Қашаған бидің пәтуәлі сөздері

Албан руының ертеректе жайлайтын жері қазіргі Қаскелең маңынан бастап Қытай жеріндегі Жұлдыздыға дейін екен. Елдің билері мен беделді адамдары Жанғабыл, Жәмеңке, Ұзақ, Дәркембай, Серікбай, Малай, Солтанбек, тағы басқалар бір-біріне хабарласып, ұйымдасып, Қашағанға жылына екі-үш рет келіп сәлемдесіп өз руларының арасындағы болған жағдайлардан мағлұмат беріп, ел билеу, ел басқару жөнінде ақыл-кеңес алып тұратын болыпты. Бір жылы қыс қатты болып, жердің шалғайлығына байланысты, Албанның игі жақсылары бас қоса алмай, Қашекеңе сәлем беруді кешіктіріп шыққанда бір-бірімен хабарласып, биге сәлем беруге барады. Ол кезде Қашекең ауылы Қарқара жайлауын және Шырғанақтың басы Көктөбені жайлайды екен. Келгендер мал-жан амандығын сұрасып, ыстық күнде далада біраз отырып қалады. “Үйге кіріңдер” деген сөз естілмеген соң, Жанғабыл жанында тұрған Қашағанның атқосшысына.
Бала дейін десем, шашың аппақ,
Шешен дейін десем, сөзің шатпақ.
Өлтіресің бе мына Албанның
Игі жақсыларын күнге қақтап? – дегенде Қашағанның тоқалы Келеке шығып: “Үйге кіріңдер, қайныларым. Ағаларыңа көптен бері келіп сәлем бермегендіктен күнге қыза түссін деп, наздық қып үйге кіргізбеген едім” дейді. Барлығы дуылдасып: “Ағадан кешірім сұрадық, сіз де кешіріңіз”, – деседі. Үйге кіріп жайланып отырғаннан кейін Жанғабыл Қашекеңе былай деп сұрақ қойыпты:
Кедей байды қай уақытта билейді?
Қатын ерді қай уақытта билейді?
Сөз қай уақытта құлазиды?
        
        Қашаған би*
Н. Нұрғалиұлы., Е. Байбарақұлы
Қашаған бидің пәтуәлі сөздері**
Албан ... ... ... жері ... ... ... бастап
Қытай жеріндегі Жұлдыздыға дейін екен. Елдің билері мен беделді адамдары
Жанғабыл, Жәмеңке, Ұзақ, Дәркембай, ... ... ... тағы
басқалар бір-біріне хабарласып, ұйымдасып, Қашағанға жылына екі-үш ... ... өз ... ... ... ... ... ел билеу, ел басқару жөнінде ақыл-кеңес алып тұратын болыпты. ... қыс ... ... ... ... ... ... игі
жақсылары бас қоса алмай, Қашекеңе сәлем ... ... ... ... ... биге сәлем беруге барады. Ол кезде Қашекең ауылы
Қарқара жайлауын және ... басы ... ... ... ... ... ... ыстық күнде далада біраз отырып қалады. “Үйге
кіріңдер” ... сөз ... соң, ... жанында тұрған Қашағанның
атқосшысына.
Бала дейін десем, шашың аппақ,
Шешен дейін десем, сөзің шатпақ.
Өлтіресің бе мына Албанның
Игі жақсыларын күнге ...... ... ... Келеке
шығып: “Үйге кіріңдер, қайныларым. Ағаларыңа көптен бері ... ... ... қыза ... деп, ... қып үйге ... едім”
дейді. Барлығы дуылдасып: “Ағадан кешірім сұрадық, сіз де кешіріңіз”, ... Үйге ... ... ... ... ... Қашекеңе былай деп
сұрақ қойыпты:
Кедей байды қай уақытта билейді?
Қатын ерді қай уақытта билейді?
Сөз қай уақытта құлазиды?
Ат қай ... ... қай ... ... қай ... ... – дейді.
Сонда Қашаған би ойланып отырып:
Кедей байды билейді мал кеткен соң,
Қатын ерді билейді хал кеткен соң,
Сөз ... ... шал ... ... ... арықтап, арқадан жал кеткен соң,
Жер көгереді жылылық кеп, бетінен қар кеткен ... ... адал ... ... тер төккен соң, – дегенде
Жанғабыл: “Көп тыңдап, аз ... ... ... ... деген екен.
Ережеп қария айтатын: “Қашаған жатқан бір арыстан еді. ... ол ... ... ғой. ... де ... сұрақ қойып отырмаса
көп сөйлемейтін адам еді. Сондықтан, көбінесе, адамдар бұйымтайларын ... әділ ... ... ...... ... Жәмеңке: “Қашеке, көп тыңдап, аз сөйлейтін болдыңыз. Ол
қалай?” – ... ... ... ... ... ... түсіп келеміз, сендер
болсаңдар таудың ... ... ... ... ... ... ... талғанша жүрдім. Енді сөз де, жол да сендердікі. Жастардың жұмысына
не жастың жайсаңы, не кәрінің сайтаны ... Енді ............ ... ... сіз 18 жасыңыздан билікке араласып, 50 жылдай ... ... ... ... ... дау не туралы болды, оны
қалай шештіңіз?” – дегенде ол: “Даудың ішінде ... ... ... жесір дауы, жер дауы. Оны былай шешіп отырдым. Егер
ұры-барымташы жарлының жалғыз атын алып ... ... ... ... ... оған ... ... астындағы атын
аударып әперіп, ұрының руына айып салып, ... ... ... Ал жесір дауы болса, жесірдің алдына үш таңдау қойдым:
бірінші – төркініне қайтасың ба; ...... ... ... ...... ... барасың ба? Осы үшеуінің таңдағанын
қанағаттандырдым. Егер баласы болса, қайда барса да, ... ... Егер ... ... басқа жерге барамын десе,
мал-мүліктің жартысын алуына билік ... Ал жер дауы ру ... ... ... оны шешу де, ... айту да ... Егер ... пен ұлттың арасында болса, оны шешу қиын. Ол даумен басталып,
қан төгіспен аяқталуы мүмкін.
Бұл жөнінде сөзіміз дәлелді болу үшін мына ... ... ... ... 1858 жылы ... сапарына кетіп бара жатып Иірсу өзенінің бойында
демалып жатқан Шоқан Уәлихановтың ... ... ... ... Базарбай Тасболатұлы жолығады. Сонда қалмақ пен қытайдың 8
дивизиясы Қарқара жерін ... ... ... ... қарсы соғысқа
аттанып бара жатқандығын айтады.
Қарқара жері үшін қырғыздармен де жиі қақтығыстар болып тұрса ... ... шешу үшін ... ... сұлтаны бастаған билері Албан биі
Қашағанның алдына мынадай шарт қояды: қырғыз, қазақ болып ... егер ... бірі өліп ... арты ... ... ... ... Егер қырғыздың сайыскері түсіріп кетсе ... ... ... ... өзенін жағалап, Қулық тауының етегімен, ... ... ... ... қырғыздың жері болсын. Егер қазақтың
сайыскері түсіріп кетсе – жоғарыда ... ... ... ... ... өзенінің бойындағы Санташ пен Шыбынды сайдың басымен, Арпалы текшесі,
сырт түгелдей қазақтікі болсын деп келіседі.
Бұл ... ел ... ... ... көктемде, Қарқара жайлауында
өтетін болады. Екі жақ қыстай ... ... ... Келісім
бойынша көктемде қырғыз, қазақтар Қарақара жайлауының жазығына жиналады,
батыс жағына қырғыздардың Бұғы руы, ... ... ... отырады. Ел
жиналып болған соң қырғыз жағынан есік пен ... ... атын ... ... ... дулыға киген қолына қалқан ұстаған жігіт ағасы
найзасын ... ... ... ... ... жеңіліп көрмеген Торғай
батыр екенін білетін қазақ сайыскерлерінің ешбірінің жүрегі ... ... ... ... ... ...... айрылу деген өз.
Бұл сайыс жер үшін сайыс, қазақтың бір қатыны осыған лайық ұл ... ... ... Сонда Қызылбөрік Ерсарыұлы Алмабек: “Мен шығамын!” – деп
айқайлайды. Сол ... жасы он ... ... Албан руының ақсақалдары: “ Сен
әлі жассың, майып боп ... деп ... бере ... ... ... намыс өлтіреді, қоянды қамыс өлтіреді, жер болса ел болады, ел ... ... ері ... Өзекті жанға бір өлім, баталарыңды беріңдер,
ағалар, мен барамын!” – ... ... ... ... ... ... “Астына басқа ат әкеліңдер” дейді.
Алмабек: “Өзге аттың керегі жоқ, өз ... ...... есік пен ... ... аты бар ... – Үстіне сауыт, басына
дулыға, қолына қалқан әкеліңдер”, – десе.
– “Маған сауыт та, ... да, ... да ... жоқ, тек ... – дейді қаһарланып. Қарағайға, талға, шетенге,
өрік ағашына, терекке, доланаға сапталған найзаларды ұстап көріп,
долана саптысын қолына ... ... ... ... ... оң ... ... басын ақ шүберекпен байлап: ... ... ... деп үш ... ұран ... ... ... салды дейді. Анау да қарсы ... ... ... ... ... ... ... Торғайды
өткізіп жібереді. Торғай батыр атының басын ... ... ... келіп шалт жылдамдықпен найзасын иектің ... ... ... ... ердің қасына тіреп ап тебіренгенде,
қарақызыл ат сары ала аттың ... ... ... ... ... батырдың желкесінен шыққан екен, сарыала ат ойнақшып шыға
береді. Торғай жан алқымда найзадан ұстап қалған екен, Алмабек
найзаны ... ... ... ... ... ... ... тастайды. Қырғыздар шуласып қалады. Алмабек үш
қайтара “Райымбек!” деп ұран шақырып келіп өз тобына ... ...... ... ат ...... ...
“Ер жүректісінен ат жүректісі жақсы; бұл – жүректі, басы жеңіл, ұшқыр әрі
сырдесті өз атым. Ал ... ... ... өзіме арнайы тігілмеген сауыт
не үлкен, не кіші болуы мүмкін, қимылдауыма кедергі ... Сол ... ... ... ... алғаным – бұл өңірде одан мықты ағаш
жоқ, сол үшін алдым”, – деген екен.
Арада бірнеше жыл өткеннен ... ... ... арыз ... ... ... ... оған құн бермеді, жерімізді тартып алды”, деп
дау ұсынады. Сол бойынша келесі жазда жайлауға ояз ... ... ... ... ... биі екен. Қашаған барлық Албанның билерін
шақырып алып: “Бұған кім ... ... ... Алмабек: – “Оязға ... ...... ... ... ... ... кезде Алмабек
Шыбындысайдан 60 жерошақ қаздырып, ... ... ... ... Ел жайлауға шыққанша шөп өсіп жерошақтар көрінбей ... ... ... ... ... кім ... дегенде Алмабек суырылып сөзге
шығыпты. Сонда Алмабек: “Қырғыздың Торғай ... ... – мен, ... ... ... егер сайыскердің бірі өлсе, құны болмасын, арты
дауға айналмасын, жер ... ... ... ... ... болған. Сол
келісім бойынша, әкем Ерсарыға ас берілгенде бәйгеге мың ... ... ... бәйгені қырғыздың аты алды. Содан Қарқара жайлауының ... ... ... ... деп ... ... жер біздікі болғандықтан,
Шыбынсайдан 60 жерошақ қаздырып әкеме ас бергенбіз, сол ошақтардың орны әлі
бар”, – дейді.
– “Ал, қырғыздар, мына ... ... бәрі рас па?” – ... ... ... деп айта ... “Ендеше жер - қазақтікі,
ендігәрі жер дауымен дауласпаңдар”, – деп ояз жөніне кетіпті.
Ел аузындағы және бір әңгімені айта ... ... ... ... ... ... үй болған Қанжығалы
Бөгенбай батырдың баласы Сарықамысты қыстап, Қарақараны жайлаған Бәтжан
билікке араласқан бойда қысым ... ... соң, олар ... ... ... ... Қазір Бөгенбай ұрпақтары осы Қорамда тұрады.
“Ауылдың ... ... ...... ... ... ... бірлігі басшының аңдамай артық сөйлеуінен, өсекке еруінен,
қылмысты тия ... елге ... бола ... ...... ... ... руының басшыларына ел басқару туралы ақыл-кеңес ... ... ... байланысты айтқан аталы сөздері өз алдына бір төбе.
Мысалы, – “Хан қаһарсыз ... ... ... би әділетсіз болса беделі
болмайды”. Би болдым деп билеп, елді иелемеңдер. Қаталдық керек ... ... ... ... ... ... ... тұрып өтпеңдер.
Бөлінгенді бөрі жейді, бөлінбеңдер. Ел болғаннан кейін ел ішінде ... ... ... ... ... Ел ... оңай емес, ол тек
әділетті адамның ғана қолынан келеді. Әрбір іске құлақтарын түрік ... істі ... ... шешіңдер”, – дейді екен қасиетті Қашекең.
Қырғыз-қазаққа белгілі Албанның атақты ... ... ... ... ... ... екен:
Қызылбөрік Алмабек
Ақылдылығы жөнінен
Қырғыздың Ыстықкөліндей,
Сегізсары Жаңғабыл
Шешендігі жөнінен
Ебінің соққан желіндей.
Әлмеректе Әуелдің ұлы Қашаған,
Құдай артық жасаған,
Ел бірлігін ерте ... ... ...... ... тек ... ... үш жүздің дау-жанжалдарын да шешуге, билік
жасауға қатысыпты. Елдің атынан сөйлеп, ердің құнын екі ауыз әділ ... ... ... °óåë½ëû – 1820-1905 ææ. àðàëû¹ûíäà ¼ìið ñ¾ðãåí ºàçàºòû» áèi. 1847
æûëäàðû îë ... ... áèi ... ... ... ... ... ºàçàº
áèiíi» áåëãiñií àë¹àí ê¼ðiíåäi. ²àøà¹àí áèëiê iñiíå 18 æàñûíàí ... ... ... ... ... Í. ͽð¹àëè½ëû, Å. Áàéáàðຽëû. “°óåëäi» ½ëû ²àøà¹àí áè”, “Æåòiñó”
ãàçåòi, 31 ºàçàí, 1998, 3-áåò
1 Í. ͽð¹àëè½ëû, Å. Áàéáàðຽëû. “°óåëäi» ½ëû ... áè”, ... ... ... 1998, 3-áåò

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бокс3 бет
Кiсен үзген көтерiлiс Бекболат батыр4 бет
Қазақтың жыр дүлдүлі Қашаған8 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысының басталу себептері және барысы9 бет
Отаншылдық мұраты – жасампаздық6 бет
Совет хан ғаббасов15 бет
Қазанғап күйші11 бет
«ҚазМұнайГаз» мұнай компаниясы8 бет
Ақтан Керейұлы14 бет
Жарақсыз газ бен мұнай қалдықтарын тазалайн фильтр12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь