Сақ. Үйсін. Қаңлы

1. Сақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1.1 Сақ тайпаларының мәдениетi.
1.2 Сақтардың шаруашылығы.

2. Үйсіндер (б.з.д. 3 . 1.ғасырлар) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5

2.1 Археологиялық ескерткіштері.
2.2 Үйсіндер шаруашылығы.

3. Қаңлы мемлекеті (б.з.д. 3 . 1.ғасырлар) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9

3.1 Қаңлылар туралы әртүрлі деректер.
3.2 Қаңлылар шаруашылығы.

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14

Қолданған әдебиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
Қазақ тарихының зерттеген тарихшы, этнограф, антрополог, археолог ғалымдардың бiрсiпырасы қазақ халқының арғы тегi ерте заманда Орта Азияны мекен еткен ежелгi сақ тайпаларынан шыққан дейдi. Әйгiлi ғылым А.Н. Бернштам қазақтың атын сақтармен байланыстырады. Ол: “қазақ” деген сөз ерте замандағы “қаспи” және “сақ” деген екi тайпаның қосылуынан шыққан, яғни қаспи – сақ, қас – сақ - қазақ болған деп тұжырымдайды. Тарихшы М. Ақынжанов қазақ деген сөз “қас” (нағыз), “сақ” деген екi сөзден “қас-сақ” дегеннен шыққан. Қазақтар – түрiк, маңғол тектес халықтың екi бұтағынан құралған ежелгi халық дейдi.
Қазақ халқын қалыптастырған арғын, қыпшақ тағы басқа тайпалар iшiнде сақ деген атты қолданған рулар да бар. Мысалы, сақтоғалық, бес-сақ, сақ құлы, бо-сақ, қар-сақ тағы басқалар. Қазақ халқының арғы тегi болған ежелгi үйсiн бiрлестiгiнiң құрамында сақ тайпаларының барлығы елiмiздiң ежелгi жащба деректерiнде айқын айтылады. Онда: Үйсiн халқы iшiнде сақ тайпалары да, ұлы иозы тайпалары да бар дейдi. Бұл тарихи фактiлер қазақтың арғы тегiнiң бiр саласы ежелгi сақ тайплары екендiгiн дәлелдейдi.
Елiмiздiң ежелгi замандағы жылнамалары мен томдарында сақ тайпалары (сәйжүң) (шижүң), (шимо), (шижа) түрiнде кездеседi. Бұлар (сақ) және (сақ тайпалары) деген атаудың өз кезiндегi ханзушы дыбысталуы едi.
Ежелгi заманда Орта Азия өңiрiн мекен еткен сақ тайпалары туралы тарихи деректер сол замандағы парсы және грек авторларының жазба деректерiнде сақталған. Ежелгi грек тарихшылары оларды “Азиялық скифтер” деп атаса, парсы тарихшыларды оларды “сақ” деп атаған.
Ахменид иранның сына жазу текстерiнде, оның iшiнде накширостемдегi жазуында сақ тайпаларының үш тобы айтылады. Олар: хаомоварга сақтары (хаомо iшiмдiгiн iстейтiн сақтар), парадария сақтары (теңiздiң ар жағындағы сақтар) және тиграхауда сақтары (шошақ төбелi тымақ киетiн сақтар) деп аталады. Олар өз заманында Орта Азияның ұлан – байтақ өңiрiн мекен еткен.
Ол заманда “сақ” немесе “скиф” деген жалпы атпен аталған халықтың iшiнде әрқайсысының өзiне тән аты бар көптеген тайпалар болған. Олардың көпшiлiгi көшпендi мал шаруашылығымен, бiр бөлегi егiншiлiкпен шұғылданған. Ерте замандағы грек авторларының суреттеуiне қарағанда, олардың көшiп қонатын көлiгi екi, төрт, алты дөңгелектi арба, оған екi, үш жұп өгiз, ат немесе түйе жегiлген. Осы арба күймесiнiң сырты сырымен, яки киiзбен қапталған. Бұлар шөптiң сонысы мен судың тұнығын жүзiп, малдарын оттатып көшiп жүрген. Сақтар көшкенде қатын-бала, үй-мүкәмалмен күймелi арбада, қонғанда киiз үйлерде отырған. Олардың қыстауларында кесектен жасалған там үйлерде болған. Мал шаруашылығымен шұғылданған сақтар жылқы, қой, сиыр, түйе өсiрген, егiншiлiкпен шұғылданушылар тары, арпа, бидай еккен. Тiптi ма шаруашылығымен айналысқандардың да қыстауларының маңында шағын егiншiлiк болған.
1) Нығмет Мыңжан «Қазақтың қысқаша тарихы»

2) «Қазақ совет энциклопедиясы», 8-том.

3) Көкіш Рысбфйұлы «Қазақстан тарихы: Зерттеулер, Құжаттар»

4) Асфендияров С. Д, Кунте П.А // Прошлое Казахстана в источниках и материалах.

5) Сиратори «Соғдылар туралы зерттеу»

6) «Оғызнама» дастаны.

7)«Қазақстан тарихының очерктері»

8) Мусин Ч. «Қазақстан тарихы»
        
        Мазмұны
1. Сақтар
............................................................................
..........................3
1.1 Сақ тайпаларының мәдениетi.
1.2 Сақтардың шаруашылығы.
2. Үйсіндер (б.з.д. 3 – 1-
ғасырлар).............................................................5
2.1 Археологиялық ескерткіштері.
2.2 Үйсіндер шаруашылығы.
3. Қаңлы мемлекеті (б.з.д. 3 – ... ... ... ... деректер.
3.2 Қаңлылар шаруашылығы.
Қорытынды...................................................................
................................14
Қолданған
әдебиет.....................................................................
...................15
1. Сақ тайпалары
1.1 Сақ тайпаларының мәдениетi.
Қазақ тарихының зерттеген тарихшы, этнограф, антрополог, ... ... ... ... арғы тегi ерте заманда Орта Азияны
мекен еткен ежелгi сақ тайпаларынан шыққан ... ... ... ... ... атын сақтармен байланыстырады. Ол: “қазақ” деген сөз ерте
замандағы “қаспи” және “сақ” деген екi тайпаның қосылуынан ... ... – сақ, қас – сақ - ... ... деп тұжырымдайды. Тарихшы М.
Ақынжанов қазақ деген сөз “қас” (нағыз), “сақ” деген екi ... ... ... ...... маңғол тектес халықтың екi бұтағынан
құралған ... ... ... ... ... ... қыпшақ тағы басқа тайпалар iшiнде
сақ деген атты қолданған ... да бар. ... ... ... ... бо-сақ, қар-сақ тағы басқалар. Қазақ халқының арғы тегi ... ... ... ... сақ ... барлығы елiмiздiң ежелгi
жащба деректерiнде айқын айтылады. Онда: Үйсiн халқы iшiнде сақ тайпалары
да, ұлы иозы ... да бар ... Бұл ... ... ... ... бiр ... ежелгi сақ тайплары екендiгiн дәлелдейдi.
Елiмiздiң ежелгi замандағы жылнамалары мен ... сақ ... ... ... ... түрiнде кездеседi. Бұлар (сақ) және (сақ
тайпалары) деген ... өз ... ... ... ... ... Орта Азия ... мекен еткен сақ тайпалары туралы
тарихи ... сол ... ... және грек ... ... ... Ежелгi грек тарихшылары оларды “Азиялық скифтер”
деп атаса, парсы тарихшыларды оларды “сақ” деп ... ... сына жазу ... оның ... накширостемдегi
жазуында сақ тайпаларының үш тобы айтылады. Олар: хаомоварга сақтары (хаомо
iшiмдiгiн iстейтiн сақтар), ... ... ... ар ... және ... ... (шошақ төбелi тымақ киетiн сақтар) деп
аталады. Олар өз заманында Орта ... ұлан – ... ... ... ... ... “сақ” немесе “скиф” деген жалпы атпен аталған халықтың
iшiнде әрқайсысының өзiне тән аты бар көптеген ... ... ... ... мал ... бiр ... ... шұғылданған.
Ерте замандағы грек авторларының суреттеуiне қарағанда, ... ... ... екi, төрт, алты дөңгелектi арба, оған екi, үш жұп өгiз, ... түйе ... Осы арба ... ... сырымен, яки киiзбен
қапталған. Бұлар шөптiң ... мен ... ... ... малдарын оттатып
көшiп жүрген. Сақтар ... ... ... ... арбада,
қонғанда киiз үйлерде отырған. Олардың қыстауларында кесектен жасалған там
үйлерде болған. Мал ... ... ... ... қой, ... ... ... шұғылданушылар тары, арпа, бидай еккен. Тiптi ма
шаруашылығымен айналысқандардың да ... ... ... ... грек ... деректемелерiде сақтардың бiрсыпыра
тайпалардың аты аталды: масагет, яксарт, дай ... ... ... көмар,
асқатағ, исседон, асси немесе аримасып, сармат, каспи тағы басқалар.
Ежелгi грек тарихшыларының ... ... ... өте ... ... ... ... адал” халық болған. Олар қастасқан жауын
аямаған. Соғыста өлтiрген жауларының бас ... ... ... ыдыс ... жон ... ... ... Олар батыр жауынгердi ардақтап
құрмет еткен. Жыл саыйн үлкен мерекелер жасалып, бұл ... ... ... тек ... ... жауынгерлер ғана iшiмдiк iше алатын
болғна. Сақ деп аталардың тайпалардың арқайсысында өз алдында ханы ... қаза ... оның ... ... ... ел ... ... өлiгiн
көргенде бұқара қатты қайғырып, өз құлағын қанатып, шашын жұлып, бетiн
жыртып, көзiн ... Сол ... ... ... Қаза ... хан ... жерленген, өлiкпен бiрге алтын, күмiс ыдыс жабдықтарды және
сойылған аттарды бiрге көмген. Тiптi ... ... мен ... де
өлтiрiп, онымен бiрге жерлейтiн болған жоралғылар болған.
1.2 Сақтардың шаруашылығы.
Сақ әйелдерi қоғамдық өмiрдiң ... ... тiптi ... да ... ... ... қатынасып ерлiк көрсетiп отырған.
Грек авторы Ктеси “сақ әйелдерi ержүрек келедi, ... ... ... ... ... ... ... адамды өте жақсы киiм кигiзiп жерленген, өлiкпен бiрге
қару-жарақ, тамақ тағы ... ... ... заттарды қойған. Кейде оның
аты да бiрге ... ... ... ... яки ... оба ... оның
төңiрег не дөңгелектеп тас қалаған. Арехеологиялық зерттеулер осындай
молалардан күмiс ыдыс, ... тағы ... ... ... Бұл ... ... ... көшпендi сақтардың тұрмысын бейнелейтiн суреттер
салынған екен.
Сақтар өздерi тұтынған құралына: қару-жарақ, ыдыс-аяқ, тағы ... ... мен ... ... ... аттың, түйенiң,
қодастың, арыстанның, аюдың суреттерiн салып әшейкеленген. Қанжардың ... ... ... тағы ... ... әр ... ... ұқсатылып
жасалған.
1969-1970 жылдары Алматы қаласынан 50 шақырым жердегi Есiк ... жақ ... Есiк ... ... замандағы Жетiсу сақтарының
экономикалық өмiрi мен өнер-мәдениетiн ... мол мұра ... ... ... ... ... шалқасынан жатқан 17-18 жастағы сақ жауынгерi
жерленген. Ол басына 200-ден ... ... ... ... ... биiк ... ... киген. Бұлардың көбi барыстың, таутекенiң,
арқардың, аттың, құстың кескiнiмен ... Бас ... ... жағы
теке мүйiздi қос аттың мүсiнiмен және ұзын екi қос ... ... ... ... ... ... ... бұралған алтын алқаның
ұшында жолбарыс бастары бедерленген. Оның сыртына киген қызыл ... үш ... жуық ... ... безендiрiлген. Оның iшiнен матадан
тоқылған iшкөйлек киген. Белiне кесек алтынмен ... ... ... оң жағына ұзын темiр семсер, сол жағына алтынмен әдемiлеп апталған
темiр қанжар асынған. Бұл қабырдан 30-дай ыдыс ... ... ... зеренiң сыртына 26 әрiптен құралған екi жол жазу ... Бұл ... ... деп ... ... ғалымдардың айтуынша, “Есiк жазуы осы
уақытқа дейiн ғылымға белгiсiз жазумен жазылған. Есiк жазуы ерет замандағы
Қазақстан ... ... ... жыл ... жазу ... ... ... бiлгенiн көрсетедi.”
2. Үйсіндер(б.з.д. 3 – 1-ғасыр)
Жетісудағы Тиграхауд – сақтар жерін мұра етіп ... ... ... ... ... ... еді. Б.З. дейінгі 2 ғ. 160 ж. шамасында
үйсіндердің бір бөлігі Жетісуға көшіп келіп, сақ тайпаларын ... ... ... (Күн баг – Күн ... деп аталатын иеліктің негізін
салды.
Үйсіндердің негізгі территориясы Іле алқабында болды, олардың батыс
шекарасы Шу мен ... ... ... ... (Кангуй) шектеседі.
Шығысында хұндармен ортақ шекара болды, ал оңтүстігінде олардың иелігі
Ферғанамен (Дуанмен) ұштасып жатты.
Үйсіндердің астанасы Чигучен (Қызылалқап ... ... ... жағасына
орналасты. Ол жағалай қыстақтарды бар бекіністі қала еді.
Қытай ... ... 138 ж. ... ... ... ... ... иелігінде 630 мың адам бар және айқасқа 188 мың жауынгер шығара
алады деп жазады. Жазба ... ... ... ... 30 ... ... және оларға бағынатын 10 мың садақшысы туралы мәлімет
қалдырған.
Деректерде б.з. 3 – ғасырына дейін із қалдырған үйсіндердің ... ... ... ... ... елшілік қарым – қатынас
жасағанын, үйсіндердің гуньмолары – билері қытай ханшаларына үйленіп
отырғанын баяндайды.
Үйсіндердің этникалық тегі әлі де ақырына дейін ... ... ... ... иран ... шыққан десе,
екінші біреулері үйсіндер – түрктердің арғы аталары, олар түрікше сөйлеген
деп есептейді. Бірақ, қалай болса да, әйтеуір қазақтың ең ірі ... ... деп ... ... ат бұрын үйсіндер мекендеген өңірлердегі жер-су аттарында
да сақталып отыр. Мысалы: ежелгі үйсіндіктің атамекенінің ... ... ... ... ауданы мен Маңғолкүре ауданының аралығында «Үйсін
тауы» деп аталатын тау бар. Ежелгі ... ... ... ... ... ... Қазақтар мен маңғолдар бұрын Шиху ауданын «Қарусұн» деп атаған.
Үйсіндер еліміздің тарихындағы ежелгі ұлыстардың бірі. Олар заманымыздан
бұрынғы 1 – ... ... ... батыс солтүстік өңірінде өкімет
билігін орнатып, батыс өңірдің отанымыздың ішкі өлкелермен байланысын ... ... «ұлы ... ... ... және ... маңызды рөл
атқарған, еліміздің шекара аймақтарын ашып, көркейтуде елеулі үлес қосқан.
Үйсін ... ең ... ... «Хан патшалығы тарихы, Батыс өңір
шежіресінде», «Үйсін елі» деген арнаулы тарау еңгізіліп, үйсіндердің тарихы
баяндалды. ... Іле ... ... ... ... ... мен ... аралығын мекен етіп, көшпелі өмір өткізген, бұл кезде олар ... ... ... ел». ... ... ... дәлелдеуіне
қарағанда: ол кезде үйсіндердің Нәнді би атты көсемі болған. Осы Нәнді би
ел билеген ... ... ... өз ... ... ... тап болды, Нәнді би жау қолынан қаза табады. Ер ... ... ... ... ... жау басып алған үйсін елі ... ... ауыр ... ... тағы бір деректерде : Қытай ... Чжан ... ... ... мен Циньянышаннің аралығында жатқан, бірақ бұл ... де ... ... кезінде өздерін өздері басқаратын екі
халықтың бір аумақта аралас тұрып жатқанына қайран ... Егер ... ... Лобнорғы дейін, ал терістік – шығыста Эдзин-Голдың төменгі
ағысына дейін созған күннің өзінде ... щөл дала ... көп ... ... ... еді. Бірақ, осынау екі халық көрсетілген аумақты
кезекпен иеленсе керек. Осы бір ... ... ... ... мәтін
дәйектей түседі, онда былай делінген: қазіргі Ганьсу уәлаятының батыс
бөлігі – ... - ... ... «Цин және Хан ... ... халқы, сосын Юәчжилер, ақырында бұларды қуып ... ... ... Іле ... ... келіп орныққан соң, өркен жайып гүлденеді
де, ұлан-байтақ өңірді қамтыған қуатты да құдіретті мемлекет ... ... ... ... Шу, Талас өзендеріне, шығыста Тянь-Шань
тауларының шығыс ... ... ... көлінен бастап, оңтүстікте
Ыстық көлдің оңтүстік жағалауына дейінгі ұлан-байтақ өңірді қамтыды. Осы
территориядағы үйсін елі ... ... ... қаңлылармен,
батыста дауандармен, оңтүстігінде Тарым ... ... ... ... ... жерінде үйсіндердің ондаған обаларына қазу жұмыстары жүргізілген
және олардың мекенжайлары ... ... ... ... ... ... мен өзен ... орналасқан. Әдетте олар
өзен бойын қуалай созылып жататын обалар тізбегі болып табылады.
Обалардың көпшілігі диаметрі 6-20 және ... 0,5-1,5 м ... ... немесе топырақ-тас аралас үйінділер болып келеді. Үйсін қорымдарына
өзгелерімен салыстыра қарағанда, тым үлкен, диаметрі 50-80 м және ... м ... ... ...... таланып- тоналғандарының өзінен- археологтар
алтыннан жасалған көптеген әшекейлерді – киім ... ... мен қола ... ағаш қобдишаларды тауып алып келеді.
Қорымдардың ертедегі бір шоғыры б.з. дейінгі 3-2 ғғ. Жатады. Олар –
Қапшағай 3, Өтеген 3, Қызыл еспе, ... ауыз 3, ... ... ... ...... ... түстікке қарай, әрқайыссында 5-6 –дан обасы
бар тізбек болып, созылып жататындай жоспарланып ... ... б.з. ... 1 ғ. – б.з. 1.ғ деп ... ... ... - ... 1,2. Тайғақ 1, Қарлақ 1, Алтын Емел,
Қаратума, Талғар, Ақтас қорымдары жүйесіз түрде, үш обадан тізбектеліп
орналасқаны анықталған.
Ақырғы мерзімі 2-3 ғғ. Деп ... ...... ... ... ... 1,2, Гүр Қора 2, ... қорымдары жатады.
Бұлардағы барша обалар мүлде жүйесіз жасалған, «тізбектер» атымен жоқ.
Қабырлар жерден, лақатты болып ... ... ... бастырылып
жабылмаған.
Үйсіндердің алғашқы қонысы Шу алқабынан, Қырғыз Алатауының сілеміндегі
Луговое ауылы маңынан ... Қазу ... ... дейін ол
қабырғалары қам кірпіштен жасалған, едендері балшықпен сыланған тұрғын
үйлер жәдігерін жасырып жатқан төбе болатын. Үй ... ас ... ... ... тұратын.
Үлкен көзелер сынығының көптігіне, дәнүккіш тастар мен кетпендердің
жиі кездесетініне қарағанда, осынау мекенжайдың халқы үй ... ... қоса ... ... тәрізді.
Тән- шәннің таулы аудандарында үйсіндердің мекендері көптеген
шатқалдардан кездесті. Солардың бірі Ақтас, Кеген қыстағына жақын жердегі
Құрайлы өзенінің бойында. Ол ... бес ... үй мен ... ... ... ... қабырғалары таспен қаланыпты. Қыстақ
қасынан ежелгі егістіктер табылды, олар ... ... ... ... ... бастаухаттары үйсіндерді көшпелілер ретінде сипаттаған. Оларда
үйсіндер «егіншілікпен де, ... ... де ... тек оты ... мол ... мал-жанымен бірге көшеді де жүреді» -деп жазылған.
Расында да, мал шаруашылығы үйсіндердің өмір- тіршілігінде шешуші рөл
атқарған. ... ... ... ... мен ... ... қоныс еткен
қыстаулардан бойлық бағдарымен жүріп отырып, жаз күндері мал ... ... ... ... алатын, тау бастарындағы шөбі шүйгін
шалғынды жайлауларға көшіп баруына қолайлы болған. Бұл аймақта ... ... ... онша ... емес – 30-100 шақырым шамасында болады. Сол
себепті де үйсіндер ұзақ уақыт қыстаулары мен жайлауларында, әсіресе ... ... ... ... ... ... Олар сол ... тұрақты үйлер
салвп, оның қасынан егін егіп, бау-бақша ... ... ... ... ... айналысқанының бір дәйекті дәлелі- олардың
тұрақты тұрғын үйлері, қора- ... ... ... ... ауыр аяқ-
табақтары, дәнүккіштері, тас кетпендер мен әртүрлі дақылдар қалдықтары бар
мекенжайларыеың болуы.
Археологиялық материалдарға қарағанда, үйсіндер тарихының ... ... ... ... рөлі ... отырған. Ендеше үйсіндер
шаруашылығы кешенді – ...... ... жылқы,
қой, ешкі, сиыр, түйе және басқа ... ... ... 500-ге ... ... ... ... белгілі. Оларда
жылқының әртүрлі тұқымы болған, оның ішінде асыл ... ... ... ... ... ... ... табылған алтын қаптырмада шоқтығы
биік айғыр мінген салт кісі бейнеленген.
Дәулетті-текті ... ... ... пен ... жүн ... ал ... қалың жұрт киім-кешектерін түрпідей қылшықты жүн
маталарынан, ... мен қой ... ... ... ... ... ... аттарға айырбастап алатын болған немесе тарту-таралғы және
салық ретінде алып отырған.
Аяқ-табақты қыруар көп етіп дайындаған, оны ... ... ... ... қайыңнан шағын стол-табақтар, зерендер, қымыз құятын ожаулар
жасайтын болған.
Үйсіндер мыс, қорғаныс, ... ... ... ... ... ... одан ... пен қанжарлар, семсерлер, жебе ұштарын
жасаған. Түрлі түсті тастардан, асыл ... ... мен ... ... ... шығарған.
Үйсін қоғамы біртектес болмаған, онда ...... мен ... ... мен ... және ... бұқара – малшылар мен
егіншілер болған. Үйсіндер арасында жеке меншіктің өскеніне ... ... ... ... ... жасалған мөрлер айқын дәлел бола
алады. Үйсіннің кейбір әскер-басылары мен аса ... ... ... мегн мыс ... ... ... жазба деректер айғақталады.
Жеке меншік тек малға ғана емес, жер-суға да тараған. Деректерде қоғамның
жоғарғы ... ... ... кеңейіп кеткені айтылады. Үйсіндер
қоғамында қауымның азат мүшелерімен бірге құлдар да болған, олар ... ... ... ... ... ... айырмашылықтар археология материалдарынан
айқын байқалады. Үйсін обалары өздерінің көлемі жағынан үш топқа бөлінеді:
диаметрі 80 м, биіктігі 15 м ... ... ... ... ... 10,
биіктігі 2м жететін орташа обалар; диаметрі 10, биіктігі 1 м дейін ең ... ... ... ... ... ... ... егер қабыры
таланбаған болса, үлкен обалардан ... ... ... ... ... ... аяқ-табақтарды тапқан. Мысалы, Теңлік
обасындағы қабырдан киімге тағылған алтын қаптырмалар, ... ... ... ... ... қола айна табылған. Ал, кішкентай
обалардағы қабырда бір-екі ... ... көзе ... мәйіттің
қаңқасымен қатар темір пышақтар жатады. Мұнда қойылған кісілер бір кезде
қола моншақтар салып жүрген. Хош, ... ... ... де, ... да ... ... даму ... мемлекеттік деңгейге
жеткенінен хабар береді.
Үйсін елі ... ... ... ... соңынан күшейіп, оларға
бағынышты болғысы келген жоқ: Шығысы – ғұндармен іргелес, солтүстік-батысы
... ...... ... әр ... ... ... гуньмосы
тайсалып жылқы айдаған елшісін жіберді; қытай ханшасын сұрап туысуға ниет
білдірді. Қытай императоры Аспанұлы (император) қызметкерлерімен ... алу үшін ... ... ... ... Үйсін гуньмосы мың жылқы
жіберді. Юань-фынь билеген кезде қытай сарайы бір князьдың қызын ханша
есебінде аттандырды, оған ... ... ... зат, ... мен бірнеше
жүз құл қосты, шығарып салып, барлығына да қымбат сыйлық үлестірді.
Үйсін гуньмосы оны екінші ... ... Ғұн ханы ... өз ... ... оны ... әйелі қылды. Ханша сарай салғызды, үш айда гуньмомен бір
рет кездесті, оның бектері мен жақындарына ... ... ... ... (б.з.д. 3 – 1-ғасыр)
3.1 Қаңлылар туралы әртүрлі деректер.
Қаңлы, ... ... ... ... б.з. дейінгі 2 ғ. Айтылады.
138 ж. Қытай императоры Уди Батыс елдеріне Чжан ... бас етіп ... ... 13 ... кейін талай қиыншылықтардан өтіп, Чжан Цянь
қайта оралады. Ол бастырған ... ... ... беймәлім болып келген
мемлекеттерге сипаттама беріледі. Солардың арасында Қаңлы мемлекеті де
аталады, оның билеушісінің ордасында Чжан Цяннің өзі болған екен.
Қытай ... ... ... ... ... (Ферғана)
солтүстік-батысында 200 ли жерде. Осынау көшпелі иелік әдет-ғұрпы жағынан
юечжисылармен өте ұқсас; 90 мың ... бар, ... өзі ... ... ... ... хұндардың өкіметін мойындайды.
Яньцай, Қаңлының тік-батысында мың ли жерде жатыр. Осы бір көшпелі
иелік те жай қарағанда ... ... 100 ... ... әскері жайпақ
жағалы үлкен көл жағасында жатады екен. Солтүстік ... ... ... ... өлке ... хикаятта» және « Хань үлкен ... ... ... ... ... Мәселен, «қаңлы билеушісінің мекенжайы
Люени еліндегі Битэн шаһарында. Билеушінің жазғы ... ... ... ... Оның ... 120 мың отбасынан, 600 мың жаннан құралады:
саптағы ... 120 мың ... ... Осынау деректен қаңлы сыртқы
саясатының кейбір жәйттары белгілі болды, ... ол б.з. ... 46 – ... ... ... ғұндарды қолдайды, кейін үйсін және қытайлармен
бірігіп, оларға қарсы шығады. 85 ж. қаңлылар Қашғардағы ... ... ... ... ... ... жақтайды. Сол сияқты «Қаңлы...
менмен және қияңқы келеді, үлкендерге ... ... ... етуге қырсығып
илікпейді. Оған уәлилер жіберген шенеуніктерді үйсін ... ... ... мен ... ... ... береді, уәли жіберген
кісіге содан кейін ғана қояды» - деп хабарлайды.
Қаңлының ... ... ... ... саясатының жалпы бағыты
Жібек жолының Сырдария бойымен жүретін бөлігіндегі Ферғанадан Арал өңіріне
дейінгі учаскесін өз бақылауында қайтсе де сақтап қалуға ұмытылушылығы ... оны ... ... да.Жібек жолының Сырдария бойымен жоғары
Солтүстік Батысқа- Кавказ бен ... ... сол ... түскиге – Иран
мен Таяу Шығысқа, Үндістанға мігірсіз жүріп, белсенді әрекет ... қала ... мен ... ... ... ... қазған
кезде табылған олжалар:Үндістанның маржан моншақтары, Қытай теңгелері ... ... қола ... ... беделері тасы-
инталио куә бола алады.
Қаңылы халқының этникалық сипаты жөніндегі ... ... ... қай тілде сөйлегені жөнінде де ... ... ... қаңлылар түрік тілді халық болған. Басқа
зерттеушілер қаңлылар Солтүстік Иранның мал ... ... ... олар б. З. ... ... ... ... бойына түрік
тайпаларының қоныс аударуына байланысты өзінің этникалық бейнесі мен тілін
өзгерткен деп ... ... Б. А. ... ... ... сақтардың
ұрпағы деп есептейді. Оның пікірінше, Қаңлы атын сақ ... ... ... әлде ... ... ... болады.
Соңғы жылдардағы археологиялық зерттеулерге жүгінсек, қаңлы
замандастары салған суреттер қаңлылардың ... бет ... көз ... мүмкіндік береді. Олар бізге бір кездері былғарыға тігілген
сүйек ... ... ... ... ... ... Самарқан облысындағы Қорған төбе қалашығы ... ... ... ... ... ... ... кезде-ақ табылды.
Олардың біреуінде атты және жаяу батырлардың айқасы, екіншісінде – атпен аң
аулау көріністері бейнеленген. ... пен аң ... ... түгелдей
бір этникалық тұрпатқа жатады. Олардың бәрінің де маңдайы тиқиып, төбесі
қушиып қалған. Шаштарын жоғары ... ... ... ... ... ... жатқыза салған. Көздері ромбы тәрізді, мұрындары ... ... ұзын ... ... ... ... Жауынгерлер шекпендердің
сыртына қорғану үшін сопақша немесе қабыршақ секілді пластиндерден жасалған
сауыттар киген, бастарында домалақтау ... ... ... сауытты
жағалармен жауып алады екен, бұттарына жабыстыра ... ... ... ... ... іліп ... ұшы үшкілденіп келетін ұзын найзалар, қынабы белдікке
қос таспамен бекілетін екі жүзді ұзын семсерлер, ... үш ... ... ... ... кең бөлігі садақтың өзіне, екі бөлігі оқтарға ... ... ... ... Сопақ қалқан сырты пластиндармен қапталған.
Бір ... ... бар. ... ... ... ... ... жалы күзелген, құлақтарының арасындағы кекілін күлтелендіріп жинап
қойған.
Қаңлылар – қазақтың халық болып қалыптасуына өзекті ұйтқы болған негізгі
тайпалардың бірі, ... ... ... ... ... ... ұлы жүзден
таратады. Сырдария бойындағы қаңлылар мен Жетісу өлкесіндегі қаңлылар
негізінен қара қаңлы, сары ... ... екі арыс елге ... Олар ұлы жүз
Төбейдің немересі Бәйтеректен таратылады. Бәйтеректен Қаңлы, ... одан ... ... бірінші әйелі сары бәйбішеден сары
қаңлы, екінші әйелі хан ... қара ... ... ... Сыр ... сары ... бес ... (Ақбота, Ақынқожа, Телқожа, Омыртқа,
Миам) мен қара қаңлының алты баласынан (Тоғызбай, Онбай, ... ... ... ... ... деп есептесе, Жетісу қаңлылары өздерін ... бес ... ... ... ... ... Шанышқылы) мен
қара қаңлының алты баласынан (Ерезен, Қаспан, ... ... ... ... ... ... ... көрсек, Сыр бойы қаңлыларының ... ... ... арғы атасы болып шығады.
Тарихи аңыздар мен рауаяттарда «қаңлы» деген аттың шығу тегі Оғыз ... ... ... «Оғыз хан бір соғыста жеңіске
жетіп, ырғын олжа алады. Мұны алып жүре алмайтын болғанда, Оғыз ... ... ... ... әрі ... ... ... (үйсін) білігі
деген адам арба жасап, осы олжаларды алып жүреді. Арбадан «қаң-қаң» деген
үн шыққандықтан, арба «қанға» деп ... да, оны ... ... ... деген ат беріледі. Бұл аңыз парсы тарихшысы Рашиденнің «Жамих ат-
тауарих» атты ... және ... ... ... ... ... да бар. ... еңбегінде Оғыз ханның жорығында арбаны
олжаға түсірген тайпа «қаңлы» деп аталса, Әбілғазының шығармасында осы
арбаны жасаған адам «қаңлы» деп аталады, ал «Оғызнама» ... ... ... «Бармақылық Иөсін білігі» деген данышпан шебер, ол арбаны
тұңғыш рет жарыққа шығарушы адам ретінде суреттеледі. ... бұл ... ... ... ... ... тым ... жатқандығы байқалады.
Оғыз тайпалары 8-ғасырдың ортасынан бастап Сырдарияның төменгі алқабы мен
Қаратау өңіріне келе бастаған. Орхон ескерткіштерінде шығыс түрік ... ... оғыз ... ... ... еді, олар тоғыз-оғыздар
болатын. 9-ғасырдың соңы, 10-ғасырдың ортасында Арал теңізі және ... ... ... Оғыз ... ... ... Сырдарияның
төменгі бойындағы алқаптарда оғыз мемлекеті ұйымдасты, мемлекет орталығы
Жаңакент (Янгикент) болды. Ал ... ... орта ... ... ... ... ... мың жыл бұрынғы іс. Еліміздің жазба
деректеріне қарағанда, олар біздің заманымыздан бұрынғы ... ... ... Бұл ... ... ат ... ... бұрынғы зороастризм
дін кітабы «Абеста» деректері мен үнді халқының эпосы «Махабхарата»
қолжазбаларының деректерінде де ... ... Бұл ... ... берілген. 8-ғасырда орхон жазуымен жазылған «Күл тегін», «Белгі
қазан» ескерткіштерінде «Қаңғу-Тарбан» түрінде кездеседі. «Тарбан» ... ... ... ғалымы Сиратори бірсыпыра дәлелдерді келтіре отырып, ерте
замандағы қаңлылардың түркі тілдес ұлыс болғанын дәлелдейді. Ол: «Жин
патшалығы тарихының» ... ... ... ... елінің
ханы Най би Жин патшалығының ордасына елші жіберді» деген деректегі Най би
мен үйсін елі туралы деректегі Най би ... ... ... отырып,
қаңлылар өздерінің бастықтарын «би» деп атаған. Қазіргі кезде Тянь-Шань
алабын ... ... да ... «би» деп ... ... ... да ... дәлелдер келтіреді.
«Тарихи генеалогиялық (шежірелік) зерттеулерде қаңлылардың шығу тегі,
оның таралу өрісі, даму-өркендеу кезеңдері, түркі халықтарының тарихындағы
рөлі туралы талас ... көп. ... ... тарихын зеттеушілердің көпшілігі-
ақ Жұңго жылнамалары мен Авеста тарихынан белгілі біздің заманымыздан
бұрынғы 3 – 1-ғасырларда Сыр бойы мен Қаратау ... ... ... мемлекеті болған Кангұй, қаңға тайпалары бірлестігі мен одан кейінгі
дәуірлерде де дәл сол ... ... ... ... ... ... ... әр кезде түрлі ықпал жасап келген қаңлылар, сайып
келгенде біртұтас этностық қауымның негізі екенін мойындайды».
Еліміздің ханзу ғалымы Уи Иуан: «Үш ... ... ... ... дейді. Чи Иұншы: «Қазақ дегеніміз – ежелгі ... елі» ... ... Сиратори: «Ежелгі қаңлылар тұрмысы, ғұрып-әдет және тіл
жағынан қазіргі қазақтар еді» деп ... ... ... орны ... ... ... Дуан
шежіресінде» былай дейді: «Қаңлылар – дауандардың батыс солтүстігінде екі
мың шақырым ... ... ел. ... ... ұлы ... ... ұстаған әскерлері 80 – 90 мың. Дауандармен көрші отырады. Кішкене ел
болғандықтан, оңтүстікте ұлы ... ... ... ... ... ... қарағанда, қаңлы елі өз ішінен бес иелікке
бөлінген. Әр иеліктің кіші хандары болған. Олар ұлы ханға бағынған. ... ... ... ... ... ... Ол ... және тұрған орындары мынадай:
1) Сусе иелігі.
2) Фуһу иелігі.
3) Ионе иелігі.
4) Жи иелігі.
5) Иоган ... ... ... ... негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы болған.
Олардың бір бөлегі егіншілік және ... ... ... ... тарихы, батысөңір шежіресінде» және «Сұй патшалығы
тарихы, қаңлы тарауында»: оларда қой өте көп, ... өте ... ... мал ... да, ... де қолайлы. Ауа райы жылы келеді.
Онда дәнді ... ... түрі ... ... шырын жемістер
жетілдіріледі дейді. Жазба деректерде: «Қаңлы елінде жүзім шарабы мол,
байларының ... ... ... ... Бұл ... жыл бойы ... бұзылмайды. Қаңлы елінен алтын, күміс, асыл тастар, хош иісті ... ... ... аң ... ... ... қаңлылардың бір
бөлегі көшпелі мал шаруашылығымен, енді бір бөлегі отырықшы егіншілікпен
шұғылданған. Оларда едәуір дамыған қолөнер ... Олар көп ... ... ... Сол заманға сай едәуір көлемді ... да ... ... ... ... «Жеті асар», «Алты асар»,
«Қауыншы», «Ақ төбе», «Алтын ... және ... ... ... ... отырықшы қыстақ, қала қорғандарының жұрттары, жер суландыру
құрылыстары – канал, арықтар, егіс ... ... ... және ... табылған кетпен, қол орақ, қол диірмен, астық сақтайтын ұралар
мен қамбалар, астық қалдықтары ... ... ... ... жүн мата ... ... ... қыш ыдыстар істелген.
Қоладан және темірден өндіріс құрал-саймандары мен қару-жарақтар жасаған.
Алтын мен күмістен сақина, сырға, ... алқа тағы ... да ... ... ... ... жасаған. Отырған үйлерінің қабырғалары
әшекей ою-өрнектермен безендірілген.
Еліміздің жазба тарихының ... ... ... ... ... заңы
болған. Бұл деректе: «Олардың заңы хан сарайында сақталады. Осы заң бойынша
қылмыстыларды ... ... ауыр ... ... ... Одан ... өлім жазасына үкім етіледі. Ұрлық істегендердің
қолы кесіледі» дейді.
Қаңлылар ата-аналарының аруағына табынған. ... ... ... бар, жылы ... ... ... ... жиналып, ата-бабаларына шек
берген. Қаңлы тайпаларының будда дініне сенген. Бір ... ... ... ... қаңлылардың ән-күй, музыка, би сияқты көркемөнерінің
гүлденіп, өркен ... және ... Орта ... ... өрістеп, даңққа
бөленгендігі туралы көп мәлімет бар.
Қаңлылар өте көп ел еді. ... бір ... ... ... тағы ... ... да құрамына қосылды. Кейбір топтары
батысқа кетіп, басқа халықтарға сіңіп ... Ал ... ... ... ұзақ ... бойы өздерінің атамекенінде жасап, мәдениет дәстүрін
үзбей келген маңызды бөлегі еді.
Қорытынды.
Жетісудағы Тиграхауд – ... ... мұра етіп ... ... ... ... ... келген еді. Б.З. дейінгі 2 ғ. 160 ж. шамасында
үйсіндердің бір бөлігі Жетісуға ... ... сақ ... ... ... «гуньмо» (Күн баг – Күн бегі) деп аталатын иеліктің негізін
салды.
Үйсіндердің негізгі территориясы Іле ... ... ... ... Шу мен ... ... ... Қаңлылармен (Кангуй) шектеседі.
Шығысында хұндармен ортақ шекара болды, ал ... ... ... (Дуанмен) ұштасып жатты.
Үйсіндердің астанасы Чигучен (Қызылалқап қаласы) Ыстық көлдің жағасына
орналасты. Ол жағалай қыстақтарды бар ... қала ... ... Удидің 138 ж. батысқа жіберілген елшісі кінәз Чжанцянь
Үйсіндер ... 630 мың адам бар және ... 188 мың ... ... деп ... ... ... үйсін билеушілерінің сараланған 30 мың
атты нөкері және ... ... 10 мың ... ... ... б.з. 3 – ... ... із қалдырған үйсіндердің саяси
тарихы ... ... ... болғанын, елшілік қарым – қатынас
жасағанын, үйсіндердің ...... ... ... үйленіп
отырғанын баяндайды.
Қытай елшісінің мәліметіне қарағанда, «Қаңлы Дауанның ... 200 ли ... ... ... ... ... ... өте ұқсас; 90 мың әскері бар, бірақ өзі әлсіз ... ... ... хұндардың өкіметін мойындайды.
Яньцай, Қаңлының тік-батысында мың ли жерде жатыр. Осы бір ... ... жай ... ... ... 100 ... асатын әскері жайпақ жағалы
үлкен көл жағасында жатады екен. Солтүстік теңізі дейтіні соның ... өлке ... ... және « Хань ... ... тарихында» қаңлылар
жайлы көбірек айтылады. Мәселен, «қаңлы билеушісінің ... ... ... ... ... жазғы мекенжайы Люениден жеті күндік
жерде. Оның халқы 120 мың отбасынан, 600 мың ... ... ... 120 мың адам»-деп жазады. Осынау деректен қаңлы ... ... ... белгілі болды, сонда ол б.з. дейінгі 46 – 36 ... ... ... ... ... ... және ... бірігіп, оларға
қарсы шығады. 85 ж. ... ... ... ... Бань ... ... ферғаналықтарды жақтайды. Сол сияқты «Қаңлы... менмен және
қияңқы келеді, үлкендерге сәлем беріп, тәжім ... ... ... Оған
уәлилер жіберген шенеуніктерді үйсін елшілерінен төменге отырғызады. ... ... ... ... ... уәли ... ... содан кейін
ғана қояды» - деп ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ совет энциклопедиясы», 8-том.
3) Көкіш Рысбфйұлы «Қазақстан тарихы: Зерттеулер, Құжаттар»
4) Асфендияров С. Д, Кунте П.А // ... ... в ... ... ... ... ... зерттеу»
6) «Оғызнама» дастаны.
7)«Қазақстан тарихының очерктері»
8) Мусин Ч. «Қазақстан тарихы»

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сақ,үйсін,қаңлылардың діни сенімі8 бет
Ғұндар, сақтар, қаңлылар, үйсіндер тарихы21 бет
Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау68 бет
Ерте мемлекеттік құрылымдар13 бет
Сақтар жайлы11 бет
Ғұн мемелекеті7 бет
Ғұндар 10 бет
Қазақстан жеріндегі тайпалар9 бет
Қазақстан территориясындағы ерте дәуір10 бет
Қазақстан территориясындағы тайпалар одақтары ( салыстырмалы кесте )3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь