. Фердинанд пен ... ... ... ... ... ашу ... Қоғамның
барлық топтары қарсылық көтсетуге дайын болды. 1618 жылы 5 –ші мамырда
чехтік сеймнің протестанттық ... ... ... бұзған
үшін император Матвейге өз қарсылықтарын білдіруге жиналды. Бірақ Матвей
олардың ... ... ... бой көтеруші депутаттарға тиісті жаза
беруі, Прага халқының ызасын ... ... ... ... ... ... ... оларды тоқтатуын талап етті.
Корльдің лейтенанттарымен Чехтік сеймнің өкілдері ... ... ... ... ... жиналған қарулы адамдар тобы Габсбургтердің
өкілдерінің жазасын тартуды талап етті.
Чех халқының ескі ... ... екі ... ... пен Славата терезеден лақтырылды.
Жоғарғыда айтылғандай XVII – ... ... ... үстемдік үшін күреске түсуі, өз мемлекеттерінің ... ... ... XVII – ... ... үшін аласапыраң бақталас
кезең еді.
I – тарауға ... Ф. ... ... ... в ... ... 1948ж., 126
бет.
2. Ф. Энгельс., «Крестьянская война в Германии. ... 1948ж., 132 ... ... ... и ... ... 60, 106, 107 – беттер.
4. Б.Ф. Поршнев., Тридцатилетняя война., Москва, 1976ж., 50-51 беттер.
5. Л.М. Ивонина. ... ... и ... ... Вопросы
Истории., 2000ж., № 5 36-бет
6. Л.М. Ивонина. Тридцатилетняя война и Восточная Европа., Вопросы
Истории., 2000ж., № 5 37 – ... Л.М. ... ... ... и ... ... Вопросы
Истории., 2000ж., № 5 38 – бет.
II – тарау. Отызжылдық соғыстың басталуы және оған ... ... ... бағыты.
2.1. Отызжылдық соғыстың бірінші Чех - пфальцк ... (1618 – ... ... ... ... ашық ... чех ... соңғы құқықтарынан айырылып, король билігіне толықтай бағынуы
отызжылдық соғыстың басталуына алып ... 1618 жылы 23 ... орын ... ... ... мен ... ... қарым - қатынасының
үзілгенің көрсетті. Чехтік сейм отыз ... ... ... ... мен
Венгрияның протестанттарымен және Протестанттық унияның басшысы Фридрих
Пфальцкимен қарым - ... ... ... ... ... ... бірлікті және Силезия, Жоғарғы және Төменгі Лужицамен Солтүстік
Нидерландыдағыдай конференция өткізу туралы ... ... ... идеясы Моравия халқының арасында үндеу тауып, Чехия
әскерлері Моравияның ірі ... ... ... ... ... ... ... болған, Австрияны қолдаған, пайдакүнем католик, чехтік
магнат Альбрехт Валленштейн ... ... ... ауыстырылды.
Осының арқасында Чехия үкіметі өзінің ... ... ... ... 1619 жылы тамызда Фердинанд императорлық таққа отырайн деп ... ол ... ... одан ... ... қаладан қуылды. Чехияда өткен бой көтерулер
өкінішке орай ... мен ... ... ... ... ... Феодалдық және жалпы өткен ұзақ саяси реакция чех халқының күшін
әлсіреті. Чехтік ақсүйектер халыққа арқа ... ... Өз ... ... протестанттық униясына артты. Ал, олар болса тек қана ... ... және ... ... - кондотьер граф Эрнст фон
Мансфельд ... ... ... ... ... ... ... Фридрих Пфальцкиді корль қылып тағайндады, бірақ оның Чехияда ешқандай
беделі және өзінің әскери күші ... ... ... бой ... ... ... ... татуласуына әкелді. Католиктік лиганың басшысы Максимилиан
Баварский мен император ... II ... ж.ж.) ... ... ... ... ... испан саясатын белсеңіру арқылы,
австриялық эрцгерцог Альбрехт Испаниядағы Фридрих Пфальцкимен күресу ... ... ... ... ... королі Сигизмунд III-ші де Фердинандқа
көмектесуге сөз берді. Шешуші ұрыстың алдында Чехияға қарсы ... ... ... ... артық болды. Чехияның Фридрих
Пфальцки мен Протестанттық унияға артқан үміті ақталмады. ... ... соң ... ... унияның жетекшілері бір-біріне
Чехияда ... ... ... ал ... статус-кво саясатын
ұстануға қол жеткізді. Бұл унияның Католиктік лигаға Чехиядағы бой көтерген
халықты жәбірлеп, соғысуына жол беру еді.
Бұл жағдайдын соңы 1620 ... 8-ші ... Ақ ... ... ... ... саны көп қарсыластарынан жеңіліс табуына әкелді.
Бұл ұрыс Оралық Еуропадағы ... ... әсер ... ... ... қол ... ... Чехяия, Моравия, Силезия,
Төменгі және ... ... ... ... ... қол астында болды.
Иезуиттер мен Фердинанд ... ... ... көбін өлім жазасына
кесті. Өлім жазасына ... ... көбі ... қызметшілер
болды. 1620-1621 жылдары Чехиядан кальвинистер мен лютерандар қуылды.
Террор және репрессия, конфискациямен қатар жүріп, елден қашқан және
өлім ... ... ... ... ... тердің қолына өтті.
Сонымен қоса шетелдік, әсіресе неміс халқы Чехия жерін ... ... ... ... ... ... ... Чехияның қалалары мен ауылдарында
католиктік емес құдайға сиынуға тиым салынды.
Католиктік реакция Австрия мен Германия ... де ... ... князьдіктердің арқасында Габсбургтер мен Виттельсбахтар күшейе түсті.
Чехтік зұлым «бірқыстық король» Бранденбургке қашып ... ... ... бойынша Фридрихтің ... ... ... ... Ал, ... ... ... етті. Олар Лиганың
әскерімен бірге Нидерландының шекарасына қарай жылжы берді.
Германиядағы соғыс жалғаса ... ... ... ... озу
мақсатымен Мансфельдтің Эльзадағы жылжымалы әскері де Нидерландыға қарай
жол ұстады. 1624 жылдың ... ... ... жеңісі айқын сияқты
болды. Бірақ, 1621 жылы ... мен ... ... ірі ... ... тек қана ... өлкесінде 6 мың шаруа бой көтерді. Бұл
көтеріліспен бір уақытта Жоғарғы Австрияда феодалдық ... ... ... қарсы шаруалар көтерілісі лап ете ... ... ... аса қатыгездігімен басылды.
Алайда олар халық ішіндегі қарсылық көрсеткен арасан зор күшке ... ... ... ... ... ... ... мен Католиктік
лиганың арқасында мүмкін болды.
Осылай, католиктердің табыстары лагердің ішіндегі керітартпа ... ... ... ... ... жағдайды Солтүстік Германия
жерлерін қолға түсіру арқылы Солтүстік Нидерландыда өз билігін ... ... ... ... одан әрі ... күмән туғызбады.
2.2. Отызжылдық соғыстың екінші Даттық кезеңі (1625 – ... ... ... ... ... жағдайы өте нашар болды.
Алайда, қиындаған бүкіләлемдік ... ... ... ... ... ... жету үшін үміт ... Габсбургтердің билігі Солтүстік
Германия аудандарында және Солтүстік теңізде орнығуы Голландия үшін үлкен
қауіп төңдірді, сонымен қоса ... ... ... ... ... қатер төңдірді.
Австрия мен Испанияның Балтық теңізінің ... ... ... ... Польшаның күштерімен бірігуі, ... және ... мен ... жауы ... ... ... жасауы Дания үшін өте қауіпті болды, себебі оның ... жер ... ... және олар ... ... өз ... ... ұстанған еді. Дания мен Швеция ... ... ... ... ... Германиямен Балтық теңізінде агрессивтік
басқыншыл саясат ұстанды.
Бұл жерлерде Габсбургтер мен Польшаның орналасуы, оларға ... ... ... ... мемелекеттің пайда болуына әкеліп, олардың өз
жерлеріне қауіп төңдірді.
1625 жылы ... ... ... ... ... ... ақшалай субсидиясының арқасында дат королі Кристиан IV ... ... ... ... ... Тиллидің әскеріне қарсы соғыс
ашты. Осы кезде католиктік лагердегі Габсбургтер мен ... ... Дат ... соғысып жатқан, екі жақтың
күштерінің бірікпей ... ... ... ... ... жағдайдың күшейуіне әсер еткен, 1624 жылдан бастап Францияның
саясатын жүргізген кардинал Ришельенің арқасы еді. ... ... ... ... қалу ... ... 1555 жылы ... келісім шартынан кейін қалыптасқан жағдайды, яғни католиктік
және протетанттық князьдар ... ... ... қалу ... ... ... басшылығымен Германияда ірі мемлекеттің пайда
болуы және Батыс Германияның ... ... ... ... ... ... да, ... саяси басшысы Ришелье үшін және Франция үшін
Габсбургтнрге күш, ... ... ... ... Франциядағы гугеноттарға қарсы соңғы, шешуші соққы ... ... ... ... дипломатиялық айла шаралар арқылы басқа елдердің
католиктік іс-шараларының бірігуіне жол бермеуге тырысты. ... ... ұсақ ... ... ... ... үстінде
болды. Олар Максимилиан Баварскиге, Франция Виттельсбахтерге империяда биік
дәрежеге жету үшін көмектесетінің білдіруі: бірақ, бұл көмекті олар, ... ... ... Франция мен Англия Пфальцқа қолдау көрсетеміз
деді. Ришелье Испаниядан Бавария мен Католиктік Лиганы бөліп ... ... мен ... ... ... ... ... болмай өзінің саясатын ұстану үшін, Фердинандқа
Дания және оның одақтастарымен соғысу үшін ... ... ... ... Фердинандқа мұндай әскерді император дағынан ешқандай шығынсыз
дайындауға болады деді. Бұл үшін ... өзін - өзі ... ... ... ... ... ету керек болды. Фердинанд Валленштейннің ұсынысын
қабылдап, оған Чехиядағы бірнеше аймақтың әскерін, сонымен қоса Швабия мен
Франконийдің ... ... ... шегірткелері» (Валленштейннің
әскерін осылай атаған) Чехия мен Оңтүстік – Батыс және Орталық Германияның
жерлеріне шабуылдар ... ... ... кетіп жүрді. Шаруалар мен қала
тұрғындарынан жиналған контрибуция, қазынадан әскери жабдықтарға ... ... ... жоқ, ... қоса ол ... мен ... де ... түсіп отырды. Мұндай жағдайдың қалыптасуы елде
болып жатқан қатал феодалдық реакция мен ... ... ... ... ... ... бой ... қарсы қолданылатын қаруына
айналды. Протестанттық феодалдар, феодалдардың ... ... ... ... қарсы ешқандай амал қолданбады. Міне,
тек қана осындай жағдайда ғана, ... ... ... Валленштейн
«жүйесі» жақсы қаруға айналды.
Максимилиан Баварский мен Католиктік лига императорға тікелей тәуелді
әскердің құрылғанына қарсы болды.
Себебі, Даттықтармен қарсы ... ... ... ... ... ... еді. Валленштейн мен Тилли арасындағы
келіспеушілік туды. Бірақ, бұған қарамастан 1627-1628 ... ... ... ... ... барлық жерде жеңіске жетті. ... қана ... алу ... ғана сәтсіздікке ұшырады, себебі оны
шведтер де қорған еді. Ал, ... ... ... князьдері сенімсіз
болды; олар тіпті Кристиан IV-ші ... ... ... де ... ... ... Германияны толықтай басып алды. Феодалдық
және католиктік реакция жағдайында Валленштей әскерінің жеңісінің жемісімен
тек қана ... қана ... ... қоса ... ... ... бұлай қалыптасуына Еуропа мемлекеттері ғана емес, ... ... ... ... да қаламады. Габсбургтерге қарсы
коалициялық одақ құрамыз деп Ришелье Фердинанд II-ші мен ... ... ... ... байланыса отыра, олардың Ютланд
жартыаралына шабуыл ... ... бас ... ... ... ... өз билігін орнатпай тұрып, Франция соғысқа ашық қатыса алмаушы еді.
Германияда әскери іс-шараларды ... үшін ... ... ... ... бұл жағдайды өз жағдайларын жақсатру үшін
пайдаланды. 1629 жылдың көктемінде Любекте жасалған бейбітшілік келісімінің
шарттары бойынша Данияның Германияның ішкі ... одан әрі ... ... ... ... мен ... ... орнағаның көрсету
үшін, Фердинанд II-ші оған Мекленбург герцогствасын «тарту» ... ... ... ... оны ... ... ... теңіздер ауданына
басты соққы беретін күш ретінде пайдалану үшін жасаған әрекеті ... II-ші мен ... ... жеңістерін пайдалану
арқылы, Реформация кезіңде ... ... мен ... қолына
түскен мүлікті тартып алуға тырысты. 1629 жылдың 6-шы наурызында жасалған
Любек бейбітшілік келісімінен кейін, ... ... ... ... ... ... қол ... Бұл эдикт бойынша 1552 жылы өткізілген
секуляризация нәтижесінде архиепископ, ... ... және ... ... ... ... протестанттардан тартып ... ... ... қоса ... ... ... ... артықшылықтары қайтарылып берілді. Эдиктті жүзеге асыру ескі
императорлық ... бұза ... ... ... солдаттардың
күзетуінде, қорғауында жүрген императорлық комиссарлар жүзеге асырды.
Алайда, католиктердің салтанат құруы көпке созылмады. Ең ... ... ... ... ... ету ойы ... лигадағы Максимилиан Баварский бастаған Габсбургтердің
қарсыластары ... ... ... -қатынастатын. Ал, Ришелье швед королі
Густав II Адольфт мадақтау ... оны ... ... жасатқысы келді және
және протестанттық князьдармен де құпия келіссөз жүргізді. Католиктік
лагерде ... ... ... ... ... жетуі,
Фердинандты оның қарсыластарының талап етуімен 1630 жылы ... ... ... ... тек қана ... бола ... Себебі
Солтүстік Германияда Габсбургтердің орнауы Голландия үшін өте қауіпті
болды. Мұндай ... ... ... ... және ... жол ... Любек бейбітшілік келісімінің инициаторлары антигабсбургтік
лагердің бұл ... ... ... күреске дайындалу үшін жасалған
қадам еді. Реакция мен екі ... ... ... ... ... ... Германия мен Австрияның әрбір жерлерінде бой
көтерулеріне әкелді. Ал, Чехиядағы шаруалар ... кең ... ... ... өздерінің пандары мен шетелдік езуші күштерге қарсы ескі дәстүрі
ұмытылған еді. Көтеріліс ... ... 1620 ... ... ... алу ... ... жер иеліктерінде де
өтіп жатты.
Шығыс Еуропада беделді болған ... бірі ... ... ... ... ... сасяси роліне тоқтала кетсек. .
Ресей соғыстың басында ақ антигабсбургтік лагерьді ... ... ... ... ... ... ... сұрағын талқылап
жптқан еді.
1621 жылы Ресей үкіметі Польшадан Михайл Федорұлын Ресейдің патшасы
екенің ресми түрде қабылдауын ... ... егер олар ... онда ... ... әкелетінің ескертті.
Ал, бұл кезде Польша Турция және Швециямен соғысып ... ... ... ... ... мен Голландияның,
Ресейдің Польшаға қарсы соғысқа тез арада ... ... ... ... жағдайды пайдаланып қалғысы келді, бірақ ашық соғысқа қатысуға
әлі дайын емес еді. ... ... ... ... ... ... нан және ... қамтамасыз етті.
Егер 1622 - 1625 жылдары ... ... ... және ... ғана ... сыртқа шығаруға рұқсат етсе, ал 1625 ... ... ... сыртқа шығарудан бірінші орында Дания, содан соң ... - 1629 ... ... ... ... ... ... көп нанды
төмен бағамен сыртқа шығарды.
Содан соң Любек бейбітшілік келісімінің шарттары ... бұл ... ... ... ... ... ... қарсы соғыста маңызды роль ойнаған
мемлекеттер Ресейден селитраны сыртқа шығара алды.
2.3. Отызжылдық соғыстың үшінші Шведтық кезеңі (1630 – 1635ж.ж.)
Любек ... ... ... ... және ... ... ... өздерінің билігін орнату жоспарларын ... Олар ... ... ... ... және ... ... көптеген мемлекеттерді Австрия мен Испания феодалдық -
католиктік мемлекеттерінің тоңау және қаржы ұрлау объектісіне айналдырды.
Осы жоспарды іске ... үшін ... ... орны ... ... қарастырылды. Бұл жерде католицизмді орнату ұсынысын жамыла отыра,
испандық-австриялық Габсбургтер скандинавияны өз қолына түсіріп алу ... ... ... ... өздеріне қаратып алғысы келді. Осы ... ... ... ... ... ... ... мен Францияға қауіп
төңдірді. Католиктік Польша Швециямен ... ... ... ... Еуропада жүргізетін саясаттарының қаруына айналдырғысы келді.
Алайда, бұл реакциялық жоспарлар қарсы бағытталған мемлекеттер, оның
іске асуына жол бермеді. Әсіресе Габсбургтердің «жоспарында» ... ... ... тұрғантың.
Себебі ол өзінің саяси дербестігімен және Балтық теңізінде өз ... ... ... үрейн ұшырды. 1630 жылдың жазында Густав
II Адольф Померанияда өз ... ... ... ... ... және саксондық курфюристер мен Австрияға қарсы ... ... ... ... ... Бұл кезде Швеция испандық – австриялық
Габсбургтермен үлкен соғыс жүргізу үшін өз ... ... ... ... ... ... Ресей мен Франция қаржылай және
материалдық көмегінің арқасында мүмкін болды. ... ... оның ... тоқтатып, оған нан, селитра және әскерге қажет нәрселермен
қамтамасыз етуге сөз ... Ал, ... ... Густав II Адольф Франциядан
ала бастады. Альтмаркта ... ... ... бітім шарты оның
Германияға қарсы соғыс ... ... ... ... ... ... ... Швеция әскерінің
құрамы, мемлекеттік жерлерді ұстайтын, әскери қызмет етуге борышты тәуелсіз
шаруалардан тұрды. ... ... ... ... мен ... жалдамалы әскерінен әлдеқайда күшті болды. Густав II ... ... ... ... ... ... ... оларды ең жаңа, жақсы қарумен
қаруланған мушкетерлық полктар құрды. Зеңбіректердің салмағы әлдеқайда
жеңілдетілген еді. ... ... оның ... ... біріші шабуыл жасау
тактикасын ұстануға, әскерін тез арада басқа жерге ауыстыруға және негізгі
күштердің соғыс алаңында ... ... ... Бірақ шешуші ұрысты
жеңу үшін бұл артықшылықтар ... еді. ... ... ... ... Германия ішінен ондағы қиын жағдайды пайдалана отыра, өзіне
одақтас табу еді. Бұл ... ... ... ... екі ... ішінде
қарама-қайшылық орын алған еді.
Протестанттық лагерьде кальвинистер мен лютерандар, ал Католиктік
лигада Габсбургтер мен ... ... ... ... ... ... ... және иезуиттердің езгісінде болған Чехия жері,
әсіресе Австрия мен Жоғарғы Швабияда шаруалар көтерілісі аса ... ... ... ... оның ... Ришелье қадағалап
отырды, егер де олардың іс-әрекеттері француздардың саясатымен бір ... оны ылғи да ... ... ... ... ... ... іске асқаның және неміс протестанттарының жеңгенің ... ... екі ... әрқайсысына арқа сүйеу арқылы,
оның біртұтас мемлекет болуына жол бермеу, ... ... ... ... арқылы Ришелье Германияның Францияға бағынуын артқысы келді.
Густав II Адольфтің әскері ... ... ... мұнда орналасқан
императордың әскері жергілікті шаруаларды тоңап, жаулап алынған ел ... Ал, ... II ... ... ... ... соң, әскерлердің елді
мекенді тоңауын тоқтатты. Густав II Адольфтің әскері жеңген соң қалыптасқан
жағдай, оның оңтүстікке ... ... ... ... ... Бірақ,
лютерандық княздар католиктердің толық жеңілгенің қаламады. Себебі, егер
Католиктік лига мен ... II-ші ... ... - ... ... ... бір сатыда тұруға мүмкіндік алып,
«Реституциялық эдиктің» мемлекетке нұқсан ... ... ... Сондықтан лютерандық княздар - әсіресе бранденбургтік ... Швед ... ... ... ... ... ұстанды.
Густав II Адольфтің формальді түрде ғана одақтастары бола тұра, олар
көмектеспей, ... оның ... өз ... өтуі ... келтіріп отырды.
Саксондық әскерге қолбасшылық еткен Арним Фердинандпен ... ... ... ... ... ретінде, Максимилиан
Баварскиден өз әскерімен Тилли келген соң ... олар ... ... оны тоңай бастаған кезде ғана, саксондық курфюрст өз әскерін Густав
II Адольфтің әскеріне қосты.
1631 жылдың 7-ші ... ... ... ... ... ... жерінде Тиллиға шешуші соққы берді. ... ... ... да ... ... ... кетіп, ал курфюрст жан
сауғалап ... ... ... да бұл ... тек ... ... II Адольфтің жоспарының басты мақсаты, немістердің
протестанттық княздерің ... ... ... біріктіру еді. Осы
мақсатпен ол Германияның Оңтүстік - ... ... ... ... өз ... ... ... Франконияға аттанды. Арнимді саксондық
әскермен Чехия, Моравия және Силезияға жіберу арқылы ол, Габсбургтердің
мұрагерлік жерлеріне ... ... ... ... қоса ... мен ... ... валленштейн әскерін құру үшін қолдануға жол бермеуге
тырысты. Шведтер Франкония мен Франкфурт - на - ... ... ... ... ... ... курфюрстар құпия түрде Густав II Адольфке
қарсы әрекеттер жасады. Арним Чехияға басып кіріп Валленштейннің ... ... ... ...... ... де Шведтіктерге көп кедергі жасады. Неміс протестанттарының
католиктерге қарсы күресін ... ... ол ... ... ... ... ... жасырын түрде келіссөз жүргізді.
1632 жылдың сәуір айында Фердинанд II – ші Валленштейнді ... ... ... ... тоналған нәрселерге Валленштейн жаңа
әскер құрды. Арним оған қарсы шықпай, керісінше онымен құпия ... ... II ... ... іс - әрекеттер жасады. Бұл кезде Жоғарғы
Швабия, Австрия мен Чехиядағы басталған ірі шаруалар көтерілісі ... ... ... ... жол ... ... ... Густав II
Адольф 1632 жылдың қараша айында Саксонияға келді. Бірақ оның ... ... ... ... ... II ... ... болған соң, граф Оксеншерн басшылық еткен
швед ... ... ... ... 1633 жылдары Шведтер мен
Франуздардың Валленштейнмен келіссөздері жүргізілді. Валленштейн Фердинанд
II - ге осы ... ... ... ... императордың күдігін
туғызды. 1634 жылдың ақпан айында Валленштейнді императордың құпия жіберген
офицерлері өлтірді.
1634 жылы әскери қақтығыстар Дунай мен Майн ... ... ... ... ... ... бет алып, Нерлингенде
шоғырланды. 6-7 ... ... ... ... саксондық
“одақтарысыз” қалған Шведтіктер ... ... ... жерлер Батыс
Германиядағы протестанттық княздердің жерлерін ... ... ... ... Отызжылдық соғыс жүріп жатса, ал, Шығыс Еуопада
1632-1634 жылдары орыс – поляк соғысы қатарласып өтіп ... жері үшін ... ... ... мен поляктар
арасындағы соғыс, әрине Отызжылдық соғысқа өз әсерін тигізбей ... 1632 жылы ... ... ... ол орыс патшасы Михайл Федорұлы мен
Густав Адольф арасындағы ұзақ уақыт бойы жүргізілген ... ... Осы ... барысында олар Польшаға бірігіп соғыс ашу мәселелерін
қарастырған еді. Густав II Адольф егер Ресей ... ... ... ... ... онда олар ... ... шығамыз деп келіскен еді. Ал,
Ресей швед корпусын жабдықтауды түгелдей өз мойнына алды. ... ... ... ... ... бағытталған жоспардың бір бөлігі болып
қарастырылды. Бұл кезде Еуропалық ... ... ... кезі ... ... алаңына қайтадан Валленштейн әскерлері шыққантын.
Алайда Ресей Шығыстан Польшаға соғыс ашқан соң да, ... ... ... қол қоюды шегіндіре берді.
Граф Оксеншерн ... ... ... күш ... ... ... «соғысқа белсеңді түрде қатысамыз» - деген Густав II
Адольфтің берген сөзің орындаудан бас тартты. Смоленск соғысы ... ... ... Бір уақытта бұл соғыс ... ... ... соғысын жеңілдетті және Францияға Нердлинген түбінде 1634 жылдың
қыркүйегінде шведтермен өтетін күреске дайындалуға жол берді.
2.4. ... ... ... ...... кезеңі (1635–
1648ж.ж.)
1635 жылы Саксондық курфюрс, сосын ... ... ... ... ... мен ... ... бітіміне қол қойды. Габсбургтердің күшеюінен ... ашық ... ... армиясы Германиядағы, Нидерландыдағы, Италия мен Испаниядағы
Габсбургтерге қарсы соғыс ашты. Бірақ, соғыстың басты алаңы болып ... ... Осы ... ол ... жылға әлсіреп, өз әскерінің және басқа
мемлекеттердің әскерлерінің ... ... ... ... үстінде
болды. 1635-1648 жылдары соғысқа қатысушылардың бірі ... ... ... ... ... ... әскерлердің тоңауын, зомбылығын және ауыр жағдайы туралы
әңгімелеген. ... ... ... кейінгі Гельнгаусан қаласының
жағдайын сипаттайды.
« … Қала қақпасы ашық, ... ... ... ... ... қалған.
Мен қалаға кіргенде, бірде – бір тірі жанды көрмедім. Ал, ... ... ... ... ... ал кейбіреулерінде жейделері ... ... ... пен үрей ... » Ал, ... ... ол жалдамалы
әскердің ауылдарға «фураж» үшін серуендейтінің көрсеткен.
« … Біз осы «серуен» кезіңде үлкен қиыншылық және ... ... ... ... ... тоңап, не бар соның барлығын ұрладық. Ал,
егер ол қарсы шығып бой көрсетсе, оларды өлтірдік немесе үйлерін жақты…»
Габсбургтерге қарсы ... ... ... ... ... мен ... (олардың қарым -қатынас 1635 жылдан бастап жаңғырды) -
оларға Голландия, Мантуя, Савойя және Венеция қосылды. ... ... ... ... ... басымдылығы көрінді, бірақ соғыстағы шешуші
жеңістерге кешірек қол жеткізді.
Соғыстың соңғы кезеңінде ... ... ... ... ойнады.
Ришелье сияқты, одан кейін билікке келген Мазарини де ... ... ... ... өз ... ... болды. Мазарини Швеция
саясатың бақылап отырып, оны Францияға ұтымды арнаға бұрып ... ... ... ... ... өз ... ... мақсатымен, 1643-1645
жылдары Даниямен соғысты. Мазарини ... ... ... ... ... бұру ... ... жылдам аяқталғаның қалап, Швеция
мен Данияның арасында бітім шартқа қол қойып, Эзель және ... ... алып ... оның ... ... өз ... ... Француздердың бұдан басқа да мақсаттары бартын, ол Швецияның
неміс протестанттарымен тығыз ...... жол ... еді. ... іске ... үшін ... Француз басшылығына қарсы келуге де
барды. 1646 жылдың жазында ... ... ... шебер жасалған
жорығының арқасында шведтермен қосылып, ... ... ... ... төңдірді. Бірақ, Мазарини Шведтердің үлкен
жеңіске жетуіне жол ... ... ... қоса протестанттық
одақтастарының Германиядағы ... де ... ... Мазарини
Максимилиан Баварскимен келіссөз жүргізіп, сепараттық келісім – шартқа қол
қойды.
Бітім шартқа қол қою кезіңде соғыс біраз уақытқа ... ... ... ... ... жол ... әскерлердің ауыр соққыларынан және Австрияның ... жау ... ... қоя ма деген үреймен Фердинанд III (1637 – 1657ж.ж.)
1648 жылы ... ауыр ... ... қол ... әкелді.
Осымен XVII ғасырдағы ең елеулі оқиғалардың бірі Отызжылдық ... ... ... қол ... аяқталып, тарихи сахнаға жаңа саяси
дипломатиялық ... ... ... ... ... алып ...... Отызжылдық соғыстың аяқталуы.
Вестфаль бітім шарты.
Отызжылдық соғысты тоқтатып Батыс Еуропа ... ... ... ... ... екі бейбітшілік келісім шарттаң тұрды.
Біріншісі, Швеция, ... және ... ... княздері
арасында Оснабрюкте және Франциямен Мюнстернде 24 қазанда 1648 ... ... ... ... екі ... ... тұрғандықтан, шарт «Вестфаль бітім шарты»
деп аталды.
Вестфаль бітім шартында да, Отызжылдық ... ... ... әрекетсіздігі байқалды. Себебі, мұнда екіге бөлінген
лагерь арасындағы күрес, өз ... үшін ... ... иеліктерін кеңейту үшін, княздар мемлекеттік қызығушылықтарын
ескермей, оның ... ... ... ... ... ... келіссөз жүргізіп, өз елің сатып кетіп отырды. Ал, шетел
мемлекеттері Германия жерін өзіне қарату саясатын ұстанған еді. ... ірі ... ... мен ... ... ... ... Еуропаның басқа реакциялық күштерімен байланысқан жағдай, оны ұзақ
жылдар бойы жалғасқан ... ... ... ... ... ... мен ... габсбургтік коалицияның күшіне соққы берген, неміс
княздарымен келіссөзге түсіп, Германия саясатына қарсы ... ... ... ... бойынша Швеция Рюген аралымен Батыс
Померанияны, Штеттин мен біраз жерлеріне Шығыс ие ... ... ... ... шығанағы жағалауындағы барлық қалалар мен «имперлік лен»
ретінде Бремен архиепископтігі, ... ... және ... ... болды. Швецияның бақылауының астына Солтүстік Германияның кеме
қатынасатың жолдарының барлығы болды. Швеция Балтық ... өз ... өз ... ... ... және ... Эльзасқа, Зундгау және Хагенауды қолға
түсірді, олардың Страсбург және Эльзастың бірқатар жерлері формальді ... ... ... ... ... ... 1552 жылдары Франциядан
жаулап алған Мец, Туль, Верден епископтіктерін қайтарып беруге ресми түрде
келісім берді.
Голландия мен Швецария ... ... ... ... ... ... герман княздіктері, әсіресе Бранденбург өз жерлерін бірқатар
епископтіктер, аббаттықтар және де басқа империяның суверендерінің ... ... ... ... ... ... үшін ең ауыр шарты, онда
саяси бытыранқылықтың сақталуы. ... ... ... саяси одақтар
құруға және шетелдік державалармен сыртқы саясатта дербестікке жол берді.
Энгельстың айтуы ... ... ... княздарына Вестфаль бейбітшілік
бітімі бойынша мынадай кепілдіктер берген: « … императорларға қарсы ... ... ... және ... сатып кетуге … » /1/
Германияның саяси бытыраңқылығы XVI ғасырдан бастап – ақ айқын
болатын, ал XVI ... ... - XVII ... ... ... ... да қосылды.
Отызжылдық соғыс неміс халқының басына түскен ауыр ... ... одан ең көп ... ... ... еді.
« Бір ғасыр бойы Германияда кеңінен бұрын тарихта ... ... ... ... ... ... алынып, халық тоналып, көшелер
өліктерге толды, үйлерін өрт жаулады. Әсірес үлкен әскерден ... ... ... ... ... ... ... езгіге алды. Ел де ойрандалынып
халықсыз қалды. Бейбітшілік орнаған кезде, Германия жеңіліс ... ... ... ... еді. Ал, ең қиын ... тағы да шаруалар қалды».
/2/
Отызжылдық соғыстан соң тоналған неміс шаруалары басыбайлылық ... ... мен ... ... ... 1659 жылы Пиреней бейбіт
келісіміне қол қоюмен аяқталды.
Руссильонды ... ... ... ... ... Пиреней жотасына
дейін ұлғайды. Францияның солтүстік – шығысында ... және ... ... ... және ... ... қосылды.
Испан - австриялық Габсбургтердің бүкіләлемдік «христиандық империя»
құру ... ... ... соң, ... ... ... ... қатынаста басты роль ойнады. Олар ұлттық және
көпұлттық негізде дамып келе ... еді. ... ең ... ... Шығыс
Еуропада Ресей және Батыста Франция болды. ... ... ... ... да ... келе ... ... бітім шартынан кейін еуропалық мемлекеттер мен ... ... ... тепе – ... өзгерді. Түріктердің көмегі
енді қажет болмаған Францияның оған көз – ... ... XVII ... ... біріккен еуропа мемлекеттерінің түріктерге қарсы жасаған
әскери іс - әрекеттердің арқасында оның әскери күштері әлсіреп қалды.
Вестфаль бітім ... ең ... ол ... бір – ... ... ... державалармен одақ құруын императордың мойындауы еді. Осылай
Германияда бытыраңқылық заңды түрде сақталып қала ... ... жазы бойы ... ... ... ... ... келіссөздер жүргізді. Қатысушы мемлекеттер келісімге келіп
шведтерге келісілген уақыт ішінде ақы төлеп бітуге, швед және ... олар ... ... ... ... ... ... жылдың 30 қыркүйегінде Швед әскерлері Праганың аудандарынан
шығып, ал жылдың соңына қарай бүкіл ... ... ... ... ... келесі жылы тазартылды, 1650 жылдың 24 маусымында императордың
бұйрығы бойынша барлық шіркеулерде «Te Deum» ... ... ... бейбіт уақыт орнады.
Отызжылдық соғыс Германияны дүр сілкіндірген, елдің мәдени өмірінде
де үлкен ... ... ... мен ... ... үстінде еді,
бюргерліктің құлауы, феодалдық ... ... ... аяқ ... кең
қоғамдық топтардың арасында терең мұңға түсіріп, ... ... ... ... ... ... үзуге де әкелді. Ақындар діннен қорғаныш іздеп,
мистикалық әлемде қорғаныш іздеді.
Көбіне өмір қайғы мен қасірет, шиеленіскен лабиринт ... ... ... ... ұзаққа созылған соғыстан шаршап, бейбітшілікті
аңсап, творчествалық еңбекпен айналысып халық өмірінің ... ... ... ... ... ... ақындардың бірінші мектебінің
басшысы Мартин Опиц (1547-1639ж.ж.) де ... Олар ... ... ... ... өз ... ... Опиц жазушыларды
өз еңбектерінде «өмір көріністерінің шыңдығын емес, олар қандай болу керек
немесе қандай болар еді» ... ... ... деп шақырса да («Книги
немецкой поэзии», 1624г.), ол өзі ... ... өмір ... ... еді. Ол ... ... среди бедствий войны» (1621-1633ж.ж.)
поэмасында соғыстың халыққа әкелген ... ... ... еді. Опиц
үшін ең үлкен жетістік ол бейбіт өмір мен ұлттық келісушілік еді. ... қол ... ... екенің Опиц білмейтін еді. Оны басқа да ... ... ... ... ... Флеминг (1609-1640ж.ж.) XVII ғасырдың
талантты неміс лирик ақыны болатын. ... пен ... ... елді ... ... жаза отырып, Флеминг сонымен қоса
өзінің «сүйікті елінің» қиындықтарын, соғыстың әкелген жоқшылығын («Ода ... ... ... ... болатын.
Голштинск елшілігімен бірге Флеминг 1633 және 1636 жылдары ол Ресейге
барып қайтты. Ресейде болғанда алған әсерін ол қағаз ... ... ... ... ... ... на ... (1647ж.) еңбегінде
басылып шықты. Флеминг «алтынбасты Мәскеудің» сұлулығын, олардың аңызы мен
ертегілерімен неміс халқын таныстыра отыра, орыс ... ... ... ... еді.
Опиц мектебіне ақын – сатирик Фридрих фон Логау (1605-1655ж.ж.) де
қосылған еді. ... ... пен ... ... соғысқа қарсы шыға
отыра, билеуші таптардың қылмыстарын ашып көрсеткен еді. Ол ... ... ... ... ғана іске ... жай ... ... кетеді деп жазды. Оның сатиралары өздерін асыл тұқымнан шықтық ... ... ... ... еді. Ол ... ауыл мен
қалалардың шығарған салықтары мен феодалдық езгіге қарсы бой ... ... ... үндеулер силезиялық ақындар мектебінің творчествосында да
үндеу тапқан еді; олар Векерлин, Рист және басқалар. Неміс әдет – ғұрпыпты
тәрбелеуге ... ... да ... түрде жазылған еді. Ол И.М.
Мошероштың (1601-1669ж.ж.) «Диковинные и ... ... ... ... атты еңбегінде Германияның әскери кезеңіндегі өмірі
суреттелген. ... ... ... ... ... көптеген жерлерден
өтеді. Солдаттар олардың көзінше бейбіт ... ұрып – ... ... езуге
алғанын көреді, Бір күні қалыптасқан жағдайларға байланысты солдат болып,
олардың заңсыз әрекеттерінің куәгері болды. ... ... ... ... ... ... ... Өртелген, тоналған үйлер, өліктер ... ... ... жизнь»). Мошерош Германияның ауыр жағдайын аса
қайғымен жазған еді. Ол халықтың мұның ... ... ... үн ... ... бой ... шақырды
Мошерош жазушылардан әдемі жазлған өмірдің суреттерін емес, өмірдің
шыңдығын жазғанды қалады.
Мошероштың және ... да ... ... 17 ... ... ... ... қарастырып отырсақ, онда Германиядағы
қалыптасқан жағдайға деген қарсылық, соғысқа ... ... ... отыз жыла оғыс ... ... мемлекеттерге нұқсан келтірген
жоқ, ол халыққа ең ауыр соққы тигізген еді.
Отыз жылға созылған соғыстың аяқталуы 1648 жылы 24 ... ... ... қол ... аяқталды.
III – тарауға сілтемелер
1. Архив Маркса и Энгельса., X –том., 345 – ... ... ... ... в ... ... 126 – ... халықтың тарихы заман талабына сай ... ... ... ... ... – экономикалық үрдістер баяу, ал кейбіреулерінде
шапшаң жүріп жатады. Ал, 17 ғасыр Еуропа ... мен ... ... кезең болды.
17 ғасырдағы халықаралық жағдайдың шиеленісуіне алып келген Испандық
және Австриялық Габсбургтердің Еуропаны билеп төстеу ... ... жылы ... ... қамтыған Отызжылдық соғысқа алып келді.
Отызжылдық соғыс Еуропа мемлекеттерінің тарихи даму процессің күрт
бұрды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жылы басталған соғыс 1648 жылдың 24 қазанда Вестфаль бітім шартына қол
қоюмен аяқталды.
«Отызжылдық соғыста кім ... - ... ... туады. Жауын тізе
бүктіру соғысқа қатысушы мемлекеттердің ешбірінің де қолынан келмеді.
«Соғыс ... ... өң ... ... ... ... ... сондықтан да
жеңімпаздар мен жеңілгендер туралы айтпай – ақ қойсақта болады. /1/
Бірақ, дегенмен тарихшы болған соң өткен ... оқып ... ... ... ... ... бен мақсатымыз болғандықтан оқиғаның
барысын, нәтижелерін қортындыламай қоя алмаймыз.
Жоғарғыда негізгі бөлімдегі ... ... ... ... ... ... соғысқа дейінгі даму жағдайын
және соғыс алдында ... ... ... іске асуын салыстырсақ,
онда әрине даусыз жеңімпаздар қатарына Францияны жатқыза аламыз. Франция
Ришелье мен ... ... ... ... бірқатар маңызды
территорияларға ие болып, өзінің ... және ... ... ... ... ... ол ... кардиналдарының қолындағы
«қарулы әскер қуыршағы» болды. Себебі, ... оны ... ... ... ... ... ... еді.
Кейіннен Франция Швецияның күшеюінен қорқып, Ришелье швед ... ... ... ... ... ... соң, ... өсіп кетуінен қорқып, оған қол көтеруге дейін барған. /2/
Бірақ, бұған қармастан Отызжылдық ... ... ... Германияны
өзіне қарата алмаса да, бірқатар маңызды жерлерге ие болып, жеңімпаздар
қатарына енді.
Австриялық Габсбургтер ... ... ... ... ... ... алдарына қойған мақсаттарына жете алмады. Олардың мақсаттарына жету
жолында көптеген халық қырылып, ел ... ... ... ... ... бағытталған чех және вегр халықтарының ұлттық ... ... ... ... ... және чех
жерлеріндегі барлық сыңнан өтіп соғыстан күшейіп шықты.
Протестанттық және католиктік неміс князьдері де жеңді. Олрадың ... ... ... ... ... әрбір халықтардың тарихында бетбұрыстар болады, бірақ ... ... ... басына түскен қасіретке тарихи бетбұрыс деп ... біз ... ... ... ... біттік, енді
жеңілгендер санатына кім кіретінің аңықтап ... кім ... - ... ... туады. Жеңілген және те апатты
түрде жеңіліске ұшыраған, ол Орталық Еуропа ... ... чех ... ... ... соғыстың әсерінен олардың дамуы көптеген
ғасырларға артта қалды.
Отызжылдық соғыс кезіңде ... ... ... ... ... ... роль ... Әрине, халық қолына қару алып өз жері мен
мүлігін қорғауға шықты, ... бұл бой ... ... ... болатын
және мемлекеттер бұл бой көтерулерді бір – біріне қарсы қолданды. Сансыз
және бытыраңқы ... ... бой ... ... ... ... ... таптың жүргізген саясатына қарсы шығып, оған әсер ... ... күш – ... 1525 ... Ұлы ... соғысы
кезіңде езіліп, ал Отызжылдық соғыс ... ... ... де ... ... қарсылық көрсете алмады.
« Отызжылдық соғыс ... ... ... ... ... ... ... аяқтады; қаңырап бос қалған шаруалардың мүліктерін
рыцарьлардың доминиумдық жерлеріне ... жол ... ал ... ... қайра киюіне жол берді...». /3/
Ал, Германияға келетін болсақ, ол ... ... ... ... ... ... ... Еуропа мемлекеттерінен дамудан
артта қалып, ... ... ... жүргізіп мемлекеттің
орталықтануына жол бермеді.
Шетелдік көпестер Германияның ішкі нарығын ... алып ... ... Германия қайтадан шикізат шығарумен айналысты. Францияның саяси,
экономикалық және әлеуметтік үстемдігі ... ... оның ... ... ... князьдары экспорттық француз бұйымдарын сатып алып,
оның құның төлеу үшін өз қызметшілерінен салықты көп ... ... ... құлдырау уақыты болатын, немістердің арасында
«филистерствоның», яғни ой мен әдет – ... ... ... ... бас ұру, қара ... ... кезеңі болатын.
Отызжылдық соғыс кезіңде Еуропаның басқа мемлекеттеріңдегі халықтар
Германия халқына ... ... ... ... ... болатын. Соғыстың
соңына қарай көтерілістер бүкіл Еуропаны дүр сілкіндірді.
Англиядағы Ұлы революция абсолютизмді ... ... ... ... мен ... ... үшін күресті.
Оңтүстік Италия Испандық езгіге қарсы бой ... ... ... ... ... ... да ... билігіне қарсы Украинада көтеріліс
өтті. Мәскеуде де бой көтерулер жүріп жатты. Үлкен жалпыеуропалық ... ... ... ... Бірақ, сонда да Еуропаның барлық
мемлекеттерінде феодалдық құрылыс бір ... ... қала ... ... қатар Отызжылдық соғыс тек қана діни немесе саяси негізде
бола алған жоқ, ол ... ... ... да ... ... соғыстың соңғы кезеңінде ол айқын байқалды. Оған ... ... ... ... ... үшін ... ... себептердің барлығы соғысушы мемлекеттердің бейбіт
келісім шартқа қол қоюға алып келді.
Бірінші жалпыеуропалық қаруланған қақтығыс, ... ... ... Ол Реформация көтерген маңызды сұрақ - Германияның ... және оған ... ... ... ... аңықтады.
Католиктік шіркеу, протестанттар қуылған жерде де қайра бұрынғыдай өз
билігін қалпына ... ... ... ... ... ... ғана сақталды.
Соғыстың екінші басты маңызы прблемаларының бірі - ол ... Рим ... ... ... мемлекеттер құру – бұл
проблема соңына дейін шешілмеді.
Империяның фактілі түрдеқұлады, бірақ, оның орнына келген ... ... бола ... ... неміс, чех және венгр халықтарының
даму жағдайлары күйреуге ... ... ... тәуелсіздігі
Германияның ұлттық бірігуіне кедергі жасады. Солтүстік протестанттық ... ... ... ... ... ... Бұл, әрман қарай
мәдени дамудың әртүрлілігіне әкелуге жол берді.
Австриялық Габсбургтер үшін ... ... ... ... ... ... әкелді. Германдық істермен айналысуды тоқтатып, олар
түріктермен күреске бар ... ... ...... ... экспансия австриялықтардың сыртқы саясатының 250 жыл ... ... ... ... ... ... ... соғыстан кейін де
өздерінің сыртқы саясатындағы бағытты ... ... ... Данияны
соңына дейін құлатып, Польшены басып алып, орыс ... ... ... жол ... ... ... Ал, Франция 17 ғасырдың екінші
жартысында да Отызжылдық соғыс кезіңдегідей ... ... ... ... ... ... ... алып, Габсбургтер әулетінің күш
– қуатын әлсірету саясатын жалғастырды.
Отызжылдық соғыс кезіңде әскери істе де бірқатар өзгерістер ... ... ... ... ... келіп, олардың әскери
қолбасшыларын мемлекеттік басшы ... ... ... ... қатаң тәртіп орнады. Еуропаның экономикалық және саяси дамуы, ақша
айналымының ұлғаюы, салық жүйесінің кеңейтілуі, монархтік биліктің орнығуы,
мұндай қаруланған ... ... ... ... Ал, ... ... жаңа ... әскери күштің керектігін дәлелдеді.
Отызжылдық соғыс әскери тактика мен стратегияны да өзгертуге ... қана 150 жыл ... соң ғана ... ... өсуі мен ... ... ... Францияда стратегияда жаңа төңкеріс әкелді.
Вестфаль бітім шартына қол қою ... ... ... ... ... ... саяси ой - өрісінде орын алған
қалыпты және халықаралық ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қызығушылықтар алдыңғы ... ... ... ... діни ... ... шығып « кабинеттік
соғыстар» дәуіріне көшті.
1648 жылғы ... ... ... отыз жылға созылған әскери жағдайдың
соңы болып қана қоймай, сонымен қоса ол XVI ... ... ... діни ... – қайшылыққа нүкте қойды.
Сонымен, Отызжылдық соғыс XVII – ... ... ... ... із қалдырды.
Қортындыға сілтемелер
1. Алексеев В.М. Тридцатилетняя война. Лнинград – 1961г. 132 - бет.
2. Ю.Е. Ивонин ... ... и ... ... ... истории, 2001г., № 5, 43 бет.
3. Ф. Энгельс, «Крестьянская война в Германии», Госполит издат, 1952г., 134
– 135 бет.
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... истории. 1972год. Под ред. Б.Г.Вебера. Москва,
Наука – 1973г.
2. Хрестоматия из истории средних веков. Под ред. Н.П. ... ... ... 3- том. ...... ... по ... – экономической истории Европы в новое и
новейшее время. Под ред. В.П. ... ... ... ... по ... литература семнадцатого века.
Составитель Б.И. Пуршнев. Москва – 1949г.
5. Хрестоматия заподноевропейской литературе. Эпоха ... Б.И. ... ...... ... Ю.Е., ... Л.И. Тридцатилетняя война и германская политика
Франции. // ... ... - №5 – 2000г. 32 – ... ... Л.И. ... ... и Восточная Европа. // Вопросы
истории - № - 2001г.
2. Грох М.К. Квопросу об экономических отношениях стран Восточной ... ... в ... ... ... ... Сб: ... Вып. 24. Москва – 1964г.
3. Меринг Ф. Очерки по ... войн и ... ... ...... ... И. «Чешский народ» и политика взаймоотношений Западной и
Восточной Европы в ... ... ... Сб: ... ... ... ... – 1963г.
5. Шинделарж Б. Вестфальский мирный конгресс. 1643 – 1648 г.г. и ... Сб: ... ... вып: 28, 29. ... – 1965г., 1966.
Арналы авторладың еңбектері:
1. Алексеев В.М. Тридцатилетняя война. Ленинград – 1961г.
2. Артамонов В.А. ... ... в ... ... и Юго ... ... в XVII – XVIII в.в. – ... и их соседи. Тезисы XIV
конференции. Москва – 1995г.
3. Валенштейн О.Л. Россия и Тридцатилетняя война. 1618 – 1648г.г. Москва
... ... ... ... – 2000г. Под ... ... Егер О.П. ... История. 3 – том. Санкт –Петербург – 2002г.
6. ... ... 1 – том. ... – 1941г.
7. История Европы. 3 – том. Москва – 1993г.
8. История ... ... Под ... ... С.П. 1 – том. ... ... ... средних веков. Под редакцией Сказкина С.Д. 2 – том. ... ... ... А.Д. ... в ... XVII ... ... – 1959г.
11. Люблинская А.Д. и др. Очерки истории Франции с древнейших времен до
окончания Первой Мировой Войны. Ленинград – ... ... А.Д. ... при Ришелье. Французский абсолютизм в 1630 –
1642г.г. Ленинград – 1982г.
13. Маркс К., Энгельс Ф. Избранные ... 2 – том. ...... Орта ... тарихы. Сказкин С.Д. ред – мен. 2 – том. ... ... ... Б.Ф. ... История. 1 – том. Москва – 1964г.
16. Поршнев Б.Ф. Тридцатилетняя война и вступление в нее ... ... ... ... ...... ... Б.Ф. Английская революция и европейская политика середины
XVII века. Москва – 1970 г.
18. Протопопов А.С. История ... ... и ... политики
России. Москва – 2001г.
19. Сапрыкин Ю.М. История средних веков. Москва – 1980г.
20. Слово ... и ... ... ... ... ... война.
Перевод Гинзбура. Москва – 1963г.
21. Санин А.Г. Отношение России и ... с ... ... в ... ... ... – 1987г.
22. Лосски А. Людовик XIV и Французская монархия. Москва – 1995г.
23. Черкасов П.П. ... ... ...... ... Ф. ... ... Мюнстерн – 1965г.
25. Шиллинг Х. Национальная идентичность и конфессионализм в ...... ... Д. ... и ... ...... Республикасының Ғылым және Білім беру министрлігі
Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті
Тарих факультеті
Бүкіл әлем тарихы және халықаралық қатынастар кафедрасы
Қорғауға жіберілді
« 29 » ... ... ... ... ... ... және ... соғыс.
(дипломдық жұмыс)
Орындаған:
ВИк – 53 топ студенті
Ғылыми жетекші:
аға оқытушы
.
Қарағанды – 200жыл.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет
XIX ғасырдың екінші жартысындағы АҚШ-тың әлеуметтік, эканомикалық, саяси жағдайы15 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы32 бет
XVI ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ мемлекеті29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь